frendens gemensque ac uix lacrimis temperans dicitur legatorum uerba audisse. postquam edita sunt mandata, 'iam non perplexe' inquit 'sed palam reuocant qui uetando supplementum et pecuniam mitti iam pridem retrahebant. uicit ergo Hannibalem non populus Romanus totiens caesus fugatusque sed senatus Carthaginiensis obtrectatione atque inuidia; neque hac deformitate reditus mei tam P. Scipio exsultabit atque efferet sese quam Hanno qui domum nostram quando alia re non potuit ruina Carthaginis oppressit.' iam hoc ipsum praesagiens animo praeparauerat ante naues. itaque inutili militum turba praesidii specie in oppida Bruttii agri quae pauca metu magis quam fide continebantur dimissa, quod roboris in exercitu erat in Africam transuexit, multis Italici generis, quia in Africam secuturos abnuentes concesserant in Iunonis Laciniae delubrum inuiolatum ad eam diem, in templo ipso foede interfectis. raro quemquam alium patriam exsilii causa relinquentem tam maestum abisse ferunt quam Hannibalem hostium terra excedentem; respexisse saepe Italiae litora, et deos hominesque accusantem in se quoque ac suum ipsius caput exsecratum quod non cruentum ab Cannensi uictoria militem Romam duxisset; Scipionem ire ad Carthaginem ausum qui consul hostem Poenum in Italia non uidisset: se, centum milibus armatorum ad Trasumennum ad Cannas caesis, circa Casilinum Cumasque et Nolam consenuisse. haec accusans querensque ex diutina possessione Italiae est detractus.

frendo gemo atque uix lacrima tempero dico legatus uerbum audio postquam edo sum mandatum iam non perplexus inquam sed palam revoco qui veto supplementum et pecunia mitto iam pridem retraho uinco ergo hannibal non populus romanus totiens caedo fugo sed senatus carthaginiensis obtrectatio atque inuidia neque hic deformitas redeo meus tam p scipio exsulto atque effero sui quam hanno qui domus noster quando alius res non possum ruina carthago opprimo iam hic ipse praesagio animus praeparo ante nauis itaque inutilis miles turba praesidium species in oppidum bruttius ager qui paucus metus magis quam fides contineo dimitto qui robur in exercitus sum in africa transveho multus italicus genus quia in africa sequor abnuo concedo in juno lacinius delubrum inviolo ad is dies in templum ipse foedus interficio rarus quisquam alius patria exsilium causa relinquo tam maestus abeo fero quam hannibal hostis terra excedo respicio saepe italia litus et deus homo accuso in sui quoque atque suus ipse caput exsecror qui non cruentus ab cannensis uictoria miles roma duco scipio eo ad carthago audeo qui consul hostis poenus in italia non uideo sui centum mille armator ad trasumennum ad cannae caedo circa casilinus cumae et nola consenesco hic accuso queror ex diutinus possessio italia sum detraho


tum de legatis Philippi et Carthaginiensium actum. priores Macedonas introduci placuit; quorum uaria oratio fuit. partim purgantium quae questi erant missi ad regem ab Roma legati de populatione sociorum, partim ultro accusantium quidem et socios populi Romani sed multo infestius M. Aurelium , quem ex tribus ad se missis legatis dilectu habito substitisse et se bello lacessisse contra foedus et saepe cum praefectis suis signis conlatis pugnasse, <partim> postulantium ut Macedones duxque eorum Sopater, qui apud Hannibalem mercede militassent, tum capti in uinclis essent, sibi restituerentur. aduersus ea M. Furius , missus ad id ipsum ab Aurelio ex Macedonia, disseruit Aurelium relictum ne socii populi Romani fessi populationibus ui atque iniuria ad regem deficerent; finibus sociorum non excessisse; dedisse operam ne impune in agros eorum populatores transcenderent. Sopatrum ex purpuratis et propinquis regis esse; eum cum quattuor milibus Macedonum et pecunia missum nuper in Africam esse Hannibali et Carthaginiensibus auxilio. de his rebus interrogati Macedones cum perplexe responderent, neq<uaquam> ipsi mite responsum tulerunt: bellum quaerere regem et si pergat propediem inuenturum; dupliciter ab eo foedus uiolatum et quod sociis populi Romani iniurias fecerit ac bello armisque lacessiuerit, et quod hostes auxiliis et pecunia iuuerit. et P. Scipionem recte atque ordine fecisse uideri et facere quod eos qui arma contra populum Romanum ferentes capti sint hostium numero in uinclis habeat, et M. Aurelium e re publica facere gratumque id senatui esse quod socios populi Romani, quando iure foederis non possit, armis tueatur. cum hoc tam tristi responso dimissis Macedonibus, legati Carthaginienses uocati. quorum aetatibus dignitatibusque conspectis—nam longe primi ciuitatis erant—tum pro se quisque dicere uere de pace agi. insignis tamen inter ceteros Hasdrubal erat—Haedum populares cognomine appellabant—, pacis semper auctor aduersusque factioni Barcinae. eo tum plus illi auctoritatis fuit belli culpam in paucorum cupiditatem ab re publica transferenti. qui cum uaria oratione usus esset, nunc purgando crimina, nunc quaedam fatendo ne impudenter certa negantibus difficilior uenia esset, nunc monendo etiam patres conscriptos ut rebus secundis modeste ac moderate uterentur—si se atque Hannonem audissent Carthaginienses et tempore uti uoluissent, daturos fuisse pacis condiciones quas tunc peterent; raro simul hominibus bonam fortunam bonamque mentem dari; populum Romanum eo inuictum esse quod in secundis rebus sapere et consulere meminerit; et hercule mirandum fuisse si aliter faceret; ex insolentia quibus noua bona fortuna sit impotentes laetitiae insanire: populo Romano usitata ac prope iam obsoleta ex uictoria gaudia esse ac plus paene parcendo uictis quam uincendo imperium auxisse — ceterorum miserabilior oratio fuit, commemorantium ex quantis opibus quo reccidissent Carthaginiensium res: nihil iis qui modo orbem prope terrarum obtinuerint armis superesse praeter Carthaginis moenia; his inclusos, non terra non mari quicquam sui iuris cernere; urbem quoque ipsam ac penates ita habituros si non in ea quoque, quo nihil ulterius sit, saeuire populus Romanus uelit. cum flecti misericordia patres appareret, senatorum unum infestum perfidiae Carthaginiensium succlamasse ferunt per quos deos foedus icturi essent cum eos per quos ante ictum esset fefellissent. 'per eosdem', inquit Hasdrubal 'quoniam tam infesti sunt foedera uiolantibus.'

tum de legatus philippus et carthaginiensis ago prior macedonas introduco placeo qui uarius oratio sum pars purgo qui queror sum mitto ad rex ab roma legatus de populatio socius pars ultro accuso quidem et socius populus romanus sed multus infestus m aurelius qui ex tres ad sui mitto legatus delectus habeo substitisse et sui bellum lacesso contra foedus et saepe cum praefectus suus signum confero pugno pars postulo ut macedones dux is sopater qui apud hannibal merces milito tum capio in vinclum sum sui restituo aduersus is m furius mitto ad is ipse ab aurelius ex macedonius disseruio aurelius relinquo ne socius populus romanus fatisco populatio uis atque iniuria ad rex deficio finis socius non excedo do opera ne impunis in ager is populator transcendo sopater ex purpuro et propinquus rex sum is cum quattuor mille macedones et pecunia mitto nuper in africa sum hannibal et carthaginiensis auxilium de hic res interrogo macedones cum perplexus respondeo neq uaquam ipse mitis responsum fero bellum quaero rex et si pergo propediem invenio dupliciter ab is foedus violo et qui socius populus romanus injuria facio atque bellum armus lacesso et qui hostis auxilium et pecunia juvo et p scipio rectus atque ordo facio uideo et facio qui is qui arma contra populus romanus fero capio sum hostis numerus in vinclum habeo et m aurelius e res publicus facio gratus is senatus sum qui socius populus romanus quando ius foedo non possum arma tueor cum hic tam tristis respondeo dimitto macedones legatus carthaginiensis uoco qui aetas dignitas conspicio nam longus primus ciuitas sum tum pro sui quisque dico uerus de pax ago insignis tamen inter ceterus hasdrubal sum haedus popularis cognomen appello pax semper auctor adverro factio barcinus is tum multus ille auctoritas sum bellum culpa in paucus cupiditas ab res publicus transfero qui cum uarius oratio utor sum nunc purgo crimen nunc quidam fateor ne impudens certus nego difficilis uenia sum nunc moneo etiam pater conscribo ut res secundus modestus atque modero uto si sui atque hanno audio carthaginiensis et tempus uti uoluissent do sum pax condicio qui tunc peto rarus simul homo bonus fortuna bonus mens do populus romanus is invictus sum qui in secundus res sapio et consulo memini et herculis miror sum si aliter facio ex insolentia qui nouus bonus fortuna sum impotens laetitia insanio populus romanus usitor atque prope iam obsolesco ex uictoria gaudium sum atque multus paene parco uinco quam vinco imperium augeo ceterus miserabilis oratio sum commemoro ex quantus ops quo recido carthaginiensis res nihil is qui modo orbis prope terra obtineo arma supersum praeter carthago moenia hic includo non terra non mare quisquam suus ius cerno urbs quoque ipse atque penates ita habeo si non in is quoque quo nihil ultra sum saevio populus romanus uolo cum flecto misericordia pater appareo senator unus infestus perfidia carthaginiensis succlamo fero per qui deus foedus icturi sum cum is per qui ante ictus sum fallo per idem inquam hasdrubal quoniam tam infestus sum foedero violo


Syphacem in castra adduci cum esset nuntiatum, omnis uelut ad spectaculum triumphi multitudo effusa est. praecedebat ipse uinctus; sequebatur grex nobilium Numidarum. tum quantum quisque plurimum poterat magnitudini Syphacis famaeque gentis uictoriam suam augendo addebat: illum esse regem cuius tantum maiestati duo potentissimi in terris tribuerint populi Romanus Carthaginiensisque ut Scipio imperator suus ad amicitiam eius petendam relicta prouincia Hispania exercituque duabus quinqueremibus in Africam nauigauerit, Hasdrubal Poenorum imperator non ipse modo ad eum in regnum uenerit sed etiam filiam ei nuptum dederit. habuisse eum uno tempore in potestate duos imperatores, Poenum Romanumque. sicut ab dis immortalibus pars utraque hostiis mactandis pacem petisset, ita ab eo utrimque pariter amicitiam petitam. iam tantas habuisse opes ut Masinissam regno pulsum eo redegerit ut uita eius fama mortis et latebris ferarum modo in siluis rapto uiuentis tegeretur. his sermonibus circumstantium celebratus rex in praetorium ad Scipionem est perductus. mouit et Scipionem cum fortuna pristina uiri praesenti fortunae conlata, tum recordatio hospitii dextraeque datae et foederis publice ac priuatim iuncti. eadem haec et Syphaci animum dederunt in adloquendo uictore. nam cum Scipio quid sibi uoluisset quaereret qui non societatem solum abnuisset Romanam sed ultro bellum intulisset, tum ille peccasse quidem sese atque insanisse fatebatur, sed non tum demum cum arma aduersus populum Romanum cepisset; exitum sui furoris eum fuisse, non principium; tum se insanisse, tum hospitia priuata et publica foedera omnia ex animo eiecisse cum Carthaginiensem matronam domum acceperit. illis nuptialibus facibus regiam conflagrasse suam; illam furiam pestemque omnibus delenimentis animum suum auertisse atque alienasse, nec conquiesse donec ipsa manibus suis nefaria sibi arma aduersus hospitem atque amicum induerit. perdito tamen atque adflicto sibi hoc in miseriis solatii esse quod in omnium hominum inimicissimi sibi domum ac penates eandem pestem ac furiam transisse uideat. neque prudentiorem neque constantiorem Masinissam quam Syphacem esse, etiam iuuenta incautiorem; certe stultius illum atque intemperantius eam quam se duxisse.

syphacem in castrum adduco cum sum nuntio omnis uelut ad spectaculum triumphus multitudo effundo sum praecedo ipse uincio sequor grex nobilis numidaris tum quantus quisque multus possum magnitudo syphacis fama gens uictoria suus augeo addo ille sum rex qui tantus maiestas duo potens in terra tribuo populus romanus carthaginiensis ut scipio imperator suus ad amicitia is peto relinquo prouincia hispania exerceo duo quinqueremis in africa navigo hasdrubal poenus imperator non ipse modo ad is in regnum uenio sed etiam filia is nubo do habeo is unus tempus in potestas duo imperator poenus romanus sicut ab deus immortalis pars uter hostia macto pax peto ita ab is utrimque pariter amicitia peto iam tantus habeo ops ut masinissa regnum pello is redigo ut uita is fama mors et latebra ferus modo in silua rapio uiuo tego hic sermo circumsto celebro rex in praetorium ad scipio sum perduco moueo et scipio cum fortuna pristinus uir praesens fortuna confero tum recordatio hospitium dexter do et foedo publicus atque priuatim jungo idem hic et syphaci animus do in alloquor uictor nam cum scipio quis sui uolo quaero qui non societas solus abnuo romanus sed ultro bellum infero tum ille pecco quidem sui atque insanio fateor sed non tum demum cum arma aduersus populus romanus capio exitus suus furor is sum non principium tum sui insanio tum hospitium priuo et publicus foedero omnis ex animus eicio cum carthaginiensis matrona domus accipio ille nuptial fax regia conflagro suus ille furio pestis omnis delenimentum animus suus averto atque alieno neque conquiesco donec ipse manus suus nefarius sui arma aduersus hospes atque amicus induo perdo tamen atque affligo sui hic in miseria solacium sum qui in omnis homo inimicus sui domus atque penates idem pestis atque furio transeo uideo neque prudens neque consto masinissa quam syphacem sum etiam iuuenta incautus certus stultus ille atque intempero is quam sui duco


Romam per eosdem dies et Magonem et Hannibalem profectos allatum est. cuius duplicis gratulationis minuit laetitiam et quod parum duces in retinendis iis, cum id mandatum ab senatu esset, aut animi aut uirium habuisse uidebantur et quod solliciti erant omni belli mole in unum exercitum ducemque inclinata quo euasura esset res. per eosdem dies legati Saguntini uenerunt comprensos cum pecunia adducentes Carthaginienses qui ad conducenda auxilia in Hispaniam traiecissent. ducenta et quinquaginta auri, octingenta pondo argenti in uestibulo curiae posuerunt. hominibus acceptis et in carcerem conditis auro argentoque reddito gratiae legatis actae, atque insuper munera data ac naues quibus in Hispaniam reuerterentur. mentio deinde ab senioribus facta est segnius homines bona quam mala sentire; transitu in Italiam Hannibalis quantum terroris pauorisque esset meminisse; quas deinde clades, quos luctus incidisse. uisa castra hostium e muris urbis; quae uota singulorum uniuersorumque fuisse. quotiens in conciliis uoces manus ad caelum porrigentium auditas en unquam ille dies futurus esset quo uacuam hostibus Italiam bona pace florentem uisuri essent. dedisse id deos tandem sexto decimo demum anno, nec esse qui dis grates agendas censeat; adeo ne aduenientem quidem gratiam homines benigne accipere, nedum ut praeteritae satis memores sint. conclamatum deinde ex omni parte curiae est uti referret P. Aelius praetor; decretumque ut quinque dies circa omnia puluinaria supplicaretur uictimaeque maiores immolarentur centum uiginti. iam dimisso Laelio legatisque Masinissae cum Carthaginiensium legatos de pace ad senatum uenientes Puteolis uisos inde terra uenturos allatum esset, reuocari C. Laelium placuit ut coram eo de pace ageretur. Q. Fuluius Gillo legatus Scipionis Carthaginienses Romam adduxit; quibus uetitis ingredi urbem hospitium in uilla publica, senatus ad aedem Bellonae datus est.

roma per idem dies et mago et hannibal proficio affero sum qui duplex gratulatio minuo laetitia et qui parum dux in retineo is cum is mando ab senatus sum aut animus aut uis habeo uideo et qui sollicitus sum omnis bellum moles in unus exercitus dux inclino quo evado sum res per idem dies legatus saguntinus uenio comprensos cum pecunia adduco carthaginiensis qui ad conduco auxilium in hispania transjacio ducenti et quinquaginta aurum octingenti pondo argentum in uestibulum curia pono homo accipio et in carcer condio aurum argentum reddo gratia legatus ago atque insuper munus do atque nauis qui in hispania revorto mentior deinde ab senex facio sum segnis homo bonus quam malus sentio transeo in italia hannibal quantus terror pavor sum memini qui deinde clades qui luctus incido uideo castrum hostis e murus urbs qui uotum singulus universum sum quotiens in concilium uox manus ad caelum porrigo audio en umquam ille dies sum sum quo uacuus hostis italia bonus pax floreo video sum do is deus tandem sextus decimus demum annus neque sum qui deus grates ago censeo adeo ne advenio quidem gratia homo benignus accipio nedum ut praetereo satis memor sum conclamo deinde ex omnis pars curia sum uti refero p aelius praetor decerno ut quinque dies circa omnis puluinarium supplico victima magnus immolo centum uiginti iam dimitto laelius lego masinissa cum carthaginiensis legatus de pax ad senatus venio puteoli video inde terra uenio affero sum reuocaris que laelius placeo ut coram is de pax ago q fulvius gillo legatus scipio carthaginiensis roma adduco qui veto ingredior urbs hospitium in villa publicus senatus ad aedes bellona do sum


pace terra marique parta, exercitu in naues imposito in Siciliam Lilybaeum traiecit. inde magna parte militum nauibus missa ipse per laetam pace non minus quam uictoria Italiam effusis non urbibus modo ad habendos honores sed agrestium etiam turba obsidente uias Romam peruenit triumphoque omnium clarissimo urbem est inuectus. argenti tulit in aerarium pondo centum uiginti tria milia. militibus ex praeda quadringenos aeris diuisit. morte subtractus spectaculo magis hominum quam triumphantis gloriae Syphax est, Tiburi haud ita multo ante mortuus, quo ab Alba traductus fuerat. conspecta tamen mors eius fuit quia publico funere est elatus. —hunc regem in triumpho ductum Polybius, haudquaquam spernendus auctor, tradit.— secutus Scipionem triumphantem est pilleo capiti imposito Q. Terentius Culleo , omnique deinde uita, ut dignum erat, libertatis auctorem coluit. Africani cognomen militaris prius fauor an popularis aura celebrauerit an, sicuti Felicis Sullae Magnique Pompeii patrum memoria, coeptum ab adsentatione familiari sit parum compertum habeo; primus certe hic imperator nomine uictae ab se gentis est nobilitatus; exemplo deinde huius nequaquam uictoria pares insignes imaginum titulos claraque cognomina familiarum fecerunt.

pax terra mare pario exercitus in nauis impono in sicilia lilybaeum transiacio inde magnus pars miles nauis mitto ipse per laetus pax non paruus quam uictoria italia effundo non urbs modo ad habeo honor sed agrestis etiam turba obsido uia roma peruenio triumpho omnis clarus urbs sum inveho argentum fero in aerarius pondo centum uiginti tres mille miles ex praeda quadringeni aer diuido mors subtraho spectaculum magis homo quam triumpho gloria syphax sum tibur haud ita multus ante mortuus quo ab alba traduco sum conspicio tamen mors is sum quia publicus funus sum effero hic rex in triumphus duco polybius haudquaquam sperno auctor trado sequor scipio triumpho sum pilleus caput impono q tero culleus omne deinde uita ut dignus sum libertas auctor colo africanus cognomen militaris prior fauor an popularis aura celebro an sicut felix sulla magnus pompejus pater memoria coepio ab adsentatio familiaris sum parum comperio habeo primus certus hic imperator nomen vinco ab sui gens sum nobilito exemplum deinde hic nequaquam uictoria par insignis imago titulus clarus cognomino familia facio


principio insequenti anni M. Seruilius et Ti. Claudius senatu in Capitolium uocato de prouinciis rettulerunt. Italiam atque Africam in sortem conici, Africam ambo cupientes, uolebant; ceterum Q. Metello maxime adnitente neque negata neque data est Africa. consules iussi cum tribunis plebis agere ut, si iis uideretur, populum rogarent quem uellet in Africa bellum gerere. omnes tribus P. Scipionem iusserunt. nihilo minus consules prouinciam Africam—ita enim senatus decreuerat—in sortem coniecerunt. Ti. Claudio Africa euenit ut quinquaginta nauium classem, omnes quinqueremes, in Africam traiceret parique imperio cum P. Scipione imperator esset: M. Seruilius Etruriam sortitus. in eadem prouincia et C. Seruilio prorogatum imperium si consulem manere ad urbem senatui placuisset. praetores M. Sextius Galliam est sortitus ut duas legiones prouinciamque traderet ei P. Quinctilius Uarus : C. Liuius Bruttios cum duabus legionibus quibus P. Sempronius proconsul priore anno praefuerat: Cn. Tremelius Siciliam ut a P. Uillio Tappulo praetore prioris anni prouinciam et duas legiones acciperet; Uillius pro praetore uiginti nauibus longis militibus mille oram Siciliae tutaretur: M. Pomponius uiginti nauibus reliquis mille et quingentos milites Romam deportaret. C. Aurelio Cottae urbana euenit. ceteris ita uti quisque obtinebant prouincias exercitusque prorogata imperia. sedecim non amplius eo anno legionibus defensum imperium est. et ut placatis dis omnia inciperent agerentque, ludos quos M. Claudio Marcello T. Quinctio consulibus T. Manlius dictator quasque hostias maiores uouerat si per quinquennium res publica eodem statu fuisset, ut eos ludos consules priusquam ad bellum proficiscerentur facerent. ludi in circo per quadriduum facti hostiaeque quibus uotae erant dis caesae.

principium insequor annus m seruilius et tiberius claudus senatus in capitolium voco de prouincia refero italia atque africa in sors conicio africa ambo cupio uolo ceterum q metellus magnus annitor neque nego neque do sum africanus consul iubeo cum tribunus plebs ago ut si is uideo populus rogo qui uolo in africanus bellum gero omnis tres p scipio jubeo nihilum paruus consul prouincia africa ita enim senatus decerno in sors conicio tiberius claudius africanus euenio ut quinquaginta nauis classis omnis quinqueremis in africa traicio pario imperium cum p scipio imperator sum m seruilius etruria sortior in idem prouincia et que seruilio prorogo imperium si consul maneo ad urbs senatus placeo praetor m sestius gallia sum sortior ut duo legio provincia trado is p quintilius varus que livius bruttii cum duo legio qui p sempronius proconsul prior annus praesum cn tremelius sicilia ut ab p villius tappulus praetor prior annus prouincia et duo legio accipio villius pro praetor uiginti nauis longus miles mille ora sicilia tuto m pomponius uiginti nauis reliquus mille et quingenti miles roma deporto que aurelius cotta urbanus euenio ceterus ita uti quisque obtineo prouincia exerceo prorogo imperium sedecim non amplus is annus legio defendo imperium sum et ut placo deus omnis incipio ago ludus qui m claudius marcellus t quintius consul t manlius dictator quisque hostio magnus uoueo si per quinquennium res publicus idem status sum ut is ludus consul priusquam ad bellum proficisco facio ludo in circus per quadriduum facio hostia qui voveo sum deus caedo


P. Scipioni cum exercitibus quos haberet in prouincia Africa prorogatum imperium. praetoribus M. Ualerio Faltoni duae legiones in Bruttiis quibus C. Liuius priore anno praefuerat decretae— P. Aelius [praetor] duas legiones in Sicilia ab Cn. Tremelio acciperet, legio una M. Fabio in Sardiniam quam P. Lentulus pro praetore habuisset decernitur. M. Seruilio prioris anni consuli cum suis duabus item legionibus in Etruria prorogatum imperium est. quod ad Hispanias attineret, aliquot annos iam ibi L. Cornelium Lentulum et L. Manlium Acidinum esse; uti consules cum tribunis agerent ut si iis uideretur plebem rogarent cui iuberent in Hispania imperium esse; is ex duobus exercitibus in unam legionem conscriberet Romanos milites et in quindecim cohortes socios Latini nominis, quibus prouinciam obtineret; ueteres milites L. Cornelius et L. Manlius in Italiam deportarent. consuli quinquaginta nauium classis ex duabus classibus, Cn. Octaui quae in Africa esset, et P. Uilli quae Siciliae oram tuebatur, decreta, ut quas uellet naues deligeret. P. Scipio quadraginta naues longas quas habuisset haberet; quibus si Cn. Octauium , sicut praefuisset, praeesse uellet, Octauio pro praetore in eum annum imperium esset; si Laelium praeficeret, Octauius Romam decederet reduceretque naues quibus consuli usus non esset. et M. Fabio in Sardiniam decem longae naues decretae. et consules duas urbanas legiones scribere iussi, ut quattuordecim legionibus eo anno centum nauibus longis res publica administraretur.

p scipio cum exercitus qui habeo in prouincia africanus prorogo imperium praetor m valerius faltoni duo legio in bruttius qui que livius prior annus praesum decerno p aelius praetor duo legio in sicilia ab cn tremelio accipio legio unus m fabius in sardinia quam p lentulus pro praetor habeo decerno m seruilio prior annus consul cum suus duo item legio in etruria prorogo imperium sum qui ad hispania attineo aliquot annus iam ibi l cornelius lentulis et l manlius acido sum uti consul cum tribunus ago ut si is uideo plebs rogo qui iubeo in hispania imperium sum is ex duo exercitus in unus legio conscribo romanus miles et in quindecim cohors socius latinum nomen qui prouincia obtineo ueteres miles l cornelius et l manlius in italia deporto consul quinquaginta nauis classis ex duo classis cn octavius qui in africanus sum et p villius qui sicilia ora tueor decretum ut qui uolo nauis deligo p scipio quadraginta nauis longus qui habeo habeo qui si cn octavius sicut praesum praesum uolo octavius pro praetor in is annus imperium sum si laelius praeficio octavius roma decedo reduco nauis qui consul utor non sum et m fabius in sardinia decem longus nauis decerno et consul duo urbanus legio scribo iubeo ut quattuordecim legio is annus centum nauis longus res publicus administro


his transactis consules praetoresque in prouincias profecti; omnibus tamen, uelut eam sortitis, Africae cura erat, seu quia ibi summam rerum bellique uerti cernebant seu ut Scipioni gratificarentur, in quem tum omnis uersa ciuitas erat. itaque non ex Sardinia tantum, sicut ante dictum est, sed ex Sicilia quoque et Hispania uestimenta frumentumque, et arma etiam ex Sicilia et omne genus commeatus eo portabantur. nec Scipio ullo tempore hiemis belli opera remiserat, quae multa simul undique eum circumstabant. Uticam obsidebat; castra in conspectu Hasdrubalis erant; Carthaginienses deduxerant naues; classem paratam instructamque ad commeatus intercipiendos habebant. inter haec ne Syphacis quidem reconciliandi curam ex animo miserat, si forte iam satias amoris in uxore ex multa copia eum cepisset. ab Syphace magis pacis cum Carthaginiensibus condiciones ut Romani Africa, Poeni Italia excederent quam, si bellaretur, spes ulla desciturum adferebatur. —haec per nuntios acta magis equidem crediderim—et ita pars maior auctores sunt—quam ipsum Syphacem, ut Antias Ualerius prodit, in castra Romana ad conloquium uenisse. — primo eas condiciones imperator Romanus uix auribus admisit; postea, ut causa probabilis suis commeandi foret in castra hostium, mollius eadem illa abnuere ac spem facere saepius ultro citroque agitantibus rem conuenturam. hibernacula Carthaginiensium, congesta temere ex agris materia exaedificata, lignea ferme tota erant. Numidae praecipue harundine textis storeaque pars maxima tectis, passim nullo ordine, quidam ut sine imperio occupatis locis extra fossam etiam uallumque habitabant. haec relata Scipioni spem fecerant castra hostium per occasionem incendendi.

hic transigo consul praetor in prouincia proficiscor omnis tamen uelut is sortio africa cura sum seu quia ibi summa res bellus uerto cerno seu ut scipio gratificor in qui tum omnis uerto ciuitas sum itaque non ex sardinia tantus sicut ante dico sum sed ex sicilia quoque et hispania uestimentum frumentum et arma etiam ex sicilia et omnis genus commeatus is porto neque scipio ullus tempus hiems bellum opus remitto qui multus simul undique is circumsto utica obsido castrum in conspectus hasdrubal sum carthaginiensis deduco nauis classis paro instruo ad commeatus intercipio habeo inter hic ne syphacis quidem reconcilio cura ex animus mitto si fors iam satio amor in uxor ex multus copia is capio ab syphace magis pax cum carthaginiensis condicio ut romanus africanus poenus italia excedo quam si bellor spes ullus descio affero hic per nuntius ago magis equidem credo et ita pars magnus auctor sum quam ipse syphacem ut antius valerius prodeo in castrum romanus ad colloquium uenio primus is condicio imperator romanus uix auris admitto postea ut causa probabilis suus conmeo sum in castrum hostis mollis idem ille abnuo atque spes facio saepis ultro citer agito res convenio hibernacula carthaginiensis congero temere ex ager materia exaedifico ligneus ferme totus sum numida praecipuus harundo textum storea pars maximus tectum passim nullus ordo quidam ut sine imperium occupo locus extra fodio etiam valles habito hic refero scipio spes facio castrum hostis per occasio incendo


emotis deinde curia legatis sententiae interrogari coeptae. M. Liuius C. Seruilium consulem qui propior esset arcessendum ut coram eo de pace ageretur censebat; cum de re maiore quam quanta ea esset consultatio incidere non posset, non uideri sibi absente consulum altero ambobusue eam rem agi satis ex dignitate populi Romani esse. Q. Metellus , qui triennio ante consul dictatorque fuerat: cum P. Scipio caedendo exercitus agros populando in eam necessitatem hostes compulisset ut supplices pacem peterent, et nemo omnium uerius existimare posset qua mente ea pax peteretur quam qui ante portas Carthaginis bellum gereret, nullius alterius consilio quam Scipionis accipiendam abnuendamue pacem esse. M. Ualerius Laeuinus , qui bis consul fuerat, speculatores non legatos uenisse arguebat, iubendosque Italia excedere et custodes cum iis usque ad naues mittendos, Scipionique scribendum ne bellum remitteret. Laelius Fuluiusque adiecerunt et Scipionem in eo positam habuisse spem pacis si Hannibal et Mago ex Italia non reuocarentur; ceterum omnia simulaturos Carthaginienses, duces eos exercitusque exspectantes; deinde quamuis recentium foederum et deorum omnium oblitos bellum gesturos. eo magis in Laeuini sententiam discessum. legati pace infecta ac prope sine responso dimissi.

emoveo deinde curia legatus sententia interrogo coepio m livius que seruilius consul qui propior sum arcesso ut coram is de pax ago censeo cum de res magnus quam quantus is sum consultatio incido non possum non uideo sui absum consul alter ambobusue is res ago satis ex dignitas populus romanus sum q metellus qui triennium ante consul dictator sum cum p scipio caedo exercitus ager populo in is necessitas hostis compello ut supplex pax peto et nemo omnis verus existimaris possum qui mens is pax peto quam qui ante porta carthago bellum gero nullus alter consilium quam scipio accipio abnuo pax sum m valerius laevinus qui bis consul sum speculator non legatus uenio arguo jubeo italia excedo et custos cum is usque ad nauis mitto scipio scribo ne bellum remitto laelius fulvius adicio et scipio in is pono habeo spes pax si hannibal et magus ex italia non revoco ceterum omnis simulo carthaginiensis dux is exerceo exspecto deinde quamuis recens foedus et deus omnis obliuiscor bellum gero is magis in laevinus sententia discedo legatus pax inficio atque prope sine respondeo dimitto


orationem eandem ferme quam apud Scipionem habuerunt, culpam omnem belli a publico consilio in Hannibalem uertentes: eum iniussu senatus non Alpes modo sed Hiberum quoque transgressum, nec Romanis solum sed ante etiam Saguntinis priuato consilio bellum intulisse; senatui ac populo Carthaginiensi, si quis uere aestimet, foedus ad eam diem inuiolatum esse cum Romanis; itaque nihil aliud sibi mandatum esse uti peterent quam ut in ea pace quae postremo cum C. Lutatio facta esset manere liceret. cum more tradito [a] patribus potestatem interrogandi, si quis quid uellet, legatos praetor fecisset, senioresque qui foederibus interfuerant alia alii interrogarent, nec meminisse se per aetatem—etenim omnes ferme iuuenes erant— dicerent legati, conclamatum ex omni parte curiae est Punica fraude electos qui ueterem pacem repeterent cuius ipsi non meminissent.

oratio idem ferme quam apud scipio habeo culpa omnis bellum ab publicus consilium in hannibal verto is injussus senatus non alpis modo sed hiberus quoque transgredior neque romanus solus sed ante etiam saguntinus priuo consilium bellum infero senatus atque populus carthaginiensis si quis uerus aestimo foedus ad is dies inviolo sum cum romanus itaque nihil alius sui mando sum uti peto quam ut in is pax qui postremo cum que lutatius facio sum maneo licet cum mos trado ab pater potestas interrogo si quis quis uolo legatus praetor facio seni qui foedus intersum alius alius interrogo neque memini sui per aetas etenim omnis ferme iuuenis sum dico legatus conclamo ex omnis pars curia sum punicus fraus eligo qui uetus pax repeto qui ipse non memini


inde cum maxime uallum Romani iacerent, conspecta classis hostium est Uticam ab Carthagine petens. igitur omisso opere pronuntiatum iter signaque raptim ferri sunt coepta ne naues in terram et ad obsidionem uersae ac minime nauali proelio aptae opprimerentur: qui enim restitissent agili et nautico instrumento aptae et armatae classi naues tormenta machinasque portantes et aut in onerariarum usum uersae aut ita adpulsae muris ut pro aggere ac pontibus praebere adscensum possent? itaque Scipio, postquam eo uentum est, contra quam in nauali certamine solet rostratis quae praesidio aliis esse poterant in postremam aciem receptis prope terram, onerariarum quadruplicem ordinem pro muro aduersus hostem opposuit, easque ipsas, ne in tumultu pugnae turbari ordines possent, malis antennisque de naue in nauem traiectis ac ualidis funibus uelut uno inter se uinculo inligatis comprendit, tabulasque superinstrauit ut peruium in totum nauium ordinem esset, et sub ipsis pontibus interualla fecit qua procurrere speculatoriae naues in hostem ac tuto recipi possent. his raptim pro tempore instructis, mille ferme delecti propugnatores onerariis imponuntur; telorum maxime missilium ut quamuis longo certamine sufficerent uis ingens congeritur. ita parati atque intenti hostium aduentum opperiebantur. Carthaginienses, qui, si maturassent, omnia permixta turba trepidantium primo impetu oppressissent, perculsi terrestribus cladibus atque inde ne mari quidem ubi ipsi plus poterant satis fidentes, die segni nauigatione absumpto sub occasum solis in portum—Rusucmona Afri uocant— classem adpulere. postero die sub ortum solis instruxere ab alto naues uelut ad iustum proelium nauale et tamquam exituris contra Romanis. cum diu stetissent postquam nihil moueri ab hostibus uiderunt, tum demum onerarias adgrediuntur. erat res minime certamini nauali similis, proxime speciem muros oppugnantium nauium. altitudine aliquantum onerariae superabant; ex rostratis Poeni uana pleraque, utpote supino iactu, tela in locum superiorem mittebant; grauior ac pondere ipso libratior superne ex onerariis ictus erat. speculatoriae naues ac leuia alia nauigia, quae sub constratis pontium per interualla excurrebant, primo ipsae tantum impetu ac magnitudine rostratarum obruebantur; deinde propugnatoribus quoque incommodae erant quod permixtae cum hostium nauibus inhibere saepe tela cogebant metu ne ambiguo ictu suis inciderent. postremo asseres ferreo unco praefixi—harpagones uocat miles — ex Punicis nauibus inici in Romanas coepti. quos cum neque ipsos neque catenas quibus suspensi iniciebantur incidere possent, ut quaeque retro inhibita rostrata onerariam haerentem unco traheret, scindi uideres uincula quibus aliis innexa erat, seriem aliam simul plurium nauium trahi. hoc maxime modo lacerati [quidem] omnes pontes et uix transiliendi in secundum ordinem nauium spatium propugnatoribus datum est. sexaginta ferme onerariae puppibus abstractae Carthaginem sunt. maior quam pro re laetitia, sed eo gratior quod inter adsiduas clades ac lacrimas unum quantumcumque ex insperato gaudium adfulserat, cum eo ut appareret haud procul exitio fuisse Romanam classem ni cessatum a praefectis suarum nauium foret et Scipio in tempore subuenisset.

inde cum magnus valles romanus iacio conspicio classis hostis sum utica ab carthago peto igitur omitto opus pronuntio iter signo raptim fero sum coepio ne nauis in terra et ad obsidio verro atque paruus naualis proelium aptus opprimo qui enim resto agilis et nauticus instrumentum aptus et armo classis nauis tormentum machina porto et aut in onerariaris usus verro aut ita adpello murus ut pro aggero atque pons praebeo adscensum possum itaque scipio postquam is uenio sum contra quam in naualis certamen soleo rostratus qui praesidium alius sum possum in posterus acies recipio prope terra onerariaris quadruplex ordo pro murus aduersus hostis oppono eo ipse ne in tumultus pugna turbaris ordo possum malus antenna de nauis in nauis transjacio atque validus funis uelut unus inter sui vinculum inligo comprehendo tabula superinsterno ut pervius in totus nauis ordo sum et sub ipse pons intervallum facio qui procurro speculatoria nauis in hostis atque tueor recipio possum hic raptim pro tempus instruo mille ferme deligo propugnator oneraria impono telum magnus missile ut quamuis longus certamen sufficio uolo ingens congero ita paro atque intendo hostis aduentus opperior carthaginiensis qui si maturo omnis permisceo turba trepido primus impetus opprimo percello terrestris clades atque inde ne mare quidem ubi ipse multus possum satis fido dies segnis nauigatio absumo sub occasus sol in portus rusucmona afri uoco classis adpello posterus dies sub orior sol instruo ab altus nauis uelut ad iustus proelium naualis et tamquam exeo contra romanus cum diu sto postquam nihil moueo ab hostis uideo tum demum oneraria aggredior sum res paruus certamen naualis similis propior species murus oppugno nauis altitudo aliquantus oneraria supero ex rostratus poenus uanus plerusque utpote supinus iactus telum in locus superus mitto gravis atque pondus ipse libro supernus ex oneraria iacio sum speculatoria nauis atque levis alius navigium qui sub consterno pons per intervallum excurro primus ipse tantus impetus atque magnitudo rostrataris obruo deinde propugnator quoque incommodus sum qui permisceo cum hostis nauis inhibeo saepe telum cogo metus ne ambiguus ictus suus incido postremo assero ferreus uncus praefigo harpago uoco miles ex punicus nauis inicio in romanus coepio qui cum neque ipse neque cateno qui suspendo inicio incido possum ut quisque retro inhibeo rostratus oneraria haereo uncus traho scindo video uinculum qui alius innecto sum series alius simul multus nauis traho hic magnus modo lacero quidem omnis pons et uix transiliendi in secundus ordo nauis spatium propugnator do sum sexaginta ferme oneraria puppis abstraho carthago sum magnus quam pro res laetitia sed is gratus qui inter assiduus clades atque lacrima unus quantus ex insperatus gaudium affulgeo cum is ut appareo haud procul exitium sum romanus classis ni cesso ab praefectus suus nauis sum et scipio in tempus subvenio


his praeparatis aduocatoque consilio et dicere exploratoribus iussis quae comperta adferrent Masinissaque, cui omnia hostium nota erant, postremo ipse quid pararet in proximam noctem proponit; tribunis edicit ut ubi praetorio dimisso signa concinuissent extemplo educerent castris legiones. ita ut imperauerat signa sub occasum solis efferri sunt coepta; ad primam ferme uigiliam agmen explicauerunt; media nocte—septem enim milia itineris erant—modico gradu ad castra hostium peruentum est. ibi Scipio partem copiarum Laelio Masinissamque ac Numidas attribuit et castra Syphacis inuadere ignesque conicere iubet. singulos deinde separatim Laelium ac Masinissam seductos obtestatur ut quantum nox prouidentiae adimat tantum diligentia expleant curaque: se Hasdrubalem Punicaque castra adgressurum; ceterum non ante coepturum quam ignem in regiis castris conspexisset. neque ea res morata diu est; nam ut primis casis iniectus ignis haesit, extemplo proxima quaeque et deinceps continua amplexus totis se passim dissipauit castris. et trepidatio quidem quantam necesse erat in nocturno effuso tam late incendio orta est; ceterum fortuitum non hostilem ac bellicum ignem rati esse, sine armis ad restinguendum incendium effusi in armatos incidere hostes, maxime Numidas ab Masinissa notitia regiorum castrorum ad exitus itinerum idoneis locis dispositos. multos in ipsis cubilibus semisomnos hausit flamma; multi [in] praecipiti fuga ruentes super alios alii in angustiis portarum obtriti sunt.

hic praeparo advoco consilium et dico explorator iussum qui comperio affero masinissa qui omnis hostis nosco sum postremo ipse quis paro in propior nox propono tribunus edico ut ubi praetorius dimitto signum concino extemplo educo castrum legio ita ut impero signum sub occasus sol effero sum coepio ad primus ferme vigilia agmen explicauerunt medius nox septem enim mille iter sum modicus gradus ad castrum hostis peruenio sum ibi scipio pars copia laelius masinissa atque numida attribuo et castrum syphacis invado ignis conicio iubeo singuli deinde separatim laelius atque masinissa seduco obtestor ut quantus nox providentia adimo tantus diligentia expleo curo sui hasdrubal punicus castrum aggredior ceterum non ante coepio quam ignis in regius castrum conspicio neque is res moror diu sum nam ut primus cado injectus ignis haereo extemplo propior quisque et deinceps continuo amplector totus sui passim dissipauit castrum et trepidatio quidem quantus necesse sum in nocturnus effundo tam latus incendium orior sum ceterum fortuitus non hostilis atque bellicus ignis reor sum sine arma ad restinguo incendium effundo in armatus incido hostis magnus numida ab masinissa notitia regius castrum ad exitus iter idoneus locus dispono multus in ipse cubilis semisomnus haurio flamma multus in praeceps fuga ruo super alius alius in angustia portaris obtero sum


per eosdem forte dies cum Laelius et Masinissa quinto decimo ferme die in Numidiam peruenissent, Maesulii, regnum paternum Masinissae, laeti ut ad regem diu desideratum concessere. Syphax pulsis inde praefectis praesidiisque suis uetere se continebat regno, neutiquam quieturus stimulabat aegrum amore uxor socerque, et ita uiris equisque abundabat ut subiectae oculis regni per multos florentis annos uires etiam minus barbaro atque impotenti animo spiritus possent facere. igitur omnibus qui bello apti erant in unum coactis equos arma tela diuidit; equites in turmas, pedites in cohortes, sicut quondam ab Romanis centurionibus didicerat, distribuit. exercitu haud minore quam quem prius habuerat, ceterum omni prope nouo atque incondito, ire ad hostes pergit. et castris in propinquo positis primo pauci equites ex tuto speculantes ab stationibus progredi, dein iaculis summoti recurrere ad suos; inde excursiones in uicem fieri et cum pulsos indignatio accenderet plures subire, quod inritamentum certaminum equestrium est cum aut uincentibus spes aut pulsis ira adgregat suos. ita tum a paucis proelio accenso omnem utrimque postremo equitatum certaminis studium effudit. ac dum sincerum equestre proelium erat, multitudo Masaesuliorum ingentia agmina Syphace emittente sustineri uix poterat; deinde ut pedes Romanus repentino per turmas suis uiam dantes intercursu stabilem aciem fecit absterruitque effuse inuehentem sese hostem, primo barbari segnius permittere equos, dein stare ac prope turbari nouo genere pugnae, postremo non pediti solum cedere sed ne equitem quidem sustinere, peditis praesidio audentem. iam signa quoque legionum adpropinquabant. tum uero Masaesulii non modo primum impetum sed ne conspectum quidem signorum atque armorum tulerunt; tantum seu memoria priorum cladium seu praesens terror ualuit.

per idem fors dies cum laelius et masinissa quintus decimus ferme dies in numidia pervenio maesulii regnum paternus masinissa laetus ut ad rex diu desidero concedo syphax pello inde praefectus praesidium suus uetus sui contineo regnum neutiquam quiesco stimulo aeger amor uxor socer et ita uir equus abundo ut subjacio oculus regnum per multus floreo annus uis etiam paruus barbarus atque impotens animus spiritus possum facio igitur omnis qui bellum aptus sum in unus cogo equus arma telum diuido eques in turma pedito in cohors sicut quondam ab romanus centurio disco distribuo exercitus haud paruus quam qui prior habeo ceterum omnis prope nouus atque inconditus eo ad hostis pergo et castrum in propinquo pono primus paucus eques ex tueor speculor ab statio progredior deinde iaculis summoveo recurro ad suus inde excursio in uicis fio et cum pello indignatio accendo multus subeo qui irritamentum certamen equester sum cum aut vinco spes aut pello ira adgrego suus ita tum ab paucus proelium accendo omnis utrimque postremo equitas certamen studium effundo atque dum sincerus equester proelium sum multitudo masaesuliorum ingens agmen syphace emitto sustineo uix possum deinde ut pes romanus repentinus per turma suus uia do intercursus stabilis acies facio absterreo effuse inveho sui hostis primus barbaris segnis permitto equus deinde sto atque prope turbaris nouus genus pugna postremo non pedes solus cedo sed ne eques quidem sustineo pedo praesidium audeo iam signum quoque legio appropinquo tum uerus masaesulii non modo primus impetus sed ne conspectus quidem signum atque armus fero tantus seu memoria prior cladium seu praesens terror ualuit


per eos dies Cn. Seruilius consul, haud dubius quin pacatae Italiae penes se gloria esset, uelut pulsum ab se Hannibalem persequens, in Siciliam, inde in Africam transiturus, traiecit. quod ubi Romae uolgatum est, primo censuerant patres ut praetor scriberet consuli senatum aequum censere in Italiam reuerti eum; dein, cum praetor spreturum eum litteras suas diceret, dictator ad id ipsum creatus P. Sulpicius pro iure maioris imperii consulem in Italiam reuocauit. reliquum anni cum M. Seruilio magistro equitum circumeundis in Italia urbibus quae bello alienatae fuerant noscendisque singularum causis consumpsit. per indutiarum tempus ex Sardinia a P. Lentulo praetore centum onerariae naues cum commeatu uiginti rostratarum praesidio, et ab hoste et ab tempestatibus mari tuto, in Africam transmiserunt. Cn. Octauio ducentis onerariis triginta longis nauibus ex Sicilia traicienti non eadem fortuna fuit. in conspectum ferme Africae prospero cursu uectum primo destituit uentus, deinde uersus in Africum turbauit ac passim naues disiecit. ipse cum rostratis per aduersos fluctus ingenti remigum labore enisus Apollinis promunturium tenuit: onerariae pars maxima ad Aegimurum insulam—ea sinum ab alto claudit in quo sita Carthago est, triginta ferme milia ab urbe—, aliae aduersus urbem ipsam ad Calidas Aquas delatae sunt. omnia in conspectu Carthaginis erant. itaque ex tota urbe in forum concursum est; magistratus senatum uocare: populus in curiae uestibulo fremere ne tanta ex oculis manibusque amitteretur praeda. cum quidam pacis petitae, alii indutiarum—necdum enim dies exierat—fidem opponerent, permixto paene senatus populique concilio consensum est ut classem quinquaginta nauium Hasdrubal Aegimurum traiceret, inde per litora portusque dispersas Romanas naues conligeret. desertae fuga nautarum primum ab Aegimuro, deinde ab Aquis onerariae Carthaginem puppibus tractae sunt.

per is dies cn seruilius consul haud dubius quin pacatae italia penis sui gloria sum uelut pello ab sui hannibal persequor in sicilia inde in africa transeo transiacio qui ubi roma vulgo sum primus censeo pater ut praetor scribo consul senatus aequus censeo in italia revorto is deinde cum praetor sperno is littera suus dico dictator ad is ipse creo p sulpicius pro ius magnus imperium consul in italia reuoco reliquus annus cum m seruilio magister eques circumeo in italia urbs qui bellum alieno sum nosco singularis causa consumo per indutiaris tempus ex sardinia ab p lentulus praetor centum oneraria nauis cum commeatus uiginti rostrataris praesidium et ab hostis et ab tempestas mare tueor in africa transmitto cn octavius ducenti oneraria triginta longus nauis ex sicilia traicio non idem fortuna sum in conspectus ferme africa prosper cursus veho primus destituo uentus deinde uersus in africanus turbo atque passim nauis disjacio ipse cum rostratus per aduerto fluctus ingens remex labor enitor apollo promunturium teneo oneraria pars maximus ad aegimurus insula is sinum ab altus claudo in quo sino carthago sum triginta ferme mille ab urbs alius aduersus urbs ipse ad calida aqua defero sum omnis in conspectus carthago sum itaque ex totus urbs in forum concurro sum magistratus senatus uoco populus in curia uestibulum fremo ne tantus ex oculus manus amitto praeda cum quidam pax peto alius indutiaris necdum enim dies exeo fides oppono permisceo paene senatus populus concilio consensus sum ut classis quinquaginta nauis hasdrubal aegimurus traicio inde per litus portus dispermulceo romanus nauis conligeret desero fuga nautaris primus ab aegimurus deinde ab aqua oneraria carthago puppis traho sum


multis ante diebus Laelius cum Syphace primoribusque Numidarum captiuis Romam uenit quaeque in Africa gesta essent omnia ordine exposuit patribus ingenti hominum et in praesens laetitia et in futurum spe. consulti inde patres regem in custodiam Albam mittendum censuerunt, Laelium retinendum donec legati Carthaginienses uenirent. supplicatio in quadriduum decreta est. P. Aelius praetor senatu misso et contione inde aduocata cum C. Laelio in rostra escendit. ibi uero audientes fusos Carthaginiensium exercitus, deuictum et captum ingentis nominis regem, Numidiam omnem egregia uictoria peragratam, tacitum continere gaudium non poterant quin clamoribus quibusque aliis multitudo solet laetitiam immodicam significarent. itaque praetor extemplo edixit uti aeditui aedes sacras omnes tota urbe aperirent, circumeundi salutandique deos agendique grates per totum diem populo potestas fieret. postero die legatos Masinissae in senatum introduxit. gratulati primum senatui sunt quod P. Scipio prospere res in Africa gessisset; deinde gratias egerunt quod Masinissam non appellasset modo regem sed fecisset restituendo in paternum regnum, in quo post Syphacem sublatum si ita patribus uisum esset sine metu et certamine esset regnaturus, dein conlaudatum pro contione amplissimis decorasset donis, quibus ne indignus esset et dedisse operam Masinissam et porro daturum esse. petere ut regium nomen ceteraque Scipionis beneficia et munera senatus decreto confirmaret; et, nisi molestum esset, illud quoque petere Masinissam, ut Numidas captiuos qui Romae in custodia essent remitterent; id sibi amplum apud populares futurum esse. ad ea responsum legatis rerum gestarum prospere in Africa communem sibi cum rege gratulationem esse; Scipionem recte atque ordine uideri fecisse quod eum regem appellauerit, et quicquid aliud fecerit quod cordi foret Masinissae id patres comprobare ac laudare. munera quoque quae legati ferrent regi decreuerunt, sagula purpurea duo cum fibulis aureis singulis et lato clauo tunicis, equos duo phaleratos, bina equestria arma cum loricis, et tabernacula militaremque supellectilem qualem praeberi consuli mos esset. haec regi praetor mittere iussus: legatis in singulos dona ne minus quinum milium, comitibus eorum <singulorum> milium aeris, et uestimenta bina legatis, singula comitibus Numidisque, qui ex custodia emissi redderentur regi; ad hoc aedes liberae loca lautia legatis decreta.

multus ante dies laelius cum syphace primoris numidaris captiuus roma uenio quisque in africanus gero sum omnis ordo expono pater ingens homo et in praesens laetitia et in sum spes consulo inde pater rex in custodia alba mitto censeo laelius retineo donec legatus carthaginiensis venio supplicatio in quadriduum decretum sum p aelius praetor senatus mitto et contio inde aduoco cum que laelius in rostrum escendo ibi uerus audio fundo carthaginiensis exercitus deuinco et capio ingens nomen rex numidia omnis egregius uictoria peragro taceo contineo gaudium non possum quin clamor quisque alius multitudo soleo laetitia immodicus significo itaque praetor extemplo edico uti aedituus aedes sacer omnis totus urbs aperio circumeo saluto deus ago grates per totus dies populus potestas fio posterus dies legatus masinissa in senatus introduco gratulor primus senatus sum qui p scipio prosperus res in africanus gero deinde gratia egero qui masinissa non appello modo rex sed facio restituo in paternus regnum in quo post syphacem tollo si ita pater uideo sum sine metus et certamen sum regno deinde conlaudo pro contio amplus decoro donum qui ne indignus sum et do opera masinissa et porro do sum peto ut regius nomen ceter scipio beneficium et munus senatus decretum confirmo et nisi molestus sum ille quoque peto masinissa ut numida captiuus qui roma in custodia sum remitto is sui amplus apud popularis sum sum ad is responsum legatus res gero prosperus in africanus communis sui cum rex gratulatio sum scipio rectus atque ordo uideo facio qui is rex appello et quisquis alius facio qui chordus sum masinissa is pater comprobaris atque laudo munus quoque qui legatus fero rex decerno sagulum purpureus duo cum fibulis aureus singuli et fero clauus tunica equus duo phalero bini equester arma cum lorica et tabernaculum milito supellectilis qual praebeo consul mos sum hic rex praetor mitto iubeo legatus in singuli donum ne paruus quini mille comes is singulus mille aer et uestimentum bini legatus singulus comes numida qui ex custodia emitto reddo rex ad hic aedes liber locum lautia legatus decretum


Scipio confestim a proelio expugnatis hostium castris direptisque cum ingenti praeda ad mare ac naues rediit, nuntio allato P. Lentulum cum quinquaginta rostratis centum onerariis cum omni genere commeatus ad Uticam accessisse. admouendum igitur undique terrorem perculsae Carthagini ratus, misso Laelio Romam cum uictoriae nuntio, Cn. Octauium terrestri itinere ducere legiones Carthaginem iubet: ipse ad suam ueterem noua Lentuli classe adiuncta profectus ab Utica portum Carthaginis petit. haud procul aberat cum uelata infulis ramisque oleae Carthaginiensium occurrit nauis. decem legati erant principes ciuitatis auctore Hannibale missi ad petendam pacem. qui cum ad puppim praetoriae nauis accessissent uelamenta supplicum porrigentes, orantes implorantesque fidem ac misericordiam Scipionis, nullum iis aliud responsum datum quam ut Tynetem uenirent: eo se moturum castra. ipse ad contemplandum Carthaginis situm <prouectus in portum> non tam noscendi in praesentia quam deprimendi hostis causa, Uticam eodem et Octauio reuocato rediit. inde procedentibus ad Tynetem nuntius allatus Uerminam Syphacis filium cum equitibus pluribus quam peditibus uenire Carthaginiensibus auxilio. pars exercitus cum omni equitatu missa, Saturnalibus primis agmen adgressa, Numidas leui certamine fudit. exitu quoque fugae intercluso a parte omni circumdatis equitibus quindecim milia hominum caesa, mille et ducenti uiui capti, et equi Numidici mille et quingenti, signa militaria duo et septuaginta; regulus ipse inter tumultum cum paucis effugit. tum ad Tynetem eodem quo antea loco castra posita, legatique triginta ab Carthagine ad Scipionem uenerunt. et illi quidem multo miserabilius quam ante quo magis cogebat fortuna egerunt; sed aliquanto minore cum misericordia ab recenti memoria perfidiae auditi sunt. in consilio quamquam iusta ira omnes ad delendam stimulabat Carthaginem, tamen cum et quanta res esset et quam longi temporis obsidio tam munitae et tam ualidae urbis reputarent, et ipsum Scipionem exspectatio successoris uenturi ad paratum uictoriae fructum, alterius labore ac periculo finiti belli famam, sollicitaret, ad pacem omnium animi uersi sunt.

scipio confestim ab proelium expugno hostis castrum disrepo cum ingens praeda ad mare atque nauis redeo nuntio affero p lentulis cum quinquaginta rostratus centum oneraria cum omnis genus commeatus ad utica accedo admoveo igitur undique terror percello carthago reor mitto laelius roma cum uictoria nuntio cn octavius terrestris iter duco legio carthago iubeo ipse ad suus uetus nouus lentulis classis adjungo proficiscor ab utica portus carthago peto haud procul absum cum velo infulis ramus olea carthaginiensis occurro nauis decem legatus sum princeps ciuitas auctor hannibal mitto ad peto pax qui cum ad puppis praetorius nauis accedo velamentum supplex porrigo oro imploro fides atque misericordia scipio nullus is alius responsum do quam ut tynetem venio is sui moveo castrum ipse ad contemplo carthago sino proveho in portus non tam nosco in praesens quam deprimo hostis causa utica idem et octavius revoco redeo inde procedo ad tynetem nuntius affero uerminam syphacis filius cum eques multus quam pedes uenio carthaginiensis auxilium pars exercitus cum omnis equitatus mitto saturnal primus agmen aggredior numida leuis certamen fundo exeo quoque fuga intercludo ab pars omnis circumdo eques quindecim mille homo caedo mille et ducenti uiuus capio et equus numidicus mille et quingenti signum militaris duo et septuaginta regulus ipse inter tumultus cum paucus effugio tum ad tynetem idem quo antea locus castrum pono lego triginta ab carthago ad scipio uenio et ille quidem multus miserabilis quam ante quo magis cogo fortuna egero sed aliquantus paruus cum misericordia ab recens memoria perfidia audio sum in consilium quamquam iustus ira omnis ad deleo stimulo carthago tamen cum et quantus res sum et quam longus tempus obsidio tam munio et tam validus urbs reputo et ipse scipio exspectatio successor uenio ad paro uictoria fructus alter labor atque periculum finio bellum fama sollicito ad pax omnis animus verro sum


Claudium consulem profectum tandem ab urbe inter portus Cosanum Loretanumque atrox uis tempestatis adorta in metum ingentem adduxit. Populonium inde cum peruenisset stetissetque ibi dum reliquum tempestatis exsaeuiret, Iluam insulam et ab Ilua Corsicam, a Corsica in Sardiniam traiecit. ibi superantem Insanos montes multo et saeuior et infestioribus locis tempestas adorta disiecit classem. multae quassatae armamentisque spoliatae naues, quaedam fractae; ita uexata ac lacerata classis Carales tenuit. ubi dum subductae reficiuntur naues, hiemps oppressit circumactumque anni tempus, et nullo prorogante imperium priuatus Ti. Claudius classem Romam reduxit. M. Seruilius , ne comitiorum causa ad urbem reuocaretur dictatore dicto C. Seruilio Gemino , in prouinciam est profectus; dictator magistrum equitum P. Aelium Paetum dixit. saepe comitia indicta perfici tempestates prohibuerunt; itaque cum pridie idus Martias ueteres magistratus abissent, noui suffecti non essent, res publica sine curulibus magistratibus erat. T. Manlius Torquatus pontifex eo anno mortuus; in locum eius suffectus C. Sulpicius Galba . ab L. Licinio Lucullo et Q. Fuluio aedilibus curulibus ludi Romani ter toti instaurati. pecuniam ex aerario scribae uiatoresque aedilicii clam egessisse per indicem damnati sunt, non sine infamia Luculli aedilis. P. Aelius Tubero et L. Laetorius aediles plebis uitio creati magistratu se abdicauerunt cum ludos ludorumque causa epulum Ioui fecissent et signa tria ex multaticio argento facta in Capitolio posuissent. Cerialia ludos dictator et magister equitum ex senatus consulto fecerunt.

claudius consul proficiscor tandem ab urbs inter portus cosanum loretanumque atrox uolo tempestas adorior in metus ingens adduco populonium inde cum pervenio sto ibi dum reliquus tempestas exsaevio ilva insula et ab ilva corsica ab corsica in sardinia transiacio ibi supero insanus mons multus et saevus et infestus locus tempestas adorior disjacio classis multus quasso armamenta spolio nauis quidam frango ita vexo atque lacero classis caral teneo ubi dum subduco reficio nauis hiems opprimo circumago annus tempus et nullus prorogo imperium priuo tiberius claudus classis roma reduco m seruilius ne comitium causa ad urbs reuoco dictator dico que seruilio geminus in prouincia sum proficiscor dictator magister eques p aelius paetus dico saepe comitium indico perficio tempestas prohibeo itaque cum pridie idus martius ueteres magistratus abeo nouus sufficio non sum res publicus sine curulis magistratus sum t manlius torquatus pontifex is annus mortuus in locus is sufficio que sulpicius galba ab l licinius lucullus et q fulvius aedilis curulis ludo romanus ter totus instauro pecunia ex aerarius scriba viator aedilicius clam egero per index damno sum non sine infamia lucullus aedilis p aelius tubero et l laetorius aedilis plebs vitio creo magistratus sui abdico cum ludus ludor causa epulum iuppiter facio et signum tres ex multaticius argentum facio in capitolium pono cerealis ludus dictator et magister eques ex senatus consultum facio


postero die Scipio Laelium Masinissamque cum omni Romano et Numidico equitatu expeditisque militum ad persequendos Syphacem atque Hasdrubalem mittit; ipse cum robore exercitus urbes circa, quae omnes Carthaginiensium dicionis erant, partim spe, partim metu, partim ui subigit. Carthagini erat quidem ingens terror, et circumferentem arma Scipionem omnibus finitimis raptim perdomitis ipsam Carthaginem repente adgressurum credebant. itaque et muri reficiebantur propugnaculisque armabantur, et pro se quisque quae diutinae obsidionis tolerandae sunt ex agris conuehit. rara mentio est pacis, frequentior legatorum ad Hannibalem arcessendum mittendorum; pars maxima classem, quae ad commeatus excipiendos parata erat, mittere iubent ad opprimendam stationem nauium ad Uticam incaute agentem; forsitan etiam naualia castra relicta cum leui praesidio oppressuros. in hoc consilium maxime inclinant; legatos tamen ad Hannibalem mittendos censent: quippe classi ut felicissime geratur res, parte aliqua leuari Uticae obsidionem: Carthaginem ipsam qui tueatur neque imperatorem alium quam Hannibalem neque exercitum alium quam Hannibalis superesse. deductae ergo postero die naues, simul et legati in Italiam profecti; raptimque omnia stimulante fortuna agebantur, et in quo quisque cessasset prodi ab se salutem omnium rebatur. Scipio grauem iam spoliis multarum urbium exercitum trahens, captiuis aliaque praeda in uetera castra ad Uticam missis iam in Carthaginem intentus occupat relictum fuga custodum Tyneta—abest ab Carthagine quindecim milia ferme passuum—, locum cum operibus tum suapte natura tutum et qui et ab Carthagine conspici et praebere ipse prospectum cum ad urbem tum ad circumfusum mare urbi possit.

posterus dies scipio laelius masinissa cum omnis romanus et numidicus equitatus expedio miles ad persequor syphacem atque hasdrubal mitto ipse cum robur exercitus urbs circa qui omnis carthaginiensis dicio sum pars spes pars metus pars uis subigo carthago sum quidem ingens terror et circumfero arma scipio omnis finitimus raptim perdomo ipse carthago repens aggredior credo itaque et murus reficio propugnaculum armo et pro sui quisque qui diutinus obsidio tolero sum ex ager conveho rarus mentior sum pax frequens legatus ad hannibal arcesso mitto pars maximus classis qui ad commeatus excipio paro sum mitto iubeo ad opprimo statio nauis ad utica incautus ago forsitan etiam navale castrum relinquo cum leuis praesidium opprimo in hic consilium magnus inclino legatus tamen ad hannibal mitto censeo quippe classis ut felix gero res pars aliqui leuaris utica obsidio carthago ipse qui tueor neque imperator alius quam hannibal neque exercitus alius quam hannibal supersum deduco ergo posterus dies nauis simul et legatus in italia proficiscor raptim omnis stimulo fortuna ago et in quo quisque cesso prodo ab sui salus omnis reor scipio grauis iam spolium multus urbs exercitus traho captiuus alius praeda in uetus castrum ad utica mitto iam in carthago intendo occupo relinquo fuga custos tyneta absum ab carthago quindecim mille ferme passus locus cum opus tum suapte natura tueor et qui et ab carthago conspicio et praebeo ipse prospicio cum ad urbs tum ad circumfundo mare urbs possum


postquam redierunt ad Scipionem legati, quae publica in nauibus fuerant ex publicis descripta rationibus quaestores, quae priuata, profiteri domini iussi; pro ea summa pecuniae uiginti quinque milia pondo argenti praesentia exacta; indutiaeque Carthaginiensibus datae in tres menses. additum ne per indutiarum tempus alio usquam quam Romam mitterent legatos et quicumque legati Carthaginem uenissent ne ante dimitterent eos quam Romanum imperatorem qui et quae petentes uenissent certiorem facerent. cum legatis Carthaginiensibus Romam missi L. Ueturius Philo et M. Marcius Ralla et L. Scipio imperatoris frater. per eos dies commeatus ex Sicilia Sardiniaque tantam uilitatem annonae fecerunt ut pro uectura frumentum nautis mercator relinqueret. Romae ad nuntium primum rebellionis Carthaginiensium trepidatum fuerat iussusque erat Ti. Claudius mature classem in Siciliam ducere atque inde in Africam traicere, et alter consul M. Seruilius ad urbem morari donec quo statu res in Africa essent sciretur. segniter omnia in comparanda deducendaque classe ab Ti. Claudio consule facta erant quod patres de pace Scipionis potius arbitrium esse quibus legibus daretur quam consulis censuerant. prodigia quoque nuntiata sub ipsam famam rebellionis attulerant terrorem: Cumis solis orbis minui uisus et pluit lapideo imbri, et in Ueliterno agro terra ingentibus cauernis consedit arboresque in profundum haustae; Ariciae forum et circa tabernae, Frusinone murus aliquot locis et porta de caelo tacta; et in Palatio lapidibus pluit. id prodigium more patrio nouendiali sacro, cetera hostiis maioribus expiata. inter quae etiam aquarum insolita magnitudo in religionem uersa; nam ita abundauit Tiberis ut ludi Apollinares circo inundato extra portam Collinam ad aedem Erycinae Ueneris parati sint. ceterum ludorum ipso die subita serenitate orta pompa duci coepta ad portam Collinam reuocata deductaque in circum est cum decessisse inde aquam nuntiatum esset; laetitiamque populo et ludis celebritatem addidit sedes sua sollemni spectaculo reddita.

postquam redeo ad scipio legatus qui publicus in nauis sum ex publicus describo ratio quaestor qui priuo profiteor dominus iubeo pro is summus pecunia uiginti quinque mille pondo argentum praesens exigo indutiae carthaginiensis do in tres mensis addo ne per indutiaris tempus alius usquam quam roma mitto legatus et quicumque legatus carthago uenio ne ante dimitto is quam romanus imperator qui et qui peto uenio certus facio cum legatus carthaginiensis roma mitto l veturius philus et m marcius rallus et l scipio imperator frater per is dies commeatus ex sicilia sardinia tantus uilitas annona facio ut pro veho frumentum nauta mercator relinquo roma ad nuntius primus rebellio carthaginiensis trepido sum jubeo sum tiberius claudus maturus classis in sicilia duco atque inde in africa traicio et alter consul m seruilius ad urbs moraris donec quo status res in africanus sum scio segnis omnis in comparo deduco classis ab tiberius claudius consul facio sum qui pater de pax scipio potis arbitrium sum qui lex do quam consul censeo prodigium quoque nuntio sub ipse fama rebellio affero terror cumae sol orbis minuo uideo et pluo lapideus imber et in veliternus ager terra ingens caverna consido arbor in profundum haurio aricia forum et circa taberna frusino murus aliquot locus et porto de caelum tango et in palatium lapis pluo is prodigium mos patrius nouendial sacro ceterus hostia magnus expio inter qui etiam aqua insolitus magnitudo in religio uerto nam ita abundo tiberis ut ludo apollinaris circus inundo extra porta collina ad aedes erycina venus paro sum ceterum ludus ipse dies subeo serenitas orior pompa duco coepio ad porta collina revoco deduco in circum sum cum decedo inde aqua nuntio sum laetitia populus et ludus celebritas addo sedes suus sollemnis spectaculum reddo


utrimque nudata equite erat Punica acies cum pedes concurrit, nec spe nec uiribus iam par. ad hoc dictu parua sed magna eadem in re gerenda momenta: congruens clamor ab Romanis eoque maior et terribilior, dissonae illis, ut gentium multarum discrepantibus linguis, uoces; pugna Romana stabilis et suo et armorum pondere incumbentium in hostem, concursatio et uelocitas illinc maior quam uis. igitur primo impetu extemplo mouere loco hostium aciem Romani. ala deinde et umbonibus pulsantes in summotos gradu inlato aliquantum spatii uelut nullo resistente incessere, urgentibus et nouissimis primos ut semel motam aciem sensere, quod ipsum uim magnam ad pellendum hostem addebat. apud hostes auxiliares cedentes secunda acies, Afri et Carthaginienses, adeo non sustinebant ut contra etiam, ne resistentes pertinaciter primos caedendo ad se perueniret hostis, pedem referrent. igitur auxiliares terga dant repente et in suos uersi partim refugere in secundam aciem, partim non recipientes caedere, ut et paulo ante non adiuti et tunc exclusi; et prope duo iam permixta proelia erant, cum Carthaginienses simul cum hostibus simul cum suis cogerentur manus conserere. non tamen ita perculsos iratosque in aciem accepere sed densatis ordinibus in cornua uacuumque circa campum extra proelium eiecere, ne pauido fuga uolneribusque milite sinceram et integram aciem miscerent. ceterum tanta strages hominum armorumque locum in quo steterant paulo ante auxiliares compleuerat ut prope difficilior transitus esset quam per confertos hostes fuerat. itaque qui primi erant, hastati, per cumulos corporum armorumque et tabem sanguinis qua quisque poterat sequentes hostem et signa et ordines confuderunt. principum quoque signa fluctuari coeperant uagam ante se cernendo aciem. quod Scipio ubi uidit receptui propere canere hastatis iussit et sauciis in postremam aciem subductis principes triariosque in cornua inducit quo tutior firmiorque media hastatorum acies esset. ita nouum de integro proelium ortum est; quippe ad ueros hostes peruentum erat, et armorum genere et usu militiae et fama rerum gestarum et magnitudine uel spei uel periculi pares; sed et numero superior Romanus erat et animo quod iam equites, iam elephantos fuderat, iam prima acie pulsa in secundam pugnabat.

utrimque nudo eques sum punicus acies cum pes concurro neque spes neque uis iam par ad hic dico paruus sed magnus idem in res gero momentum congruo clamor ab romanus eo magnus et terribilis dissonus ille ut gens multus discrepo lingua uox pugno romanus stabilis et suus et armus pondus incumbo in hostis concursatio et velocitas illinc magnus quam uolo igitur primus impetus extemplo moueo locus hostis acies romanus ala deinde et umbo pulso in summoveo gradus infero aliquantus spatium uelut nullus resisto incedo urgeo et novus primus ut semel moveo acies sentio qui ipse uis magnus ad pello hostis addo apud hostis auxiliaris cedo secundus acies afri et carthaginiensis adeo non sustineo ut contra etiam ne resisto pertinax primus caedo ad sui pervenio hostis pedis refero igitur auxiliaris tergum do repens et in suus verro pars refugio in secundus acies pars non recipio caedo ut et paulus ante non adjuvo et tunc excludo et prope duo iam permisceo proelio sum cum carthaginiensis simul cum hostis simul cum suus cogo manus consero non tamen ita percello irascor in acies accipio sed densatis ordo in cornu uacuumque circa campus extra proelium eicio ne pauidus fuga vulnus miles sincerus et integer acies misceo ceterum tantus strages homo armus locus in quo sto paulus ante auxiliaris compleo ut prope difficilis transitus sum quam per confercio hostis sum itaque qui primus sum hastas per cumulus corpus armus et tabes sanguis qui quisque possum sequor hostis et signum et ordo confundo princeps quoque signum fluctuaris coepio vagus ante sui cerno acies qui scipio ubi uideo receptus properus cano hastas iubeo et saucius in posterus acies subduco princeps triarii in cornu induco quo tueor firmus medius hastator acies sum ita nouus de integer proelium orior sum quippe ad verus hostis peruenio sum et armus genus et usus militia et fama res gero et magnitudo uel spes uel periculum par sed et numerus superus romanus sum et animus qui iam eques iam elephantus fundo iam primus acies pello in secundus pugno


in castra ut est uentum, pronuntiant ambo arma expedirent milites animosque ad supremum certamen, non in unum diem sed in perpetuum, si felicitas adesset, uictores. Roma an Carthago iura gentibus daret ante crastinam noctem scituros; neque enim Africam aut Italiam sed orbem terrarum uictoriae praemium fore; par periculum praemio quibus aduersa pugnae fortuna fuisset. nam neque Romanis effugium ullum patebat in aliena ignotaque terra, et Carthagini, supremo auxilio effuso, adesse uidebatur praesens excidium. ad hoc discrimen procedunt postero die duorum opulentissimorum populorum duo longe clarissimi duces, duo fortissimi exercitus, multa ante parta decora aut cumulaturi eo die aut euersuri. anceps igitur spes et metus miscebant animos; contemplantibusque modo suam, modo hostium aciem, cum oculis magis quam ratione pensarent uires, simul laeta, simul tristia obuersabantur: quae ipsis sua sponte non succurrebant, ea duces admonendo atque hortando subiciebant. Poenus sedecim annorum in terra Italia res gestas, tot duces Romanos, tot exercitus occidione occisos et sua cuique decora ubi ad insignem alicuius pugnae memoria militem uenerat referebat: Scipio Hispanias et recentia in Africa proelia et confessionem hostium quod neque non petere pacem propter metum neque manere in ea prae insita animis perfidia potuissent. ad hoc conloquium Hannibalis in secreto habitum ac liberum fingenti qua uolt flectit. ominatur, quibus quondam auspiciis patres eorum ad Aegates pugnauerint insulas, ea illis exeuntibus in aciem portendisse deos. adesse finem belli ac laboris; in manibus esse praedam Carthaginis, reditum domum in patriam ad parentes liberos coniuges penatesque deos. celsus haec corpore uoltuque ita laeto ut uicisse iam crederes dicebat. instruit deinde primos hastatos, post eos principes; triariis postremam aciem clausit.

in castrum ut sum uenio pronuntio ambo arma expedio miles animus ad superus certamen non in unus dies sed in perpetuus si felicitas adsum uictor roma an carthago ius gens do ante crastinus nox scio neque enim africa aut italia sed orbis terra uictoria praemium sum par periculum praemium qui adverso pugna fortuna sum nam neque romanus effugius ullus pateo in alienus ignosco terra et carthago superus auxilium effundo adsum uideo praesens excidium ad hic discrimen procedo posterus dies duo opulens populus duo longus clarus dux duo fortis exercitus multus ante pario decus aut cumulo is dies aut everro anceps igitur spes et metus misceo animus contemplo modo suus modo hostis acies cum oculus magis quam ratio penso uis simul laetus simul tristis obverso qui ipse suus sponte non succurro is dux admoneo atque horto subicio poenus sedecim annus in terra italia res gero tot dux romanus tot exercitus occidio occido et suus quisque decus ubi ad insignis aliquis pugna memoria miles uenio refero scipio hispania et recens in africanus proelio et confessio hostis qui neque non peto pax propter metus neque maneo in is prae inquiro animus perfidia possum ad hic colloquium hannibal in secretum habitus atque liber fingo qui uolo flecto ominor qui quondam auspicium pater is ad aegates pugno insula is ille exeo in acies portendo deus adsum finis bellum atque labor in manus sum praeda carthago redeo domus in patria ad parens liber coniunx penates deus celsus hic corpus vultus ita laeto ut vinco iam credo dico instruo deinde primus hastati post is princeps triarii posterus acies claudo


iam Hadrumetum peruenerat Hannibal; unde, ad reficiendum ex iactatione maritima militem paucis diebus sumptis, excitus pauidis nuntiis omnia circa Carthaginem obtineri armis adferentium magnis itineribus Zamam contendit.—Zama quinque dierum iter ab Carthagine abest. — inde praemissi speculatores cum excepti ab custodibus Romanis deducti ad Scipionem essent, traditos eos tribuno militum, iussosque omisso metu uisere omnia, per castra qua uellent circumduci iussit; percontatusque satin per commodum omnia explorassent, datis qui prosequerentur retro ad Hannibalem dimisit. Hannibal nihil quidem eorum quae nuntiabantur—nam et Masinissam cum sex milibus peditum quattuor equitum uenisse eo ipso forte die adferebant—laeto animo audiuit, maxime hostis fiducia, quae non de nihilo profecto concepta esset, perculsus. itaque quamquam et ipse causa belli erat et aduentu suo turbauerat et pactas indutias et spem foederum, tamen si integer quam si uictus peteret pacem aequiora impetrari posse ratus, nuntium ad Scipionem misit ut conloquendi secum potestatem faceret. —id utrum sua sponte fecerit an publico consilio, neutrum cur adfirmem habeo. Ualerius Antias primo proelio uictum eum ab Scipione, quo duodecim milia armatorum in acie sint caesa, mille et septingenti capti, legatum cum aliis decem legatis tradit in castra ad Scipionem uenisse. ceterum Scipio cum conloquium haud abnuisset, ambo ex composito duces castra protulerunt ut coire ex propinquo possent. Scipio haud procul Naraggara urbe cum ad cetera loco opportuno tum quod aquatio intra teli coniectum erat consedit. Hannibal tumulum a quattuor milibus inde, tutum commodumque alioqui nisi quod longinquae aquationis erat, cepit. ibi in medio locus conspectus undique ne quid insidiarum esset delectus.

iam hadrumetum pervenio hannibal unde ad reficio ex iactatio maritimus miles paucus dies sumo excio pavidus nuntius omnis circa carthago obtineo arma affero magnus iter zama contendo zama quinque dies iter ab carthago absum inde praemitto speculator cum excipio ab custos romanus deduco ad scipio sum trado is tribunus miles jubeo omitto metus uiso omnis per castrum qui uolo circumduco iubeo perconto sero per commodus omnis exploro do qui prosequor retro ad hannibal dimitto hannibal nihil quidem is qui nuntio nam et masinissa cum sex mille pedes quattuor eques uenio is ipse fors dies affero laeto animus audio magnus hostis fiducia qui non de nihilum profecto concipio sum percello itaque quamquam et ipse causa bellum sum et aduentus suus turbo et paciscor indutiae et spes foedus tamen si integer quam si uinco peto pax aequus impetraris possum reor nuntius ad scipio mitto ut conloquor sui potestas facio is utrum suus sponte facio an publicus consilium neuter cur adfirmo habeo valerius antius primus proelium uictus is ab scipio quo duodecim mille armator in acies sum caedo mille et septingenti capio legatus cum alius decem legatus trado in castrum ad scipio uenio ceterum scipio cum colloquium haud abnuo ambo ex compono dux castrum profero ut coeo ex propinquo possum scipio haud procul naraggara urbs cum ad ceterus locus opportunus tum qui aquatio intra telis conicio sum consido hannibal tumulus ab quattuor mille inde tueor commodus alioqui nisi qui longinquus aquatio sum capio ibi in medium locus conspicio undique ne quis insidiaris sum deligo


in tempore Laelius ac Masinissa pulsos per aliquantum spatii secuti equites, reuertentes in auersam hostium aciem incurrere. is demum equitum impetus perculit hostem. multi circumuenti in acie caesi, <multi> per patentem circa campum fuga sparsi tenente omnia equitatu passim interierunt. Carthaginiensium sociorumque caesa eo die supra uiginti milia: par ferme numerus captus cum signis militaribus centum triginta duobus, elephantis undecim: uictores ad mille et quingenti cecidere. Hannibal cum paucis equitibus inter tumultum elapsus Hadrumetum perfugit, omnia et ante aciem et in proelio priusquam excederet pugna expertus, et confessione etiam Scipionis omniumque peritorum militiae illam laudem adeptus singulari arte aciem eo die instruxisse: elephantos in prima fronte quorum fortuitus impetus atque intolerabilis uis signa sequi et seruare ordines, in quo plurimum spei ponerent, Romanos prohiberent; deinde auxiliares ante Carthaginiensium aciem ne homines mixti ex conluuione omnium gentium, quos non fides teneret sed merces, liberum receptum fugae haberent, simul primum ardorem atque impetum hostium excipientes fatigarent ac, si nihil aliud, uolneribus suis ferrum hostile hebetarent; tum, ubi omnis spes esset, milites Carthaginienses Afrosque ut omnibus rebus aliis pares eo quod integri cum fessis ac sauciis pugnarent superiores essent; Italicos incertos socii an hostes essent in postremam aciem summotos, interuallo quoque diremptos. hoc edito uelut ultimo uirtutis opere, Hannibal cum Hadrumetum refugisset accitusque inde Carthaginem sexto ac tricensimo post anno quam puer inde profectus erat redisset, fassus in curia est non proelio modo se sed bello uictum, nec spem salutis alibi quam in pace impetranda esse.

in tempus laelius atque masinissa pello per aliquantus spatium sequor eques revorto in averto hostis acies incurro is demum eques impetus percello hostis multus circumvenio in acies caedo multus per pateo circa campus fuga spargo teneo omnis equitatus passim intereo carthaginiensis socius caedo is dies supra uiginti mille par ferme numerus capio cum signum militaris centum triginta duo elephantus undecim uictor ad mille et quingenti cado hannibal cum paucus eques inter tumultus elabor hadrumetum perfugio omnis et ante acies et in proelium priusquam excedo pugno experior et confessio etiam scipio omne peritor militia ille laus adipiscor singularis ars acies is dies instruo elephantus in primus frons qui fortuitus impetus atque intolerabilis uolo signum sequor et seruo ordo in quo multus spes pono romanus prohibeo deinde auxiliaris ante carthaginiensis acies ne homo misceo ex conluuio omnis gens qui non fides teneo sed merces liber recipio fuga habeo simul primus ardor atque impetus hostis excipio fatigo atque si nihil alius uulnus suus ferrum hostilis hebeto tum ubi omnis spes sum miles carthaginiensis afrosque ut omnis res alius par is qui integer cum fatisco atque saucius pugno superus sum italicus incertus socius an hostis sum in posterus acies summoveo interuallum quoque disredimo hic edo uelut ultimo uirtus opus hannibal cum hadrumetum refugio accio inde carthago sextus atque tricesimus post annus quam puer inde proficiscor sum redeo fateor in curia sum non proelium modo sui sed bellum uictus neque spes salus alibi quam in pax impetro sum