Ab urbe condita, books 26-30 - 30

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


inclinatis omnium ad pacem animis Cn. Lentulus consul, cui classis prouincia erat, senatus consulto intercessit. tum M'. Acilius et Q. Minucius tribuni plebis ad populum tulerunt uellent iuberentne senatum decernere ut cum Carthaginiensibus pax fieret; et quem eam pacem dare quemque ex Africa exercitum deportare iuberent. de pace 'uti rogas' omnes tribus iusserunt; pacem dare P. Scipionem , eundem exercitum deportare. ex hac rogatione senatus decreuit ut P. Scipio ex decem legatorum sententia pacem cum populo Carthaginiensi quibus legibus ei uideretur faceret. gratias deinde patribus egere Carthaginienses, et petierunt ut sibi in urbem introire et conloqui cum ciuibus suis liceret qui capti in publica custodia essent: esse in iis partim propinquos amicosque suos, nobiles homines, partim ad quos mandata a propinquis haberent. quibus conuentis cum rursus peterent ut sibi quos uellent ex iis redimendi potestas fieret, iussi nomina edere; et cum ducenta ferme ederent, senatus consultum factum est ut legati Romani ducentos ex captiuis quos Carthaginienses uellent ad P. Cornelium in Africam deportarent, nuntiarentque ei ut, si pax conuenisset, sine pretio eos Carthaginiensibus redderet. fetiales cum in Africam ad foedus feriundum ire iuberentur, ipsis postulantibus senatus consultum in haec uerba factum est ut priuos lapides silices priuasque uerbenas secum ferrent ut, ubi praetor Romanus imperaret ut foedus ferirent, illi praetorem sagmina poscerent.—herbae id genus ex arce sumptum fetialibus dari solet. ita dimissi ab Roma Carthaginienses cum in Africam uenissent ad Scipionem, quibus ante dictum est legibus pacem fecerunt. naues longas elephantos perfugas fugitiuos captiuorum quattuor milia tradiderunt, inter quos Q. Terentius Culleo senator fuit. naues prouectas in altum incendi iussit; quingentas fuisse omnis generis quae remis agerentur quidam tradunt; quarum conspectum repente incendium tam lugubre fuisse Poenis quam si ipsa Carthago arderet. de perfugis grauius †quam de fugitiuis† consultum: nominis Latini qui erant securi percussi, Romani in crucem sublati.

inclino omnis ad pax animus cn lentulus consul qui classis prouincia sum senatus consultum intercedo tum m acilius et q minucius tribunus plebs ad populus fero uolo jubeo senatus decerno ut cum carthaginiensis pax fio et qui is pax do quisque ex africanus exercitus deportaris iubeo de pax uti rogo omnis tres jubeo pax do p scipio idem exercitus deportaris ex hic rogatio senatus decerno ut p scipio ex decem legatus sententia pax cum populus carthaginiensis qui lex is uideo facio gratia deinde pater ago carthaginiensis et peto ut sui in urbs introeo et colloquium cum ciuis suus licet qui capio in publicus custodia sum sum in is pars propinquus amicus suus nobilis homo pars ad qui mandatum ab propinquus habeo qui convenio cum rursus peto ut sui qui uolo ex is redimo potestas fio iubeo nomen edo et cum ducenti ferme edo senatus consulo facio sum ut legatus romanus ducenti ex captiuus qui carthaginiensis uolo ad p cornelius in africa deporto nuntio is ut si pax convenio sine pretium is carthaginiensis reddo fetial cum in africa ad foedus ferio eo iubeo ipse postulo senatus consulo in hic uerbum facio sum ut privus lapis silex privo verbena sui fero ut ubi praetor romanus impero ut foedus ferio ille praetor sagmen posco herba is genus ex arx sumo fetial do soleo ita dimitto ab roma carthaginiensis cum in africa uenio ad scipio qui ante dico sum lex pax facio nauis longus elephantus perfuga fugitiuus captivus quattuor mille trado inter qui q tero culleus senator sum nauis proueho in altus incendo iubeo quingenti sum omnis genus qui remi ago quidam trado qui conspectus repens incendium tam lugubris sum poenus quam si ipse carthago ardeo de perfugio grauis quam de fugitiuus consulo nomen latinum qui sum securus percutio romanus in crux suffero


aduersus haec imperator Romanus in hanc fere sententiam respondit: 'non me fallebat, Hannibal, aduentus tui spe Carthaginienses et praesentem indutiarum fidem et spem pacis turbasse; neque tu id sane dissimulas qui de condicionibus superioribus pacis omnia subtrahas praeter ea quae iam pridem in nostra potestate sunt. ceterum ut tibi curae est sentire ciues tuos quanto per te onere leuentur, sic mihi laborandum est ne quae tum pepigerunt hodie subtracta ex condicionibus pacis praemia perfidiae habeant. indigni quibus eadem pateat condicio, etiam ut prosit uobis fraus petitis. neque patres nostri priores de Sicilia neque nos de Hispania fecimus bellum; et tunc Mamertinorum sociorum periculum et nunc Sagunti excidium nobis pia ac iusta induerunt arma. uos lacessisse et tu ipse fateris et di testes sunt qui et illius belli exitum secundum ius fasque dederunt et huius dant et dabunt. 'quod ad me attinet, et humanae infirmitatis memini et uim fortunae reputo et omnia quaecumque agimus subiecta esse mille casibus scio; ceterum quemadmodum superbe et uiolenter me faterer facere si priusquam in Africam traiecissem te tua uoluntate cedentem Italia et imposito in naues exercitu ipsum uenientem ad pacem petendam aspernarer, sic nunc cum prope manu conserta restitantem ac tergiuersantem in Africam attraxerim nulla sum tibi uerecundia obstrictus. proinde si quid ad ea in quae tum pax conuentura uidebatur, quasi multa nauium cum commeatu per indutias expugnatarum legatorumque uiolatorum, adicitur, est quod referam ad consilium: sin illa quoque grauia uidentur, bellum parate quoniam pacem pati non potuistis.' ita infecta pace ex conloquio ad suos cum se recepissent, frustra uerba temptata renuntiant: armis decernendum esse habendamque eam fortunam quam di dedissent.

aduersus hic imperator romanus in hic fere sententia respondeo non ego fallo hannibal advenio tuus spes carthaginiensis et praesens indutiaris fides et spes pax turbo neque tu is sanus dissimulo qui de condicio superus pax omnis subtraho praeter is qui iam pridem in noster potestas sum ceterum ut tu cura sum sentio ciuis tuus quantus per tu onus levo sic ego laboro sum ne qui tum pepigerunt hodie subtraho ex condicio pax praemium perfidia habeo indignus qui idem pateo condicio etiam ut prosum tu fraus peto neque pater noster prior de sicilia neque nos de hispania facio bellum et tunc mamertinus socius periculum et nunc saguntus excidium nos pius atque iustus induo arma tu lacesso et tu ipse fateor et deus testis sum qui et ille bellum exitus secundus ius for do et hic do et do qui ad ego attineo et humanus infirmitas memini et uis fortuna reputo et omnis quicumque ago subiectum sum mille casus scio ceterum quemadmodum superbus et violens ego fateor facio si priusquam in africa transjacio tu tuus uoluntas cedo italia et impono in nauis exercitus ipse venio ad pax peto aspernor sic nunc cum prope manus consero restito atque tergiversor in africa attraho nullus sum tu verecundia obstringo proinde si quis ad is in qui tum pax convenio uideo quasi multus nauis cum commeatus per indutiae expugnataris lego uiolator adicio sum qui refero ad consilium sin ille quoque grauis uideo bellum paro quoniam pax patior non possum ita inficio pax ex colloquium ad suus cum sui recipio frustra uerbum tento renuntio arma decerno sum habeo is fortuna quam deus do


in Siciliam tria milia militum sunt scripta [et] quia quod roboris ea prouincia habuerat in Africam transuectum fuerat; et quia ne qua classis ex Africa traiceret quadraginta nauibus custodiri placuerat Siciliae maritimam oram, tredecim nouas naues Uillius secum in Siciliam duxit, ceterae in Sicilia ueteres refectae. huic classi M. Pomponius prioris anni praetor prorogato imperio praepositus nouos milites ex Italia aduectos in naues imposuit. parem nauium numerum Cn. Octauio praetori item prioris anni cum pari iure imperii ad tuendam Sardiniae oram patres decreuerunt; Lentulus praetor duo milia militum dare in naues iussus. et Italiae ora, quia incertum erat quo missuri classem Carthaginienses forent, uidebantur autem quicquid nudatum praesidiis esset petituri, M. Marcio praetori prioris anni cum totidem nauibus tuenda data est. tria milia militum in eam classem ex decreto patrum consules scripserunt et duas legiones urbanas ad incerta belli. Hispaniae cum exercitibus imperioque ueteribus imperatoribus, L. Lentulo et L. Manlio Acidino , decretae. uiginti omnino legionibus et centum sexaginta nauibus longis res Romana eo anno gesta. praetores in prouincias ire iussi: consulibus imperatum ut priusquam ab urbe proficiscerentur ludos magnos facerent quos T. Manlius Torquatus dictator in quintum annum uouisset si eodem statu res publica staret. et nouas religiones excitabant in animis hominum prodigia ex pluribus locis nuntiata. aurum in Capitolio corui non lacerasse tantum rostris crediti sed etiam edisse; mures Antii coronam auream adrosere; circa Capuam omnem agrum locustarum uis ingens, ita ut unde aduenissent parum constaret, compleuit; eculeus Reate cum quinque pedibus natus; Anagniae sparsi primum ignes in caelo, dein fax ingens arsit; Frusinone arcus solem tenui linea amplexus est, circulum deinde ipsum maior solis orbis extrinsecus inclusit; Arpini terra campestri agro in ingentem sinum consedit; consulum alteri primam hostiam immolanti caput iocineris defuit. ea prodigia maioribus hostiis procurata; editi a collegio pontificum dei quibus sacrificaretur.

in sicilia tres mille miles sum scribo et quia qui robur is prouincia habeo in africa transveho sum et quia ne qui classis ex africanus traicio quadraginta nauis custodio placeo sicilia maritimus ora tredecim nouus nauis villius sui in sicilia duco ceterus in sicilia ueteres reficio hic classis m pomponius prior annus praetor prorogo imperium praepono nouus miles ex italia adveho in nauis impono par nauis numerus cn octavius praetor item prior annus cum par ius imperium ad tueor sardinia ora pater decerno lentulus praetor duo mille miles do in nauis iubeo et italia os quia incertus sum quo mitto classis carthaginiensis sum uideo autem quisquis nudo praesidium sum peto m marcius praetor prior annus cum totidem nauis tueor do sum tres mille miles in is classis ex decretum pater consul scribo et duo legio urbanus ad incertus bellum hispania cum exercitus imperium vetus imperator l lentulus et l manlius acidinus decerno uiginti omnino legio et centum sexaginta nauis longus res romanus is annus gero praetor in prouincia eo iubeo consul impero ut priusquam ab urbs proficisco ludus magnus facio qui t manlius torquatus dictator in quintus annus voveo si idem status res publicus sto et nouus religio excito in animus homo prodigium ex multus locus nuntio aurum in capitolium coruus non lacero tantus rostrum credo sed etiam edo mus antius corona aureus adrodo circa capua omnis ager locustaris uolo ingens ita ut unde advenio parum consto compleo equuleus reate cum quinque pes nascor anagnia spargo primus ignis in caelum deinde fax ingens ardeo frusino arcus sol tenuis lineus amplector sum circulis deinde ipse magnus sol orbis extrinsecus includo arpinus terra campestre ager in ingens sinum consido consul alter primus hostio immolo caput iocineris desum is prodigium magnus hostia procuro edo ab collegium pontifex deus qui sacrifico


postero die reuocatis legatis et cum multa castigatione perfidiae monitis ut tot cladibus edocti tandem deos et ius iurandum esse crederent, condiciones pacis dictae ut liberi legibus suis uiuerent: quas urbes quosque agros quibusque finibus ante bellum tenuissent tenerent, populandique finem eo die Romanus faceret: perfugas fugitiuosque et captiuos omnes redderent Romanis, et naues rostratas praeter decem triremes traderent elephantosque quos haberent domitos, neque domarent alios: bellum neue in Africa neue extra Africam iniussu populi Romani gererent: Masinissae res redderent foedusque cum eo facerent: frumentum stipendiumque auxiliis donec ab Roma legati redissent praestarent: decem milia talentum argenti discripta pensionibus aequis in annos quinquaginta soluerent: obsides centum arbitratu Scipionis darent ne minores quattuordecim annis neu triginta maiores. indutias ita daturum, si per priores indutias naues onerariae captae quaeque fuissent in nauibus restituerentur; aliter nec indutias nec spem pacis ullam esse. has condiciones legati cum domum referre iussi in contione ederent et Gisgo ad dissuadendam pacem processisset audireturque a multitudine inquieta eadem et imbelli, indignatus Hannibal dici ea in tali tempore audirique arreptum Gisgonem manu sua ex superiore loco detraxit. quae insueta liberae ciuitati species cum fremitum populi mouisset, perturbatus militaris uir urbana libertate 'nouem' inquit 'annorum a uobis profectus post sextum et tricesimum annum redii. militares artes, quas me a puero fortuna nunc priuata nunc publica docuit, probe uideor scire: urbis ac fori iura, leges, mores uos me oportet doceatis.' excusata imprudentia de pace multis uerbis disseruit quam nec iniqua et necessaria esset. id omnium maxime difficile erat quod ex nauibus per indutias captis nihil praeter ipsas comparebat naues, nec inquisitio erat facilis aduersantibus paci qui arguerentur. placuit naues reddi et homines utique inquiri: cetera quae abessent aestimanda Scipioni permitti atque ita pecunia luere Carthaginienses. —sunt qui Hannibalem ex acie ad mare peruenisse, inde praeparata naue ad regem Antiochum extemplo profectum tradant, postulantique ante omnia Scipioni ut Hannibal sibi traderetur responsum esse Hannibalem in Africa non esse.

posterus dies reuoco legatus et cum multus castigatio perfidia moneo ut tot clades edoceo tandem deus et ius iuro sum credo condicio pax dico ut liber lex suus vivo qui urbs quisque ager quisque finis ante bellum teneo teneo populo finis is dies romanus facio perfuga fugitivus et captiuus omnis reddo romanus et nauis rostratus praeter decem triremis trado elephantus qui habeo domo neque domo alius bellum neue in africanus neue extra africa injussus populus romanus gero masinissa res reddo foedus cum is facio frumentum stipendium auxilium donec ab roma legatus redeo praesto decem mille talentum argentum discribo pensio aequus in annus quinquaginta solvo obses centum arbitratus scipio do ne paruus quattuordecim annus neu triginta magnus indutiae ita do si per prior indutiae nauis oneraria capio quisque sum in nauis restituo aliter neque indutiae neque spes pax ullus sum hic condicio legatus cum domus refero iubeo in contio edo et gisgo ad dissuadeo pax procedo audio ab multitudo inquietus idem et imbellis indignor hannibal dico is in talis tempus audio arrepo gisgonem manus suus ex superus locus detraho qui insuetus liber ciuitas species cum fremo populus moveo perturbo militaris uir urbanus libertas nouem inquam annus ab tu proficiscor post sextus et tricesimum annus redeo militaris ars qui ego ab puer fortuna nunc priuo nunc publicus doceo probus uideo scio urbs atque forum ius lex mos tu ego oportet doceo excuso imprudens de pax multus uerbum disseruio quam neque iniquus et necessarius sum is omnis magnus difficilis sum qui ex nauis per indutiae capio nihil praeter ipse compareo nauis neque inquisitio sum facilis adverso pax qui arguo placeo nauis reddo et homo utique inquiro ceterus qui absum aestimo scipio permitto atque ita pecunia luo carthaginiensis sum qui hannibal ex acies ad mare pervenio inde praeparo nauis ad rex antiochus extemplo proficiscor trado postulo ante omnis scipio ut hannibal sui trado responsum sum hannibal in africanus non sum


haec non hostili modo odio sed amoris etiam stimulis amatam apud aemulum cernens cum dixisset, non mediocri cura Scipionis animum pepulit; et fidem criminibus raptae prope inter arma nuptiae neque consulto neque exspectato Laelio faciebant tamque praeceps festinatio ut quo die captam hostem uidisset eodem matrimonio iunctam acciperet et ad penates hostis sui nuptiale sacrum conficeret. et eo foediora haec uidebantur Scipioni quod ipsum in Hispania iuuenem nullius forma pepulerat captiuae. haec secum uolutanti Laelius ac Masinissa superuenerunt. quos cum pariter ambo et benigno uoltu excepisset et egregiis laudibus frequenti praetorio celebrasset, abductum in secretum Masinissam sic adloquitur: 'aliqua te existimo, Masinissa, intuentem in me bona et principio in Hispania ad iungendam mecum amicitiam uenisse et postea in Africa te ipsum spesque omnes tuas in fidem meam commisisse. atqui nulla earum uirtus est propter quas tibi adpetendus uisus sim qua ego aeque ac temperantia et continentia libidinum gloriatus fuerim. hanc te quoque ad ceteras tuas eximias uirtutes, Masinissa, adiecisse uelim. non est, non—mihi crede—tantum ab hostibus armatis aetati nostrae periculi quantum ab circumfusis undique uoluptatibus. qui eas temperantia sua frenauit ac domuit multo maius decus maioremque uictoriam sibi peperit quam nos Syphace uicto habemus. quae me absente strenue ac fortiter fecisti libenter et commemoraui et memini: cetera te ipsum reputare tecum quam me dicente erubescere malo. Syphax populi Romani auspiciis uictus captusque est. itaque ipse coniunx regnum ager oppida homines qui incolunt, quicquid denique Syphacis fuit, praeda populi, Romani est; et regem coniugemque eius, etiamsi non ciuis Carthaginiensis esset, etiamsi non patrem eius imperatorem hostium uideremus, Romam oporteret mitti, ac senatus populique Romani de ea iudicium atque arbitrium esse quae regem socium nobis alienasse atque in arma egisse praecipitem dicatur. uince animum; caue deformes multa bona uno uitio et tot meritorum gratiam maiore culpa quam causa culpae est corrumpas.'

hic non hostilis modo odium sed amor etiam stimulus amo apud aemulis cerno cum dico non mediocris cura scipio animus pello et fides crimen rapio prope inter arma nuptiae neque consultum neque exspecto laelius facio tam praeceps festinatio ut quo dies capio hostis uideo idem matrimonium jungo accipio et ad penates hostis suus nuptial sacer confacio et is foedus hic uideo scipio qui ipse in hispania iuuenis nullus forma pello captiva hic sui voluto laelius atque masinissa supervenio qui cum pariter ambo et benignus uultus excipio et egregius laus frequens praetorius celebro abduco in secerno masinissa sic alloquor aliqui tu existimo masinissa intueor in ego bonus et principium in hispania ad jungo ego amicitia uenio et postea in africanus tu ipse spes omnis tuus in fides meus committo atqui nullus is uirtus sum propter qui tu adpeto uideo sum qui ego aequus atque tempero et continentia libido glorior sum hic tu quoque ad ceterus tuus eximius uirtus masinissa adiicio uolo non sum non ego credo tantus ab hostis armo aetas noster periculum quantus ab circumfundo undique uoluptas qui is tempero suus freno atque domo multus magnus decus magnus uictoria sui pario quam nos syphace vinco habeo qui ego absum strenuus atque fortis facio libet et commemoro et memini ceterus tu ipse reputaris tu quam ego dico erubesco malus syphax populus romanus auspicium uinco capio sum itaque ipse coniunx regnum ager oppidum homo qui incolo quisquis denique syphacis sum praeda populus romanus sum et rex conjunx is etiamsi non ciuis carthaginiensis sum etiamsi non pater is imperator hostis video roma oportet mitto atque senatus populus romanus de is iudicium atque arbitrium sum qui rex socius nos alieno atque in arma ago praecipito dico vinco animus caueo deformis multus bonus unus vitio et tot meritor gratia magnus culpa quam causa culpa sum corrumpo


legati ex Africa Romani simul Carthaginiensesque cum uenissent Romam, senatus ad aedem Bellonae habitus est. ubi cum L. Ueturius Philo pugnatum cum Hannibale esse suprema Carthaginiensibus pugna finemque tandem lugubri bello impositum ingenti laetitia patrum exposuisset, adiecit Uerminam etiam Syphacis filium, quae parua bene gestae rei accessio erat, deuictum. in contionem inde prodire iussus gaudiumque id populo impertire. tum patefacta gratulationi omnia in urbe templa supplicationesque in triduum decretae. legatis Carthaginiensium et Philippi regis—nam hi quoque uenerant—petentibus ut senatus sibi daretur responsum iussu patrum ab dictatore est consules nouos iis senatum daturos esse. comitia inde habita. creati consules Cn. Cornelius Lentulus P. Aelius Paetus , praetores M. Iunius Pennus , cui sors urbana euenit— M. Ualerius Falto Bruttios, M. Fabius Buteo Sardiniam, P. Aelius Tubero Siciliam est sortitus. de prouinciis consulum nihil ante placebat agi quam legati Philippi regis et Carthaginiensium auditi essent; belli finem alterius, alterius principium prospiciebant animis. Cn. Lentulus consul cupiditate flagrabat prouinciae Africae, seu bellum foret facilem uictoriam, seu iam finiretur finiti tanti belli se consule gloriam petens. negare itaque prius quicquam agi passurum quam sibi prouincia Africa decreta esset, concedente collega, moderato uiro et prudenti, qui gloriae eius certamen cum Scipione, praeterquam quod iniquum esset, etiam impar futurum cernebat. Q. Minucius Thermus et M'. Acilius Glabrio tribuni plebis rem priore anno nequiquam temptatam ab Ti. Claudio consule Cn. Cornelium temptare aiebant: ex auctoritate patrum latum ad populum esse cuius uellent imperium in Africa esse; omnes quinque et triginta tribus P. Scipioni id imperium decreuisse. multis contentionibus et in senatu et ad populum acta res postremo eo deducta est ut senatui permitterent. patres igitur iurati—ita enim conuenerat—censuerunt uti consules prouincias inter se compararent sortirenturue uter Italiam, uter classem nauium quinquaginta haberet; cui classis obuenisset in Siciliam nauigaret; si pax cum Carthaginiensibus componi nequisset, in Africam traiceret; consul mari, Scipio eodem quo adhuc iure imperii terra rem gereret; si condiciones conuenirent pacis, tribuni plebis populum rogarent utrum consulem an P. Scipionem iuberent pacem dare et quem, si deportandus exercitus uictor ex Africa esset, deportare. si pacem per P. Scipionem dari atque ab eodem exercitum deportari iussissent, ne consul ex Sicilia in Africam traiceret. alter consul cui Italia euenisset duas legiones a M. Sextio praetore acciperet.

legatus ex africanus romanus simul carthaginiensis cum uenio roma senatus ad aedes bellona habitus sum ubi cum l veturius philus pugno cum hannibal sum superus carthaginiensis pugno finis tandem lugubris bellum impono ingens laetitia pater expono adiicio uerminam etiam syphacis filius qui paruus bene gero res accessio sum deuinco in contio inde prodeo iubeo gaudium is populus impertio tum patefacio gratulatio omnis in urbs templum supplicatio in triduum decerno legatus carthaginiensis et philippus rex nam hic quoque uenio peto ut senatus sui do responsum iussus pater ab dictator sum consul nouus is senatus do sum comitium inde habeo creo consul cn cornelius lentulus p aelius paetus praetor m junius pennus qui sors urbanus euenio m valerius falto bruttii m fabius buteo sardinia p aelius tubero sicilia sum sortior de prouincia consul nihil ante placeo ago quam legatus philippus rex et carthaginiensis audio sum bellum finis alter alter principium prospicio animus cn lentulus consul cupiditas flagro prouincia africa seu bellum sum facilis uictoria seu iam finio finio tantus bellum sui consul gloria peto nego itaque prior quisquam ago patior quam sui prouincia africanus decretum sum concedo collega modero uir et prudens qui gloria is certamen cum scipio praeterquam qui iniquus sum etiam impar sum cerno q minucius thermus et m acilius glabrio tribunus plebs res prior annus nequiquam tento ab tiberius claudius consul cn cornelius tento aio ex auctoritas pater latus ad populus sum qui uolo imperium in africanus sum omnis quinque et triginta tres p scipio is imperium decerno multus contentio et in senatus et ad populus ago res postremo is deduco sum ut senatus permitto pater igitur juro ita enim convenio censeo uti consul prouincia inter sui comparo sortio uter italia uter classis nauis quinquaginta habeo qui classis obvenio in sicilia navigo si pax cum carthaginiensis compono nequeo in africa traicio consul mare scipio idem quo adhuc ius imperium terra res gero si condicio convenio pax tribunus plebs populus rogo utrum consul an p scipio iubeo pax do et qui si deporto exercitus uictor ex africanus sum deportaris si pax per p scipio do atque ab idem exercitus deportaris jubeo ne consul ex sicilia in africa traicio alter consul qui italia evenio duo legio ab m sestius praetor accipio


Masinissae haec audienti non rubor solum suffusus sed lacrimae etiam obortae; et cum se quidem in potestate futurum imperatoris dixisset orassetque eum ut quantum res sineret fidei suae temere obstrictae consuleret—promisisse enim se in nullius potestatem eam traditurum—ex praetorio in tabernaculum suum confusus concessit. ibi arbitris remotis cum crebro suspiritu et gemitu, quod facile ab circumstantibus tabernaculum exaudiri posset, aliquantum temporis consumpsisset, ingenti ad postremum edito gemitu fidum e seruis unum uocat, sub cuius custodia regio more ad incerta fortunae uenenum erat, et mixtum in poculo ferre ad Sophonibam iubet ac simul nuntiare Masinissam libenter primam ei fidem praestaturum fuisse quam uir uxori debuerit: quoniam eius arbitrium qui possint adimant, secundam fidem praestare ne uiua in potestatem Romanorum ueniat. memor patris imperatoris patriaeque et duorum regum quibus nupta fuisset, sibi ipsa consuleret. hunc nuntium ac simul uenenum ferens minister cum ad Sophonibam uenisset, 'accipio' inquit 'nuptiale munus, neque ingratum, si nihil maius uir uxori praestare potuit. hoc tamen nuntia, melius me morituram fuisse si non in funere meo nupsissem.' non locuta est ferocius quam acceptum poculum nullo trepidationis signo dato impauide hausit. quod ubi nuntiatum est Scipioni, ne quid aeger animi ferox iuuenis grauius consuleret accitum eum extemplo nunc solatur, nunc quod temeritatem temeritate alia luerit tristioremque rem quam necesse fuerit fecerit leniter castigat. postero die ut a praesenti motu auerteret animum eius, in tribunal escendit et contionem aduocari iussit. ibi Masinissam, primum regem appellatum eximiisque ornatum laudibus, aurea corona aurea patera sella curuli et scipione eburneo toga picta et palmata tunica donat. addit uerbis honorem: neque magnificentius quicquam triumpho apud Romanos neque triumphantibus ampliorem eo ornatum esse quo unum omnium externorum dignum Masinissam populus Romanus ducat. Laelium deinde et ipsum conlaudatum aurea corona donat; et alii militares uiri, prout a quoque nauata opera erat, donati. his honoribus mollitus regis animus erectusque in spem propinquam sublato Syphace omnis Numidiae potiundae.

masinissa hic audio non rubor solus suffundo sed lacrima etiam oborior et cum sui quidem in potestas sum imperator dico oro is ut quantus res sino fides suus temere obstringo consulo promitto enim sui in nullus potestas is trado ex praetorius in tabernaculum suus confundo concedo ibi arbiter remoueo cum creber suspiritus et gemitus qui facilis ab circumsto tabernaculum exaudio possum aliquantus tempus consumo ingens ad posterus edo gemitus fidus e seruus unus uoco sub qui custodia regius mos ad incertus fortuna uenenum sum et misceo in poculum fero ad sophoniba iubeo atque simul nuntiaris masinissa libet primus is fides praesto sum quam uir uxor debeo quoniam is arbitrium qui possum adimo secundus fides praesto ne uiuus in potestas romanus uenio memor pater imperator patria et duo rex qui nubo sum sui ipse consulo hic nuntius atque simul uenenum fero minister cum ad sophoniba uenio accipio inquam nuptial munus neque ingratus si nihil magnus uir uxor praesto possum hic tamen nuntia bonus ego morior sum si non in funus meus nubo non loquor sum ferox quam accipio poculum nullus trepidatio signum do impavidus haurio qui ubi nuntio sum scipio ne quis aeger animus ferox iuuenis grauis consulo accio is extemplo nunc solo nunc qui temeritas temeritas alius luo tristis res quam necesse sum facio lenis castigo posterus dies ut ab praesens motus averto animus is in tribunal escendo et contio aduocaris iubeo ibi masinissa primus rex appello eximius orno laus aureus corona aureus patera sella curulis et scipio eburneo toga pingo et palmo tunica dono addo uerbum honor neque magnificentius quisquam triumphus apud romanus neque triumpho amplus is orno sum quo unus omnis externus dignus masinissa populus romanus duco laelius deinde et ipse conlaudo aureus corona dono et alius militaris uir prout ab quoque navo opus sum dono hic honor mollio rex animus erigo in spes propinqua tollo syphace omnis numidia potio


ibi Syphax dum obequitat hostium turmis si pudore, si periculo suo fugam sistere posset, equo grauiter icto effusus opprimitur capiturque et uiuus, laetum ante omnes Masinissae praebiturus spectaculum, ad Laelium pertrahitur. caedes in eo proelio minor quam uictoria fuit quia equestri tantummodo proelio certatum fuerat: non plus quinque milia occisa, minus dimidium eius hominum captum est impetu in castra facto quo perculsa rege amisso multitudo se contulerat. Cirta caput regni Syphacis erat; eoque ex fuga ingens hominum se contulerat uis. Masinissa sibi quidem dicere nihil esse in praesentia pulchrius quam uictorem reciperatum tanto post interuallo patrium inuisere regnum, sed tam secundis quam aduersis rebus non dari spatium ad cessandum; si se Laelius cum equitatu uinctoque Syphace Cirtam praecedere sinat, trepida omnia metu se oppressurum; Laelium cum peditibus subsequi modicis itineribus posse. adsentiente Laelio praegressus Cirtam euocari ad conloquium principes Cirtensium iubet. sed apud ignaros regis casus nec quae acta essent promendo nec minis nec suadendo ante ualuit quam rex uinctus in conspectum datus est. tum ad spectaculum tam foedum comploratio orta, et partim pauore moenia sunt deserta, partim repentino consensu gratiam apud uictorem quaerentium patefactae portae. et Masinissa praesidio circa portas opportunaque moenium dimisso ne cui fugae pateret exitus, ad regiam occupandam citato uadit equo. intranti uestibulum in ipso limine Sophoniba, uxor Syphacis, filia Hasdrubalis Poeni, occurrit; et cum in medio agmine armatorum Masinissam insignem cum armis tum cetero habitu conspexisset, regem esse, id quod erat, rata genibus aduoluta eius 'omnia quidem ut possis' inquit 'in nobis di dederunt uirtusque et felicitas tua; sed si captiuae apud dominum uitae necisque suae uocem supplicem mittere licet, si genua, si uictricem attingere dextram, precor quaesoque per maiestatem regiam, in qua paulo ante nos quoque fuimus, per gentis Numidarum nomen, quod tibi cum Syphace commune fuit, per huiusce regiae deos, qui te melioribus ominibus accipiant quam Syphacem hinc miserunt, hanc ueniam supplici des ut ipse quodcumque fert animus de captiua tua statuas neque me in cuiusquam Romani superbum et crudele arbitrium uenire sinas. si nihil aliud quam Syphacis uxor fuissem, tamen Numidae atque in eadem mecum Africa geniti quam alienigenae et externi fidem experiri mallem: quid Carthaginiensi ab Romano, quid filiae Hasdrubalis timendum sit uides. si nulla re alia potes, morte me ut uindices ab Romanorum arbitrio oro obtestorque.' forma erat insignis et florentissima aetas. itaque cum modo <genua modo> dextram amplectens in id ne cui Romano traderetur fidem exposceret propiusque blanditias iam oratio esset quam preces, non in misericordiam modo prolapsus est animus uictoris, sed, ut est genus Numidarum in uenerem praeceps, amore captiuae uictor captus. data dextra in id quod petebatur obligandae fidei in regiam concedit. institit deinde reputare secum ipse quemadmodum promissi fidem praestaret. quod cum expedire non posset, ab amore temerarium atque impudens mutuatur consilium; nuptias in eum ipsum diem parari repente iubet ne quid relinqueret integri aut Laelio aut ipsi Scipioni consulendi uelut in captiuam quae Masinissae iam nupta foret. factis nuptiis superuenit Laelius et adeo non dissimulauit improbare se factum ut primo etiam cum Syphace et ceteris captiuis detractam eam <lecto> geniali mittere ad Scipionem conatus sit. uictus deinde precibus Masinissae orantis ut arbitrium utrius regum duorum fortunae accessio Sophoniba esset ad Scipionem reiceret, misso Syphace et captiuis ceteras urbes Numidiae quae praesidiis regiis tenebantur adiuuante Masinissa recipit.

ibi syphax dum obequito hostis turma si pudor si periculum suus fuga sisto possum equus grauis icio effundo opprimo capio et uiuus laetus ante omnis masinissa praebeo spectaculum ad laelius pertraho caedes in is proelium paruus quam uictoria sum quia equester tantummodo proelium certas sum non multus quinque mille occaedes paruus dimidium is homo capio sum impetus in castrum facio quo percello rex amitto multitudo sui confero cirta caput regnum syphacis sum eo ex fuga ingens homo sui confero uolo masinissa sui quidem dico nihil sum in praesens pulcher quam uictor recipero tantus post interuallum patrius inviso regnum sed tam secundus quam aduerto res non do spatium ad cesso si sui laelius cum equitatus vincio syphace cirta praecedo sino trepido omnis metus sui opprimo laelius cum pedes subsequor modicus iter possum adsentio laelius praegredior cirta euocaris ad colloquium princeps cirtenses iubeo sed apud ignarus rex casus neque qui ago sum promo neque minae neque suadeo ante ualuit quam rex uincio in conspectus do sum tum ad spectaculum tam foedus comploratio orior et pars pavor moenia sum desero pars repentinus consensus gratia apud uictor quaero patefacio porta et masinissa praesidium circa porta opportunus moenia dimitto ne qui fuga pateo exitus ad regia occupo cito uado equus intro uestibulum in ipse limen sophoniba uxor syphacis filia hasdrubal poenus occurro et cum in medium agmen armator masinissa insignis cum arma tum ceterus habitus conspicio rex sum is qui sum reor genu advolvo is omnis quidem ut possum inquam in nos deus do virtus et felicitas tuus sed si captiva apud dominus uita nex suus uox supplex mitto licet si genu si uictrix attingo dexter precor quaeso per maiestas regia in qui paulus ante nos quoque sum per gens numidaris nomen qui tu cum syphace communis sum per hic regia deus qui tu bonus omen accipio quam syphacem hinc mitto hic uenia supplicium do ut ipse quicumque fero animus de captivus tuus statua neque ego in quisquam romanus superbus et crudelis arbitrium uenio sino si nihil alius quam syphacis uxor sum tamen numida atque in idem ego africanus gigno quam alienigenus et externus fides experior malo quis carthaginiensis ab romanus quis filia hasdrubal timeo sum uideo si nullus res alius possum mors ego ut uindex ab romanus arbitrium oro obtestor forma sum insignis et floreo aetas itaque cum modo genu modo dexter amplector in is ne qui romanus trado fides exposco propius blanditia iam oratio sum quam prex non in misericordia modo prolabor sum animus uictor sed ut sum genus numidaris in uenerem praeceps amor captiva uictor capio do dextera in is qui peto obligo fides in regia concedo insto deinde reputaris sui ipse quemadmodum promitto fides praesto qui cum expedio non possum ab amor temerarius atque impudens mutuo consilium nuptiae in is ipse dies paro repens iubeo ne quis relinquo integer aut laelius aut ipse scipio consulo uelut in captiva qui masinissa iam nubo sum facio nuptiae supervenio laelius et adeo non dissimulo improbaris sui facio ut primus etiam cum syphace et ceterus captiuus detraho is lectus genial mitto ad scipio conor sum uinco deinde prex masinissa oro ut arbitrium uter rex duo fortuna accessio sophoniba sum ad scipio reicio mitto syphace et captiuus ceterus urbs numidia qui praesidium regius teneo adjuvo masinissa recipio


cum legatis quos mitteret ad Syphacem calonum loco primos ordines spectatae uirtutis atque prudentiae seruili habitu mittebat, qui dum in conloquio legati essent uagi per castra alius alia aditus exitusque omnes, situm formamque et uniuersorum castrorum et partium, qua Poeni qua Numidae haberent, quantum interualli inter Hasdrubalis ac regia castra esset, specularentur moremque simul noscerent stationum uigiliarumque, nocte an interdiu opportuniores insidianti essent; et inter crebra conloquia alii atque alii de industria quo pluribus omnia nota essent mittebantur. cum saepius agitata res certiorem spem pacis in dies et Syphaci et Carthaginiensibus per eum faceret, legati Romani uetitos se reuerti ad imperatorem aiunt nisi certum responsum detur: proinde, seu ipsi staret iam sententia, <promeret sententiam>, seu consulendus Hasdrubal et Carthaginienses essent, consuleret; tempus esse aut pacem componi aut bellum nauiter geri. dum consulitur Hasdrubal ab Syphace, ab Hasdrubale Carthaginienses, et speculatores omnia uisendi et Scipio ad comparanda ea quae in rem erant tempus habuit; et ex mentione ac spe pacis neglegentia, ut fit, apud Poenos Numidamque orta cauendi ne quid hostile interim paterentur. tandem relatum responsum, quibusdam, quia nimis cupere Romanus pacem uidebatur, iniquis per occasionem adiectis, quae peropportune cupienti tollere indutias Scipioni causam praebuere; ac nuntio regis cum relaturum se ad consilium dixisset, postero die respondit se uno frustra tendente nulli alii pacem placuisse; renuntiaret igitur nullam aliam spem pacis quam relictis Carthaginiensibus Syphaci cum Romanis esse. ita tollit indutias ut libera fide incepta exsequeretur; deductisque nauibus—et iam ueris principium erat—machinas tormentaque, uelut a mari adgressurus Uticam, imponit, et duo milia militum ad capiendum quem antea tenuerat tumulum super Uticam mittit, simul ut ab eo quod parabat in alterius rei curam conuerteret hostium animos, simul ne qua, cum ipse ad Syphacem Hasdrubalemque profectus esset, eruptio ex urbe et impetus in castra sua relicta cum leui praesidio fieret.

cum legatus qui mitto ad syphacem calo locus primus ordo specto uirtus atque prudentia seruilis habitus mitto qui dum in colloquium legatus sum vagus per castrum alius alius aditus exeo omnis sino forma et uniuersus castrum et pars qui poenus qui numida habeo quantus intervallum inter hasdrubal atque regius castrum sum speculor mos simul nosco statio vigilia nox an interdiu opportunus insidior sum et inter creber colloquium alius atque alius de industria quo multus omnis nosco sum mitto cum saepis agito res certus spes pax in dies et syphaci et carthaginiensis per is facio legatus romanus veto sui revorto ad imperator aio nisi certus responsum do proinde seu ipse sto iam sententia promo sententia seu consulo hasdrubal et carthaginiensis sum consulo tempus sum aut pax compono aut bellum nauiter gero dum consulo hasdrubal ab syphace ab hasdrubal carthaginiensis et speculator omnis viso et scipio ad comparo is qui in res sum tempus habeo et ex mentio atque spes pax neglegentia ut fio apud poeni numida orior caveo ne quis hostilis interim pateo tandem refero responsum quidam quia nimis cupio romanus pax uideo iniquus per occasio adicio qui peropportunus cupio tollo indutiae scipio causa praebeo atque nuntio rex cum refero sui ad consilium dico posterus dies respondeo sui unus frustra tendo nullus alius pax placeo renuntio igitur nullus alius spes pax quam relinquo carthaginiensis syphaci cum romanus sum ita tollo indutiae ut liber fides inceptum exsequor deduco nauis et iam uerus principium sum machina tormentum uelut ab mare aggredior utica impono et duo mille miles ad capio qui antea teneo tumulus super utica mitto simul ut ab is qui paro in alter res cura converto hostis animus simul ne qui cum ipse ad syphacem hasdrubalemque proficiscor sum eruptio ex urbs et impetus in castrum suus relinquo cum leuis praesidium fio


Hasdrubal ex fuga cum paucis Afrorum urbem proximam petierat, eoque omnes qui supererant uestigia ducis sequentes se contulerant; metu deinde ne dederetur Scipioni urbe excessit. mox eodem patentibus portis Romani accepti, nec quicquam hostile, quia uoluntate concesserant in dicionem, factum. duae subinde urbes captae direptaeque. ea praeda et quae castris incensis ex igne rapta erat militi concessa est. Syphax octo milium ferme inde spatio loco munito consedit; Hasdrubal Carthaginem contendit ne quid per metum ex recenti clade mollius consuleretur. quo tantus primo terror est allatus ut omissa Utica Carthaginem crederent extemplo Scipionem obsessurum. senatum itaque sufetes, quod uelut consulare imperium apud eos erat, uocauerunt. ibi tribus <sententiis certatum>; una de pace legatos ad Scipionem decernebat, altera Hannibalem ad tuendam ab exitiabili bello patriam reuocabat, tertia Romanae in aduersis rebus constantiae erat; reparandum exercitum Syphacemque hortandum ne bello absisteret censebat. haec sententia quia Hasdrubal praesens Barcinaeque omnes factionis bellum malebant uicit. inde dilectus in urbe agrisque haberi coeptus, et ad Syphacem legati missi, summa ope et ipsum reparantem bellum cum uxor non iam ut ante blanditiis, satis potentibus ad animum amantis, sed precibus et misericordia ualuisset, plena lacrimarum obtestans ne patrem suum patriamque proderet iisdemque flammis Carthaginem quibus castra conflagrassent absumi sineret. spem quoque opportune oblatam adferebant legati: quattuor milia Celtiberorum circa urbem nomine Obbam ab conquisitoribus suis conducta in Hispania, egregiae iuuentutis, sibi occurrisse; et Hasdrubalem propediem adfore cum manu haudquaquam contemnenda. igitur non benigne modo legatis respondit, sed ostendit etiam multitudinem agrestium Numidarum quibus per eosdem dies arma equosque dedisset, et omnem iuuentutem adfirmat ex regno exciturum: scire incendio non proelio cladem acceptam; eum bello inferiorem esse qui armis uincatur. haec legatis responsa, et post dies paucos rursus Hasdrubal et Syphax copias iunxerunt. is omnis exercitus fuit triginta ferme milium armatorum.

hasdrubal ex fuga cum paucus afrorum urbs propior peto eo omnis qui supersum uestigium dux sequor sui confero metus deinde ne dedo scipio urbs excedo mox idem pateo porta romanus accipio neque quisquam hostilis quia uoluntas concedo in dicio facio duo subinde urbs capio disrepo is praeda et qui castrum incendo ex ignis rapio sum miles concedo sum syphax octo mille ferme inde spatium locus munio consido hasdrubal carthago contendo ne quis per metus ex recens clades mollis consulo quo tantus primus terror sum affero ut omitto utica carthago credo extemplo scipio obsedeo senatus itaque sufes qui uelut consularis imperium apud is sum voco ibi tres sententia certas unus de pax legatus ad scipio decerno alter hannibal ad tueor ab exitiabilis bellum patria revoco tertius romanus in aduerto res constantia sum reparo exercitus syphacemque horto ne bellum absisto censeo hic sententia quia hasdrubal praesens barcinus omnis factio bellum malo uinco inde delectus in urbs ager habeo coepio et ad syphacem legatus mitto summus ops et ipse reparo bellum cum uxor non iam ut ante blanditia satis possum ad animus amo sed prex et misericordia ualeo plenus lacrimaris obtestor ne pater suus patria prodo idem flamma carthago qui castrum conflagro absumo sino spes quoque opportunus offertor affero legatus quattuor mille celtiberi circa urbs nomen obba ab conquisitor suus conduco in hispania egregius iuuentus sui occurro et hasdrubal propediem adsum cum manus haudquaquam contemno igitur non benignus modo legatus respondeo sed ostendo etiam multitudo agrestis numidaris qui per idem dies arma equus do et omnis iuuentus adfirmo ex regnum excio scio incendium non proelium clades accipio is bellum inferus sum qui arma vinco hic legatus respondeo et post dies paucus rursus hasdrubal et syphax copia iungo is omnis exercitus sum triginta ferme mille armator


Cn. Seruilius et C. Seruilius consules—sextus decimus is annus belli Punici erat—cum de re publica belloque et prouinciis ad senatum rettulissent, censuerunt patres ut consules inter se compararent sortirenturue uter Bruttios aduersus Hannibalem, uter Etruriam ac Ligures prouinciam haberet: cui Bruttii euenissent exercitum a P. Sempronio acciperet; P. Sempronius —ei quoque enim pro consule imperium in annum prorogabatur— P. Licinio succederet; is Romam reuerteretur, bello quoque bonus habitus ad cetera, quibus nemo ea tempestate instructior ciuis habebatur, congestis omnibus humanis ab natura fortunaque bonis. nobilis idem ac diues erat; forma uiribusque corporis excellebat; facundissimus habebatur, seu causa oranda, seu in senatu et apud populum suadendi ac dissuadendi locus esset; iuris pontificii peritissimus; super haec bellicae quoque laudis consulatus compotem fecerat. quod in Bruttiis prouincia, idem in Etruria ac Liguribus decretum: M. Cornelius nouo consuli tradere exercitum iussus, ipse prorogato imperio Galliam prouinciam obtinere cum legionibus iis quas <L.> Scribonius priore anno habuisset. sortiti deinde prouincias: Caepioni Bruttii, [Seruilio] Gemino Etruria euenit. tum praetorum prouinciae in sortem coniectae. iurisdictionem urbanam Paetus Aelius , Sardiniam P. Lentulus , Siciliam P. Uillius , Ariminum cum duabus legionibus—sub Sp. Lucretio eae fuerant—Quinctilius Uarus est sortitus. et Lucretio prorogatum imperium ut Genuam oppidum a Magone Poeno dirutum exaedificaret. P. Scipioni non temporis, sed rei gerendae fine, donec debellatum in Africa foret, prorogatum imperium est; decretumque ut supplicatio fieret, quod is in Africam prouinciam traiecisset, ut ea res salutaris populo Romano ipsique duci atque exercitui esset.

cn seruilius et que seruilius consul sextus decimus is annus bellum punicus sum cum de res publicus bellus et prouincia ad senatus refero censeo pater ut consul inter sui comparo sortio uter bruttii aduersus hannibal uter etruria atque ligur prouincia habeo qui bruttius evenio exercitus ab p sempronius accipio p sempronius is quoque enim pro consul imperium in annus prorogo p licinius succedo is roma revorto bellum quoque bonus habitus ad ceterus qui nemo is tempestas instruo ciuis habeo congero omnis humanus ab natura fortuno bonus nobilis idem atque diues sum forma vis corpus excello facundus habeo seu causa oro seu in senatus et apud populus suadeo atque dissuadeo locus sum ius pontificius pereo super hic bellicus quoque laus consulatus compos facio qui in bruttius prouincia idem in etruria atque ligur decretum m cornelius nouus consul trado exercitus iubeo ipse prorogo imperium gallia prouincia obtineo cum legio is qui l scribonius prior annus habeo sortio deinde prouincia caepio bruttius seruilio geminus etruria euenio tum praetor prouincia in sors conicio iurisdictio urbanus paetus aelius sardinia p lentulus sicilia p villius ariminum cum duo legio sub spurius lucretius is sum quintilius varus sum sortior et lucretius prorogo imperium ut genua oppidum ab mago poenus diruo exaedifico p scipio non tempus sed res gero finis donec debello in africanus sum prorogo imperium sum decerno ut supplicatio fio qui is in africa prouincia transjacio ut is res salutaris populus romanus ipse duco atque exercitus sum


relucentem flammam primo uigiles Carthaginiensium, deinde excitati alii nocturno tumultu cum conspexissent, ab eodem errore credere et ipsi sua sponte incendium ortum; et clamor inter caedem et uolnera sublatus an ex trepidatione nocturna esset confusis sensum ueri adimebat. igitur pro se quisque inermes, ut quibus nihil hostile suspectum esset, omnibus portis, qua cuique proximum erat, ea modo quae restinguendo igni forent portantes in agmen Romanum ruebant. quibus caesis omnibus praeterquam hostili odio etiam ne quis nuntius refugeret, extemplo Scipio neglectas ut in tali tumultu portas inuadit; ignibusque in proxima tecta coniectis effusa flamma primo uelut sparsa pluribus locis reluxit, dein per continua serpens uno repente omnia incendio hausit. ambusti homines iumentaque foeda primum fuga, dein strage obruebant itinera portarum. quos non oppresserat ignis ferro absumpti, binaque castra clade una deleta. duces tamen ambo et ex tot milibus armatorum duo milia peditum et quingenti equites semermes, magna pars saucii adflatique incendio, effugerunt. caesa aut hausta flammis ad quadraginta milia hominum sunt, capta supra quinque milia, multi Carthaginiensium nobiles, undecim senatores; signa militaria centum septuaginta quattuor, equi Numidici supra duo milia septingentos; elephanti sex capti, octo ferro flammaque absumpti. magna uis armorum capta; ea omnia imperator Uolcano sacrata incendit.

reluceo flamma primus uigil carthaginiensis deinde excitas alius nocturnus tumultus cum conspicio ab idem error credo et ipse suus sponte incendium orior et clamor inter caedes et vulnero tollo an ex trepidatio nocturnus sum confundo sensus uerus adimo igitur pro sui quisque inermis ut qui nihil hostilis suspicio sum omnis porta qui quisque propior sum is modo qui restinguo ignis sum porto in agmen romanus ruo qui caedo omnis praeterquam hostilis odium etiam ne quis nuntius refugio extemplo scipio neglego ut in talis tumultus porta invado ignis in propior tectum conicio effundo flamma primus uelut spargo multus locus reluceo deinde per continuo serpens unus repens omnis incendium haurio amburo homo jumentum foedus primus fuga deinde strages obruo iter portaris qui non opprimo ignis ferrum absumo bini castrum clades unus deleo dux tamen ambo et ex tot mille armator duo mille pedes et quingenti eques semermes magnus pars saucius afflo incendium effugio caedo aut haurio flamma ad quadraginta mille homo sum capio supra quinque mille multus carthaginiensis nobilis undecim senator signum militaris centum septuaginta quattuor equus numidicus supra duo mille septingenti elephantus sex capio octo ferrum flammo absumo magnus uolo armus capio is omnis imperator volcanus sacro incendo


annis ante quadraginta pax cum Carthaginiensibus postremo facta erat, Q. Lutatio A. Manlio consulibus. bellum initum annis post tribus et uiginti, P. Cornelio Ti. Sempronio consulibus, finitum est septimo decimo anno, Cn. Cornelio P. Aelio consulibus. saepe postea ferunt Scipionem dixisse Ti. Claudi primum cupiditatem, deinde Cn. Corneli fuisse in mora quo minus id bellum exitio Carthaginis finiret. Carthagini cum prima conlatio pecuniae diutino bello exhaustis difficilis uideretur, maestitiaque et fletus in curia esset, ridentem Hannibalem ferunt conspectum. cuius cum Hasdrubal Haedus risum increparet in publico fletu cum ipse lacrimarum causa esset, 'si, quemadmodum oris habitus cernitur oculis', inquit 'sic et animus intus cerni posset, facile uobis appareret non laeti sed prope amentis malis cordis hunc quem increpatis risum esse; qui tamen nequaquam adeo est intempestiuus quam uestrae istae absurdae atque abhorrentes lacrimae sunt. tunc flesse decuit cum adempta sunt nobis arma, incensae naues, interdictum externis bellis; illo enim uolnere concidimus. nec est cur uos otio uestro consultum ab Romanis credatis. nulla magna ciuitas diu quiescere potest; si foris hostem non habet, domi inuenit, ut praeualida corpora ab externis causis tuta uidentur, suis ipsa uiribus onerantur. sed tantum nimirum ex publicis malis sentimus quantum ad priuatas res pertinet, nec in iis quicquam acrius quam pecuniae damnum stimulat. itaque cum spolia uictae Carthagini detrahebantur, cum inermem iam ac nudam destitui inter tot armatas gentes Africae cerneretis, nemo ingemuit: nunc quia tributum ex priuato conferendum est, tamquam in publico funere comploratis. quam uereor ne propediem sentiatis leuissimo in malo uos hodie lacrimasse.' haec Hannibal apud Carthaginienses. Scipio contione aduocata Masinissam ad regnum paternum Cirta oppido et ceteris urbibus agrisque quae ex regno Syphacis in populi Romani potestatem uenissent adiectis donauit. Cn. Octauium classem in Siciliam ductam Cn. Cornelio consuli tradere iussit, legatos Carthaginiensium Romam proficisci ut quae ab se ex decem legatorum sententia acta essent ea patrum auctoritate populique iussu confirmarentur.

annus ante quadraginta pax cum carthaginiensis postremo facio sum q lutatius ab manlius consul bellum ineo annus post tres et uiginti p cornelius tiberius sempronius consul finio sum septimus decimus annus cn cornelius p aelius consul saepe postea fero scipio dico tiberius claudius primus cupiditas deinde cn cornelis sum in mora quo paruus is bellum exitium carthago finio carthago cum primus collatio pecunia diutinus bellum exhaurio difficilis uideo maestitia et fletus in curia sum rideo hannibal fero conspectus qui cum hasdrubal haedus risus increpo in publicus fleo cum ipse lacrimaris causa sum si quemadmodum ora habitus cerno oculus inquam sic et animus intus cerno possum facilis tu appareo non laetus sed prope amens malus chordus hic qui increpo risus sum qui tamen nequaquam adeo sum intempestivus quam uester iste absurdus atque abhorreo lacrima sum tunc fleo decet cum adimo sum nos arma incendo nauis interdictum externus bellum ille enim vulnus concaedes neque sum cur tu otium uester consulo ab romanus credo nullus magnus ciuitas diu quiesco possum si foris hostis non habeo domus inuenio ut praevalidus corpus ab externus causa tueor uideo suus ipse uis onero sed tantus nimirum ex publicus malus sentio quantus ad privo res pertineo neque in is quisquam acer quam pecunia damnum stimulo itaque cum spolium vinco carthago detraho cum inermis iam atque nudus destituo inter tot armo gens africa cerno nemo ingemo nunc quia tribuo ex priuo confero sum tamquam in publicus funus comploro quam uereor ne propediem sentio leuis in malus tu hodie lacrimo hic hannibal apud carthaginiensis scipio contio aduoco masinissa ad regnum paternus cirta oppidum et ceterus urbs ager qui ex regnum syphacis in populus romanus potestas uenio adicio dono cn octavius classis in sicilia duco cn cornelius consul trado iubeo legatus carthaginiensis roma proficisco ut qui ab sui ex decem legatus sententia ago sum is pater auctoritas populus iussus confirmo


summotis pari spatio armatis, cum singulis interpretibus congressi sunt, non suae modo aetatis maximi duces sed omnis ante se memoriae omnium gentium cuilibet regum imperatorumue pares. paulisper alter alterius conspectu, admiratione mutua prope attoniti, conticuere; tum Hannibal prior: 'si hoc ita fato datum erat ut qui primus bellum intuli populo Romano, quique totiens prope in manibus uictoriam habui, is ultro ad pacem petendam uenirem, laetor te mihi sorte potissimum datum a quo peterem. tibi quoque inter multa egregia non in ultimis laudum hoc fuerit Hannibalem cui tot de Romanis ducibus uictoriam di dedissent tibi cessisse, teque huic bello uestris prius quam nostris cladibus insigni finem imposuisse. hoc quoque ludibrium casus ediderit fortuna ut cum patre tuo consule ceperim arma, cum eodem primum Romano imperatore signa contulerim, ad filium eius inermis ad pacem petendam ueniam. optimum quidem fuerat eam patribus nostris mentem datam ab dis esse ut et uos Italiae et nos Africae imperio contenti essemus; neque enim ne uobis quidem Sicilia ac Sardinia satis digna pretia sunt pro tot classibus, tot exercitibus, tot tam egregiis amissis ducibus; sed praeterita magis reprehendi possunt quam corrigi. ita aliena appetiuimus ut de nostris dimicaremus nec in Italia solum nobis bellum, uobis in Africa esset; sed et uos in portis uestris prope ac moenibus signa armaque hostium uidistis et nos ab Carthagine fremitum castrorum Romanorum exaudimus. quod igitur nos maxime abominaremur, uos ante omnia optaretis, in meliore uestra fortuna de pace agitur. agimus ii quorum et maxime interest pacem esse, et qui quodcumque egerimus ratum ciuitates nostrae habiturae sunt: animo tantum nobis opus est non abhorrente a quietis consiliis. 'quod ad me attinet, iam aetas senem in patriam reuertentem unde puer profectus sum, iam secundae, iam aduersae res ita erudierunt ut rationem sequi quam fortunam malim: tuam et adulescentiam et perpetuam felicitatem, ferociora utraque quam quietis opus est consiliis, metuo. non temere incerta casuum reputat quem fortuna nunquam decepit. quod ego fui ad Trasumennum, ad Cannas, id tu hodie es. uixdum militari aetate imperio accepto omnia audacissime incipientem nusquam fefellit fortuna. patris et patrui persecutus mortem ex calamitate uestrae domus decus insigne uirtutis pietatisque eximiae cepisti; amissas Hispanias reciperasti quattuor inde Punicis exercitibus pulsis; consul creatus, cum ceteris ad tutandam Italiam parum animi esset, transgressus in Africam duobus hic exercitibus caesis, binis eadem hora captis simul incensisque castris, Syphace potentissimo rege capto, tot urbibus regni eius, tot nostri imperii ereptis, me sextum decimum iam annum haerentem in possessione Italiae detraxisti. potest uictoriam malle quam pacem animus. noui spiritus magnos magis quam utiles; et mihi talis aliquando fortuna adfulsit. quod si in secundis rebus bonam quoque mentem darent di, non ea solum quae euenissent sed etiam ea quae euenire possent reputaremus. ut omnium obliuiscaris aliorum, satis ego documenti in omnes casus sum quem modo castris inter Anienem atque urbem uestram positis signa inferentem ac iam prope scandentem moenia Romana uideris, hic cernas duobus fratribus, fortissimis uiris, clarissimis imperatoribus orbatum ante moenia prope obsessae patriae quibus terrui uestram urbem ea pro mea deprecantem. 'maximae cuique fortunae minime credendum est. in bonis tuis rebus, nostris dubiis, tibi ampla ac speciosa danti est pax, nobis petentibus magis necessaria quam honesta. melior tutiorque est certa pax quam sperata uictoria; haec in tua, illa in deorum manu est. ne tot annorum felicitatem in unius horae dederis discrimen. cum tuas uires tum uim fortunae Martemque belli communem propone animo; utrimque ferrum, utrimque corpora humana erunt; nusquam minus quam in bello euentus respondent. non tantum ad id quod data pace iam habere potes, si proelio uinces, gloriae adieceris, quantum <dempseris>, si quid aduersi eueniat. simul parta ac sperata decora unius horae fortuna euertere potest. omnia in pace iungenda tuae potestatis sunt, P. Corneli : tunc ea habenda fortuna erit quam di dederint. inter pauca felicitatis uirtutisque exempla M. Atilius quondam in hac eadem terra fuisset, si uictor pacem petentibus dedisset patribus nostris; sed non statuendo felicitati modum nec cohibendo efferentem se fortunam quanto altius elatus erat, eo foedius corruit. 'est quidem eius qui dat, non qui petit, condiciones dicere pacis; sed forsitan non indigni simus qui nobismet ipsi multam inrogemus. non recusamus quin omnia propter quae ad bellum itum est uestra sint, Sicilia Sardinia Hispania quidquid insularum toto inter Africam Italiamque continetur mari; Carthaginienses inclusi Africae litoribus uos, quando ita dis placuit, externa etiam terra marique uideamus regentes imperio. haud negauerim propter non nimis sincere petitam aut exspectatam nuper pacem suspectam esse uobis Punicam fidem: multum per quos petita sit ad fidem tuendae pacis pertinet, Scipio—uestri quoque, ut audio, patres nonnihil etiam ob hoc quia parum dignitatis in legatione erat negauerunt pacem—; Hannibal peto pacem qui neque peterem, nisi utilem crederem, et propter eandem utilitatem tuebor eam propter quam petii; et quemadmodum quia a me bellum coeptum est ne quem eius paeniteret quoad ipsi inuidere di praestiti, ita adnitar ne quem pacis per me partae paeniteat.'

summoveo par spatium armo cum singuli interpres congredior sum non suus modo aetas magnus dux sed omnis ante sui memoria omnis gens qui rex impero par paulisper alter alter conspectus admiratio mutuus prope attono contaceo tum hannibal prior si hic ita fatum do sum ut qui primus bellum intulis populus romanus quisque totiens prope in manus uictoria habeo is ultro ad pax peto venio laeto tu ego sors potis do ab quo peto tu quoque inter multus egregius non in ulter laus hic sum hannibal qui tot de romanus dux uictoria deus do tu cedo tu hic bellum uester prior quam noster clades insignio finis impono hic quoque ludibrium casus edo fortuna ut cum pater tuus consul capio arma cum idem primus romanus imperator signum confero ad filius is inermis ad pax peto uenia bonus quidem sum is pater noster mens do ab deus sum ut et tu italia et nos africa imperium contendo sum neque enim ne tu quidem sicilia atque sardinia satis dignus pretium sum pro tot classis tot exercitus tot tam egregius amitto dux sed praetereo magis reprehendo possum quam corrigo ita alienus appeto ut de noster dimico neque in italia solus nos bellum tu in africanus sum sed et tu in porta uester prope atque moenia signum armo hostis video et nos ab carthago fremo castrum romanus exaudio qui igitur nos magnus abominor tu ante omnis opto in bonus uester fortuna de pax ago ago is qui et magnus intersum pax sum et qui quicumque ago reor ciuitas noster habeo sum animus tantus nos opus sum non abhorreo ab quiesco consilium qui ad ego attineo iam aetas senex in patria revorto unde puer proficiscor sum iam secundus iam adverro res ita erudio ut ratio sequor quam fortuna malo tuus et adulescentia et perpetuus felicitas ferox uter quam quiesco opus sum consilium metuo non temere incertus casus reputo qui fortuna numquam decipio qui ego sum ad trasumennum ad cannae is tu hodie sum uix militaris aetas imperium accipio omnis audax incipio nusquam fallo fortuna pater et patruus persequor mors ex calamitas uester domus decus insignis uirtus pietas eximius capio amitto hispania recipero quattuor inde punicus exercitus pello consul creo cum ceterus ad tuto italia parum animus sum transgredior in africa duo hic exercitus caedo bini idem hora capio simul incendo castrum syphace potens rex capio tot urbs regnum is tot noster imperium eripio ego sextus decimus iam annus haereo in possessio italia detraho possum uictoria malo quam pax animus nouus spiritus magnus magis quam utilis et ego talis aliquando fortuna affulgeo qui si in secundus res bonus quoque mens do deus non is solus qui evenio sed etiam is qui evenio possum reputo ut omnis obliuiscaris alius satis ego documentum in omnis casus sum qui modo castrum inter anienem atque urbs vester pono signum infero atque iam prope scando moenia romanus uideo hic cerno duo frater fortis uir clarus imperator orbo ante moenia prope obsedeo patria qui terreo vester urbs is pro meus deprecor magnus quisque fortuna paruus credo sum in bonus tuus res noster dubius tu amplus atque speciosus do sum pax nos peto magis necessarius quam honestus bonus tueor sum certus pax quam spero uictoria hic in tuus ille in deus manus sum ne tot annus felicitas in unus hora do discrimen cum tuus uis tum uis fortuna mars bellum communis propono animus utrimque ferrum utrimque corpus humanus sum nusquam paruus quam in bellum euentus respondeo non tantus ad is qui do pax iam habeo possum si proelium vinco gloria adicio quantus demo si quis adverro evenio simul pario atque spero decus unus hora fortuna euerto possum omnis in pax jungo tuus potestas sum p cornelis tunc is habeo fortuna sum quam deus do inter paucus felicitas virtus exemplum m atilius quondam in hic idem terra sum si uictor pax peto do pater noster sed non statuo felicitas modus neque cohibeo effero sui fortuna quantus altus effero sum is foedus corruo sum quidem is qui do non qui peto condicio dico pax sed forsitan non indignus sum qui nos ipse multa inrogo non recuso quin omnis propter qui ad bellum eo sum uester sum sicilia sardinia hispania quisquis insularis totus inter africa italia contineo mare carthaginiensis includo africa litus tu quando ita deus placeo externus etiam terra mare video rego imperium haud nego propter non nimis sincerus peto aut exspecto nuper pax suspicio sum tu punicus fides multus per qui peto sum ad fides tueor pax pertineo scipio vester quoque ut audio pater nonnihil etiam ob hic quia parum dignitas in legatio sum nego pax hannibal peto pax qui neque peto nisi utilis credo et propter idem utilitas tueor is propter quam peto et quemadmodum quia ab ego bellum coepio sum ne qui is paeniteo quoad ipse inuideo deus praesto ita annitor ne qui pax per ego pario paeniteo


Mago proximae silentio noctis profectus quantum pati uiae per uolnus poterat itineribus extentis ad mare in Ligures Ingaunos peruenit. ibi eum legati ab Carthagine paucis ante diebus in sinum Gallicum adpulsis nauibus adierunt, iubentes primo quoque tempore in Africam traicere; id et fratrem eius Hannibalem—nam ad eum quoque isse legatos eadem iubentes—facturum; non in eo esse Carthaginiensium res ut Galliam atque Italiam armis obtineant. Mago non imperio modo senatus periculoque patriae motus sed metuens etiam ne uictor hostis moranti instaret Liguresque ipsi relinqui Italiam a Poenis cernentes ad eos quorum mox in potestate futuri essent deficerent, simul sperans leniorem in nauigatione quam in uia iactationem uolneris fore et curationi omnia commodiora, impositis copiis in naues profectus uixdum superata Sardinia ex uolnere moritur. naues quoque aliquot Poenorum disiectae in alto ab classe Romana quae circa Sardiniam erat capiuntur. haec terra marique in parte Italiae quae iacet ad Alpes gesta. consul C. Seruilius , nulla memorabili re in prouincia Etruria Galliaque—nam eo quoque processerat—gesta, patre C. Seruilio et C. Lutatio ex seruitute post sextum decimum annum receptis qui ad uicum Tannetum a Boiis capti fuerant, hinc patre hinc Catulo lateri circumdatis priuato magis quam publico decore insignis Romam rediit. latum ad populum est ne C. Seruilio fraudi esset quod patre qui sella curuli sedisset uiuo, cum id ignoraret, tribunus plebis atque aedilis plebis fuisset contra quam sanctum legibus erat. hac rogatione perlata in prouinciam rediit. ad Cn. Seruilium consulem, qui in Bruttiis erat, Consentia Aufugum Bergae Baesidiae Ocriculum Lymphaeum Argentanum Clampetia multique alii ignobiles populi senescere Punicum bellum cernentes defecere. idem consul cum Hannibale in agro Crotoniensi acie conflixit. obscura eius pugnae fama est. Ualerius Antias quinque milia hostium caesa ait, quae tanta res est ut aut impudenter ficta sit aut neglegenter praetermissa. nihil certe ultra rei in Italia ab Hannibale gestum. nam ad eum quoque legati ab Carthagine reuocantes in Africam, iis forte diebus quibus ad Magonem, uenerunt.

magus proximus silentium nox proficiscor quantus patior uia per vulnus possum iter extendo ad mare in ligur ingauni peruenio ibi is legatus ab carthago paucus ante dies in sinum gallicus adpello nauis adeo jubeo primus quoque tempus in africa traicio is et frater is hannibal nam ad is quoque eo legatus idem jubeo facio non in is sum carthaginiensis res ut gallia atque italia arma obtineo magus non imperium modo senatus periculum patria moueo sed metuo etiam ne uictor hostis moror insto ligur ipse relinquo italia ab poenus cerno ad is qui mox in potestas sum sum deficio simul spero lenis in nauigatio quam in uia iactatio vulnus sum et curatio omnis commodus impono copia in nauis proficiscor uix supero sardinia ex vulnus morior nauis quoque aliquot poenus disjacio in altus ab classis romanus qui circa sardinia sum capio hic terra mare in pars italia qui iaceo ad alpis gero consul que seruilius nullus memorabilis res in prouincia etruria gallia nam is quoque procedo gero pater que seruilio et que lutatius ex seruitus post sextus decimus annus recipio qui ad vicus tanetum ab boii capio sum hinc pater hinc catulus lateo circumdo priuo magis quam publicus decus insignis roma redeo latus ad populus sum ne que seruilio fraus sum qui pater qui sella curulis sedeo uiuus cum is ignoro tribunus plebs atque aedilis plebs sum contra quam sancio lex sum hic rogatio perfero in prouincia redeo ad cn seruilius consul qui in bruttius sum consentia aufugum bergae baesidiae ocriculis lymphaeum argentanum clampetia multus alius ignobilis populus senesco punicus bellum cerno deficio idem consul cum hannibal in ager crotoniensi acies confligo obscurus is pugna fama sum valerius antius quinque mille hostis caedo aio qui tantus res sum ut aut impudens fictum sum aut neglegenter praetermitto nihil certus ultra res in italia ab hannibal gero nam ad is quoque legatus ab carthago revoco in africa is fors dies qui ad mago uenio


non confertas autem cohortes ante sua quamque signa instruebat sed manipulos aliquantum inter se distantes ut esset spatium qua elephanti hostium acti nihil ordines turbarent. Laelium, cuius ante legati, eo anno quaestoris extra sortem ex senatus consulto opera utebatur, cum Italico equitatu ab sinistro cornu, Masinissam Numidasque ab dextro opposuit. uias patentes inter manipulos antesignanorum uelitibus—ea tunc leuis armatura erat—compleuit, dato praecepto ut ad impetum elephantorum aut post directos refugerent ordines aut in dextram laeuamque discursu applicantes se antesignanis uiam qua inruerent in ancipitia tela beluis darent. Hannibal ad terrorem primos elephantos—octoginta autem erant, quot nulla unquam in acie ante habuerat— instruxit, deinde auxilia Ligurum Gallorumque, Baliaribus Maurisque admixtis: in secunda acie Carthaginienses Afrosque et Macedonum legionem: modico deinde interuallo relicto subsidiariam aciem Italicorum militum—Bruttii plerique erant, ui ac necessitate plures quam sua uoluntate decedentem ex Italia secuti—instruxit. equitatum et ipse circumdedit cornibus; dextrum Carthaginienses, sinistrum Numidae tenuerunt. uaria adhortatio erat in exercitu inter tot homines quibus non lingua, non mos, non lex, non arma, non uestitus habitusque, non causa militandi eadem esset. auxiliaribus et praesens et multiplicata ex praeda merces ostentatur: Galli proprio atque insito in Romanos odio accenduntur: Liguribus campi uberes Italiae deductis ex asperrimis montibus in spem uictoriae ostentantur: Mauros Numidasque Masinissae impotenti futuro dominatu terret: aliis aliae spes ac metus iactantur. Carthaginiensibus moenia patriae, di penates, sepulcra maiorum, liberi cum parentibus coniugesque pauidae, aut excidium seruitiumque aut imperium orbis terrarum, nihil aut in metum aut in spem medium, ostentatur. cum maxime haec imperator apud Carthaginienses, duces suarum gentium inter populares, pleraque per interpretes inter immixtos alienigenis agerent, tubae cornuaque ab Romanis cecinerunt, tantusque clamor ortus ut elephanti in suos, sinistrum maxime cornu, uerterentur, Mauros ac Numidas. addidit facile Masinissa perculsis terrorem nudauitque ab ea parte aciem equestri auxilio. paucae tamen bestiarum intrepidae in hostem actae inter uelitum ordines cum multis suis uolneribus ingentem stragem edebant. resilientes enim ad manipulos uelites cum uiam elephantis ne obtererentur fecissent, in ancipites ad ictum utrimque coniciebant hastas, nec pila ab antesignanis cessabant donec undique incidentibus telis exacti ex Romana acie hi quoque in suo dextro cornu ipsos Carthaginiensium equites in fugam uerterunt. Laelius, ut turbatos uidit hostes, addidit perculsis terrorem.

non confercio autem cohors ante suus quisque signum instruo sed manipulus aliquantus inter sui disto ut sum spatium qui elephantus hostis ago nihil ordo turbo laelius qui ante legatus is annus quaestor extra sors ex senatus consultum opus utor cum italicus equitatus ab sinister cornu masinissa numida ab dexter oppono uia pateo inter manipulus antesignanus veles is tunc leuis armo sum compleo do praeceptum ut ad impetus elephantor aut post dirigo refugio ordo aut in dexter laeva discursus applico sui antesignanus uia qui inruo in ancipitia telum belua do hannibal ad terror primus elephantus octoginta autem sum quot nullus umquam in acies ante habeo instruo deinde auxilium ligur gallus baliaris maurus admisceo in secundus acies carthaginiensis afrosque et macedones legio modicus deinde interuallum relinquo subsidiarius acies italicus miles bruttius plerusque sum uis atque necessitas multus quam suus uoluntas decedo ex italia sequor instruo equitas et ipse circumdo cornu dexter carthaginiensis sinister numida teneo uarius adhortatio sum in exercitus inter tot homo qui non lingua non mos non lex non arma non uestio habeo non causa milito idem sum auxiliaris et praesens et multiplico ex praeda merces ostento gallus proprius atque inquiro in romanus odium accendo ligur campus uber italia deduco ex asper mons in spes uictoria ostento mauri numida masinissa impotens sum dominor terreo alius alius spes atque metus iacto carthaginiensis moenia patria deus penates sepulcrum magnus liber cum parens conjunx pavidus aut excidium seruitiumque aut imperium orbis terra nihil aut in metus aut in spes medius ostento cum magnus hic imperator apud carthaginiensis dux suus gens inter popularis plerusque per interpres inter immisceo alienigena ago tuba cornu ab romanus cano tantus clamor ortus ut elephantus in suus sinister magnus cornu verto mauri atque numida addo facilis masinissa percello terror nudo ab is pars acies equester auxilium paucus tamen bestia intrepidus in hostis ago inter veles ordo cum multus suus uulnus ingens strages edo resilientes enim ad manipulus veles cum uia elephantus ne obtero facio in anceps ad ictus utrimque conicio hasta neque pilum ab antesignanus cesso donec undique incido telum exigo ex romanus acies hic quoque in suus dexter cornu ipse carthaginiensis eques in fuga verto laelius ut turbo uideo hostis addo percello terror


eadem aestate qua haec decreta Romae et in Africa gesta sunt P. Quinctilius Uarus praetor et M. Cornelius proconsul in agro Insubrum Gallorum cum Magone Poeno signis conlatis pugnarunt. praetoris legiones in prima acie fuerunt: Cornelius suas in subsidiis tenuit, ipse ad prima signa equo aduectus; proque duobus cornibus praetor ac proconsul milites ad inferenda in hostes signa summa ui hortabantur. postquam nihil commouebant, tum Quinctilius Cornelio: 'lentior, ut uides, fit pugna, et induratur praeter spem resistendo hostium timor, ac ne uertat in audaciam periculum est. equestrem procellam excitemus oportet si turbare ac statu mouere uolumus. itaque uel tu ad prima signa proelium sustine, ego inducam in pugnam equites; uel ego hic in prima acie rem geram, tu quattuor legionum equites in hostem emitte.' utram uellet praetor muneris partem proconsule accipiente, Quinctilius praetor cum filio, cui Marco praenomen erat, impigro iuuene, ad equites pergit iussosque escendere in equos repente in hostem emittit. tumultum equestrem auxit clamor ab legionibus additus, nec stetisset hostium acies ni Mago ad primum equitum motum paratos elephantos extemplo in proelium induxisset; ad quorum stridorem odoremque et adspectum territi equi uanum equestre auxilium fecerunt. et ut rem† permixtus, ubi cuspide uti et comminus gladio posset, roboris maioris Romanus eques erat, ita in ablatum pauentibus procul equis melius ex interuallo Numidae iaculabantur. simul et peditum legio duodecima magna ex parte caesa pudore magis quam uiribus tenebat locum; nec diutius tenuisset ni ex subsidiis tertia decima legio in primam aciem inducta proelium dubium excepisset. Mago quoque ex subsidiis Gallos integrae legioni opposuit. quibus haud magno certamine fusis hastati legionis undecimae conglobant sese atque elephantos iam etiam peditum aciem turbantes inuadunt; in quos cum pila confertos coniecissent nullo ferme frustra emisso, omnes retro in aciem suorum auerterunt; quattuor grauati uolneribus corruerunt. tum primum commota hostium acies, simul omnibus equitibus, ut auersos uidere elephantos, ad augendum pauorem ac tumultum effusis. sed donec stetit ante signa Mago, gradum sensim referentes, ordines et tenorem pugnae seruabant: postquam femine transfixo cadentem auferrique ex proelio prope exsanguem uidere, extemplo in fugam omnes uersi. ad quinque milia hostium eo die caesa et signa militaria duo et uiginti capta. nec Romanis incruenta uictoria fuit; duo milia et trecenti de exercitu praetoris, pars multo maxima ex legione duodecima, amissi; inde et tribuni militum duo, M. Cosconius et M. Maeuius ; tertiae decimae quoque legionis, quae postremo proelio adfuerat, C. Heluius tribunus militum in restituenda pugna cecidit; et duo et uiginti ferme equites inlustres, obtriti ab elephantis, cum centurionibus aliquot perierunt. et longius certamen fuisset ni uolnere ducis concessa uictoria esset.

idem aestas qui hic decretum roma et in africanus gero sum p quintilius varus praetor et m cornelius proconsul in ager insubrum gallus cum mago poenus signum confero pugno praetor legio in primus acies sum cornelius suus in subsidium teneo ipse ad primus signum equus adveho pro duo cornu praetor atque proconsul miles ad infero in hostis signum summus uis horto postquam nihil commoveo tum quintilius cornelius lentus ut uideo fio pugno et induro praeter spes resisto hostis timor atque ne uerto in audacia periculum sum equester procella excito oportet si turbo atque status moueo volo itaque uel tu ad primus signum proelium sustineo ego induco in pugna eques uel ego hic in primus acies res gero tu quattuor legio eques in hostis emitto uter uolo praetor munus pars proconsulis accipio quintilius praetor cum filius qui marcus praenomen sum impiger juvenis ad eques pergo jubeo escendo in equus repens in hostis emitto tumultus equester augeo clamor ab legio addo neque sto hostis acies ni magus ad primus eques motus paro elephantus extemplo in proelium induco ad qui stridor odoro et aspectus terreo equus uanum equester auxilium facio et ut res permisceo ubi cuspis uti et comminus gladius possum robur magnus romanus eques sum ita in aufero paveo procul equus bonus ex interuallum numida jaculor simul et pedes legio duodecimus magnus ex pars caedo pudor magis quam uis teneo locus neque diu teneo ni ex subsidium tertius decimus legio in primus acies induco proelium dubius excipio magus quoque ex subsidium galli integer legio oppono qui haud magnus certamen fundo hastas legio undecimus conglobo sui atque elephantus iam etiam pedes acies turbo invado in qui cum pilum confercio conicio nullus ferme frustra emitto omnis retro in acies suus averto quattuor grauo uulnus conruo tum primus commoveo hostis acies simul omnis eques ut averto uideo elephantus ad augeo pauor atque tumultus effundo sed donec sto ante signum magus gradus sensim refero ordo et tenor pugna seruo postquam femine transfigo cado aufero ex proelium prope exsanguis uideo extemplo in fuga omnis verro ad quinque mille hostis is dies caedo et signum militaris duo et uiginti capio neque romanus incruentus uictoria sum duo mille et trecenti de exercitus praetor pars multus maximus ex legio duodecimus amitto inde et tribunus miles duo m cosconius et m maevius tertius decimus quoque legio qui postremo proelium adsum que helvius tribunus miles in restituo pugno cado et duo et uiginti ferme eques illustris obtero ab elephantus cum centurio aliquot pereo et longus certamen sum ni vulnus dux concedo uictoria sum


haec eo anno in Africa gesta; insequentia excedunt in eum annum quo M. Seruilius Geminus , qui tum magister equitum erat, et Ti. Claudius Nero consules facti sunt. ceterum exitus superioris anni cum legati sociarum urbium ex Graecia questi essent uastatos agros ab regiis praesidiis profectosque in Macedoniam legatos ad res repetendas non admissos ad Philippum regem, simul nuntiassent quattuor milia militum cum Sopatro duce traiecta in Africam dici ut essent Carthaginiensibus praesidio et pecuniae aliquantum una missum, legatos ad regem qui haec aduersus foedus facta uideri patribus nuntiarent mittendos censuit senatus. missi C. Terentius Uarro C. Mamilius M. Aurelius ; iis tres quinqueremes datae. annus insignis incendio ingenti, quo cliuus Publicius ad solum exustus est, et aquarum magnitudine, sed annonae uilitate fuit, praeterquam quod pace omnis Italia erat aperta, etiam quod magnam uim frumenti ex Hispania missam M. Ualerius Falto et M. Fabius Buteo aediles curules quaternis aeris uicatim populo discripserunt. eodem anno Q. Fabius Maximus moritur, exactae aetatis si quidem uerum est augurem duos et sexaginta annos fuisse, quod quidam auctores sunt. uir certe fuit dignus tanto cognomine uel si nouum ab eo inciperet. superauit paternos honores, auitos aequauit. pluribus uictoriis et maioribus proeliis auus insignis Rullus; sed omnia aequare unus hostis Hannibal potest. cautior tamen quam promptior hic habitus; et sicut dubites utrum ingenio cunctator fuerit an quia ita bello proprie quod tum gerebatur aptum erat, sic nihil certius est quam unum hominem nobis cunctando rem restituisse, sicut Ennius ait. augur in locum eius inauguratus Q. Fabius Maximus filius: in eiusdem locum pontifex—nam duo sacerdotia habuit— Ser. Sulpicius Galba . ludi Romani diem unum, plebeii ter toti instaurati ab aedilibus M. Sextio Sabino et Cn. Tremelio Flacco . ii ambo praetores facti et cum his C. Liuius Salinator et C. Aurelius Cotta . comitia eius anni utrum C. Seruilius consul habuerit an, quia eum res in Etruria tenuerint quaestiones ex senatus consulto de coniurationibus principum habentem, dictator ab eo dictus P. Sulpicius incertum ut sit diuersi auctores faciunt.

hic is annus in africanus gero insequor excedo in is annus quo m seruilius geminus qui tum magister eques sum et tiberius claudus nero consul facio sum ceterum exitus superus annus cum legatus socius urbs ex graecia queror sum vasto ager ab regius praesidium proficio in macedonia legatus ad res repeto non admitto ad philippus rex simul nuntio quattuor mille miles cum sopater dux traicio in africa dico ut sum carthaginiensis praesidium et pecunia aliquantus unus mitto legatus ad rex qui hic aduersus foedus facio uideo pater nuntio mitto censeo senatus mitto que tero varro que mamilius m aurelius is tres quinqueremis do annus insignis incendium ingens quo clivus publicus ad solus exuro sum et aqua magnitudo sed annona uilitas sum praeterquam qui pax omnis italia sum apertus etiam qui magnus uis frumentum ex hispania mitto m valerius falto et m fabius buteo aedilis curulis quaterni aer uicatim populus discribo idem annus q fabius magnus morior exigo aetas si quidem uerus sum auguro duo et sexaginta annus sum qui quidam auctor sum uir certus sum dignus tantus cognomen uel si nouus ab is incipio supero paternus honor avitus aequo multus uictoria et magnus proelium auus insignis rullus sed omnis aequaris unus hostis hannibal possum caveo tamen quam promptus hic habitus et sicut dubito utrum ingenium cunctator sum an quia ita bellum proprius qui tum gero aptus sum sic nihil certus sum quam unus homo nos cuncto res restituo sicut ennius aio augur in locus is inauguro q fabius magnus filius in idem locus pontifex nam duo sacerdotium habeo seruius sulpicius galba ludo romanus dies unus plebeius ter totus instauro ab aedilis m sestius sabinum et cn tremelio flaccus is ambo praetor facio et cum hic que livius salinator et que aurelius cotta comitium is annus utrum que seruilius consul habeo an quia is res in etruria teneo quaestio ex senatus consultum de coniuratio princeps habeo dictator ab is dico p sulpicius incertus ut sum diverto auctor facio


nondum ab Roma reuerterant legati neque sciebatur quae senatus Romani de bello aut pace sententia esset, necdum indutiarum dies exierat; eo indigniorem iniuriam ratus Scipio ab iis qui petissent pacem et indutias et spem pacis et fidem indutiarum uiolatam esse, legatos Carthaginem L. Baebium L. Sergium L. Fabium extemplo misit. qui cum multitudinis concursu prope uiolati essent nec reditum tutiorem futurum cernerent, petierunt a magistratibus quorum auxilio uis prohibita erat ut naues mitterent quae se prosequerentur. datae triremes duae cum ad Bagradam flumen peruenissent unde castra Romana conspiciebantur Carthaginem rediere. classis Punica ad Uticam stationem habebat. ex ea tres quadriremes, seu clam misso a Carthagine nuntio ut id fieret, seu Hasdrubale qui classi praeerat sine publica fraude auso facinus, quinqueremem Romanam superantem promunturium ex alto repente adgressae sunt. sed neque rostro ferire celeritate subterlabentem poterant neque transilire armati ex humilioribus in altiorem nauem; et defendebatur egregie quoad tela suppeditarunt. quis deficientibus iam nulla alia res eam quam propinquitas terrae multitudoque a castris in litus effusa tueri potuisset. concitatam enim remis quanto maximo impetu poterant in terram cum immisissent, nauis tantum iactura facta incolumes ipsi euaserunt. ita alio super aliud scelere cum haud dubie indutiae ruptae essent, Laelius Fuluiusque ab Roma cum legatis Carthaginiensibus superuenerunt. quibus Scipio etsi non indutiarum fides modo a Carthaginiensibus sed ius etiam gentium in legatis uiolatum esset tamen se nihil nec institutis populi Romani nec suis moribus indignum in iis facturum esse cum dixisset, dimissis legatis bellum parabat. Hannibali iam terrae adpropinquanti iussus e nauticis unus escendere in malum ut specularetur quam tenerent regionem cum dixisset sepulcrum dirutum proram spectare, abominatus praeteruehi iusso gubernatore ad Leptim adpulit classem atque ibi copias exposuit.

nondum ab roma revorto legatus neque scio qui senatus romanus de bellum aut pax sententia sum necdum indutiaris dies exeo is indignus iniuria reor scipio ab is qui peto pax et indutiae et spes pax et fides indutiaris violo sum legatus carthago l baebius l sergius l fabius extemplo mitto qui cum multitudo concursus prope violo sum neque redeo tueor sum cerno peto ab magistratus qui auxilium uolo prohibeo sum ut nauis mitto qui sui prosequor do triremis duo cum ad bagrada flumen pervenio unde castrum romanus conspicio carthago redeo classis punicus ad utica statio habeo ex is tres quadriremis seu clam mitto ab carthago nuntio ut is fio seu hasdrubal qui classis praesum sine publicus fraus audeo facinus quinqueremis romanus supero promunturium ex altus repens aggredior sum sed neque rostrum ferio celeritas subterlabentem possum neque transeo armatus ex humilis in alo nauis et defendo egregius quoad telum suppedito quis deficio iam nullus alius res is quam propinquitas terra multitudo ab castrum in litus effundo tueor possum concito enim remi quantus maximus impetus possum in terra cum immitto nauis tantus iactura facio incolumis ipse evado ita alius super alius scelus cum haud dubius indutiae rumpo sum laelius fulvius ab roma cum legatus carthaginiensis supervenio qui scipio etsi non indutiaris fides modo ab carthaginiensis sed ius etiam gens in legatus violo sum tamen sui nihil neque institus populus romanus neque suus mos indignus in is facio sum cum dico dimitto legatus bellum paro hannibal iam terra appropinquo iubeo e nauticus unus escendo in malus ut speculor quam teneo regio cum dico sepulcrum diruo prora specto abominor praetervehor jubeo gubernator ad leptis adpello classis atque ibi copia expono


Scipionem, uelut iam debellato quod ad Syphacem Carthaginiensesque attineret, Uticae oppugnandae intentum iamque machinas admouentem muris auertit fama redintegrati belli; modicisque praesidiis ad speciem modo obsidionis terra marique relictis ipse cum robore exercitus ire ad hostes pergit. primo in tumulo quattuor milia ferme distante ab castris regiis consedit; postero die cum equitatu in Magnos—ita uocant—campos subiectos ei tumulo degressus, succedendo ad stationes hostium lacessendoque leuibus proeliis diem absumpsit. et per insequens biduum tumultuosis hinc atque illinc excursionibus in uicem nihil dictu satis dignum fecerunt: quarto die in aciem utrimque descensum est. Romanus principes post hastatorum prima signa, in subsidiis triarios constituit: equitatum Italicum ab dextro cornu, ab laeuo Numidas Masinissamque opposuit. Syphax Hasdrubalque Numidis aduersus Italicum equitatum, Carthaginiensibus contra Masinissam locatis Celtiberos in mediam aciem aduersus signa legionum accepere. ita instructi concurrunt. primo impetu simul utraque cornua, et Numidae et Carthaginienses, pulsi; nam neque Numidae, maxima pars agrestes, Romanum equitatum neque Carthaginienses, et ipse nouus miles, Masinissam recenti super cetera uictoria terribilem sustinuere. nudata utrimque cornibus Celtiberum acies stabat quod nec in fuga salus ulla ostendebatur locis ignotis neque spes ueniae ab Scipione erat, quem bene meritum de se et gente sua mercennariis armis in Africam oppugnatum euenissent. igitur circumfusis undique hostibus alii super alios cadentes obstinate moriebantur; omnibusque in eos uersis aliquantum ad fugam temporis Syphax et Hasdrubal praeceperunt. fatigatos caede diutius quam pugna uictores nox oppressit.

scipio uelut iam debello qui ad syphacem carthaginiensis attineo utica oppugno intentus iam machina admoveo murus averto fama redintegro bellum modicus praesidium ad species modo obsidio terra mare relinquo ipse cum robur exercitus eo ad hostis pergo primus in tumulus quattuor mille ferme disto ab castrum regius consido posterus dies cum equitatus in magnus ita uoco campus subicio is tumulus degredior succedo ad statio hostis lacesso leuis proelium dies absumo et per insequor biduus tumultuosus hinc atque illinc excursio in uicis nihil dico satis dignus facio quartum dies in acies utrimque descendo sum romanus princeps post hastator primus signum in subsidium triarii constituo equitas italicus ab dexter cornu ab laevus numida masinissa oppono syphax hasdrubalque numida aduersus italicus equitas carthaginiensis contra masinissa loco celtiberi in medius acies aduersus signum legio accipio ita instruo concurro primus impetus simul uter cornu et numida et carthaginiensis pello nam neque numida maximus pars agrestis romanus equitas neque carthaginiensis et ipse nouus miles masinissa recens super ceterus uictoria terribilis sustineo nudo utrimque cornu celtiberi acies sto qui neque in fuga salus ullus ostendo locus ignosco neque spes venia ab scipio sum qui bene mereo de sui et gens suus mercenarius arma in africa oppugno evenio igitur circumfundo undique hostis alius super alius cado obstinatus morior omne in is uerto aliquantus ad fuga tempus syphax et hasdrubal praecipio fatigo caedes diu quam pugno uictor nox opprimo


Scipio C. Laelio cum Syphace aliisque captiuis Romam misso, cum quibus et Masinissae legati profecti sunt, ipse ad Tyneta rursus castra refert et quae munimenta incohauerat permunit. Carthaginienses non breui solum sed prope uano gaudio ab satis prospera in praesens oppugnatione classis perfusi, post famam capti Syphacis in quo plus prope quam in Hasdrubale atque exercitu suo spei reposuerant perculsi, iam nullo auctore belli ultra audito oratores ad pacem petendam mittunt triginta seniorum principes; id erat sanctius apud illos consilium maximaque ad ipsum senatum regendum uis. qui ubi in castra Romana et in praetorium peruenerunt more adulantium—accepto, credo, ritu ex ea regione ex qua oriundi erant—procubuerunt. conueniens oratio tam humili adulationi fuit non culpam purgantium sed transferentium initium culpae in Hannibalem potentiaeque eius fautores. ueniam ciuitati petebant ciuium temeritate bis iam euersae, incolumi futurae iterum hostium beneficio; imperium ex uictis hostibus populum Romanum, non perniciem petere; paratis oboedienter seruire imperaret quae uellet. Scipio et uenisse ea spe in Africam se ait, et spem suam prospero belli euentu auctam, uictoriam se non pacem domum reportaturum esse; tamen cum uictoriam prope in manibus habeat, pacem non abnuere, ut omnes gentes sciant populum Romanum et suscipere iuste bella et finire. leges pacis se has dicere: captiuos et perfugas et fugitiuos restituant; exercitus ex Italia et Gallia deducant; Hispania abstineant; insulis omnibus quae inter Italiam atque Africam sint decedant; naues longas praeter uiginti omnes tradant, tritici quingenta, hordei trecenta milia modium. —pecuniae summam quantam imperauerit parum conuenit; alibi quinque milia talentum, alibi quinque milia pondo argenti, alibi duplex stipendium militibus imperatum inuenio. —'his condicionibus' inquit 'placeatne pax triduum ad consultandum dabitur. si placuerit, mecum indutias facite, Romam ad senatum mittite legatos.' ita dimissi Carthaginienses nullas recusandas condiciones pacis cum censuissent quippe qui moram temporis quaererent dum Hannibal in Africam traiceret, legatos alios ad Scipionem ut indutias facerent, alios Romam ad pacem petendam mittunt ducentes paucos in speciem captiuos perfugasque et fugitiuos quo impetrabilior pax esset.

scipio que laelius cum syphace alius captiuus roma mitto cum qui et masinissa legatus proficiscor sum ipse ad tyneta rursus castrum refero et qui munimentum incoho permunio carthaginiensis non breuis solus sed prope uanus gaudium ab satis prosper in praesens oppugnatio classis perfundo post fama capio syphacis in quo multus prope quam in hasdrubal atque exercitus suus spes repono percello iam nullus auctor bellum ultra audio orator ad pax peto mitto triginta senex princeps is sum sancio apud ille consilium magnus ad ipse senatus rego uolo qui ubi in castrum romanus et in praetorium peruenio mos adulo accipio credo ritus ex is regio ex qui orior sum procumbo conuenio oratio tam humilis adulatio sum non culpa purgo sed transfero initium culpa in hannibal potentia is fautor uenia ciuitas peto ciuis temeritas bis iam everro incolumis sum iterum hostis beneficium imperium ex uinco hostis populus romanus non pernicies peto paro oboedienter seruio impero qui uolo scipio et uenio is spes in africa sui aio et spes suus prosper bellum euentus augeo uictoria sui non pax domus reporto sum tamen cum uictoria prope in manus habeo pax non abnuo ut omnis gens scio populus romanus et suscipio justus bellum et finio lex pax sui hic dico captiuus et perfuga et fugitiuus restituo exercitus ex italia et gallia deduco hispania abstineo insula omnis qui inter italia atque africa sum decedo nauis longus praeter uiginti omnis trado triticum quingenti hordeum trecenti mille modius pecunia summa quantus impero parum conuenio alibi quinque mille talentum alibi quinque mille pondo argentum alibi duplex stipendium miles impero inuenio hic condicio inquam placeo pax triduum ad consulto do si placeo ego indutiae facio roma ad senatus mitto legatus ita dimitto carthaginiensis nullus recuso condicio pax cum censeo quippe qui mora tempus quaero dum hannibal in africa traicio legatus alius ad scipio ut indutiae facio alius roma ad pax peto mitto duco paucus in species captiuus perfuga et fugitiuus quo impetrabilis pax sum


inter haec simul spes simul cura in dies crescebat nec satis certum constare apud animos poterat utrum gaudio dignius esset Hannibalem post sextum decimum annum ex Italia decedentem uacuam possessionem eius reliquisse populo Romano, an magis metuendum quod incolumi exercitu in Africam transisset: locum nimirum non periculum mutatum; cuius tantae dimicationis uatem qui nuper decessisset Q. Fabium haud frustra canere solitum grauiorem in sua terra futurum hostem Hannibalem quam in aliena fuisset. nec Scipioni aut cum Syphace inconditae barbariae rege, cui Statorius semilixa ducere exercitus solitus sit, aut cum socero eius Hasdrubale fugacissimo duce rem futuram, aut <cum> tumultuariis exercitibus ex agrestium semermi turba subito conlectis, sed cum Hannibale, prope nato in praetorio patris fortissimi ducis, alito atque educato inter arma, puero quondam milite, uixdum iuuene imperatore, qui senex uincendo factus Hispanias Gallias Italiam ab Alpibus ad fretum monumentis ingentium rerum complesset. ducere exercitum aequalem stipendiis suis, duratum omnium rerum patientia quas uix fides fiat homines passos, perfusum miliens cruore Romano, exuuias non militum tantum sed etiam imperatorum portantem. multos occursuros Scipioni in acie qui praetores, qui imperatores, qui consules Romanos sua manu occidissent, muralibus uallaribusque insignes coronis, peruagatos capta castra captas urbes Romanas. non esse hodie tot fasces magistratibus populi Romani quot captos ex caede imperatorum prae se ferre posset Hannibal. has formidines agitando animis ipsi curas et metus augebant, etiam quod, cum adsuessent per aliquot annos bellum ante oculos aliis atque aliis in Italiae partibus lenta spe in nullum propinquum debellandi finem gerere, erexerant omnium animos Scipio et Hannibal uelut ad supremum certamen comparati duces. iis quoque quibus erat ingens in Scipione fiducia et uictoriae spes quo magis in propinquam eam imminebant animis eo curae intentiores erant. haud dispar habitus animorum Carthaginiensibus erat quos modo petisse pacem, intuentes Hannibalem ac rerum gestarum eius magnitudinem, paenitebat, modo cum respicerent bis sese acie uictos, Syphacem captum, pulsos se Hispania, pulsos Italia, atque ea omnia unius uirtute et consilio Scipionis facta, uelut fatalem eum ducem in exitium suum natum horrebant.

inter hic simul spes simul cura in dies cresco neque satis certus constaris apud animus possum utrum gaudium dignus sum hannibal post sextus decimus annus ex italia decedo uacuus possessio is relinquo populus romanus an magis metuo qui incolumis exercitus in africa transeo locus nimirum non periculum muto qui tantus dimicatio vates qui nuper decedo q fabius haud frustra cano soleo gravis in suus terra sum hostis hannibal quam in alienus sum neque scipio aut cum syphace inconditus barbaria rex qui statorius semilixa duco exercitus soleo sum aut cum socer is hasdrubal fugax dux res sum aut cum tumultuarius exercitus ex agrestis semermi turba subeo collecta sed cum hannibal prope natus in praetorius pater fortis dux alo atque educo inter arma puer quondam miles uix juvenis imperator qui senex vinco facio hispania gallia italia ab alpis ad fretus monumentum ingens res compleo duco exercitus aequalis stipendium suus duro omnis res patientia qui uix fides fio homo patior perfundo millies cruor romanus exuuias non miles tantus sed etiam imperator porto multus occurro scipio in acies qui praetor qui imperator qui consul romanus suus manus occido mural vallaris insignis corona pervagor capio castrum capio urbs romanus non sum hodie tot fascis magistratus populus romanus quot capio ex caedes imperator prae sui fero possum hannibal hic formido agito animus ipse cura et metus augeo etiam qui cum adsuessent per aliquot annus bellum ante oculus alius atque alius in italia pars lentus spes in nullus propinquus debello finis gero erigo omnis animus scipio et hannibal uelut ad superus certamen comparo dux is quoque qui sum ingens in scipio fiducia et uictoria spes quo magis in propinqua is immineo animus is cura intendo sum haud dispar habitus animus carthaginiensis sum qui modo peto pax intueor hannibal atque res gero is magnitudo paeniteo modo cum respicio bis sui acies vinco syphacem capio pello sui hispania pello italia atque is omnis unus uirtus et consilium scipio facio uelut fatal is dux in exitium suus natus horreo