postero die consul omnibus copiis in aciem descendit ante prima signa locatis elephantis, quo auxilio tum primum Romani, quia captos aliquot bello Punico habebant, usi sunt. ubi latentem intra vallum hostem vidit, in tumulos quoque ac sub ipsum vallum exprobrans metum successit. postquam ne tum quidem potestas pugnandi dabatur, quia ex tam propinquis stativis parum tuta frumentatio erat, dispersos milites per agros equitibus extemplo invasuris, octo fere inde milia, intervallo tutiorem frumentationem habiturus, castra ad Ottolobum—id est loco nomen — movit. cum in propinquo agro frumentarentur Romani, primo rex intra vallum suos tenuit, ut cresceret simul [et] neglegentia cum audacia hosti. ubi effusos vidit, cum omni equitatu et Cretensium auxiliaribus, quantum equitem velocissimi pedites cursu aequare poterant, citato profectus agmine inter castra Romana et frumentatores constituit signa. inde copiis divisis partem ad consectandos vagos frumentatores emisit dato signo, ne quem vivum relinquerent, cum parte ipse substitit itineraque, quibus ad castra recursuri videbantur hostes, obsedit. iam passim caedes ac fuga erat, necdum quisquam in castra Romana nuntius cladis pervenerat, quia refugientes in regiam stationem incidebant, et plures ab obsidentibus vias quam ab emissis ad caedem interficiebantur. tandem inter medias hostium stationes elapsi quidam trepidi tumultum magis quam certum nuntium intulerunt castris. consul equitibus iussis, qua quisque posset, opem ferre laborantibus ipse legiones e castris educit et agmine quadrato ad hostem ducit. dispersi equites per agros quidam aberrarunt decepti clamoribus aliis ex alio existentibus loco, pars obvios habuerunt hostis. pluribus locis simul pugna coepit. regia statio atrocissimum proelium edebat; nam et ipsa multitudine equitum peditumque prope iusta acies erat, et Romanorum, quia medium obsederat iter, plurimi in eam inferebantur. eo quoque superiores Macedones erant, quod et rex ipse hortator aderat, et Cretensium auxiliares multos ex improviso vulnerabant, conferti praeparatique in dispersos et effusos pugnantes. quod si modum in insequendo habuissent, non in praesentis modo certaminis gloriam, sed in summam etiam belli profectum foret; nunc aviditate caedis intemperantius secuti in praegressas cum tribunis militum cohortes Romanas incidere, et fugiens eques, ut prima signa suorum vidit, convertit in effusum hostem equos, versaque momento temporis fortuna pugnae est terga dantibus, qui modo secuti erant. multi comminus congressi, multi fugientes interfecti; nec ferro tantum periere, sed in paludes quidam coniecti profundo limo cum ipsis equis hausti sunt. rex quoque in periculo fuit; nam ruente saucio equo praeceps ad terram datus, haud multum afuit, quin iacens opprimeretur. saluti fuit eques, qui raptim ipse desiluit pavidumque regem in equum subiecit; ipse, cum pedes aequare cursu fugientes non posset equites, ab hostibus ad casum regis concitatis confossus perit. rex circumvectus paludes per vias inviaque trepida fuga in castra tandem, iam desperantibus plerisque incolumem evasurum, pervenit. ducenti Macedonum equites eo proelio periere, centum ferme capti; octoginta admodum ornati equi spoliis simul armorum relatis abducti.

posterus dies consul omnis copia in acies descendo ante primus signum loco elephantus quo auxilium tum primus romanus quia capio aliquot bellum punicus habeo utor sum ubi lateo intra valles hostis video in tumulus quoque atque sub ipse valles exprobro metus succedo postquam ne tum quidem potestas pugno do quia ex tam propinquus stativus parum tueor frumentatio sum dispermulceo miles per ager eques extemplo invasuris octo fere inde mille intervallum tueor frumentatio habeo castrum ad ottolobum is sum locus nomen moveo cum in propinquo ager frumentor romanus primus rex intra valles suus teneo ut cresco simul et neglegentia cum audacia hostis ubi effundo video cum omnis equitatus et cretensis auxiliaris quantus eques velox pedito cursus aequaris possum cito proficiscor agmen inter castrum romanus et frumentator constituo signum inde copia divido pars ad consector vagus frumentator emitto do signum ne qui vivus relinquo cum pars ipse substo iter qui ad castrum recurro video hostis obsedeo iam passim caedes atque fuga sum necdum quisquam in castrum romanus nuntius clades pervenio quia refugio in regia statio incido et multus ab obsido via quam ab emitto ad caedes interfacio tandem inter medius hostis statio elabor quidam trepidus tumultus magis quam certus nuntius infero castrum consul eques iussum qui quisque possum ops fero laboro ipse legio e castrum educo et agmen quadro ad hostis duco dispermulceo eques per ager quidam aberro decipio clamor alius ex alius existentibus locus pars obvius habeo hostis multus locus simul pugno coepio regius statio atrox proelium edo nam et ipse multitudo eques pedes prope iustus acies sum et romanus quia medius obsedeo iter plurimus in is infero is quoque superus macedones sum qui et rex ipse hortator adsum et cretensis auxiliaris multus ex improvide vulnero confercio praeparo in dispermulceo et effundo pugno qui si modus in insequor habeo non in praesum modo certamen gloria sed in summa etiam bellum proficiscor sum nunc aviditas caedes intempero sequor in praegredior cum tribunus miles cohors romanus incido et fugio eques ut primus signum suus video converto in effundo hostis equus verso momentum tempus fortuna pugna sum tergum do qui modo sequor sum multus comminus congredior multus fugio interfacio neque ferrum tantus pereo sed in palus quidam conicio profundo limus cum ipse equus haurio sum rex quoque in periculum sum nam ruo saucius equus praeceps ad terra do haud multus asum quin jaceo opprimo salus sum eques qui raptim ipse desileo pavidus rex in equus subicio ipse cum pes aequaris cursus fugio non possum eques ab hostis ad casus rex concitas confodio pereo rex circumvehor palus per via inviaque trepido fuga in castrum tandem iam despero plerusque incolumis evado pervenio ducenti macedones eques is proelium pereo centum ferme capio octoginta admodum orno equus spolium simul armus refero abduco


expiatis omnibus religionibus—nam etiam Locris sacrilegium pervestigatum ab Q. Minucio erat, pecuniaque ex bonis noxiorum in thensauros reposita—cum consules in provincias proficisci vellent, privati frequentes, quibus ex pecunia, quam M. Valerio M. Claudio consulibus mutuam dederant, tertia pensio debebatur eo anno, adierunt senatum, quia consules, cum ad novum bellum, quod magna classe magnisque exercitibus gerendum esset, vix aerarium sufficeret, negaverant esse, unde iis in praesentia solveretur. senatus querentes eos non sustinuit: si in Punicum bellum pecunia data in Macedonicum quoque bellum uti res publica vellet, aliis ex aliis orientibus bellis quid aliud quam publicatam pro beneficio tamquam noxia suam pecuniam fore? cum et privati aecum postularent, nec tamen solvendo aere alieno res publica esset, quod medium inter aecum et utile erat decreverunt, ut, quoniam magna pars eorum agros volgo venales esse diceret et sibimet emptis opus esse, agri publici, qui intra quinquagesimum lapidem esset, copia iis fieret: consules agrum aestimaturos et in iugera asses vectigal testandi causa publicum agrum esse imposituros, ut, si quis, cum solvere posset populus, pecuniam habere quam agrum mallet, restitueret agrum populo. laeti eam condicionem privati accepere; trientabulumque is ager, quia pro tertia parte pecuniae datus erat, appellatus.

expio omnis religio nam etiam locri sacrilegium pervestigatum ab q minucius sum pecunia ex bonus noxius in thesaurus repono cum consul in provincia proficisco volo privo frequens qui ex pecunia quam m valerius m claudius consul mutuus do tertius pensio debeo is annus adeo senatus quia consul cum ad novus bellum qui magnus classis magnus exercitus gero sum vix aerarius sufficio nego sum unde is in praesens solvo senatus queror is non sustineo si in punicus bellum pecunia do in macedonicus quoque bellum uti res publicus volo alius ex alius orior bellum quis alius quam publico pro beneficium tamquam noxius suus pecunia sum cum et privo aequus postulo neque tamen solvo aer alienus res publicus sum qui medius inter aequus et utilis sum decerno ut quoniam magnus pars is ager vulgo venal sum dico et sui emo opus sum ager publicus qui intra quinquagesimus lapis sum copia is fio consul ager aestimo et in iugerum asso vectigal testo causa publicus ager sum impono ut si quis cum solvo possum populus pecunia habeo quam ager malo restituo ager populus laetus is condicio privo accipio trientabulum is ager quia pro tertius pars pecunia do sum appello


Demetriade tum Philippus erat. quo cum esset nuntiata clades sociae urbis, quamquam serum auxilium perditis rebus erat, tamen, quae proxima auxilio est, ultionem petens, cum expeditis quinque milibus et trecentis equitibus extemplo profectus cursu prope Chalcidem contendit, haudquaquam dubius opprimi Romanos posse. a qua destitutus spe nec quicquam aliud quam ad deforme spectaculum semirutae ac fumantis sociae urbis cum venisset, paucis vix, qui sepelirent bello absumptos, relictis aeque raptim ac venerat transgressus ponte Euripum per Boeotiam Athenas ducit, pari incepto haud disparem eventum ratus responsurum. et respondisset, ni speculator—hemerodromos vocant Graeci, ingens die uno cursu emetientis spatium—, contemplatus regium agmen ex specula quadam, praegressus nocte media Athenas pervenisset. idem ibi somnus eademque neglegentia erat, quae Chalcidem dies ante paucos prodiderat. excitati nuntio trepido et praetor Atheniensium et Dioxippus, praefectus cohortis mercede militantium auxiliorum, convocatis in forum militibus tuba signum ex arce dari iubent, ut hostis adesse omnes scirent. ita undique ad portas, ad muros discurrunt. paucas post horas Philippus, aliquanto tamen ante lucem, appropinquans urbi, conspectis luminibus crebris et fremitu hominum trepidantium, ut in tali tumultu, exaudito sustinuit signa et considere ac conquiescere agmen iussit vi aperta propalam usurus, quando parum dolus profuerat. ab Dipylo accessit. porta ea, velut in ore urbis posita, maior aliquanto patentiorque quam ceterae est, et intra eam extraque latae viae sunt, ut et oppidani derigere aciem a foro ad portam possent, et extra limes mille ferme passus longus, in Academiae gymnasium ferens, pediti equitique hostium liberum spatium praeberet. eo limite Athenienses cum Attali praesidio et cohorte Dioxippi acie intra portam instructa signa extulerunt. quod ubi Philippus vidit, habere se hostis in potestate ratus et diu optata caede—neque enim ulli Graecarum civitatium infestior pugnarent scirentque ibi signa, ibi aciem esse debere, ubi rex esset, concitat ecum non ira tantum, sed etiam gloria elatus, quod ingenti turba completis etiam ad spectaculum muris conspici se pugnantem egregium ducebat. aliquantum ante aciem cum equitibus paucis evectus in medios hostis ingentem cum suis ardorem, tum pavorem hostibus iniecit. plurimos manu sua comminus eminusque vulneratos compulsosque in portam consecutus et ipse, cum maiorem in angustiis trepidantium edidisset caedem, in temerario incepto tutum tamen receptum habuit, quia, qui in turribus portae erant, sustinebant tela, ne in permixtos hostibus suos conicerent. intra muros deinde tenentibus milites Atheniensibus Philippus signo receptui dato castra ad Cynosarges—templum Herculis gymnasiumque et lucus erat circumiectus— posuit. sed et Cynosarges et Lycium et quidquid sancti amoenive circa urbem erat incensum est, dirutaque non tecta solum, sed etiam sepulcra, nec divini humanive iuris quicquam prae impotenti ira est servatum. postero die cum primo clausae fuissent portae, deinde subito apertae, quia praesidium Attali ab Aegina Romanique ab Piraeo intraverant urbem, castra ab urbe rettulit rex tria ferme milia passuum. inde Eleusinem profectus spe improviso templi castellique, quod et imminet et circumdatum est templo, capiendi, cum haudquaquam neglectas custodias animadvertisset et classem a Piraeo subsidio venire, omisso incepto Megara ac protinus Corinthum ducit et, cum Argis Achaeorum concilium esse audisset, inopinantibus Achaeis contioni ipsi supervenit. consultabant de bello adversus Nabim, tyrannum Lacedaemoniorum, qui tralato imperio a Philopoemene ad Cycliadam, nequaquam parem illi ducem, dilapsa cernens Achaeorum auxilia, redintegraverat bellum agrosque finitimorum vastabat et iam urbibus quoque erat terribilis. adversus hunc hostem cum, quantum ex quaque civitate militum scriberetur, consultarent, Philippus dempturum se eis curam, quod ad Nabim et Lacedaemonios attineret, pollicitus nec tantum agros sociorum populationibus prohibiturum, sed terrorem omnem belli in ipsam Laconicam ducto eo extemplo exercitu tralaturum. haec oratio cum ingenti adsensu hominum acciperetur, ‘ita tamen aequum est’ inquit ‘me vestra meis armis tutari, ne mea interim nudentur praesidiis. itaque, si vobis videtur, tantum parate militum, quantum ad Oreum et Chalcidem et Corinthum tuenda satis sit, ut meis ab tergo tutis securus bellum Nabidi inferam et Lacedaemoniis. ’ non fefellit Achaeos, quo spectasset tam benigna pollicitatio auxiliumque oblatum adversus Lacedaemonios: id quaeri, ut obsidem Achaeorum iuventutem educeret ex Peloponneso ad inligandam Romano bello gentem. et id quidem coarguere Cycliadas, praetor Achaeorum, nihil attinere ratus, id modo cum dixisset, non licere legibus Achaeorum de aliis rebus referre, quam propter quas convocati essent, decreto de exercitu parando adversus Nabim facto consilium fortiter ac libere habitum dimisit, inter adsentatores regios ante eam diem habitus. Philippus, magna spe depulsus, voluntariis paucis militibus conscriptis Corinthum atque in Atticam terram rediit.

demetrias tum philippus sum quo cum sum nuntio clades socia urbs quamquam serus auxilium perdo res sum tamen qui propior auxilium sum ultio peto cum expeditus quinque mille et trecenti eques extemplo proficiscor cursus prope chalcis contendo haudquaquam dubius opprimo romanus possum ab qui destituo spes neque quisquam alius quam ad deformis spectaculum semirutus atque fumo socia urbs cum venio paucus vix qui sepelio bellum absumo relinquo aequus raptim atque venio transgredior pons euripus per boeotia athenae duco par inceptum haud disparis evenio reor respondeo et respondeo ni speculator hemerodromus voco graecum ingens dies unus cursus emetientis spatium contemplo regius agmen ex speculum quidam praegredior nox medius athenae pervenio idem ibi somnus idem neglegentia sum qui chalcis dies ante paucus prodo excitas nuntio trepido et praetor atheniensis et dioxippus praefectus cohors merces milito auxilia convoco in forum miles tuba signum ex arx do iubeo ut hostis adsum omnis scio ita undique ad porta ad murus discurro paucus post hora philippus aliquantus tamen ante lux appropinquo urbs conspicio lumen creber et fremo homo trepido ut in talis tumultus exaudio sustineo signum et consido atque conquiesco agmen iubeo vis apertus propalam utor quando parum dolus prosum ab dipylon accedo porto is velut in os urbs pono magnus aliquantus pateo quam ceterus sum et intra is extro fero via sum ut et oppidanus derigeo acies ab forum ad porta possum et extra limo mille ferme patior longus in academia gymnasium fero pedes equio hostis liber spatium praebeo is limes atheniensis cum attal praesidium et cohors dioxippi acies intra porta instruo signum effero qui ubi philippus video habeo sui hostis in potestas reor et diu opto caedes neque enim ullus graecaris civitas infestus pugno scio ibi signum ibi acies sum debeo ubi rex sum concito ecum non ira tantus sed etiam gloria effero qui ingens turba compleo etiam ad spectaculum murus conspicio sui pugno egregius duco aliquantus ante acies cum eques paucus eveho in medius hostis ingens cum suus ardor tum pavor hostis injacio multus manus suus comminus eminus vulnero compello in porta consequor et ipse cum magnus in angustia trepido edo caedes in temerarius inceptum tueor tamen recipio habeo quia qui in turris porta sum sustineo telum ne in permisceo hostis suus conicio intra murus deinde teneo miles atheniensis philippus signum receptus do castrum ad cynosarges templum hercules gymnasium et lucus sum circumjacio pono sed et cynosarges et lycius et quisquis sanctus amoenive circa urbs sum incendo sum diruo non tectum solus sed etiam sepulcrum neque divinus humanive ius quisquam prae impotens ira sum servo posterus dies cum primus claudo sum porta deinde subeo aperio quia praesidium attal ab aegina romanus ab piraceus intro urbs castrum ab urbs refero rex tres ferme mille passus inde eleusinem proficiscor spes improvide templum castellum qui et immineo et circumdo sum templum capio cum haudquaquam neglego custodio animadverto et classis ab piraceus subsidium venio omitto inceptum megara atque protinus corinthus duco et cum argus achaeus concilium sum audio inopinor achaeus contio ipse supervenio consulto de bellum adverro nabis tyrannus lacedaemonius qui transfero imperium ab philopoemene ad cycliadam nequaquam par ille dux dilabor cerno achaeus auxilium redintegraverat bellum ager finitimus vasto et iam urbs quoque sum terribilis adverro hic hostis cum quantus ex quisque civitas miles scribo consulto philippus dempturum sui is cura qui ad nabis et lacedaemonii attineo polliceor neque tantus ager socius populatio prohibeo sed terror omnis bellum in ipse laconica duco is extemplo exercitus transfero hic oratio cum ingens assensus homo accipio ita tamen aequus sum inquam ego vester meus arma tutaris ne meus interim nudo praesidium itaque si tu video tantus paro miles quantus ad oreus et chalcis et corinthus tueor satis sum ut meus ab tergum tueor securus bellum nabidi infero et lacedaemonius non fallo achaeus quo specto tam benignus pollicitatio auxilium offertor adverro lacedaemonii is quaero ut obsidem achaeus iuventus educo ex peloponnesus ad inligo romanus bellum gens et is quidem coarguo cycliadas praetor achaeus nihil attineo reor is modo cum dico non licet lex achaeus de alius res refero quam propter qui convoco sum decretum de exercitus paro adverro nabis facio consilium fortis atque libo habitus dimitto inter adsentator regius ante is dies habitus philippus magnus spes depello voluntarius paucus miles conscribo corinthus atque in attica terra redeo


consul alter C. Aurelius ad confectum bellum cum in provinciam venisset, haud clam tulit iram adversus praetorem, quod absente se rem gessisset. misso igitur eo in Etruriam ipse in agrum hostium legiones induxit populandoque cum praeda maiore quam gloria bellum gessit. L. Furius , simul quod in Etruria nihil erat rei, quod gereret, simul Gallico triumpho imminens, [quem] absente consule irato atque invidente facilius impetrari posse ratus Romam inopinato cum venisset, senatum in aede Bellonae habuit expositisque rebus gestis, ut triumphanti sibi in urbem invehi liceret, petit. apud magnam partem senatus et magnitudine rerum gestarum valebat et gratia. maiores natu negabant triumphum, et quod alieno exercitu rem gessisset et quod provinciam reliquisset cupiditate rapiendi per occasionem triumphi; id vero eum nullo exemplo fecisse; consulares praecipue expectandum fuisse consulem censebant; potuisse enim castris prope urbem positis tutanda colonia ita, ut acie non decerneret, in adventum eius rem extrahere; quod praetor non fecisset, senatui faciendum esse, ut consulem expectaret; ubi coram disceptantis consulem et praetorem audissent, verius de causa existimaturos esse. magna pars senatus nihil praeter res gestas, et an in magistratu suisque auspiciis gessisset, censebant spectare senatum debere. ex duabus coloniis, quae velut claustra ad cohibendos Gallicos tumultus oppositae fuissent, cum una direpta et incensa esset, traiecturumque id incendium velut ex continentibus tectis in alteram tam propinquam coloniam esset, quid tandem praetori faciendum fuisse? nam si sine consule geri nihil oportuerit, aut senatum peccasse, qui exercitum praetori dederit—potuisse enim, sicut non praetoris sed consulis exercitu rem geri voluerit, ita finire senatus consulto, ne per praetorem sed per consulem gereretur— aut consulem, qui non, cum exercitum ex Etruria transire in Galliam iussisset, ipse Arimini occurrerit, ut bello interesset, quod sine eo geri fas non esset. non expectare belli tempora moras et dilationes imperatorum, et pugnandum esse interdum, non quia velis, sed quia hostis cogat. pugnam ipsam eventumque pugnae spectari debere. fusos caesosque hostis, castra capta ac direpta, coloniam liberatam obsidione, alterius coloniae captivos recuperatos restitutosque suis, debellatum uno proelio esse. non homines tantum ea victoria laetatos, sed diis quoque immortalibus per triduum supplicationes habitas, quod bene ac feliciter, non quod male ac temere res publica a L. Furio praetore gesta esset. data fato etiam quodam Furiae genti Gallica bella. huius generis orationibus ipsius amicorumque victa est praesentis gratia praetoris, absentis consulis maiestas, triumphumque frequentes L. Furio decreverunt. triumphavit de Gallis in magistratu L. Furius praetor et in aerarium tulit trecenta viginti milia aeris, argenti centum milia quingentos neque captivi ulli ante currum ducti neque spolia praelata neque milites secuti. omnia praeter victoriam penes consulem esse apparebat.

consul alter que aurelius ad conficio bellum cum in provincia venio haud clam fero ira adverro praetor qui absum sui res gero mitto igitur is in etruria ipse in ager hostis legio induco populo cum praeda magnus quam gloria bellum gero l furius simul qui in etruria nihil sum res qui gero simul gallicus triumphus immineo qui absum consul irascor atque invideo facilis impetraris possum reor roma inopinor cum venio senatus in aedes bellona habeo expono res gero ut triumpho sui in urbs inveho licet peto apud magnus pars senatus et magnitudo res gero valeo et gratia magnus natus nego triumphus et qui alienus exercitus res gero et qui provincia relinquo cupiditas rapio per occasio triumphus is verus is nullus exemplum facio consularis praecipuus exspecto sum consul censeo possum enim castrum prope urbs pono tuto colonia ita ut acies non decerno in advenio is res extraho qui praetor non facio senatus facio sum ut consul expectaret ubi coram disceptantis consul et praetor audio verus de causa existimo sum magnus pars senatus nihil praeter res gero et an in magistratus suo auspicium gero censeo specto senatus debeo ex duo colonia qui velut claustra ad cohibeo gallicus tumultus oppono sum cum unus direptor et incensum sum transjacio is incendium velut ex contineo tectum in alter tam propinqua colonia sum quis tandem praetor facio sum nam si sine consul gero nihil oportet aut senatus pecco qui exercitus praetor do possum enim sicut non praetor sed consul exercitus res gero volo ita finio senatus consultum ne per praetor sed per consul gero aut consul qui non cum exercitus ex etruria transeo in gallia iubeo ipse ariminum occurro ut bellum intersum qui sine is gero fas non sum non expecto bellum tempus mora et dilatio imperator et pugno sum interdum non quia velis sed quia hostis cogo pugna ipse eventumque pugna specto debeo fundo caedo hostis castrum capio atque direptor colonia libero obsidio alter colonia captivus recipero restituo suus debello unus proelium sum non homo tantus is victoria laeto sed diuus quoque immortalis per triduum supplicatio habito qui bene atque feliciter non qui malus atque temere res publicus ab l furius praetor gero sum do fatum etiam quidam furius gens gallicus bellum hic genus oratio ipse amicus vinco sum praesum gratia praetor absum consul maiestas triumphus frequens l furius decerno triumpho de gallus in magistratus l furius praetor et in aerarius fero trecenti viginti mille aer argentum centum mille quingenti neque captivus ullus ante currus duco neque spolium praefero neque miles sequor omnis praeter victoria penis consul sum appareo


litterae deinde in senatu recitatae sunt Q. Minucii praetoris, cui Bruttii provincia erat: pecuniam Locris ex Proserpinae thensauris nocte clam sublatam, nec, ad quos pertineat facinus, vestigia ulla extare. indigne passus senatus non cessari ab sacrilegiis, et ne Pleminium quidem, tam clarum recensque noxae simul ac poenae exemplum, homines deterrere. C. Aurelio consuli negotium datum, ut ad praetorem in Bruttios scriberet senatui placere, quaestionem de expilatis thensauris eodem exemplo haberi, quo M. Pomponius praetor triennio ante habuisset; quae inventa pecunia esset, reponi; si quo minus inventum foret, expleri, ac piacularia, si videretur, sicut ante pontifices censuissent, fieri. curam expiandae violationis eius templi prodigia etiam sub idem tempus pluribus locis nuntiata accenderunt. in Lucanis caelum arsisse adferebant, Priverni sereno per diem totum rubrum solem fuisse, Lanuvi in templo Sospitae Iunonis nocte strepitum ingentem exortum. iam animalium obsceni fetus pluribus locis nuntiabantur: in Sabinis incertus infans natus, masculus an femina esset, alter sedecim iam annorum item ambiguo sexu inventus; Frusinone agnus cum suillo capite, Sinuessae porcus cum capite humano natus, in Lucanis in agro publico eculeus cum quinque pedibus. foeda omnia et deformia errantisque in alienos fetus naturae visa; ante omnia abominati semimares iussique in mare extemplo deportari, sicut proxime C. Claudio M. Livio consulibus deportatus similis prodigii fetus erat. nihilo minus decemviros adire libros de portento eo iusserunt. decemviri ex libris res divinas easdem, quae proxime secundum id prodigium factae essent, imperarunt. carmen praeterea ab ter novenis virginibus cani per urbem iusserunt donumque Iunoni reginae ferri. ea uti fierent, C. Aurelius consul ex decemvirorum responso curavit. carmen, sicut patrum memoria Livius, ita tum condidit P. Licinius Tegula .

littera deinde in senatus recito sum q minucius praetor qui bruttius provincia sum pecunia locri ex proserpina thesaurus nox clam suffero neque ad qui pertineo facinus vestigium ullus extaris indignus patior senatus non cessaris ab sacrilegium et ne pleminium quidem tam clarus recens noxa simul atque poena exemplum homo deterreo que aurelius consul negotium do ut ad praetor in bruttii scribo senatus placeo quaestio de expilo thesaurus idem exemplum habeo quo m pomponius praetor triennium ante habeo qui invenio pecunia sum repono si quo paruus invenio sum expleo atque piacularis si video sicut ante pontifex censeo fio cura expio violatio is templum prodigium etiam sub idem tempus multus locus nuntio accendo in lucanus caelum ardeo affero priverni serenus per dies totus rubrus sol sum lanuvium in templum sospitae juno nox strepitus ingens exortus iam animal obscenus fetus multus locus nuntio in sabinum incertus infer nascor masculus an femina sum alter sedecim iam annus item ambiguus sexu invenio frusino agnus cum suillus caput sinuessa porcus cum caput humanus nascor in lucanus in ager publicus equuleus cum quinque pes foedus omnis et deformis erro in alienus fetus natura video ante omnis abominor semimaris jubeo in mare extemplo deportaris sicut propior que claudius m livius consul deporto similis prodigium fetus sum nihilum paruus decemviri adeo liber de portendo is jubeo decemviri ex liber res divino idem qui propior secundus is prodigium facio sum impero carmen praeterea ab ter noveni virgo canis per urbs jubeo donum juno regina fero is uti fio que aurelius consul ex decemviri respondeo curo carmen sicut pater memoria livius ita tum condo p licinius tegula


anno quingentesimo quinquagesimo primo ab urbe condita, P. Sulpicio Galba C. Aurelio consulibus, bellum cum rege Philippo initum est, paucis mensibus post pacem Carthaginiensibus datam. omnium primum eam rem idibus Martiis, quo die tum consulatus inibatur, P. Sulpicius consul rettulit, senatusque decrevit, uti consules maioribus hostiis rem divinam facerent quibus diis ipsis videretur cum precatione ea: ‘quod senatus populusque Romanus de re publica deque ineundo novo bello in animo haberet, ea res uti populo Romano sociisque ac nomini Latino bene ac feliciter eveniret’; secundum rem divinam precationemque ut de re publica deque provinciis senatum consulerent. per eos dies opportune irritandis ad bellum animis et litterae ab M. Aurelio legato et M. Valerio Laevino propraetore adlatae et Atheniensium nova legatio venit, quae regem appropinquare finibus suis nuntiaret, brevique non agros modo, sed urbem etiam in dicione eius futuram, nisi quid in Romanis auxilii foret. cum renuntiassent consules rem divinam rite peractam esse et precationi annuisse deos haruspices respondere laetaque exta fuisse et prolationem finium victoriamque et triumphum portendi, tum litterae Valerii Aureliique lectae et legati Atheniensium auditi. senatus inde consultum factum est, ut sociis gratiae agerentur, quo diu sollicitati ne obsidionis quidem metu fide decessissent; de auxilio mittendo tum responderi placere, cum consules provincias sortiti essent atque is consul, cui Macedonia provincia evenisset, ad populum tulisset, ut Philippo, regi Macedonum, indiceretur bellum. P. Sulpicio provincia Macedonia sorti evenit, isque rogationem promulgavit, vellent iuberent Philippo regi Macedonibusque, qui sub regno eius essent, ob iniurias armaque illata sociis populi Romani bellum indici. alteri consulum Aurelio Italia provincia obtigit. praetores exinde sortiti sunt C. Sergius Plautus urbanam, Q. Fulvius Gillo Siciliam, Q. Minucius Rufus Bruttios, L. Furius Purpurio Galliam. rogatio de bello Macedonico primis comitiis ab omnibus ferme centuriis antiquata est. id cum fessi diuturnitate et gravitate belli sua sponte homines taedio periculorum laborumque fecerant, tum Q. Baebius tribunus plebis, viam antiquam criminandi patres ingressus, incusaverat bella ex bellis seri, ne pace umquam frui plebs posset. aegre eam rem passi patres, laceratusque probris in senatu tribunus plebis, et consulem pro se quisque hortari, ut de integro comitia rogationi ferendae ediceret castigaretque segnitiam populi atque edoceret, quanto damno dedecorique dilatio ea belli futura esset. consul in campo Martio comitiis, priusquam centurias in suffragium mitteret, contione advocata ‘ ignorare’ inquit ‘mihi videmini, Quirites, non, utrum bellum an pacem habeatis, vos consuli—neque enim liberum id vobis Philippus permittet, qui terra marique ingens bellum molitur—, sed, utrum in Macedoniam legiones transportetis, an hostes in Italiam accipiatis. hoc quantum intersit, si numquam alias, [Punico] proximo certe bello experti estis. quis enim dubitat, quin, si Saguntinis obsessis fidemque nostram inplorantibus inpigre tulissemus opem, sicut patres nostri Mamertinis tulerant, totum in Hispaniam aversuri bellum fuerimus, quod cunctando cum summa clade nostra in Italiam accepimus? ne illud quidem dubium est, quin hunc ipsum Philippum, pactum iam per legatos litterasque cum Hannibale, ut in Italiam traiceret, misso cum classe Laevino, qui ultro ei bellum inferret, in Macedonia continuerimus. et quod tunc fecimus, cum hostem Hannibalem in Italia haberemus, id nunc pulso Italia Hannibale, devictis Carthaginiensibus cunctamur facere? patiamur expugnandis Athenis, sicut Sagunto expugnando Hannibalem passi sumus, segnitiam nostram experiri regem: non quinto inde mense, quem ad modum ab Sagunto Hannibal, sed quinto [inde] die, quam ab Corintho solverit naves, in Italiam perveniet. ne aequaveritis Hannibali Philippum nec Carthaginiensibus Macedonas; Pyrrho certe aequabitis. aequabitis dico? quantum vel vir viro vel gens genti praestat! minima accessio semper Epirus regno Macedoniae fuit et hodie est. Peloponnesum totam in dicione Philippus habet Argosque ipsos, non vetere fama magis quam morte Pyrrhi nobilitatos. nostra nunc compara. quanto magis florentem Italiam, quanto magis integras res, salvis ducibus, salvis tot exercitibus, quos Punicum postea bellum absumpsit, adgressus Pyrrhus tamen concussit et victor prope ad ipsam urbem Romanam venit! nec Tarentini modo oraque illa Italiae, quam maiorem Graeciam vocant, ut linguam, ut nomen secutos crederes, sed Lucanus et Bruttius et Samnis ab nobis defecerunt. haec vos, si Philippus in Italiam transmiserit, quietura aut mansura in fide creditis? manserunt enim Punico postea bello. numquam isti populi, nisi cum deerit, ad quem desciscant, ab nobis non deficient. si piguisset vos in Africam traicere, hodie in Italia Hannibalem et Carthaginiensis hostis haberetis. Macedonia potius quam Italia bellum habeat; hostium urbes agrique ferro atque igni vastentur; experti iam sumus foris nobis quam domi feliciora potentioraque arma esse. ite in suffragium bene iuvantibus divis et, quae patres censuerunt, sed etiam dii immortales, qui mihi sacrificanti precantique, ut hoc bellum mihi, senatui vobisque, sociis ac nomini Latino, classibus exercitibusque nostris bene ac feliciter eveniret, laeta omnia prosperaque portendere. ’ ab hac oratione in suffragium missi, uti rogaret, bellum iusserunt. supplicatio inde a consulibus in triduum ex senatus consulto indicta est, obsecratique circa omnia pulvinaria dii, ut, quod bellum cum Philippo populus iussisset, id bene ac feliciter eveniret, consultique fetiales ab consule Sulpicio, bellum, quod indiceretur regi Philippo, utrum ipsi utique nuntiari iuberent, an satis esset, in finibus regni quod proximum praesidium esset, eo nuntiari. fetiales decreverunt, utrum eorum fecisset, recte facturum. consuli a patribus permissum, ut, quem videretur ex iis, qui extra senatum essent, legatum mitteret ad bellum regi indicendum. tum de exercitibus consulum praetorumque actum. consules binas legiones scribere iussi, veteres dimittere exercitus. Sulpicio, cui novum ac magni nominis bellum decretum erat, permissum, ut de exercitu, quem P. Scipio ex Africa deportasset, voluntarios, quos posset, duceret; invitum ne quem militem veterem ducendi ius esset. praetoribus L. Furio Purpurioni et Q. Minucio Rufo quina milia socium Latini nominis consules darent, quibus praesidiis alter Galliam, alter Bruttios provinciam obtineret. Q. Fulvius Gillo ipse iussus ex eo exercitu, quem P. Aelius consul habuisset, ut quisque minime multa stipendia haberet, legere, donec et ipse quinque milia socium ac nominis Latini effecisset: id praesidii Siciliae provinciae esset. M. Valerio Faltoni , qui praetor priore anno Campaniam provinciam habuerat, prorogatum in annum imperium est, uti propraetor in Sardiniam traiceret: is quoque de exercitu, qui ibi esset, quinque milia socium nominis Latini, qui eorum minime multa stipendia haberent, legeret. et consules duas urbanas legiones scribere iussi, quae, si quo res posceret, multis in Italia contactis gentibus Punici belli societate iraque inde tumentibus, mitterentur. sex legionibus Romanis eo anno usura res publica erat.

annus quingentesimus quinquagesimus primus ab urbs condio p sulpicius galba que aurelius consul bellum cum rex philippus ineo sum paucus mensis post pax carthaginiensis do omnis primus is res idus martius quo dies tum consulatus ineo p sulpicius consul refero senatus decerno uti consul magnus hostia res divina facio qui diuus ipse video cum precatio is qui senatus populus romanus de res publicus de ineo novo bellum in animus habeo is res uti populus romanus socius atque nomen latinum bene atque feliciter evenio secundus res divina precatio ut de res publicus de provincia senatus consulo per is dies opportunus irritandis ad bellum animus et littera ab m aurelius legatus et m valerius laevinus propraetor affero et atheniensis novo legatio venio qui rex appropinquo finis suus nuntio brevis non ager modo sed urbs etiam in dicio is sum nisi quis in romanus auxilium sum cum renuntio consul res divina rite perago sum et precatio annuisse deus haruspex respondeo laeto exta sum et prolatio finis victoria et triumphus portendo tum littera valerius aureliique lego et legatus atheniensis audio senatus inde consulo facio sum ut socius gratia ago quo diu sollicitas ne obsidio quidem metus fides decedo de auxilium mitto tum respondeo placeo cum consul provincia sortio sum atque is consul qui macedonius provincia evenio ad populus fero ut philippus rex macedones indico bellum p sulpicius provincia macedonius sortio evenio eo rogatio promulgo volo iubeo philippus rex macedones qui sub regnum is sum ob injuria armo illata socius populus romanus bellum indico alter consul aurelius italia provincia obtingo praetor exinde sortio sum que sergius plautus urbanus q fulvus gillo sicilia q minucius rufus bruttii l furius purpurio gallia rogatio de bellum macedonicus primus comitium ab omnis ferme centuria antiquo sum is cum fatisco diuturnitas et gravitas bellum suus sponte homo taedium periculum labor facio tum q baebius tribunus plebs via antiquus crimino pater ingredior incuso bellum ex bellum sero ne pax umquam fruor plebs possum aeger is res patior pater lacero probrum in senatus tribunus plebs et consul pro sui quisque hortor ut de integer comitium rogatio fero edico castigo segnitiam populus atque edoceo quantus damnum dedecor dilatio is bellum sum sum consul in campus martius comitium priusquam centurio in suffragium mitto contio advoco ignoro inquam ego video quiris non utrum bellum an pax habeo tu consul neque enim liber is tu philippus permitto qui terra mare ingens bellum molio sed utrum in macedonia legio transporto an hostis in italia accipio hic quantus intersum si numquam alius punicus propior certus bellum experior sum quis enim dubito quin si saguntinus obsedeo fides noster inploro impiger fero ops sicut pater noster mamertinus fero totus in hispania aversuri bellum sum qui cuncto cum summus clades noster in italia accipio ne ille quidem dubius sum quin hic ipse philippus paciscor iam per legatus littera cum hannibal ut in italia traicio mitto cum classis laevinus qui ultro is bellum infero in macedonius contineo et qui tunc facio cum hostis hannibal in italia habeo is nunc pulso italia hannibal devinco carthaginiensis cuncto facio patior expugno athenae sicut saguntus expugno hannibal patior sum segnitiam noster experior rex non quintus inde mensis qui ad modus ab saguntus hannibal sed quintus inde dies quam ab corinthus solvo navo in italia pervenio ne aequaveritis hannibal philippus neque carthaginiensis macedonas pyrrhus certus aequo aequo dico quantus vel vir vir vel gens gens praesto minimus accessio semper epirus regnum macedonia sum et hodie sum peloponnesus totus in dicio philippus habeo argi ipse non veto fama magis quam mors pyrrhus nobilito noster nunc comparo quantus magis floreo italia quantus magis integer res salvus dux salvus tot exercitus qui punicus postea bellum absumo aggredior pyrrhus tamen concutio et victor prope ad ipse urbs romanus venio neque tarentinus modo oro ille italia quam magnus graecia voco ut lingua ut nomen sequor credo sed lucanus et bruttius et samnis ab nos deficio hic tu si philippus in italia transmitto quiesco aut maneo in fides credo maneo enim punicus postea bellum numquam iste populus nisi cum desum ad qui descisco ab nos non deficio si pigeo tu in africa traicio hodie in italia hannibal et carthaginiensis hostis habeo macedonius potis quam italia bellum habeo hostis urbs ager ferrum atque ignis vasto experior iam sum foris nos quam domus felix potens arma sum eo in suffragium bene juvo divus et qui pater censeo sed etiam dius immortalis qui ego sacrifico preco ut hic bellum ego senatus tu socius atque nomen latinum classis exercitus noster bene atque feliciter evenio laetus omnis prosper portendo ab hic oratio in suffragium mitto uti rogo bellum jubeo supplicatio inde ab consul in triduum ex senatus consultum indico sum obsecro circa omnis pulvinaris dius ut qui bellum cum philippus populus iubeo is bene atque feliciter evenio consulo fetial ab consul sulpicius bellum qui indico rex philippus utrum ipse utique nuntiaris iubeo an satis sum in finis regnum qui propior praesidium sum is nuntiaris fetial decerno utrum is facio rectus facio consul ab pater permitto ut qui video ex is qui extra senatus sum legatus mitto ad bellum rex indico tum de exercitus consul praetor ago consul bini legio scribo iubeo vetus dimitto exercitus sulpicius qui novus atque magnus nomen bellum decretum sum permitto ut de exercitus qui p scipio ex africanus deporto voluntarii qui possum duco invitus ne qui miles vetus duco ius sum praetor l furius purpurio et q minucius rufus quini mille socius latinum nomen consul do qui praesidium alter gallia alter bruttii provincia obtineo q fulvus gillo ipse iubeo ex is exercitus qui p aelius consul habeo ut quisque paruus multus stipendium habeo lego donec et ipse quinque mille socius atque nomen latinum efficio is praesidium sicilia provincia sum m valerius faltoni qui praetor prior annus campania provincia habeo prorogo in annus imperium sum uti propraetor in sardinia traicio is quoque de exercitus qui ibi sum quinque mille socius nomen latinum qui is paruus multus stipendium habeo lego et consul duo urbanus legio scribo iubeo qui si quo res posco multus in italia contingo gens punicus bellum societas ira inde tumeo mitto sex legio romanus is annus utor res publicus sum


ludi deinde a P. Cornelio Scipione , quos consul in Africa voverat, magno apparatu facti. et de agris militum eius decretum, ut, quot quisque eorum annos in Hispania aut in Africa militasset, in singulos annos bina iugera agri acciperet; eum agrum decemviri adsignarent. triumviri item creati ad supplendum Venusinis colonorum numerum, quod bello Hannibalis attenuatae vires eius coloniae erant, C. Terentius Varro , T. Quinctius Flammininus , P. Cornelius Cn. f. Scipio . hi colonos Venusiam adscripserunt.

ludo deinde ab p cornelius scipio qui consul in africanus voveo magnus apparatus facio et de ager miles is decretum ut quot quisque is annus in hispania aut in africanus milito in singuli annus bini iugerum ager accipio is ager decemviri adsigno triumviri item creo ad suppleo venusinis colonus numerus qui bellum hannibal adtenuo vireo is colonia sum que tero varro t quintius flammininus p cornelius cn f scipio hic colonus venusia adscribo


consul alter cum autumno ferme exacto in provinciam venisset, circa Apolloniam hibernabat. ab classe, quae Corcyrae subducta erat, C. Claudius triremesque Romanae, sicut ante dictum est, Athenas missae cum Piraeum pervenissent, despondentibus iam animos sociis spem ingentem attulerant. nam et terrestres ab Corintho quae per Megara incursiones in agros fieri solitae erant non fiebant, et praedonum a Chalcide naves, quae non mare solum infestum, sed etiam omnis maritumos agros Atheniensibus fecerant, non modo Sunium superare sed nec extra fretum Euripi committere aperto mari se audebant. supervenerunt his tres Rhodiae quadriremes, et erant Atticae tres apertae naves, ad tuendos maritimos agros comparatae. hac classe si urbs agrique Atheniensium defenderentur, satis in praesentia existimanti Claudio esse maioris etiam rei fortuna oblata est. exules ab Chalcide, regiorum iniuriis pulsi, attulerunt occupari Chalcidem sine certamine ullo posse; nam et Macedonas, quia nullus in propinquo sit hostium metus, vagari passim, et oppidanos, praesidio Macedonum fretos, custodiam urbis neglegere. his auctoribus profectus quamquam Sunium ita mature pervenerat, ut inde provehi ad primas angustias Euboeae posset, ne superato promunturio conspiceretur, classem in statione usque ad noctem tenuit; primis tenebris movit et tranquillo pervectus Chalcidem paulo ante lucem, qua infrequentissima urbis sunt, paucis militibus turrim proximam murumque circa scalis cepit alibi sopitis custodibus, alibi nullo custodiente. progressi inde ad frequentia aedificiis loca custodibus interfectis refractaque porta ceteram multitudinem armatorum acceperunt. inde in totam urbem discursum est aucto etiam tumultu, quod circa forum ignis tectis iniectus erat. conflagrarunt et horrea regia et armamentarium cum ingenti apparatu machinarum tormentorumque. caedes inde passim fugientium pariter ac repugnantium fieri coepta est. nec ullo iam, qui militaris aetatis esset, non aut caeso aut fugato, Sopatro etiam Acarnane, praefecto praesidii, interfecto praeda omnis primo in forum collata, deinde in naves imposita. carcer etiam ab Rhodiis refractus, emissique captivi, quos Philippus tamquam in tutissimam custodiam condiderat. statuis inde regis deiectis truncatisque, signo receptui dato conscenderunt naves et Piraeum, unde profecti erant, redierunt. quod si tantum militum Romanorum fuisset, ut et Chalcis teneri et non deseri praesidium Athenarum potuisset, magna res principio statim belli, Chalcis et Euripus adempta regi forent; nam ut terra Thermopylarum angustiae Graeciam, ita mari fretum Euripi claudit.

consul alter cum auctumnus ferme exigo in provincia venio circa apollonia hiberno ab classis qui corcyra subduco sum que claudus triremis romanus sicut ante dico sum athenae mitto cum piraceus pervenio despondeo iam animus socius spes ingens affero nam et terrestris ab corinthus qui per megara incursio in ager fio soleo sum non fio et praedo ab chalcis navo qui non mare solus infestus sed etiam omnis maritumos ager atheniensis facio non modo sunium supero sed neque extra fretus euripus committo aperio mare sui audeo supervenio hic tres rhodius quadriremis et sum attica tres aperio navo ad tueor maritimus ager comparo hic classis si urbs ager atheniensis defendo satis in praesens existimo claudius sum magnus etiam res fortuna offertor sum exulis ab chalcis regius iniuria pello affero occuparis chalcis sine certamen ullus possum nam et macedonas quia nullus in propinquo sum hostis metus vagaris passim et oppidanus praesidium macedones fretus custodia urbs neglego hic auctor proficiscor quamquam sunium ita maturus pervenio ut inde proveho ad primus angustiae euboea possum ne supero promunturium conspicio classis in statio usque ad nox teneo primus tenebrae moveo et tranquillus perveho chalcis paulus ante lux qui infrequentissima urbs sum paucus miles turris propior murus circa scalae capio alibi sopio custos alibi nullus custodio progredior inde ad frequentia aedificium locum custos interficio refringo porto ceter multitudo armator accipio inde in totus urbs discursus sum augeo etiam tumultus qui circa forum ignis tectum injectus sum conflagro et horreum regius et armamentarium cum ingens apparatus machinaris tormentum caedes inde passim fugio pariter atque repugno fio coepio sum neque ullus iam qui militaris aetas sum non aut caedo aut fugo sopater etiam acarnane praeficio praesidium interficio praeda omnis primus in forum confero deinde in navo impono carcer etiam ab rhodius refringo emitto captivus qui philippus tamquam in tueor custodia condo statuo inde rex deicio trunco signum receptus do conscendo navo et piraceus unde proficiscor sum redeo qui si tantus miles romanus sum ut et chalcis teneo et non desero praesidium athenaris possum magnus res principium statim bellum chalcis et euripus adimo rex sum nam ut terra thermopylaris angustia graecia ita mare fretus euripus claudo


consul Sulpicius eo tempore inter Apolloniam ac Dyrrachium ad Apsum flumen habebat castra, quo arcessitum L. Apustium legatum cum parte copiarum ad depopulandos hostium fines mittit. Apustius, extrema Macedoniae populatus, Corrhago et Gerrunio et Orgesso castellis primo impetu captis ad Antipatream, in faucibus angustis sitam urbem, venit. ac primo evocatos principes ad colloquium, ut fidei Romanorum se committerent, perlicere est conatus; deinde, ubi magnitudine ac moenibus situque urbis freti dicta aspernabantur, vi atque armis adortus expugnavit puberibusque interfectis, praeda omni militibus concessa diruit muros atque urbem incendit. hic metus Codrione, satis validum et munitum oppidum, sine certamine ut dederetur Romanis, effecit. praesidio ibi relicto Cnidus—nomen propter alteram in Asia urbem quam oppidum notius—vi capitur. revertentem legatum ad consulem cum satis magna praeda Athenagoras quidam, regius praefectus, in transitu fluminis a novissimo agmine adortus postremos turbavit. ad quorum clamorem et trepidationem cum revectus equo propere legatus signa convertisset et coniectis in medium sarcinis aciem derexisset, non tulere impetum Romanorum militum regii. multi ex iis occisi, plures capti. legatus incolumi exercitu reducto ad consulem remittitur inde extemplo ad classem.

consul sulpicius is tempus inter apollonia atque dyrrachium ad apsus flumen habeo castrum quo arcesso l apustium legatus cum pars copia ad depopulor hostis finis mitto apustius exter macedonia populo corrhagon et gerrunio et orgessum castellum primus impetus capio ad antipatream in fauces angustus sino urbs venio atque primus evoco princeps ad colloquium ut fides romanus sui committo perlicet sum conor deinde ubi magnitudo atque moenia sino urbs fretus dictum aspernor vis atque arma adorior expugno pubes interficio praeda omnis miles concedo diruo murus atque urbs incendo hic metus codrio satis validus et munio oppidum sine certamen ut dedo romanus efficio praesidium ibi relinquo cnidus nomen propter alter in asia urbs quam oppidum nosco vis capio revorto legatus ad consul cum satis magnus praeda athenagoras quidam regius praefectus in transeo flumen ab novus agmen adorior posterus turbo ad qui clamor et trepidatio cum reveho equus properus legatus signum converto et conicio in medius sarcina acies derexisset non fero impetus romanus miles regius multus ex is occido multus capio legatus incolumis exercitus reduco ad consul remitto inde extemplo ad classis


Philippum averterant Aetoli et Athamanes et Dardani et tot bella repente alia ex aliis locis exorta. adversus Dardanos, iam recipientes ex Macedonia sese, Athenagoran cum expeditis peditibus ac maiore parte equitatus misit, iussum instare ab tergo abeuntibus et carpendo postremum agmen segniores eos ad movendos domo exercitus efficere. Aetolos Damocritus praetor, qui morae ad decernendum bellum ad Naupactum [auctor] fuerat, idem proximo concilio ad arma conciverat post famam equestris ad Ottolobum pugnae Dardanorumque et Pleurati cum Illyriis transitum in Macedoniam, ad hoc classis Romanae adventum Oreum et super circumfusas tot Macedoniae gentes maritimam quoque instantem obsidionem. hae causae Damocritum Aetolosque restituerant Romanis; et Amynandro, rege Athamanum, adiuncto profecti Cercinium obsedere. clauserant portas, incertum vi an voluntate, quia regium habebant praesidium. ceterum intra paucos dies captum est Cercinium atque incensum; qui superfuerunt e magna clade, liberi servique, inter ceteram praedam abducti. is timor omnis, qui circumcolunt Boeben paludem, relictis urbibus montis coegit petere. Aetoli inopia praedae inde aversi in Perrhaebiam ire pergunt. Cyretias ibi vi capiunt foedeque diripiunt; qui Maloeam incolunt, voluntate in deditionem societatemque accepti. ex Perrhaebia Gomphos petendi Amynander auctor erat; et imminet Athamania huic urbi, videbaturque expugnari sine magno certamine posse. Aetoli campos Thessaliae opimos ad praedam petiere sequente, quamquam non probante Amynandro nec effusas populationes Aetolorum nec castra, quo fors tulisset loco, sine ullo discrimine aut cura muniendi posita. itaque ne temeritas eorum neglegentiaque sibi ac suis etiam cladis alicuius causa esset, cum campestribus locis subicientis eos castra Pharcadoni urbi videret, ipse paulo plus mille passuum inde tumulum suis, quamvis levi munimento tutum, cepit. cum Aetoli, nisi quod populabantur, vix meminisse viderentur se in agro hostium esse, alii palati semermes vagarentur, alii in castris sine stationibus per somnum vinumque dies noctibus aequarent, Philippus inopinantibus advenit. quem cum adesse refugientes ex agris quidam pavidi nuntiassent, trepidare Damocritus ceterique duces—et erat forte meridianum tempus, quo plerique graves cibo sopiti iacebant— , excitare alii alios, iubere arma capere, alios dimittere ad revocandos, qui palati per agros praedabantur; tantaque trepidatio fuit, ut sine gladiis quidam equitum exirent, loricas plerique non induerent. ita raptim educti, cum universi sescentorum aegre simul equites peditesque numerum explessent, incidunt in regium equitatum numero, armis animisque praestantem. itaque primo impetu fusi vix temptato certamine turpi fuga repetunt castra; caesi captique, quos equites ab agmine fugientium interclusere. Philippus iam suis vallo appropinquantibus receptui cani iussit; fatigatos enim equos virosque non tam proelio quam itineris simul longitudine, simul praepropera celeritate habebat. itaque turmatim equites, in vicem manipulos levis armaturae aquatum ire et prandere iubet, alios in statione armatos retinet, opperiens agmen peditum tardius ductum propter gravitatem armorum. quod ubi advenit, et ipsis imperatum, ut statutis signis armisque ante se positis raptim cibum caperent binis ternisve summum ex manipulis aquandi causa missis; interim eques cum levi armatura paratus instructusque stetit, si quid hostis moveret. Aetoli—iam enim et quae per agros sparsa multitudo fuerat receperat se in castra—ut defensuri munimenta circa portas vallumque armatos disponunt, dum quietos hostes ipsi feroces ex tuto spectabant. postquam mota signa Macedonum sunt et succedere ad vallum parati atque instructi coepere, repente omnes relictis stationibus per aversam partem castrorum ad tumulum ad castra Athamanum perfugiunt. multi in hac quoque tam trepida fuga capti caesique sunt Aetolorum. Philippus, si satis diei superesset, non dubius, quin Athamanes quoque exui castris potuissent, die per proelium, deinde per direptionem castrorum absumpto sub tumulo in proxima planitie consedit prima luce insequentis diei hostem adgressurus. sed Aetoli eodem pavore, quo sua castra reliquerant, nocte proxima dispersi fugerunt. maximo usui fuit Amynander, quo duce Athamanes itinerum periti summis montibus per calles ignotas sequentibus eos hostibus in Aetoliam perduxerunt. non ita multos in dispersa fuga error intulit in Macedonum equites, quos prima luce Philippus, ut desertum tumulum videt, ad carpendum hostium agmen misit.

philippus averto aetolus et athamanes et dardanus et tot bellum repens alius ex alius locus exorior adverro dardani iam recipio ex macedonius sui athenagoras cum expeditus pedes atque magnus pars equito mitto jubeo insto ab tergum abeo et carpo posterus agmen segnis is ad moveo domus exercitus efficio aetoli damocritus praetor qui mora ad decerno bellum ad naupactus auctor sum idem propior concilio ad arma concieo post fama equester ad ottolobum pugna dardanus et pleuratus cum illyrius transeo in macedonia ad hic classis romanus advenio oreus et super circumfundo tot macedonia gens maritimus quoque insto obsidio hic causa damocritum aetoli restituo romanus et amynandro rex athamanes adjungo proficiscor cercinium obsedeo claudo porta incertus vis an voluntas quia regius habeo praesidium ceterum intra paucus dies capio sum cercinium atque incendo qui supersum e magnus clades liber servio inter ceter praeda abduco is timor omnis qui circumcolo boebe palus relinquo urbs mons cogo peto aetolus inopia praeda inde averto in perrhaebia eo pergo cyretiae ibi vis capio foedus diripio qui maloeam incolo voluntas in deditio societas accipio ex perrhaebia gomphi peto amynander auctor sum et immineo athamania hic urbs video expugnaris sine magnus certamen possum aetolus campus thessalia opimus ad praeda peto sequor quamquam non probo amynandro neque effundo populatio aetolus neque castrum quo fors fero locus sine ullus discrimen aut cura munio pono itaque ne temeritas is neglego sui atque suus etiam clades aliquis causa sum cum campestre locus subicientis is castrum pharcadoni urbs video ipse paulus multus mille passus inde tumulus suus quivis levis munimentum tueor capio cum aetolus nisi qui populo vix memini video sui in ager hostis sum alius palatium semermes vago alius in castrum sine statio per somnus vinum dies nox aequo philippus inopinor advenio qui cum adsum refugio ex ager quidam pavidus nuntio trepido damocritus ceter dux et sum fors meridianus tempus quo plerusque gravis cibus sopio jaceo excitaris alius alius iubeo arma capio alius dimitto ad revoco qui palatium per ager praedor tantus trepidatio sum ut sine gladius quidam eques exeo lorica plerusque non induo ita raptim educo cum universus sescentor aeger simul eques pedito numerus expleo incido in regius equitas numerus arma animus praesto itaque primus impetus fundo vix tento certamen turpis fuga repeto castrum caedo capio qui eques ab agmen fugio intercludo philippus iam suus vallo appropinquo receptus canis iubeo fatigo enim equus vir non tam proelium quam iter simul longitudo simul praeproperus celeritas habeo itaque turmatim eques in vicis manipulus levis armo aquor eo et prandeo iubeo alius in statio armatus retineo opperior agmen pedes tardus duco propter gravitas armus qui ubi advenio et ipse impero ut status signum armus ante sui pono raptim cibus capio bini terni superus ex manipulis aquor causa mitto interim eques cum levis armo paro instruo sto si quis hostis moveo aetolus iam enim et qui per ager spargo multitudo sum recipio sui in castrum ut defendo munimentum circa porta valles armatus dispono dum quiesco hostis ipse ferox ex tueor specto postquam moueo signum macedones sum et succedo ad valles paro atque instruo coepio repens omnis relinquo statio per averto pars castrum ad tumulus ad castrum athamanes perfugio multus in hic quoque tam trepido fuga capio caedo sum aetolus philippus si satis dies supersum non dubius quin athamanes quoque exuo castrum possum dies per proelium deinde per direptio castrum absumo sub tumulus in propior planitie consido primus lux insequor dies hostis aggredior sed aetolus idem pavor quo suus castrum relinquo nox propior dispermulceo fugio maximus usus sum amynander quo dux athamanes iter pereo summus mons per calleo ignotus sequor is hostis in aetolia perduco non ita multus in dispergo fuga error infero in macedones eques qui primus lux philippus ut desertum tumulus video ad carpo hostis agmen mitto


omnium animis in bellum Macedonicum versis repente, nihil minus eo tempore timentibus, Gallici tumultus fama exorta. Insubres Cenomanique et Boii excitis Celinibus Ilvatibusque et ceteris Ligustinis populis Hamilcare Poeno duce, qui in iis locis de Hasdrubalis exercitu substiterat, Placentiam invaserant; et direpta urbe ac per iram magna ex parte incensa, vix duobus milibus hominum inter incendia ruinasque relictis, traiecto Pado ad Cremonam diripiendam pergunt. vicinae urbis audita clades spatium colonis dedit ad claudendas portas praesidiaque per muros disponenda, ut obsiderentur tamen prius quam expugnarentur nuntiosque mitterent ad praetorem Romanum. L. Furius Purpurio tum provinciae praeerat cetero ex senatus consulto exercitu dimisso praeter quinque milia socium ac Latini nominis; cum iis copiis in proxima regione provinciae circa Ariminum substiterat. is tum senatui scripsit, quo in tumultu provincia esset: duarum coloniarum, quae ingentem illam tempestatem Punici belli subterfugissent, alteram captam ac direptam ab hostibus, alteram oppugnari; nec in exercitu suo satis praesidii colonis laborantibus fore, nisi quinque milia socium quadraginta milibus hostium—tot enim in armis esse—trucidanda obicere velit, et tanta sua clade iam inflatos excidio coloniae Romanae augeri hostium animos. his litteris recitatis decreverunt, ut C. Aurelius consul exercitum, cui in Etruriam ad conveniendum diem edixerat, Arimini eadem die adesse iuberet et aut ipse, si per commodum rei publicae posset, ad opprimendum Gallicum tumultum proficisceretur aut Q. Minucio praetori scriberet, ut, cum ad eum legiones ex Etruria venissent, missis in vicem earum quinque milibus sociorum, quae interim Etruriae praesidio essent, proficisceretur ipse ad coloniam liberandam obsidione. legatos item mittendos in Africam censuerunt, eosdem Carthaginem, eosdem in Numidiam ad Masinissam: Carthaginem, ut nuntiarent civem eorum Hamilcarem relictum in Gallia—haud satis scire ex Hasdrubalis prius, an ex Magonis postea exercitu—bellum contra foedus facere, exercitus Gallorum Ligurumque excivisse ad arma contra populum Romanum; eum, si pax placeret, revocandum illis et dedendum populo Romano esse. simul nuntiare iussi perfugas sibi non omnis redditos esse, ac magnam partem eorum palam Carthagini obversari dici; quos comprehendi conquirique debere, ut sibi ex foedere restituantur. haec ad Carthaginienses mandata. Masinissae gratulari iussi, quod non patrium modo recuperasset regnum, sed parte florentissima Syphacis finium adiecta etiam auxisset. nuntiare praeterea iussi bellum cum rege Philippo susceptum, quod Carthaginienses auxiliis iuvisset iniuriasque inferendo sociis populi Romani flagrante bello Italia coegisset classes exercitusque in Graeciam mitti et distinendo copias causa in primis fuisset serius in Africam traiciendi; peterentque, ut ad id bellum mitteret auxilia Numidarum equitum. dona ampla data, quae ferrent regi, vasa aurea argenteaque, toga purpurea et palmata tunica cum eburneo scipione et toga praetexta cum curuli sella; iussique polliceri, si quid eis ad firmandum augendumque regnum opus esse indicasset, enixe id populum Romanum merito eius praestaturum. Verminae quoque, Syphacis filii, legati per eos dies senatum adierunt excusantes errorem adulescentiamque et culpam omnem in fraudem Carthaginiensium avertentes: et Masinissam Romanis ex hoste amicum factum; Verminam quoque adnisurum, ne officiis in populum Romanum aut a Masinissa aut ab ullo alio vincatur; petere, ut rex sociusque et amicus ab senatu appellaretur. responsum legatis est, et patrem eius Syphacem sine causa ex socio et amico hostem repente populi Romani factum, et eum ipsum rudimentum adulescentiae bello lacessentem Romanos posuisse. itaque pacem illi prius petendam ab populo Romano esse, quam ut rex sociusque et amicus appelletur; nominis eius honorem pro magnis erga se regum meritis dare populum Romanum consuesse. legatos Romanos in Africa fore, quibus mandaturum senatum, ut Verminae pacis dent leges, liberum arbitrium eius populo Romano permittenti; si quid ad eas addi, demi mutarive vellet, rursus ab senatu ei postulandum fore. legati cum iis mandatis in Africam missi C. Terentius Varro , Sp. Lucretius , Cn. Octavius . quinqueremes singulis datae.

omnis animus in bellum macedonicus verro repens nihil paruus is tempus timeo gallicus tumultus fama exorior insuber cenomani et boii excio celinibus ilvatibusque et ceterus ligustinus populus hamilcaris poenus dux qui in is locus de hasdrubal exercitus substiterat placentia invado et direptor urbs atque per ira magnus ex pars incensum vix duo mille homo inter incendium ruina relinquo traicio padus ad cremona diripio pergo vicina urbs audio clades spatium colonia do ad claudeo porta praesidium per murus dispono ut obsido tamen prior quam expugno nuntius mitto ad praetor romanus l furius purpurio tum provincia praesum ceterus ex senatus consultum exercitus dimitto praeter quinque mille socius atque latinum nomen cum is copia in propior regio provincia circa ariminum substiterat is tum senatus scribo quo in tumultus provincia sum duaris colonia qui ingens ille tempestas punicus bellum subterfugio alter capio atque disrepo ab hostis alter oppugnaris neque in exercitus suus satis praesidium colonia laboro sum nisi quinque mille socius quadraginta mille hostis tot enim in arma sum trucido obicio volo et tantus suus clades iam inflo excidium colonia romanus augeo hostis animus hic littera recitas decerno ut que aurelius consul exercitus qui in etruria ad convenio dies edico ariminum idem dies adsum iubeo et aut ipse si per commodus res publicus possum ad opprimo gallicus tumultus proficiscor aut q minucius praetor scribo ut cum ad is legio ex etruria venio mitto in vicis is quinque mille socius qui interim etruria praesidium sum proficiscor ipse ad colonia libero obsidio legatus item mitto in africa censeo idem carthago idem in numidia ad masinissa carthago ut nuntio civis is hamilcaris relinquo in gallia haud satis scio ex hasdrubal prior an ex mago postea exercitus bellum contra foedus facio exercitus gallus ligur excivisse ad arma contra populus romanus is si pax placeo revoco ille et dedo populus romanus sum simul nuntiaris iubeo perfuga sui non omnis reddo sum atque magnus pars is palam carthago obversaris dico qui comprehendo conquaero debeo ut sui ex foedus restituo hic ad carthaginiensis mandatum masinissa gratularis iubeo qui non patrius modo recipero regnum sed pars floreo syphacis finis adiicio etiam augeo nuntiaris praeterea iubeo bellum cum rex philippus suscipio qui carthaginiensis auxilium juvo injuria infero socius populus romanus flagro bellum italia cogo classis exerceo in graecia mitto et distineo copia causa in primus sum serus in africa traicio peto ut ad is bellum mitto auxilium numidaris eques donum amplus do qui fero rex vasum aureus argenteus toga purpureus et palmo tunica cum eburneo scipio et toga praetexo cum curulis sella jubeo polliceor si quis is ad firmo augeo regnum opus sum indico enitor is populus romanus mereo is praesto verminae quoque syphacis filius legatus per is dies senatus adeo excuso error adulescentia et culpa omnis in fraudo carthaginiensis avertentes et masinissa romanus ex hostis amicus facio verminam quoque annitor ne officium in populus romanus aut ab masinissa aut ab ullus alius vinco peto ut rex socius et amicus ab senatus appello responsum legatus sum et pater is syphacem sine causa ex socius et amicus hostis repens populus romanus facio et is ipse rudimentum adulescentia bellum lacesso romanus pono itaque pax ille prior peto ab populus romanus sum quam ut rex socius et amicus appello nomen is honor pro magnus erga sui rex meritum do populus romanus consuesse legatus romanus in africanus sum qui mando senatus ut verminae pax do lex liber arbitrium is populus romanus permittenti si quis ad is addo demo mutarive volo rursus ab senatus is postulo sum legatus cum is mandatum in africa mitto que tero varro spurius lucretius cn octavus quinqueremis singuli do


pacem Punicam bellum Macedonicum excepit, periculo haudquaquam comparandum aut virtute ducis aut militum robore, claritate regum antiquorum vetustaque fama gentis et magnitudine imperii, quo multa quondam Europae, maiorem partem Asiae obtinuerant armis, prope nobilius. ceterum coeptum bellum adversus Philippum decem ferme ante annis triennio prius depositum erat, cum Aetoli et belli et pacis fuissent causa. vacuos deinde pace Punica iam Romanos et infensos Philippo cum ob infidam adversus Aetolos aliosque regionis eiusdem socios pacem, tum ob auxilia cum pecunia nuper in Africam missa Hannibali Poenisque preces Atheniensium, quos agro pervastato in urbem compulerat, excitaverunt ad renovandum bellum. sub idem fere tempus et ab Attalo rege et Rhodiis legati venerunt nuntiantes Asiae quoque civitates sollicitari. his legationibus responsum est curae eam rem senatui fore; consultatio de Macedonico bello integra ad consules, qui tunc in provinciis erant, reiecta est. interim ad Ptolomaeum, Aegypti regem, legati tres missi, C. Claudius Nero, M. Aemilius Lepidus , P. Sempronius Tuditanus , ut nuntiarent victum Hannibalem Poenosque et gratias agerent regi, quod in rebus dubiis, cum finitimi etiam socii Romanos desererent, in fide mansisset, et peterent, ut, si coacti iniuriis bellum adversus Philippum suscepissent, pristinum animum erga populum Romanum conservaret.

pax punicus bellum macedonicus excipio periculum haudquaquam comparo aut virtus dux aut miles robur claritas rex antiquus vetustaque fama gens et magnitudo imperium quo multus quondam europa magnus pars asia obtineo arma prope nobilis ceterum coepio bellum adverro philippus decem ferme ante annus triennium prior depono sum cum aetolus et bellum et pax sum causa vacuus deinde pax punicus iam romanus et infensus philippus cum ob infidus adverro aetoli alius regio idem socius pax tum ob auxilium cum pecunia nuper in africa mitto hannibal poenus prex atheniensis qui ager pervastato in urbs compello excito ad renovo bellum sub idem fere tempus et ab attalus rex et rhodius legatus venio nuntio asia quoque civitas sollicito hic legatio responsum sum cura is res senatus sum consultatio de macedonicus bellum integer ad consul qui tunc in provincia sum rejecto sum interim ad ptolomaeus aegyptius rex legatus tres mitto que claudus nero m aemilius lepidus p sempronius tuditanus ut nuntio vinco hannibal poeni et gratia ago rex qui in res dubius cum finitimus etiam socius romanus desero in fides maneo et peto ut si cogo iniuria bellum adverro philippus suscipio pristinus animus erga populus romanus conservo


C. Aurelius consul, cum ex provincia Romam comitiorum causa venisset, non id, quod animis praeceperant, questus est, non expectatum se ab senatu, neque disceptandi cum praetore consuli potestatem factam, sed ita triumphum decresse senatum, ut nullius nisi eius, qui triumphaturus esset, et non eorum, qui bello interfuissent, verba audiret. maiores ideo instituisse, ut legati, tribuni, centuriones, milites denique triumpho adessent, ut testes rerum gestarum eius, cui tantus honos haberetur, populus Romanus videret. ecquem ex eo exercitu, qui cum Gallis pugnaverit, si non militem, lixam saltem fuisse, quem percunctari posset senatus, quid veri praetor vanive adferret? comitiis deinde diem edixit, quibus creati sunt consules L. Cornelius Lentulus , P. Villius Tappulus . praetores inde facti L. Quinctius Flamininus , L. Valerius Flaccus , L. Villius Tappulus , Cn. Baebius Tamphilus .

que aurelius consul cum ex provincia roma comitium causa venio non is qui animus praecipio queror sum non expectas sui ab senatus neque discepto cum praetor consul potestas facio sed ita triumphus decerno senatus ut nullus nisi is qui triumpho sum et non is qui bellum intersum verbum audio magnus ideo instituo ut legatus tribunus centurio miles denique triumphus adsum ut testis res gero is qui tantus honor habeo populus romanus video ecqui ex is exercitus qui cum gallus pugno si non miles lixa saltem sum qui percunctaris possum senatus quis verus praetor vanive affero comitium deinde dies edico qui creo sum consul l cornelius lentulus p villius tappulus praetor inde facio l quintius flamininus l valerius flaccus l villius tappulus cn baebius tamphilus


uno deinde intermisso die, cum omnibus copiis equitum levisque armaturae pugnaturus rex esset, nocte caetratos, quos peltastas vocant, loco opportuno inter bina castra in insidiis abdiderat praeceperatque Athenagorae et equitibus, ut, si aperto proelio procederet res, uterentur fortuna, si minus, cedendo sensim ad insidiarum locum hostem pertraherent. et equitatus quidem cessit, duces caetratae cohortis non satis expectato signo ante tempus excitatis suis occasionem bene gerendae rei amisere. Romanus et aperto proelio victor et tutus a fraude insidiarum in castra sese recepit.

unus deinde intermitto dies cum omnis copia eques levis armo pugno rex sum nox caetrati qui peltastas voco locus opportunus inter bini castrum in insidiae abdo praecipio athenagoras et eques ut si aperio proelium procedo res uto fortuna si paruus cedo sensim ad insidiaris locus hostis pertraho et equito quidem cedo dux caetratus cohors non satis expectato signum ante tempus excitas suus occasio bene gero res amitto romanus et aperio proelium victor et tueor ab fraus insidiaris in castrum sui recipio