Ab urbe condita libri, erklärt von M. Weissenborn, books 31-32 - 31

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


per eos dies P. Aelio consule comitia habente creati consules P. Sulpicius Galba , C. Aurelius Cotta . praetores exinde facti Q. Minucius Rufus , L. Furius Purpurio , Q. Fulvius Gillo , C. Sergius Plautus . ludi Romani scaenici eo anno magnifice apparateque facti ab aedilibus curulibus L. Valerio Flacco et L. Quinctio Flaminino; biduum instauratum est; frumentique vim ingentem, quod ex Africa P. Scipio miserat, quaternis aeris populo cum summa fide et gratia diviserunt. et plebeii ludi ter toti instaurati ab aedilibus plebi L. Apustio Fullone et Q. Minucio Rufo , qui ex aedilitate praetor creatus erat. et Iovis epulum fuit ludorum causa.

per is dies p aelius consul comitium habeo creo consul p sulpicius galba que aurelius cotta praetor exinde facio q minucius rufus l furius purpurio q fulvus gillo que sergius plautus ludo romanus scaenicus is annus magnificus appario facio ab aedilis curulis l valerius flaccus et l quintius flamininus biduus instauro sum frumentum vis ingens qui ex africanus p scipio mitto quaterni aer populus cum summus fides et gratia divido et plebeius ludo ter totus instauro ab aedilis plebs l apustio fullo et q minucius rufus qui ex aedilitas praetor creo sum et iuppiter epulum sum ludus causa


Philippus magis regio animo est usus; qui cum Attalum Rhodiosque hostis non sustinuisset, ne Romano quidem, quod imminebat, bello territus Philocle quodam ex praefectis suis cum duobus milibus peditum, equitibus ducentis ad populandos Atheniensium agros misso, classe tradita Heraclidi, ut Maroneam peteret, ipse terra eodem cum expeditis duobus milibus peditum, equitibus ducentis pergit. et Maroneam quidem primo impetu expugnavit; Aenum inde cum magno labore obsedit, postremo per proditionem Callimedis, praefecti Ptolomaei, cepit. deinceps alia castella, Cypsela et Doriscon et Serrheum, occupat. inde progressus ad Chersonesum Elaeunta et Alopeconnesum tradentibus ipsis recipit; Callipolis quoque et Madytos dedita et castella quaedam ignobilia; Abydeni ne legatis quidem admissis regi portas clauserunt. ea oppugnatio diu Philippum tenuit, eripique ex obsidione, ni cessatum ab Attalo et Rhodiis foret, potuerunt. Attalus trecentos tantum milites in praesidium, Rhodii quadriremem unam ex classe, cum ad Tenedum staret, miserunt. eodem postea, cum iam vix sustinerent obsidionem, et ipse Attalus cum traiecisset, spem tantum auxilii ex propinquo ostendit neque terra neque mari adiutis sociis. Abydeni primo tormentis per muros dispositis non terra modo adeuntis aditu arcebant, sed navium quoque stationem infestam hosti faciebant; postea, cum et muri pars strata ruinis et ad interiorem raptim oppositum murum cuniculis iam perventum esset, legatos ad regem de condicionibus tradendae urbis miserunt. paciscebantur autem, ut Rhodiam quadriremem cum sociis navalibus Attalique praesidium emitti liceret atque ipsis urbe excedere cum singulis vestimentis. quibus cum Philippus nihil pacati nisi omnia permittentibus respondisset, adeo renuntiata haec legatio ab indignatione simul ac desperatione iram accendit, ut ad Saguntinam rabiem versi matronas omnis in templo Dianae, pueros ingenuos virginesque, infantes etiam cum suis nutricibus in gymnasio includi iuberent, aurum et argentum in forum deferri, vestem pretiosam in navis Rhodiam Cyzicenamque, quae in portu erant, coici, sacerdotes victimasque adduci et altaria in medio poni. ibi delecti primum, qui, ubi caesam aciem suorum pro diruto muro pugnantem vidissent, extemplo coniuges liberosque interficerent, aurum argentum vestemque, quae in navibus esset, in mare deicerent, tectis publicis privatisque, quam plurimis locis possent, ignes subicerent; id se facinus perpetraturos praeeuntibus exsecrabile carmen sacerdotibus iureiurando adacti; tum militaris aetas iurat neminem vivum nisi victorem acie excessurum. hi memores deorum adeo pertinaciter pugnaverunt, ut, cum proelium nox diremptura esset, rex prior, territus rabie eorum, pugna abstiterit. principes, quibus atrocior pars facinoris delegata erat, cum paucos et confectos vulneribus ac lassitudine superesse proelio cernerent, luce prima sacerdotes cum infulis ad urbem dedendam Philippo mittunt.

philippus magis regius animus sum utor qui cum attal rhodii hostis non sustineo ne romanus quidem qui immineo bellum terreo philocle quidam ex praefectus suus cum duo mille pedes eques ducenti ad populo atheniensis ager mitto classis trado heraclides ut maronea peto ipse terra idem cum expeditus duo mille pedes eques ducenti pergo et maronea quidem primus impetus expugno aenus inde cum magnus labor obsedeo postremo per proditio callimedis praefectus ptolomaeus capio deinceps alius castellum cypsela et doriscon et serrheum occupo inde progredior ad cherronesus elaeunta et alopeconnesum trado ipse recipio callipolis quoque et madytos dedo et castellum quidam ignobilis abydenus ne legatus quidem admitto rex porta claudo is oppugnatio diu philippus teneo eripio ex obsidio ni cesso ab attalus et rhodius sum possum attalus trecenti tantus miles in praesidium rhodius quadriremis unus ex classis cum ad tenedus sto mitto idem postea cum iam vix sustineo obsidio et ipse attalus cum transjacio spes tantus auxilium ex propinquo ostendo neque terra neque mare adjuvo socius abydenus primus tormentum per murus dispono non terra modo adeo aditus arceo sed navis quoque statio infestus hostis facio postea cum et murus pars sterno ruina et ad interior raptim oppono murus cuniculis iam pervenio sum legatus ad rex de condicio trado urbs mitto pacisco autem ut rhodius quadriremis cum socius naval attalus praesidium emitto licet atque ipse urbs excedo cum singuli vestimentum qui cum philippus nihil pacatum nisi omnis permitto respondeo adeo renuntio hic legatio ab indignatio simul atque desperatio ira accendo ut ad saguntinus rabies verro matrona omnis in templum diana puer ingenuus virgo infer etiam cum suus nutrix in gymnasium includo iubeo aurum et argentum in forum defero vestis pretiosus in navus rhodius cyzicenamque qui in portus sum coix sacerdos victima adduco et altare in medium pono ibi deligo primus qui ubi caedo acies suus pro diruo murus pugno video extemplo coniunx liber interficio aurum argentum vestis qui in navis sum in mare deicio tectum publicus privo quam multus locus possum ignis subicio is sui facinus perpetro praeeo exsecrabilis carmen sacerdos jurejuro adigo tum militaris aetas juro nemo vivus nisi victor acies excedo hic memor deus adeo pertinax pugno ut cum proelium nox disredimo sum rex prior terreo rabies is pugno absisto princeps qui atrox pars facinus delego sum cum paucus et confacio vulnus atque lassitudo supersum proelium cerno lux primus sacerdos cum infulis ad urbs dedo philippus mitto


cum dilectum consules haberent pararentque, quae ad bellum opus essent, civitas religiosa, in principiis maxime novorum bellorum, supplicationibus habitis iam et obsecratione circa omnia pulvinaria facta, ne quid praetermitteretur, quod aliquando factum esset, ludos Iovi donumque vovere consulem, cui provincia Macedonia evenisset, iussit. moram voto publico Licinius pontifex maximus attulit, qui negavit ex incerta pecunia vovere licere; ex certa voveri debere, quia ea pecunia non posset in bellum usui esse seponique statim deberet nec cum alia pecunia misceri; quod si factum esset, votum rite solvi non posse. quamquam et res et auctor movebat, tamen ad collegium pontificum referre consul iussus, si posset recte votum incertae pecuniae suscipi. posse rectiusque etiam esse pontifices decreverunt. vovit in eadem verba consul praeeunte maximo pontifice, quibus antea quinquennalia vota suscipi solita erant, praeterquam quod tanta pecunia, quantam tum, cum solveretur, senatus censuisset, ludos donaque facturum vovit. octiens ante ludi magni de certa pecunia voti erant; hi primi de incerta.

cum dilectus consul habeo paro qui ad bellum opus sum civitas religiosus in principia magnus novum bellum supplicatio habeo iam et obsecratio circa omnis pulvinaris facio ne quis praetermitto qui aliquando facio sum ludus iuppiter donum voveo consul qui provincia macedonius evenio iubeo mora veto publicus licinius pontifex magnus affero qui nego ex incertus pecunia voveo licet ex certus voveri debeo quia is pecunia non possum in bellum usus sum sepono statim debeo neque cum alius pecunia misceo qui si facio sum voveo rite solvo non possum quamquam et res et auctor moveo tamen ad collegium pontifex refero consul iubeo si possum rectus voveo incertus pecunia suscipio possum recingo etiam sum pontifex decerno voveo in idem verbum consul praeeo maximus pontifex qui antea quinquennalia veto suscipio soleo sum praeterquam qui tantus pecunia quantus tum cum solvo senatus censeo ludus dono facio voveo octiens ante ludo magnus de certus pecunia voveo sum hic primus de incertus


exitu huius anni cum de agris veterum militum relatum esset, qui ductu atque auspicio P. Scipionis in Africa bellum perfecissent, decreverunt patres, ut M. Iunius praetor urbanus, si ei videretur, decemviros agro Samniti Apuloque, quod eius publicum populi Romani esset, metiendo dividendoque crearet. creati P. Servilius , Q. Caecilius Metellus , C. et M. Servilii —Geminis ambobus cognomen erat—, L. et A. Hostilii Catones, P. Villius Tappulus , M. Fulvius Flaccus , P. Aelius Paetus , T. Quinctius Flamininus .

exeo hic annus cum de ager vetus miles refero sum qui ductus atque auspicium p scipio in africanus bellum perficio decerno pater ut m junius praetor urbanus si is video decemviri ager samniti appulus qui is publicus populus romanus sum metior dividendoque creo creo p servilis q caecilius metellus que et m servilius geminus ambo cognomen sum l et ab hostilius cato p villius tappulus m fulvus flaccus p aelius paetus t quintius flamininus


ante deditionem ex iis legatis, qui Alexandream missi erant, M. Aemilius trium consensu, minimus natu, audita obsidione Abydenorum ad Philippum venit. qui questus Attalo Rhodiisque arma illata, et quod tum maxime Abydum oppugnaret, cum rex ab Attalo et Rhodiis ultro se bello lacessitum diceret, ‘num Abydeni quoque’ inquit ‘ultro tibi intulerunt arma?’ insueto vera audire ferocior oratio visa est, quam quae habenda apud regem esset. ‘aetas’ inquit ‘et forma et super omnia Romanum nomen te ferociorem facit. ego autem primum velim vos foederum memores servare mecum pacem; sin bello lacessitis, mihi quoque animos facere et regnum et Macedonum nomen haud minus quam Romanum nobile sentietis. ’ ita dimisso legato Philippus auro, argento quaeque coacervata erant acceptis hominum praedam omnem amisit. tanta enim rabies multitudinem invasit, ut repente, proditos rati qui pugnantes mortem occubuissent periuriumque alius alii exprobrantes et sacerdotibus maxime, qui, quos ad mortem devovissent, eorum deditionem vivorum hosti fecissent, repente omnes ad caedem coniugum liberorumque discurrerent seque ipsi per omnes vias leti interficerent. obstupefactus eo furore rex suppressit impetum militum et triduum se ad moriendum Abydenis dare dixit. quo spatio plura facinora in se victi ediderunt, quam infesti edidissent victores, nec, nisi quem vincula aut alia necessitas mori prohibuit, quisquam vivus in potestatem venit. Philippus imposito Abydi praesidio in regnum rediit. cum velut Sagunti excidium Hannibali, sic Philippo Abydenorum clades ad Romanum bellum animos fecisset, nuntii occurrerunt consulem iam in Epiro esse et Apolloniam terrestris copias, navalis Corcyram in hiberna deduxisse.

ante deditio ex is legatus qui alexandrea mitto sum m aemilius tres consensus minimus natus audio obsidio abydenus ad philippus venio qui queror attalus rhodius arma illata et qui tum magnus abydum oppugno cum rex ab attalus et rhodius ultro sui bellum lacesso dico num abydenus quoque inquam ultro tu infero arma insuetus verus audio ferox oratio video sum quam qui habeo apud rex sum aetas inquam et forma et super omnis romanus nomen tu ferox facio ego autem primus volo tu foedus memor servaris ego pax sin bellum lacesso ego quoque animus facio et regnum et macedones nomen haud paruus quam romanus nobilis sentio ita dimitto legatus philippus aurum argentum quisque coacervo sum accipio homo praeda omnis amitto tantus enim rabio multitudo invado ut repens prodeo reor qui pugno mors occumbo perjurium alius alius exprobro et sacerdos magnus qui qui ad mors devovissent is deditio vivus hostis facio repens omnis ad caedes conjunx liber discurro sequor ipse per omnis via letum interficio obstupefacio is furor rex supprimo impetus miles et triduum sui ad morior abydenus do dico quo spatium multus facinus in sui vinco edo quam infestus edo victor neque nisi qui vinculum aut alius necessitas morior prohibeo quisquam vivus in potestas venio philippus impono abydi praesidium in regnum redeo cum velut saguntus excidium hannibal sic philippus abydenus clades ad romanus bellum animus facio nuntius occurro consul iam in epirus sum et apollonia terrestris copia naval corcyra in hibernus deduco


per eos ipsos dies, quibus Philippus in Achaia fuit, Philocles, praefectus regius, ex Euboea profectus cum duobus milibus Thracum Macedonumque ad depopulandos Atheniensium fines regione Eleusinis saltum Cithaeronis transcendit; inde dimidia parte militum ad praedandum passim per agros dimissa cum parte ipse occultus loco ad insidias opportuno consedit, ut, si ex castello ab Eleusine in praedantis suos impetus fieret, repente hostis effusos ex improviso adoriretur. non fefellere insidiae. itaque revocatis, qui discurrerant ad praedandum, militibus instructisque, ad oppugnandum castellum Eleusinem profectus cum multis inde vulneribus recessit Philippoque se venienti ex Achaia coniunxit. temptata et ab ipso rege oppugnatio eiusdem castelli est; sed naves Romanae a Piraeo venientes intromissumque praesidium absistere incepto coegerunt. diviso deinde exercitu rex cum parte Philoclem Athenas mittit, cum parte Piraeum pergit, ut, dum Philocles subeundo muros et comminanda oppugnatione contineret urbe Athenienses, ipsi Piraeum levi cum praesidio relictum expugnandi facultas esset. ceterum nihilo ei Piraei quam Eleusinis facilior iisdem fere defendentibus oppugnatio fuit. a Piraeo Athenas repente duxit. inde eruptione subita peditum equitumque inter angustias semiruti muri, qui bracchiis duobus Piraeum Athenis iungit, repulsus, omissa oppugnatione urbis, diviso cum Philocle rursus exercitu ad agros vastandos profectus, cum priorem populationem sepulcris circa urbem diruendis exercuisset, ne quid inviolatum relinqueret, templa deum, quae pagatim sacrata habebant, dirui atque incendi iussit; et ornata eo genere operum eximie terra Attica et copia domestici marmoris et ingeniis artificum praebuit huic furori materiam. neque enim diruere modo ipsa templa ac simulacra evertere satis habuit, sed lapides quoque, ne integri cumularent ruinas, frangi iussit. et postquam non tam ira erat satiata quam irae exercendae materia deerat, agro hostium in Boeotiam excessit nec aliud quicquam dignum memoria in Graecia egit.

per is ipse dies qui philippus in achaia sum philocles praefectus regius ex euboea proficiscor cum duo mille thracus macedones ad depopulor atheniensis finis regio eleusinus saltus cithaeron transcendo inde dimidio pars miles ad praedor passim per ager dimitto cum pars ipse occulo locus ad insidiae opportunus consido ut si ex castellum ab eleusinus in praedantis suus impetus fio repens hostis effundo ex improvide adorio non fallo insidiae itaque revoco qui discurro ad praedor miles instruo ad oppugno castellum eleusinem proficiscor cum multus inde vulnus recedo philippus sui venio ex achaia conjungo tento et ab ipse rex oppugnatio idem castellum sum sed navo romanus ab piraceus venio intromitto praesidium absisto inceptum cogo divido deinde exercitus rex cum pars philoclem athenae mitto cum pars piraceus pergo ut dum philocles subeo murus et commino oppugnatio contineo urbs atheniensis ipse piraceus levis cum praesidium relinquo expugno facultas sum ceterum nihilum is piraceus quam eleusinus facilis idem fere defendo oppugnatio sum ab piraceus athenae repens duco inde eruptio subeo pedes equio inter angustiae semirutus murus qui bracchium duo piraceus athenae jungo repello omitto oppugnatio urbs divido cum philocle rursus exercitus ad ager vasto proficiscor cum prior populatio sepulcrum circa urbs diruo exerceo ne quis inviolo relinquo templum deus qui pagatim sacro habeo diruo atque incendo iubeo et orno is genus opus eximius terra atticus et copia domesticus marmor et ingenium artifex praebeo hic furor materia neque enim diruo modo ipse templum atque simulacrum everto satis habeo sed lapis quoque ne integer cumulo ruina frango iubeo et postquam non tam ira sum satio quam ira exerceo materia desum ager hostis in boeotia excedo neque alius quisquam dignus memoria in graecia ago


Philippus impigre terra marique parabat bellum. navalis copias Demetriadem in Thessaliam contrahebat; Attalum Romanamque classem principio veris ab Aegina ratus moturos, navibus maritumaeque orae praefecit Heraclidam, quem et ante praefecerat; ipse terrestris copias comparabat, magna se duo auxilia Romanis detraxisse credens, ex una parte Aetolos, ex altera Dardanos, faucibus ad Pelagoniam a filio Perseo interclusis. ab consule non parabatur, sed gerebatur iam bellum. per Dassaretiorum fines exercitum ducebat, frumentum, quod ex hibernis extulerat, integrum vehens, quod in usum militi satis esset praebentibus agris. oppida vicique partim voluntate, partim metu se tradebant; quaedam vi expugnata, quaedam deserta in montis propinquos refugientibus barbaris inveniebantur. ad Lyncum stativa posuit prope flumen Bevum; inde frumentatum circa horrea Dassaretiorum mittebat. Philippus consternata quidem omnia circa pavoremque ingentem hominum cernebat, sed parum gnarus, quam partem petisset consul, alam equitum ad explorandum, quonam hostes iter intendissent, misit. idem error apud consulem erat; movisse ex hibernis regem sciebat, quam regionem petisset, ignorans. is quoque speculatum miserat equites. hae duae alae ex diverso, cum diu incertis itineribus vagatae per Dassaretios essent, tandem in unum iter convenerunt. neutros fefellit, ut fremitus procul hominum equorumque exauditus est, hostes appropinquare. itaque priusquam in conspectum venirent, equos armaque expedierant; nec mora, ubi primum hostem videre, concurrendi facta est. forte et numero et virtute, utpote lecti utrimque, haud impares, aequis viribus per aliquot horas pugnarunt. fatigatio ipsorum equorumque incerta victoria diremit proelium. Macedonum quadraginta equites, Romanorum quinque et triginta ceciderunt. neque eo magis explorati quicquam, in qua regione castra hostium essent, aut illi ad regem aut hi ad consulem rettulerunt; per transfugas cognitum est, quos levitas ingeniorum ad cognoscendas hostium res in omnibus bellis praebet. Philippus aliquid et ad caritatem suorum et ut promptius pro eo periculum adirent ratus profecturum se, si equitum, qui ceciderant in expeditione, sepeliendorum curam habuisset, adferri eos in castra iussit, ut conspiceretur ab omnibus funeris honos. nihil tam incertum nec tam inaestimabile est quam animi multitudinis. quod promptiores ad subeundam omnem dimicationem videbatur facturum, id metum pigritiamque incussit; nam qui hastis sagittisque et rara lanceis facta vulnera vidissent, cum Graecis Illyriisque pugnare adsueti, postquam gladio Hispaniensi detruncata corpora, bracchiis cum humero abscisis, aut tota cervice desecta divisa a corpore capita patentiaque viscera et foeditatem aliam vulnerum viderunt, adversus quae tela quosque viros pugnandum foret, pavidi vulgo cernebant. ipsum quoque regem terror cepit nondum iusto proelio cum Romanis congressum. itaque revocato filio praesidioque, quod in faucibus Pelagoniae erat, ut iis copiis suas augeret, Pleurato Dardanisque iter in Macedoniam patefecit. ipse cum viginti milibus peditum, duobus milibus equitum ducibus transfugis ad' hostem profectus paulo plus mille passus a castris Romanis tumulum propinquum Athaco fossa ac vallo communivit; ac subiecta cernens Romana castra, admiratus esse dicitur et universam speciem castrorum et discripta suis quaeque partibus cum tendentium ordine tum itinerum intervallis et negasse barbarorum ea castra ulli videri posse. biduum consul et rex, alter alterius conatus expectantes, continuere suos intra vallum; tertio die Romanus omnis in aciem copias eduxit. rex [non] tam celerem aleam universi certaminis timens quadringentos Trallis—Illyriorum id, sicut alio diximus loco, est genus—et Cretenses trecentos, addito his peditibus pari numero equitum, cum duce Athenagora, uno ex purpuratis, ad lacessendos hostium equites misit. ab Romanis autem—aberat acies eorum paulo plus quingentos passus—velites et equitum duae ferme alae emissae, ut numero quoque eques pedesque hostem aequarent. credere regii genus pugnae, quo adsueverant, fore, ut equites in vicem insequentes refugientesque nunc telis uterentur, nunc terga darent, Illyriorum velocitas ad excursiones et impetus subitos usui esset, Cretenses in invehentem se effuse hostem sagittas conicerent. turbavit hunc ordinem pugnandi non acrior quam pertinacior impetus Romanorum; nam haud secus, quam si tota acie dimicarent, et velites emissis hastis comminus gladiis rem gerebant, et equites, ut semel in hostem evecti sunt, stantibus equis, partim ex ipsis equis, partim desilientes immiscentesque se peditibus pugnabant. ita nec eques regius equiti par erat, insuetus ad stabilem pugnam, nec pedes concursator et vagus et prope seminudus genere armorum veliti Romano parmam gladiumque habenti pariterque et ad se tuendum et ad hostem petendum armato. non tulere itaque dimicationem nec alia re quam velocitate tutantes se in castra refugerunt.

philippus impiger terra mare paro bellum naval copia demetrias in thessalia contraho attal romanus classis principium verus ab aegina reor moveo navis maritumaeque ora praeficio heraclides qui et ante praeficio ipse terrestris copia comparo magnus sui duo auxilium romanus detraho credo ex unus pars aetoli ex alter dardani fauces ad pelagonia ab filius perseus intercludo ab consul non paro sed gero iam bellum per dassaretiorum finis exercitus duco frumentum qui ex hibernus effero integer veho qui in usus miles satis sum praebeo ager oppidum vicique pars voluntas pars metus sui trado quidam vis expugno quidam desero in mons propinquus refugio barbaris invenio ad lyncum stativus pono prope flumen bevum inde frumentas circa horreum dassaretiorum mitto philippus consterno quidem omnis circa pavoremque ingens homo cerno sed parum gnarus quam pars peto consul alo eques ad exploro quonam hostis iter intendo mitto idem error apud consul sum moveo ex hibernus rex scio quam regio peto ignoro is quoque speculor mitto eques hic duo ala ex diverto cum diu incertus iter vagatae per dassaretios sum tandem in unus iter convenio neuter fallo ut fremo procul homo equus exaudio sum hostis appropinquo itaque priusquam in conspectus venio equus armo expedio neque mora ubi primus hostis video concurro facio sum fors et numerus et virtus utpote lego utrimque haud imparis aequus vis per aliquot hora pugno fatigatio ipse equus incertus victoria disredimo proelium macedones quadraginta eques romanus quinque et triginta cado neque is magis exploro quisquam in qui regio castrum hostis sum aut ille ad rex aut hic ad consul refero per transfuga cognosco sum qui levitas ingeniosus ad cognosco hostis res in omnis bellum praebeo philippus aliquis et ad caritas suus et ut promptus pro is periculum adeo reor proficio sui si eques qui cado in expeditio sepelio cura habeo affero is in castrum iubeo ut conspicio ab omnis funus honor nihil tam incertus neque tam inaestimabilis sum quam animus multitudo qui promptus ad subeo omnis dimicatio video facio is metus pigritia incutio nam qui hasta sagitta et rarus lancea facio vulnero video cum graecum illyrius pugno assuesco postquam gladius hispaniensis detrunco corpus bracchium cum umerus abscido aut totus cervix deseco divido ab corpus caput pateo viscera et foeditas alius vulnus video adverro qui telum quisque vir pugno sum pavidus vulgo cerno ipse quoque rex terror capio nondum justus proelium cum romanus congredior itaque revoco filius praesidium qui in fauces pelagonia sum ut is copia suus augeo pleuratus dardanus iter in macedonia patefacio ipse cum viginti mille pedes duo mille eques dux transfugio ad hostis proficiscor paulus multus mille patior ab castrum romanus tumulus propinquus athaco fossa atque vallo communio atque subiectum cerno romanus castrum admiror sum dico et universus species castrum et discribo suus quisque pars cum tendo ordo tum iter intervallum et nego barbarus is castrum ullus video possum biduus consul et rex alter alter conor exspecto contineo suus intra valles tertius dies romanus omnis in acies copia educo rex non tam celer alea universus certamen timeo quadringenti tralles illyrius is sicut alius dico locus sum genus et cretensis trecenti addo hic pedes par numerus eques cum dux athenagoras unus ex purpuro ad lacesso hostis eques mitto ab romanus autem absum acies is paulus multus quingenti patior veles et eques duo ferme ala emitto ut numerus quoque eques pedo hostis aequo credo regius genus pugna quo assuesco sum ut eques in vicis insequor refugio nunc telum uto nunc tergum do illyrius velocitas ad excursio et impetus subeo usus sum cretensis in invehentem sui effuse hostis sagitto conicio turbo hic ordo pugno non acer quam pertinax impetus romanus nam haud secus quam si totus acies dimico et veles emitto hasta comminus gladius res gero et eques ut semel in hostis eveho sum sto equus pars ex ipse equus pars desilientes immisceo sui pedes pugno ita neque eques regius equio par sum insuetus ad stabilis pugna neque pes concursator et vagus et prope seminudus genus armus veliti romanus parma gladius habeo parito et ad sui tueor et ad hostis peto armo non fero itaque dimicatio neque alius res quam velocitas tuto sui in castrum refugio


eodem anno C. Cornelius Cethegus , qui proconsul Hispaniam obtinebat, magnum hostium exercitum in agro Sedetano fudit. quindecim milia Hispanorum eo proelio dicuntur caesa, signa militaria capta octo et septuaginta.

idem annus que cornelius cethegus qui proconsul hispania obtineo magnus hostis exercitus in ager sedetano fundo quindecim mille hispanus is proelium dico caedo signum militaris capio octo et septuaginta


inter haec legatis, qui in Africam missi erant, de Hamilcare, Gallici exercitus duce, responsum a Carthaginiensibus est nihil ultra se facere posse, quam ut exilio eum multarent, bona eius publicarent; perfugas et fugitivos, quos inquirendo vestigare potuerint, reddidisse et de ea re missuros legatos Romam, qui senatui satisfacerent. ducenta milia modium tritici Romam, ducenta ad exercitum in Macedoniam miserunt. inde in Numidiam ad reges profecti legati. dona data Masinissae mandataque edita. equites mille Numidae, cum duo milia daret, accepti. ipse in navis imponendos curavit et cum ducentis milibus modium tritici, ducentis hordei in Macedoniam misit. tertia legatio ad Verminam erat. is ad primos fines regni legatis obviam progressus, ut scriberent ipsi, quas vellent, pacis condiciones permisit: omnem pacem bonam iustamque fore sibi cum populo Romano. datae leges pacis, iussusque ad eam confirmandam mittere legatos Romam.

inter hic legatus qui in africa mitto sum de hamilcaris gallicus exercitus dux responsum ab carthaginiensis sum nihil ultra sui facio possum quam ut exsilium is multo bonus is publico perfuga et fugitivus qui inquiro vestigaris possum reddo et de is res mitto legatus roma qui senatus satisfacerent ducenti mille modius triticum roma ducenti ad exercitus in macedonia mitto inde in numidia ad rex proficiscor legatus donum do masinissa mando edo eques mille numida cum duo mille do accipio ipse in navus impono curo et cum ducenti mille modius triticum ducenti hordeum in macedonia mitto tertius legatio ad verminam sum is ad primus finis regnum legatus obvius progredior ut scribo ipse qui volo pax condicio permitto omnis pax bonus justus sum sui cum populus romanus do lex pax jubeo ad is confirmo mitto legatus roma


fuere, qui hoc die regem temeritatis, consulem segnitiae accusarent: nam et Philippo quiescendum fuisse, cum paucis diebus hostes exhausto circa omni agro ad ultimum inopiae venturos sciret, et consulem, cum equitatum hostium levemque armaturam fudisset ac prope regem ipsum cepisset, protinus ad castra hostium ducere debuisse; nec enim mansuros ita perculsos hostis fuisse, debellarique momento temporis potuisse. id dictu quam re, ut pleraque, facilius erat. nam si omnibus peditum quoque copiis congressus rex fuisset, forsitan inter tumultum, cum omnes victi metuque perculsi ex proelio intra vallum, protinus inde supervadentem munimenta victorem hostem fugerent, exui castris potuerit rex; cum vero integrae copiae peditum in castris mansissent, stationes ante portas praesidiaque disposita essent, quid, nisi ut temeritatem regis, effuse paulo ante secuti perculsos equites, imitaretur, profecisset? neque enim ne regis quidem primum consilium, quo impetum in frumentatores palatos per agros fecit, reprehendendum foret, si modum prosperae pugnae imposuisset. eo quoque minus est mirum temptasse eum fortunam, quod fama erat Pleuratum Dardanosque ingentibus copiis profectos domo iam in Macedoniam transcendisse; quibus si undique circumventus copiis foret, sedentem Romanum debellaturum credi poterat. itaque secundum duas adversas equestris pugnas multo minus tutam moram in iisdem stativis fore Philippus ratus, cum abire inde et fallere abiens hostem vellet, caduceatore sub occasum solis misso ad consulem, qui indutias ad sepeliendos equites peteret, frustratus hostem secunda vigilia multis ignibus per tota castra relictis silenti agmine abit. corpus iam curabat consul, cum, venisse caduceatorem et quid venisset, nuntiatum est. responso tantum dato mane postero die fore copiam conveniendi, id quod quaesitum erat, nox dieique insequentis pars ad praecipiendum iter Philippo data est. montes, quam viam non ingressurum gravi agmine Romanum sciebat, petit. consul prima luce caduceatore datis indutiis dimisso haud ita multo post abisse hostem cum sensisset, ignarus, qua sequeretur, iisdem stativis frumentando dies aliquot consumpsit. Stuberram deinde petit atque ex Pelagonia frumentum, quod in agris erat, convexit. inde ad Pluinnam est progressus nondum conperto, quam regionem hostes petissent. Philippus cum primo ad Bruanium stativa habuisset, profectus inde transversis limitibus terrorem praebuit subitum hosti. movere itaque ex Pluinna Romani et ad Osphagum flumen posuerunt castra. rex haud procul inde et ipse vallo super ripam amnis ducto—Erigonum incolae vocant— consedit. inde satis comperto Eordaeam petituros Romanos, ad occupandas angustias, ne superare hostes artis faucibus inclusum aditum possent, praecessit. ibi alia vallo, alia fossa, alia lapidum congerie, ut pro muro essent, alia arboribus obiectis, ut aut locus postulabat aut materia suppeditabat, propere permuniit atque, ut ipse rebatur, viam suapte natura difficilem obiectis per omnes transitus operibus inexpugnabilem fecit. erant pleraque silvestria circa, incommoda phalangi maxime Macedonum, quae nisi ubi praelongis hastis velut vallum ante clipeos obiecit, quod ut fiat libero campo opus est, nullius admodum usus est. Thracas quoque rumpiae, ingentis et ipsae longitudinis, inter obiectos undique ramos impediebant. Cretensium una cohors non inutilis erat; sed ea quoque ipsa, ut, si quis impetum faceret, in patentem vulneri ecum equitemque sagittas conicere poterat, ita adversus scuta Romana nec ad traiciendum satis magnam vim habebat, nec aperti quicquam erat, quod peterent. itaque id ut vanum teli genus senserunt esse, saxis passim tota valle iacentibus incessebant hostem. ea maiore cum sonitu quam vulnere ullo pulsatio scutorum parumper succedentis Romanos tenuit. deinde, iis quoque spretis, partim testudine facta per adversos vadunt hostis, partim brevi circuitu cum in iugum collis evasissent, trepidos ex praesidiis stationibusque Macedonas deturbant et, ut in locis impeditis difficili fuga, plerosque etiam obtruncant. ita angustiae minore certamine, quam quod animis proposuerant, superatae et in Eordaeam perventum, ubi pervastatis passim agris in Elimiam consul se recepit. inde impetum in Orestidem facit et oppidum Celetrum est adgressus in paene insula situm; lacus moenia cingit; angustis faucibus unum ex continenti iter est. primo situ ipso freti clausis portis abnuere imperium; deinde, postquam signa ferri ac testudine succedi ad portam obsessasque fauces agmine hostium viderunt, priusquam experirentur certamen, metu in deditionem venerunt. ab Celetro in Dassaretios processit urbemque Pelion vi cepit. servitia inde cum cetera praeda abduxit [et], libera capita sine pretio dimisit oppidumque iis reddidit praesidio valido imposito; nam et sita opportune urbs erat ad impetus in Macedoniam faciendos. ita peragratis hostium agris consul in loca pacata ad Apolloniam, unde orsus bellum erat, copias reduxit.

sum qui hic dies rex temeritas consul segnitiae accuso nam et philippus quiesco sum cum paucus dies hostis exhaurio circa omnis ager ad ulter inopia venio scio et consul cum equitas hostis levo armo fundo atque prope rex ipse capio protinus ad castrum hostis duco debeo neque enim maneo ita percello hostis sum debello momentum tempus possum is dico quam res ut plerusque facilis sum nam si omnis pedes quoque copia congredior rex sum forsitan inter tumultus cum omnis vinco metus percello ex proelium intra valles protinus inde supervadentem munimentum victor hostis fugio exuo castrum possum rex cum verus integer copia pedes in castrum maneo statio ante porta praesidium dispono sum quis nisi ut temeritas rex effuse paulus ante sequor percello eques imito proficio neque enim ne rex quidem primus consilium quo impetus in frumentator palo per ager facio reprehendo sum si modus prosper pugna impono is quoque paruus sum mirus tento is fortuna qui fama sum pleuratus dardani ingens copia proficio domus iam in macedonia transcendo qui si undique circumvenio copia sum sedeo romanus debello credo possum itaque secundus duo adverso equester pugna multus paruus tueor mora in idem stativus sum philippus reor cum abeo inde et fallo abeo hostis volo caduceator sub occasus sol mitto ad consul qui indutiae ad sepelio eques peto frustro hostis secundus vigil multus ignis per totus castrum relinquo sileo agmen abeo corpus iam curo consul cum venio caduceator et quis venio nuntio sum respondeo tantus do mane posterus dies sum copia convenio is qui quaero sum nox dies insequor pars ad praecipio iter philippus do sum mons quam via non ingredior gravis agmen romanus scio peto consul primus lux caduceator do indutiae dimitto haud ita multus post abeo hostis cum sentio ignarus qui sequor idem stativus frumentor dies aliquot consumo stuberram deinde peto atque ex pelagonia frumentum qui in ager sum conveho inde ad pluinnam sum progredior nondum conperto quam regio hostis peto philippus cum primus ad bruanium stativus habeo proficiscor inde transverto limes terror praebeo subeo hostis moveo itaque ex pluinna romanus et ad osphagus flumen pono castrum rex haud procul inde et ipse vallo super ripa amnis duco erigonus incola voco consido inde satis comperio eordaeam peto romanus ad occupo angustiae ne supero hostis ars fauces includo aditus possum praecedo ibi alius vallo alius fossa alius lapis congerie ut pro murus sum alius arbor objecta ut aut locus postulo aut materia suppedito properus permunio atque ut ipse reor via suapte natura difficilis objecta per omnis transitus opus inexpugnabilis facio sum plerusque silvestris circa incommodus phalangium magnus macedones qui nisi ubi praelongus hasta velut valles ante clipeus obiacio qui ut fio liber campus opus sum nullus admodum utor sum thraca quoque rumpia ingens et ipse longitudo inter objacio undique ramus impedio cretensis unus cohors non inutilis sum sed is quoque ipse ut si quis impetus facio in pateo vulnus ecum equito sagitto conicio possum ita adverro scutum romanus neque ad traicio satis magnus vis habeo neque aperio quisquam sum qui peto itaque is ut vanus telis genus sentio sum saxum passim totus valles jaceo incesso hostis is magnus cum sonitus quam vulnus ullus pulsatio scutor parumper succedo romanus teneo deinde is quoque sperno pars testudo facio per adverro vado hostis pars brevis circuitus cum in iugum collis evado trepidus ex praesidium statio macedonas deturbo et ut in locus impedio difficilis fuga plerus etiam obtrunco ita angustia paruus certamen quam qui animus propono supero et in eordaeam pervenio ubi pervastas passim ager in elimiam consul sui recipio inde impetus in orestis facio et oppidum celetrum sum aggredior in paene insula sino lacus moenia cingo angustus fauces unus ex contineo iter sum primus sino ipse fretus claudo porta abnuo imperium deinde postquam signum fero atque testudo succedo ad porta obsedeo fauces agmen hostis video priusquam experior certamen metus in deditio venio ab celetrum in dassaretios procedo urbs pelius vis capio servitium inde cum ceterus praeda abduco et liber caput sine pretium dimitto oppidum is reddo praesidium validus impono nam et sino opportunus urbs sum ad impetus in macedonia facio ita peragro hostis ager consul in locum paco ad apollonia unde ordior bellum sum copia reduco


iam autumnale aequinoctium instabat; et est sinus Euboicus, quem Coela vocant, suspectus nautis. itaque ante hiemales motus evadere inde cupientes Piraeum, unde profecti ad bellum erant, repetunt. Apustius triginta navibus ibi relictis super Maleum navigat Corcyram. regem statum initiorum Cereris, ut sacris interesset, tenuit; secundum initia et ipse in Asiam se recepit Agesimbroto et Rhodiis domum remissis. haec ea aestate terra marique adversus Philippum sociosque eius ab consule et legato Romanis adiuvantibus rege Attalo et Rhodiis gesta.

iam autumnal aequinoctium insto et sum sinus euboicus qui caelum voco suspicio nauta itaque ante hiemal moueo evado inde cupio piraceus unde proficiscor ad bellum sum repeto apustius triginta navis ibi relinquo super maleus navigo corcyra rex status ineo ceres ut sacrum intersum teneo secundus initium et ipse in asia sui recipio agesimbroto et rhodius domus remitto hic is aestas terra mare adverro philippus socius is ab consul et legatus romanus adjuvo rex attalus et rhodius gero


eodem fere tempore P. Aelius consul in Gallia, cum audisset a Boiis ante suum adventum incursiones in agros sociorum factas, duabus legionibus subitariis tumultus eius causa scriptis additisque ad eas quattuor cohortibus de exercitu suo C. Ampium . praefectum socium, hac tumultuaria manu per Umbriam, qua tribum Sapiniam vocant, agrum Boiorum invadere iussit; ipse eodem aperto itinere per montes duxit. Ampius ingressus hostium fines primo populationes satis prospere ac tuto fecit; delecto deinde ad castrum Mutilum satis idoneo loco ad demetenda frumenta—iam enim maturae erant segetes—profectus neque explorato circa nec stationibus satis firmis, quae armatae inermis atque operi intentos tutarentur, positis improviso impetu Gallorum cum frumentatoribus est circumventus. inde pavor fugaque etiam armatos cepit. ad septem milia hominum palata per segetes sunt caesa, inter quos ipse C. Ampius praefectus; ceteri in castra metu compulsi. inde sine certo duce consensu militari proxima nocte relicta magna parte rerum suarum ad consulem per saltus prope invios pervenere. qui, nisi quod populatus est Boiorum finis et cum Ingaunis Liguribus foedus icit, nihil quod esset memorabile aliud in provincia cum gessisset, Romam rediit. cum primum senatum habuit, universis postulantibus, ne quam prius rem quam de Philippo ac sociorum querellis ageret, relatum extemplo est; decrevitque frequens senatus, ut P. Aelius consul quem videretur ei cum imperio mitteret, qui classe accepta, quam ex Sicilia Cn. Octavius reduceret, in Macedoniam traiceret. M. Valerius Laevinus propraetor missus circa Vibonem duodequadraginta navibus ab Cn. Octavio acceptis in Macedoniam transmisit. ad quem cum M. Aurelius legatus venisset edocuissetque eum, quantos exercitus, quantum navium numerum comparasset rex, quem ad modum circa omnis non continentis modo urbes sed etiam insulas partim ipse adeundo, partim per legatos conciret homines ad arma: maiore conatu Romanis id capessendum bellum esse, ne cunctantibus iis auderet Philippus, quod Pyrrhus prius ausus ex aliquanto minore regno esset, haec scribere eadem Aurelium consulibus senatuique placuit.

idem fere tempus p aelius consul in gallia cum audio ab boii ante suus advenio incursio in ager socius facio duo legio subitarius tumultus is causa scribo addo ad is quattuor cohors de exercitus suus que ampius praeficio socius hic tumultuarius manus per umbria qui tribus sapinius voco ager boii invado iubeo ipse idem aperio iter per mons duco ampius ingredior hostis finis primus populatio satis prosperus atque tueor facio delecto deinde ad castra mutilis satis idoneus locus ad demeto frumentum iam enim maturus sum seges proficiscor neque exploro circa neque statio satis firmus qui armo inermis atque operio intendo tuto pono improvide impetus gallus cum frumentator sum circumvenio inde pavor fugo etiam armatus capio ad septem mille homo palo per seges sum caedo inter qui ipse que ampius praefectus ceterus in castrum metus compello inde sine certus dux consensus militaris propior nox relinquo magnus pars res suus ad consul per saltus prope invius pervenio qui nisi qui populo sum boii finis et cum ingauni ligur foedus icit nihil qui sum memorabilis alius in provincia cum gero roma redeo cum primus senatus habeo universus postulo ne quam prior res quam de philippus atque socius querela ago refero extemplo sum decerno frequens senatus ut p aelius consul qui video is cum imperium mitto qui classis accipio quam ex sicilia cn octavus reduco in macedonia traicio m valerius laevinus propraetor mitto circa vibo duodequadraginta navis ab cn octavius accipio in macedonia transmitto ad qui cum m aurelius legatus venio edoceo is quantus exercitus quantus navis numerus comparo rex qui ad modus circa omnis non contineo modo urbs sed etiam insula pars ipse adeo pars per legatus concieo homo ad arma magnus conatus romanus is capesso bellum sum ne cuncto is audeo philippus qui pyrrhus prior audeo ex aliquantus paruus regnum sum hic scribo idem aurelius consul senatus placeo


per idem tempus L. Cornelius Lentulus pro consule ex Hispania rediit. qui cum in senatu res ab se per multos annos fortiter feliciterque gestas exposuisset postulassetque, ut triumphanti sibi invehi liceret in urbem, res triumpho dignas esse censebat senatus, sed exemplum a maioribus non accepisse, ut, qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset, triumpharet: pro consule illum Hispaniam provinciam, non consulem aut praetorem obtinuisse. decurrebatur tamen eo, ut ovans urbem iniret, intercedente Ti. Sempronio Longo tribuno plebis, qui nihilo magis id more maiorum aut ullo exemplo futurum diceret. postremo victus consensu patrum tribunus cessit, et ex senatus consulto L. Lentulus ovans urbem est ingressus. argenti tulit [ex praeda] quadraginta tria milia pondo, auri duo milia quadringenta quinquaginta. militibus ex praeda centenos vicenos asses divisit.

per idem tempus l cornelius lentulus pro consul ex hispania redeo qui cum in senatus res ab sui per multus annus fortis felicito gero expono postulo ut triumpho sui inveho licet in urbs res triumphus digno sum censeo senatus sed exemplum ab magnus non accipio ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gero triumpho pro consul ille hispania provincia non consul aut praetor obtineo decurro tamen is ut ovo urbs ineo intercedo tiberius sempronius longus tribunus plebs qui nihilum magis is mos magnus aut ullus exemplum sum dico postremo vinco consensus pater tribunus cedo et ex senatus consultum l lentulus ovo urbs sum ingredior argentum fero ex praeda quadraginta tres mille pondo aurum duo mille quadringenti quinquaginta miles ex praeda centeni viceni asso divido


iam exercitus consularis ab Arretio Ariminum transductus erat et quinque milia socium Latini nominis ex Gallia in Etruriam transierant. itaque L. Furius , magnis itineribus ab Arimino adversus Gallos Cremonam etiam tum obsidentes profectus, castra mille quingentorum passuum intervallo ab hoste posuit. occasio egregie rei gerendae fuit, si protinus de via ad castra oppugnanda duxisset; palati passim vagabantur per agros nullo satis firmo relicto praesidio. lassitudinem militum timuit, quod raptim ductum agmen erat. Galli clamore suorum ex agris revocati omissa praeda, quae in manibus erat, castra repetivere. [et] postero die in aciem progressi; nec Romanus moram pugnandi fecit. sed vix spatium instruendi fuit; eo cursu hostes in proelium venerunt. dextra ala—in alas divisum socialem exercitum habebat—in prima acie locata est, in subsidiis duae Romanae legiones. M. Furius dextrae alae, legionibus M. Caecilius , equitibus L. Valerius Flaccus —legati omnes erant—praepositi. praetor secum duos legatos, C. Laetorium et P. Titinium , habebat, cum quibus circumspicere et obire ad omnis hostium subitos conatus posset. primo Galli omni multitudine in unum locum conixi obruere atque obterere sese dextram alam, quae prima erat, sperarunt posse. ubi id parum procedebat, circuire a cornibus et amplecti hostium aciem, quod in multitudine adversus paucos facile videbatur, conati sunt. id ubi vidit praetor, ut et ipse dilataret aciem, duas legiones ex subsidiis dextra laevaque alae, quae in prima acie pugnabat, circumdat aedemque Diiovi vovit, si eo die hostis fudisset. L. Valerio imperat, ut parte una duarum legionum equites, altera sociorum equitatum in cornua hostium emittat nec circuire eos aciem patiatur; simul et ipse, ut extenuatam mediam diductis cornibus aciem Gallorum vidit, signa inferre confertos milites et perrumpere ordines iubet. et cornua ab equitibus et medii a pedite pulsi. ac repente, cum in omni parte caede ingenti sternerentur, Galli terga verterunt fugaque effusa repetunt castra. fugientes persecutus eques; mox et legiones insecutae in castra impetum fecerunt. minus sex milia hominum inde effugerunt; caesa aut capta supra quinque et triginta milia cum signis militaribus septuaginta, carpentis Gallicis multa praeda oneratis plus ducentis. Hamilcar, dux Poenus, eo proelio cecidit et tres imperatores nobiles Gallorum. Placentini captivi, ad duo milia liberorum capitum, redditi colonis. magna victoria laetaque Romae fuit. litteris adlatis supplicatio in triduum decreta est. Romanorum sociorumque ad duo milia eo proelio ceciderunt, plurimi dextrae alae, in quam primo impetu vis hostium ingens illata est. quamquam per praetorem prope debellatum erat, consul quoque C. Aurelius , perfectis quae Romae agenda fuerant, profectus in Galliam victorem exercitum a praetore accepit.

iam exercitus consularis ab arretium ariminum traduco sum et quinque mille socius latinum nomen ex gallia in etruria transeo itaque l furius magnus iter ab ariminum adverro galli cremona etiam tum obsido proficiscor castrum mille quingentor passus intervallum ab hostis pono occasio egregius res gero sum si protinus de via ad castrum oppugno duco palatium passim vago per ager nullus satis firmus relinquo praesidium lassitudo miles timeo qui raptim duco agmen sum gallus clamor suus ex ager revoco omitto praeda qui in manus sum castrum repeto et posterus dies in acies progredior neque romanus mora pugno facio sed vix spatium instruo sum is cursus hostis in proelium venio dextera ala in ala divido social exercitus habeo in primus acies loco sum in subsidium duo romanus legio m furius dexter ala legio m caecilius eques l valerius flaccus legatus omnis sum praepono praetor sui duo legatus que laetorius et p titinius habeo cum qui circumspicio et obeo ad omnis hostis subeo conor possum primus gallus omnis multitudo in unus locus conitor obruo atque obtero sui dexter alo qui primus sum spero possum ubi is parum procedo circumeo ab cornu et amplector hostis acies qui in multitudo adverro paucus facilis video conor sum is ubi video praetor ut et ipse dilato acies duo legio ex subsidium dextera laeva ala qui in primus acies pugno circumdo aedes diiovi voveo si is dies hostis fundo l valerius impero ut pars unus duaris legio eques alter socius equitas in cornu hostis emitto neque circumeo is acies patior simul et ipse ut extenuo medius diduco cornu acies gallus video signum infero confercio miles et perrumpo ordo iubeo et cornu ab eques et medius ab pedo pello atque repens cum in omnis pars caedes ingens sterno gallus tergum verto fugo effundo repeto castrum fugio persequor eques mox et legio insequor in castrum impetus facio paruus sex mille homo inde effugio caedo aut capio supra quinque et triginta mille cum signum militaris septuaginta carpo gallicus multus praeda onero multus ducenti hamilcar dux poenus is proelium cado et tres imperator nobilis gallus placentinus captivus ad duo mille liberi caput reddo colonia magnus victoria laeto roma sum littera affero supplicatio in triduum decretum sum romanus socius ad duo mille is proelium cado plurimus dexter ala in quam primus impetus volo hostis ingens illata sum quamquam per praetor prope debello sum consul quoque que aurelius perficio qui roma ago sum proficiscor in gallia victor exercitus ab praetor accipio


me quoque iuvat, velut ipse in parte laboris ac periculi fuerim, ad finem belli Punici pervenisse. nam etsi profiteri ausum perscripturum res omnis Romanas in partibus singulis tanti operis fatigari minime conveniat, tamen, cum in mentem venit tris et sexaginta annos— tot enim sunt a primo Punico ad secundum bellum finitum— aeque multa volumina occupasse mihi, quam occupaverint quadringenti octoginta septem anni a condita urbe ad Ap. Claudium consulem, qui primum bellum Carthaginiensibus intulit, iam provideo animo, velut qui proximis litori vadis inducti mare pedibus ingrediuntur, quidquid progredior, in vastiorem me altitudinem ac velut profundum invehi, et crescere paene opus, quod prima quaeque perficiendo minui videbatur.

ego quoque juvo velut ipse in pars labor atque periculum sum ad finis bellum punicus pervenio nam etsi profiteor audeo perscribo res omnis romanus in pars singuli tantus opus fatigo paruus convenio tamen cum in mens venio tres et sexaginta annus tot enim sum ab primus punicus ad secundus bellum finio aequus multus volumen occupo ego quam occupo quadringenti octoginta septem annus ab condio urbs ad ap claudius consul qui primus bellum carthaginiensis infero iam provideo animus velut qui propior litor vado induco mare pes ingredior quisquis progredio in vastiorem ego altitudo atque velut profundum inveho et cresco paene opus qui primus quisque perficio minuo video


in ipso adparatu belli legati a rege Ptolomaeo venerunt, qui nuntiarent Athenienses adversus Philippum petisse ab rege auxilium; ceterum, etsi communes socii sint, tamen nisi ex auctoritate populi Romani neque classem neque exercitum defendendi aut oppugnandi cuiusquam causa regem in Graeciam missurum esse; vel quieturum eum in regno, si populo Romano socios defendere libeat, vel Romanos quiescere, si malint, passurum atque ipsum auxilia, quae facile adversus Philippum tueri Athenas possent, missurum. gratiae regi ab senatu actae responsumque tutari socios populo Romano in animo esse; si qua re ad id bellum opus sit, indicaturos regi regnique eius opes scire subsidia firma ac fidelia suae rei publicae esse. munera deinde legatis in singulos quinum milium aeris ex senatus consulto missa.

in ipse apparatus bellum legatus ab rex ptolomaeus venio qui nuntio atheniensis adverro philippus peto ab rex auxilium ceterum etsi communis socius sum tamen nisi ex auctoritas populus romanus neque classis neque exercitus defendo aut oppugno quisquam causa rex in graecia mitto sum vel quiesco is in regnum si populus romanus socius defendo libet vel romanus quiesco si malo patior atque ipse auxilium qui facilis adverro philippus tueor athenae possum mitto gratia rex ab senatus ago respondeo tutaris socius populus romanus in animus sum si qui res ad is bellum opus sum indico rex regnum is ops scio subsidium firmo atque fidelis suus res publicus sum munus deinde legatus in singuli quini mille aer ex senatus consultum mitto


concilium Aetolorum stata die, quod Panaetolium vocant, futurum erat. huic ut occurrerent, et regis legati iter adcelerarunt, et a consule missus L. Furius Purpurio legatus venit; Atheniensium quoque legati ad id concilium occurrerunt. primi Macedones, cum quibus recentissimum foedus erat, auditi sunt. qui in nulla nova re nihil se novi habere, quod adferrent, dixerunt; quibus enim de causis experta inutili societate Romana pacem cum Philippo fecissent, compositam semel pacem servare eos debere. ‘an imitari’ inquit unus ex legatis Romanorum ‘licentiam, an levitatem dicam, mavultis? qui cum legatis vestris Romae responderi ita iussissent; ‘quid ad nos venitis, Aetoli, sine quorum auctoritate pacem cum Philippo fecistis? ’, iidem nunc, ut bellum secum adversus Philippum geratis, postulant; et antea propter vos et pro vobis arma sumpta adversus eum simulabant, nunc vos in pace esse cum Philippo prohibent. Messanae ut auxilio essent, primo in Siciliam transcenderunt; iterum, ut Syracusas oppressas ab Carthaginiensibus in libertatem eximerent; et Messanam et Syracusas et totam Siciliam ipsi habent vectigalemque provinciam securibus et fascibus subiecerunt. scilicet sicut vos Naupacti legibus vestris per magistratus a vobis creatos concilium habetis, socium hostemque libere quem velitis lecturi, pacem ac bellum arbitrio habituri vestro, sic Siculorum civitatibus Syracusas aut Messanam aut Lilybaeum indicitur concilium: —praetor Romanus conventus agit; eo imperio evocati conveniunt; excelso in suggestu superba iura reddentem, stipatum lictoribus vident; virgae tergo, secures cervicibus imminent; et quotannis alium atque alium dominum sortiuntur. nec id mirari debent aut possunt, cum Italiae urbes Regium, Tarentum, Capuam, ne finitimas, quarum ruinis crevit urbs Roma, nominem, eidem subiectas videant imperio. Capua quidem, sepulcrum ac monumentum Campani populi, elato et extorri eiecto ipso populo, superest, urbs trunca sine senatu, sine plebe, sine magistratibus, prodigium, relicta crudelius habitanda, quam si deleta foret. furor est, si alienigenae homines, plus lingua et moribus et legibus quam maris terrarumque spatio discreti, haec tenuerint, sperare quicquam eodem statu mansurum. Philippi regnum officere aliquid videtur libertati vestrae; qui, cum merito vestro vobis infensus esset, nihil a vobis ultra quam pacem petiit fidemque hodie pacis pactae desiderat. adsuefacite his terris legiones externas et iugum accipite: sero ac nequiquam, cum dominum Romanum habebitis, socium Philippum quaeretis. Aetolos, Acarnanas, Macedonas, eiusdem linguae homines, leves ad tempus ortae causae diiungunt coniunguntque; cum alienigenis, cum barbaris aeternum omnibus Graecis bellum est eritque; natura enim, quae perpetua est, non mutabilibus in diem causis hostes sunt. sed unde coepit oratio mea, ibi desinet: hoc eodem loco iidem homines de eiusdem Philippi pace triennio ante decrevistis iisdem improbantibus eam pacem Romanis, qui nunc pactam et compositam turbare volunt. in qua consultatione nihil fortuna mutavit, cur vos mutetis, non video. ’ secundum Macedonas ipsis Romanis ita concedentibus iubentibusque Athenienses, qui foeda passi iustius in crudelitatem saevitiamque regis invehi poterant, introducti sunt. deploraverunt vastationem populationemque miserabilem agrorum: neque id se queri, quod hostilia ab hoste passi forent; esse enim quaedam belli iura, quae ut facere, ita pati sit fas: sata exuri, dirui tecta, praedas hominum pecorumque agi misera magis quam indigna patienti esse; verum enim vero id se queri, quod is, qui Romanos alienigenas et barbaros vocet, adeo omnia simul divina humanaque iura polluerit, ut priore populatione cum infernis deis, secunda cum superis bellum nefarium gesserit. omnia sepulcra monumentaque diruta esse in finibus suis, omnium nudatos manes, nullius ossa terra tegi. delubra sibi fuisse, quae quondam pagatim habitantes in parvis illis castellis vicisque consecrata ne in unam urbem quidem contributi maiores sui deserta reliquerint. circa ea omnia templa Philippum infestos circumtulisse ignes; semusta, truncata simulacra deum inter prostratos iacere postes templorum. qualem terram Atticam fecerit, exornatam quondam opulentamque, talem eum, si liceat, Aetoliam Graeciamque omnem facturum. urbis quoque suae similem deformitatem futuram fuisse, nisi Romani subvenissent. eodem enim scelere urbem colentis deos praesidemque arcis Minervam petitam, eodem Eleusine Cereris templum, eodem Piraei Iovem Minervamque; sed ab eorum non templis modo sed etiam moenibus vi atque armis repulsum in ea delubra, quae sola religione tuta fuerint, saevisse. itaque se orare atque obsecrare Aetolos, ut miseriti Atheniensium ducibus diis immortalibus, deinde Romanis, qui secundum deos plurimum possent, bellum susciperent. tum Romanus legatus: ‘totam orationis meae formam Macedones primum, deinde Athenienses mutarunt. nam et Macedones, cum ad conquerendas Philippi iniurias in tot socias nobis urbes venissem, ultro accusando Romanos, defensionem ut accusatione potiorem haberem effecerunt, et Athenienses in deos inferos superosque nefanda atque inhumana scelera eius referendo quid mihi aut cuiquam reliquerunt, quod obicere ultra possim? eadem haec Cianos, Abydenos, Aenios, Maronitas, Thasios, Parios, Samios, Larisenses, Messenios hinc ex Achaia existimate queri, graviora acerbioraque eos, quibus nocendi maiorem facultatem habuit. nam quod ad ea attinet, quae nobis obiecit, nisi gloria digna sunt, fateor ea defendi non posse. Regium et Capuam et Syracusas nobis obiecit. regium Pyrrhi bello legio a nobis Reginis ipsis, ut mitteremus, orantibus in praesidium missa urbem, ad quam defendendam missa erat, per scelus possedit. comprobavimus ergo id facinus? an bello persecuti sceleratam legionem, in potestatem nostram redactam, tergo et cervicibus poenas sociis pendere cum coegissemus, urbem, agros suaque omnia cum libertate legibusque Reginis reddidimus? Syracusanis oppressis ab externis tyrannis, quo indignius esset, cum tulissemus opem et fatigati fagitati prope per triennium terra marique urbe munitissima oppugnanda essemus, cum iam ipsi Syracusani servire tyrannis quam capi a nobis mallent, captam iisdem armis et liberatam urbem reddidimus. neque infitias imus Siciliam provinciam nostram esse et civitates, quae in parte Carthaginiensium fuerunt et uno animo cum illis adversus nos bellum gesserunt, stipendiarias nobis ac vectigales esse; quin contra hoc et vos et omnes gentes scire volumus, pro merito cuique erga nos fortunam esse. an Campanorum poenae, de qua ne ipsi quidem queri possunt, nos paeniteat? hi homines, cum pro iis bellum adversus Samnites per annos prope septuaginta cum magnis nostris cladibus gessissemus, ipsos foedere primum, deinde conubio atque cognationibus, postremo civitate nobis coniunxissemus, tempore nostro adverso primi omnium Italiae populorum, praesidio nostro foede interfecto, ad Hannibalem defecerunt, deinde indignati se obsideri a nobis Hannibalem ad oppugnandam Romam miserunt. horum si neque urbs ipsa neque homo quisquam superesset, quis id durius quam pro merito ipsorum statutum indignari posset? plures sibimet ipsi conscientia scelerum mortem consciverunt, quam ab nobis supplicio adfecti sunt. ceteris ita oppidum, ita agros ademimus, ut agrum locumque ad habitandum daremus, urbem innoxiam stare incolumem pateremur, ut, qui hodie videat eam, nullum oppugnatae captaeve ibi vestigium inveniat. sed quid ego Capuam dico, cum Carthagini victae pacem ac libertatem dederimus? magis illud est periculum, ne nimis facile victis ignoscendo plures ob id ipsum ad experiundam adversus nos fortunam belli incitemus. haec pro nobis dicta sint, haec adversus Philippum, cuius domestica parricidia et cognatorum amicorumque caedes et libidinem inhumaniorem prope quam crudelitatem vos, quo propiores Macedoniae estis, melius nostis. quod ad vos attinet, Aetoli, nos pro vobis bellum suscepimus adversus Philippum, vos sine nobis cum eo pacem fecistis. et forsitan dicatis bello Punico occupatis nobis coactos metu vos leges pacis ab eo, qui tum plus poterat, accepisse; et nos, cum alia maiora urgerent, depositum a vobis bellum et ipsi omisimus. nunc et nos deum benignitate Punico perfecto bello totis viribus nostris in Macedoniam incubuimus, et vobis restituendi vos in amicitiam societatemque nostram fortuna oblata est, nisi perire cum Philippo quam vincere cum Romanis mavultis. ’ haec dicta ab Romano cum essent, inclinatis omnium animis ad Romanos Damocritus, praetor Aetolorum, pecunia, ut fama est, ab rege accepta nihil aut huic aut illi parti adsensus, rem magni discriminis consiliis nullam esse tam inimicam quam celeritatem dixit; celerem enim paenitentiam, sed eandem seram atque inutilem sequi, cum praecipitata raptim consilia neque revocari neque in integrum restitui possint. deliberationis eius, cuius ipse maturitatem expectandam putaret, tempus ita iam nunc statui posse: cum legibus cautum esset, ne de pace belloque nisi in Panaetolico et Pylaico concilio ageretur, decernerent extemplo, ut praetor sine fraude, cum de bello et pace agere velit, advocet concilium, et quod tum referatur decernaturque ut perinde ius ratumque sit ac si in Panaetolico aut Pylaico concilio actum esset. dimissis ita suspensa re legatis egregie consultum genti aiebat: nam utrius partis melior fortuna belli esset, ad eius societatem inclinaturos. haec in concilio Aetolorum acta.

concilium aetolus sto dies qui panaetolium voco sum sum hic ut occurro et rex legatus iter adcelero et ab consul mitto l furius purpurio legatus venio atheniensis quoque legatus ad is concilium occurro primus macedones cum qui recens foedus sum audio sum qui in nullus novo res nihil sui nosco habeo qui affero dico qui enim de causa experior inutilis societas romanus pax cum philippus facio compono semel pax servaris is debeo an imitor inquam unus ex legatus romanus licentia an levitas dico malo qui cum legatus vester roma respondeo ita jubeo quis ad nos venio aetolus sine qui auctoritas pax cum philippus facio eo nunc ut bellum sui adverro philippus gero postulo et antea propter tu et pro tu arma sumo adverro is simulo nunc tu in pax sum cum philippus prohibeo messana ut auxilium sum primus in sicilia transcendo iterum ut syracusae opprimo ab carthaginiensis in libertas eximo et messana et syracusae et totus sicilia ipse habeo vectigalemque provincia securis et fascis subjacio scilicet sicut tu naupactus lex vester per magistratus ab tu creo concilium habeo socius hostis libo qui volo lego pax atque bellum arbitrium habeo vester sic siculus civitas syracusae aut messana aut lilybaeum indico concilium praetor romanus convenio ago is imperium evoco convenio excelsum in suggero superbus ius reddo stipo lictor video virga tergum securis cervix immineo et quot alius atque alius dominus sortio neque is miror debeo aut possum cum italia urbs regius tarentus capua ne finitimus qui ruina cerno urbs roma nomino idem subjecto video imperium capua quidem sepulcrum atque monumentum campanus populus effero et extorris eicio ipse populus supersum urbs truncus sine senatus sine plebs sine magistratus prodigium relinquo crudelis habito quam si deleo sum furor sum si alienigenus homo multus lingua et mos et lex quam mare terra spatium discerno hic teneo spero quisquam idem status mando philippus regnum officio aliquis video libertas vester qui cum mereo vester tu infensus sum nihil ab tu ultra quam pax peto fides hodie pax paciscor desidero assuefacio hic terra legio externus et iugum accipio serus atque nequiquam cum dominus romanus habeo socius philippus quaero aetoli acarnanas macedonas idem lingua homo levo ad tempus orior causa diiungunt conjungo cum alienigena cum barbaris aeternus omnis graecum bellum sum sum natura enim qui perpetuus sum non mutabilis in dies causa hostis sum sed unde coepio oratio meus ibi desino hic idem locus eo homo de idem philippus pax triennium ante decerno idem improbo is pax romanus qui nunc paciscor et compono turbo volo in qui consultatio nihil fortuna muto cur tu muto non video secundus macedonas ipse romanus ita concedo jubeo atheniensis qui foedus patior iustus in crudelitas saevitia rex inveho possum introduco sum deploraverunt vastatio populatio miserabilis ager neque is sui queror qui hostilis ab hostis patior sum sum enim quidam bellum ius qui ut facio ita patior sum fas sero exuro diruo tectum praeda homo pecus ago misero magis quam indignus patior sum verus enim verus is sui queror qui is qui romanus alienigenus et barbarus voco adeo omnis simul divino humanus ius polluo ut prior populatio cum infernus deus secundus cum superi bellum nefarius gero omnis sepulcrum monumentum diruo sum in finis suus omnis nudo manes nullus os terra tego delubrum sui sum qui quondam pagatim habito in parvus ille castellum vicus consecro ne in unus urbs quidem contribuo magnus suus desero relinquo circa is omnis templum philippus infestus circumfero ignis semustus trunco simulacrum deus inter prosterno iacio postis templum qual terra attica facio exorno quondam opulentus talis is si licet aetolia graecia omnis facio urbs quoque suus similis deformitas sum sum nisi romanus subvenio idem enim scelus urbs colo deus praesidemque arx minerva peto idem eleusinus ceres templum idem piraceus iuppiter minerva sed ab is non templum modo sed etiam moenia vis atque arma repello in is delubrum qui solus religio tueor sum saevisse itaque sui oro atque obsecraris aetoli ut misereor atheniensis dux diuus immortalis deinde romanus qui secundus deus multus possum bellum suscipio tum romanus legatus totus oratio meus forma macedones primus deinde atheniensis muto nam et macedones cum ad conqueror philippus injuria in tot socio nos urbs venio ultro accuso romanus defensio ut accusatio potis habeo efficio et atheniensis in deus inferi superus nefandus atque inhumanus scelus is refero quis ego aut quisquam relinquo qui obicio ultra possum idem hic ciani abydenus aenii maronitas thasius parii samii larisenses messenii hinc ex achaia existimo queror gravis acerbus is qui noceo magnus facultas habeo nam qui ad is attineo qui nos obiacio nisi gloria dignus sum fateor is defendo non possum regius et capua et syracusae nos obiacio regius pyrrhus bellum legio ab nos rego ipse ut mitto oro in praesidium mitto urbs ad quam defendo mitto sum per scelus possedo comprobavimus ergo is facinus an bellum persequor scelero legio in potestas noster redigo tergum et cervix poena socius pendeo cum cogo urbs ager suum omnis cum libertas lex rego reddo syracusanus opprimo ab externus tyrannus quo indignus sum cum fero ops et fatigo fagitas prope per triennium terra mare urbs munio oppugno sum cum iam ipse syracusanus servio tyrannus quam capio ab nos malo capio idem arma et libero urbs reddo neque infitior imus sicilia provincia noster sum et civitas qui in pars carthaginiensis sum et unus animus cum ille adverro nos bellum gero stipendiarius nos atque vectigal sum quin contra hic et tu et omnis gens scio volo pro mereo quisque erga nos fortuna sum an campanus poena de qui ne ipse quidem queror possum nos paeniteo hic homo cum pro is bellum adverro samnites per annus prope septuaginta cum magnus noster clades gero ipse foedus primus deinde conubium atque cognatio postremo civitas nos conjungo tempus noster adverso primus omnis italia populus praesidium noster foedus interficio ad hannibal deficio deinde indignor sui obsideri ab nos hannibal ad oppugno roma mitto hic si neque urbs ipse neque homo quisquam supersum quis is durus quam pro mereo ipse status indignor possum multus sui ipse conscientia scelus mors conscio quam ab nos supplicium afficio sum ceterus ita oppidum ita ager adimo ut ager locus ad habito do urbs innoxius sto incolumis pateo ut qui hodie video is nullus oppugno captaeve ibi vestigium invenio sed quis ego capua dico cum carthago vinco pax atque libertas do magis ille sum periculum ne nimis facilis vinco ignosco multus ob is ipse ad experior adverro nos fortuna bellum incito hic pro nos dictum sum hic adverro philippus qui domesticus parricidium et cognator amicus caedes et libido inhumanus prope quam crudelitas tu quo propiores macedonia sum bonus nosco qui ad tu attineo aetolus nos pro tu bellum suscipio adverro philippus tu sine nos cum is pax facio et forsitan dico bellum punicus occupo nos cogo metus tu lex pax ab is qui tum multus possum accipio et nos cum alius magnus urgeo depono ab tu bellum et ipse omitto nunc et nos deus benignitas punicus perficio bellum totus vis noster in macedonia incubo et tu restituo tu in amicitia societas noster fortuna offertor sum nisi pereo cum philippus quam vinco cum romanus malo hic dictum ab romanus cum sum inclino omnis animus ad romanus damocritus praetor aetolus pecunia ut fama sum ab rex accipio nihil aut hic aut ille pario assensus res magnus discrimen consilium nullus sum tam inimica quam celeritas dico celer enim paenitentia sed idem sero atque inutilis sequor cum praecipito raptim consilium neque revocaris neque in integer restituo possum deliberatio is qui ipse maturitas exspecto puto tempus ita iam nunc statuo possum cum lex caueo sum ne de pax bellus nisi in panaetolicus et pylaicus concilio ago decerno extemplo ut praetor sine fraus cum de bellum et pax ago volo advoco concilium et qui tum refero decerno ut perinde ius reor sum atque si in panaetolicus aut pylaicus concilio ago sum dimitto ita suspendo res legatus egregius consulo gens aio nam uter pars bonus fortuna bellum sum ad is societas inclino hic in concilio aetolus ago


tum P. Sulpicius secundum vota in Capitolio nuncupata paludatis lictoribus profectus ab urbe Brundisium venit et veteribus militibus voluntariis ex Africano exercitu in legiones discriptis navibusque ex classe Cn. Cornelii electis altero die, quam a Brundisio solvit, in Macedoniam traiecit. ibi ei praesto fuere Atheniensium legati orantes, ut se obsidione eximeret. missus extemplo Athenas est C. Claudius Cento cum viginti longis navibus et mille militum. neque enim ipse rex Athenas obsidebat; eo maxime tempore Abydum oppugnabat, iam cum Rhodiis et Attalo navalibus certaminibus, neutro feliciter proelio, vires expertus; sed animos ei faciebat praeter ferociam insitam foedus ictum cum Antiocho, Syriae rege, divisaeque iam cum eo Aegypti opes, cui morte audita Ptolomaei regis ambo imminebant.

tum p sulpicius secundus veto in capitolium nuncupo paludatus lictor proficiscor ab urbs brundisium venio et vetus miles voluntarius ex africanus exercitus in legio discribo navis ex classis cn cornelius eligo alter dies quam ab brundisium solvo in macedonia transiacio ibi is praesto sum atheniensis legatus oro ut sui obsidio eximo mitto extemplo athenae sum que claudus cento cum viginti longus navis et mille miles neque enim ipse rex athenae obsido is magnus tempus abydum oppugno iam cum rhodius et attalus naval certamen neuter feliciter proelium vireo experior sed animus is facio praeter ferocio inquiro foedus ictus cum antiochus syria rex divisaeque iam cum is aegyptius ops qui mors audio ptolomaeus rex ambo immineo


annona quoque eo anno pervilis fuit; frumenti vim magnam ex Africa advectam aediles curules M. Claudius Marcellus et Sex. Aelius Paetus binis aeris in modios populo diviserunt. et ludos Romanos magno apparatu fecerunt; diem unum instaurarunt; signa aenea quinque ex multaticio argento in aerario posuerunt. plebeii ludi ab aedilibus L. Terentio Massiliota et Cn. Baebio Tamphilo , qui praetor designatus erat, ter toti instaurati. et ludi funebres eo anno per quadriduum in foro mortis causa M. Valeri Laevini a Publio et Marco filiis eius facti, et munus gladiatorium datum ab iis; paria quinque et viginti pugnarunt. M. Aurelius Cotta decemvir sacrorum mortuus; in eius locum M'. Acilius Glabrio suffectus.

annona quoque is annus pervilis sum frumentum vis magnus ex africanus adveho aedilis curulis m claudus marcellus et sex aelius paetus bini aer in modius populus divido et ludus romanus magnus apparatus facio dies unus instauro signum aeneas quinque ex multaticius argentum in aerarius pono plebeius ludo ab aedilis l terentius massiliota et cn baebius tamphilus qui praetor designo sum ter totus instauro et ludo funebris is annus per quadriduum in forum mors causa m valerius laevini ab publius et marcus filius is facio et munus gladiatorius do ab is par quinque et viginti pugno m aurelius cotta decemvir sacer mortuus in is locus m acilius glabrio sufficio


contraxerant autem sibi cum Philippo bellum Athenienses haudquaquam digna causa, dum ex vetere fortuna nihil praeter animos servant. Acarnanes duo iuvenes per initiorum dies non initiati templum Cereris inprudentes religionis cum cetera turba ingressi sunt. facile eos sermo prodidit absurde quaedam percunctantis, deductique ad antistites templi, cum palam esset per errorem ingressos, tamquam ob infandum scelus interfecti sunt. id tam foede atque hostiliter factum gens Acarnanum ad Philippum detulit impetravitque ab eo, ut datis Macedonum auxiliis bellum se inferre Atheniensibus pateretur. hic exercitus primo terram Atticam ferro ignique depopulatus cum omnis generis praeda in Acarnaniam rediit. et irritatio quidem animorum ea prima fuit; postea iustum bellum decretis civitatis ultro indicendo factum. Attalus enim rex Rhodiique persecuti cedentem in Macedoniam Philippum cum Aeginam venissent, rex Piraeum renovandae confirmandaeque cum Atheniensibus societatis causa traiecit. civitas omnis obviam effusa cum coniugibus ac liberis, sacerdotes cum insignibus suis intrantem urbem ac di prope ipsi exciti sedibus suis acceperunt. in contionem extemplo populus vocatus, ut rex, quae vellet, coram ageret; deinde ex dignitate magis visum scribere eum, de quibus videretur, quam praesentem aut referendis suis in civitatem beneficiis erubescere aut significationibus adclamationibusque multitudinis adsentatione immodica pudorem onerantis. in litteris autem, quae missae in contionem recitataeque sunt, commemoratio erat beneficiorum primum in civitatem suorum, deinde rerum, quas adversus Philippum gessisset, ad postremum adhortatio capessendi belli, dum se, dum Rhodios, tum quidem dum etiam Romanos haberent: nequiquam postea, si tum cessassent praetermissam occasionem quaesituros. Rhodii deinde legati auditi sunt; quorum recens erat beneficium, quod naves longas quattuor Atheniensium, captas nuper ab Macedonibus recuperatasque, remiserant. itaque ingenti consensu bellum adversus Philippum decretum. honores regi primum Attalo immodici, deinde et Rhodiis habiti. tum primum mentio inlata de tribu, quam Attalida appellarent, ad decem veteres tribus addenda, et Rhodiorum populus corona aurea virtutis ergo donatus, civitasque Rhodiis data, quem ad modum Rhodii prius Atheniensibus dederant. secundum haec rex Attalus Aeginam ad classem se recipit; Rhodii Ciam ab Aegina, inde per insulas Rhodum navigarunt omnibus praeter Andrum Parumque et Cythnum, quae praesidiis Macedonum tenebantur, in societatem acceptis. Attalum Aeginae missi in Aetoliam nuntii expectatique inde legati aliquamdiu nihil agentem tenuere. sed neque illos excire ad arma potuit, gaudentes utcumque composita cum Philippo pace, et ipse Rhodiique, cum, si institissent Philippo, egregium liberatae per se Graeciae titulum habere potuissent, patiendo rursus eum in Hellespontum traicere occupantemque Thraeciae opportuna loca vires colligere bellum aluere gloriamque eius gesti perfectique Romanis concesserunt.

contraho autem sui cum philippus bellum atheniensis haudquaquam dignus causa dum ex veto fortuna nihil praeter animus servo acarnanes duo juvenis per ineo dies non initio templum ceres imprudens religio cum ceterus turba ingredior sum facilis is sermo prodo absurdus quidam percunctantis deduco ad antistes templum cum palam sum per error ingredior tamquam ob infer scelus interfacio sum is tam foedus atque hostilis facio gens acarnanum ad philippus defero impetro ab is ut do macedones auxilium bellum sui infero atheniensis pateo hic exercitus primus terra attica ferrum ignis depopulor cum omnis genus praeda in acarnania redeo et irritatio quidem animus is primus sum postea iustus bellum decretum civitas ultro indico facio attalus enim rex rhodius persequor cedo in macedonia philippus cum aegina venio rex piraceus renovo confirmo cum atheniensis societas causa transiacio civitas omnis obvius effundo cum conjunx atque liber sacerdos cum insignis suus intro urbs atque deus prope ipse excio sedes suus accipio in contio extemplo populus voco ut rex qui volo coram ago deinde ex dignitas magis video scribo is de qui video quam praesens aut refero suus in civitas beneficium erubesco aut significatio adclamationibusque multitudo adsentatio immodicus pudor onero in littera autem qui mitto in contio recito sum commemoratio sum beneficus primus in civitas suus deinde res qui adverro philippus gero ad posterus adhortatio capesso bellum dum sui dum rhodii tum quidem dum etiam romanus habeo nequiquam postea si tum cesso praetermitto occasio quaero rhodius deinde legatus audio sum qui recens sum beneficium qui navo longus quattuor atheniensis capio nuper ab macedones recuperatasque remitto itaque ingens consensus bellum adverro philippus decretum honor rex primus attalus immodicus deinde et rhodius habeo tum primus mentior infero de tribus quam attalida appello ad decem vetus tres addo et rhodius populus corona aureus virtus ergo dono civitas rhodius do qui ad modus rhodius prior atheniensis do secundus hic rex attalus aegina ad classis sui recipio rhodius ciam ab aegina inde per insula rhodos navigarunt omnis praeter andros paros et cythnos qui praesidium macedones teneo in societas accipio attal aegina mitto in aetolia nuntius expectatique inde legatus aliquamdiu nihil ago teneo sed neque ille excio ad arma possum gaudeo utcumque compono cum philippus pax et ipse rhodius cum si insto philippus egregius libero per sui graecia titulis habeo possum patior rursus is in hellespontus traicio occupo thraeciae opportunus locum vireo colligo bellum alo gloria is gero perficio romanus concedo


per eos dies et Athenagoras regius praefectus Dardanos recipientes se in finis adeptus postremum agmen turbavit; dein, postquam Dardani conversis signis direxere aciem, aequa pugna iusto proelio erat. ubi rursus procedere Dardani coepissent, equite et levi armatura regii nullum tale auxilii genus habentes Dardanos oneratosque inmobilibus armis vexabant; et loca ipsa adiuvabant. occisi perpauci sunt, plures vulnerati, captus nemo, quia non excedunt temere ordinibus suis, sed confertim et pugnant et cedunt.

per is dies et athenagoras regius praefectus dardani recipio sui in finis adipiscor posterus agmen turbo deinde postquam dardanus converro signum dirigo acies aequus pugno justus proelium sum ubi rursus procedo dardanus coepio eques et levis armo regius nullus talis auxilium genus habeo dardani onero inmobilis arma vexo et locum ipse adjuvo occido perpaucus sum multus vulnero capio nemo quia non excedo temere ordo suus sed confertim et pugno et cedo


ita damna Romano accepta bello duabus per opportunas expeditiones coercitis gentibus restituerat Philippus incepto forti, non prospero solum eventu. minuit deinde ei forte oblata res hostium Aetolorum numerum. Scopas, princeps gentis, ab Alexandrea magno cum pondere auri ab rege Ptolomaeo missus, sex milia peditum et quingentos equites mercede conductos Aegyptum vexit; nec ex iuventute Aetolorum quemquam reliquisset, ni Damocritus nunc belli, quod instaret, nunc futurae solitudinis admonens, incertum cura gentis an ut adversaretur Scopae parum donis cultus, partem iuniorum castigando domi continuisset. haec ea aestate ab Romanis Philippoque gesta terra; classis a Corcyra eiusdem principio aestatis cum L. Apustio legato profecta Maleo superato circa Scyllaeum agri Hermionici Attalo regi coniuncta est. tum vero Atheniensium civitas, cui odio in Philippum per metum iam diu moderata erat, id omne in auxilii praesentis spem effudit. nec umquam ibi desunt linguae promptae ad plebem concitandam; quod genus cum in omnibus liberis civitatibus, tum praecipue Athenis, ubi oratio plurimum pollet, favore multitudinis alitur. rogationem extemplo tulerunt plebesque scivit, ut Philippi statuae, imagines omnes nominaque earum, item maiorum eius virile ac muliebre secus omnium tollerentur delerenturque diesque festi, sacra, sacerdotes, quae ipsius maiorumque eius honoris causa instituta essent, omnia profanarentur; loca quoque, in quibus positum aliquid inscriptumve honoris eius causa fuisset, detestabilia esse, neque in iis quicquam postea poni dedicarique placere eorum, quae in loco puro poni dedicarique fas esset; sacerdotes publicos, quotienscumque pro populo Atheniensi sociisque, exercitibus et classibus eorum precarentur, totiens detestari atque exsecrari Philippum, liberos eius regnumque, terrestres navalesque copias, Macedonum genus omne nomenque. additum decreto, si quis quid postea, quod ad notam ignominiamque Philippi pertineret, ferret, id omne populum Atheniensem iussurum; si quis contra ignominiam prove honore eius dixisset fecissetve, qui occidisset eum, iure caesurum. postremo inclusum, ut omnia, quae adversus Pisistratidas decreta quondam erant, eadem in Philippo servarentur. Athenienses quidem litteris verbisque, quibus solis valent, bellum adversus Philippum gerebant; Attalus Romanique, cum Piraeum primo ab Hermione petissent, paucos ibi morati dies oneratique aeque inmodicis ad honores sociorum, atque in ira adversus hostem fuerant, Atheniensium decretis navigant a Piraeo Andrum. et cum in portu, quem Gaurion vocant, constitissent, missis, qui temptarent oppidanorum animos, si voluntate tradere urbem quam vim experiri mallent, postquam praesidio regio arcem teneri nec se potestatis suae esse respondebant, expositis copiis apparatuque omni urbium oppugnandarum diversis partibus rex et legatus Romanus ad urbem subeunt. plus aliquanto Graecos Romana arma signaque non ante visa animique militum tam prompte succedentium muros terruere; itaque fuga extemplo in arcem facta est, urbe hostes potiti. et in arce cum biduum loci se magis quam armorum fiducia tenuissent, tertio die pacti ipsi praesidiumque, ut cum singulis vestimentis Delium Boeotiae transveherentur, urbem arcemque tradiderunt. ea ab Romanis regi Attalo concessa; praedam ornamentaque urbis ipsi avexerunt. Attalus, ne desertam haberet insulam, et Macedonum fere omnibus et quibusdam Andriorum, ut manerent, persuasit. postea et ab Delio, qui ex pacto travecti eo fuerant, promissis regis, cum desiderium quoque patriae facilius ad credendum inclinaret animos, revocati.

ita damno romanus accipio bellum duo per opportunus expeditio coerceo gens restituo philippus inceptum fortis non prosper solus evenio minuo deinde is fors offertor res hostis aetolus numerus scopo princeps gens ab alexandrea magnus cum pondus aurum ab rex ptolomaeus mitto sex mille pedes et quingenti eques merces conduco aegyptus veho neque ex iuventus aetolus quisquam relinquo ni damocritus nunc bellum qui insto nunc sum solitudo admoneo incertus cura gens an ut adverso scopas parum donum cultus pars iuniorum castigo domus contineo hic is aestas ab romanus philippus gero terra classis ab corcyra idem principium aestas cum l apustio legatus proficio maleus supero circa scyllaeus ager hermionicus attalus rex conjungo sum tum verus atheniensis civitas qui odium in philippus per metus iam diu modero sum is omnis in auxilium praesum spes effundo neque umquam ibi desum lingua promptus ad plebs concito qui genus cum in omnis liber civitas tum praecipuus athenae ubi oratio multus polleo favor multitudo alo rogatio extemplo fero plebs scio ut philippus statua imago omnis nomino is item magnus is virilis atque muliebris secus omnis tollo deleo dies festus sacer sacerdos qui ipse magnus is honor causa institutum sum omnis profano locum quoque in qui pono aliquis inscriptumve honor is causa sum detestabilis sum neque in is quisquam postea pono dedico placeo is qui in locus purus pono dedico fas sum sacerdos publicus quotienscumque pro populus atheniensis socius exercitus et classis is preco totiens detestaris atque exsecraris philippus liber is regnum terrestris navalis copia macedones genus omnis nomen addo decretum si quis quis postea qui ad nota ignominia philippus pertineo fero is omnis populus atheniensis jubeo si quis contra ignominia pro honor is dico fecissetve qui occido is ius caedo postremo includo ut omnis qui adverro pisistratidae decretum quondam sum idem in philippus servo atheniensis quidem littera verbum qui sol valeo bellum adverro philippus gero attalus romanus cum piraceus primus ab hermio peto paucus ibi moror dies onero aequus immodicus ad honor socius atque in ira adverro hostis sum atheniensis decretum navigo ab piraceus andros et cum in portus qui gaurion voco consto mitto qui tento oppidanus animus si voluntas trado urbs quam vis experior malo postquam praesidium regius arx teneo neque sui potestas suus sum respondeo expono copia appario omnis urbs oppugnandaris diverto pars rex et legatus romanus ad urbs subeo multus aliquantus graeci romanus arma signo non ante video animus miles tam promptus succedo murus terreo itaque fuga extemplo in arx facio sum urbs hostis potior et in arx cum biduus locus sui magis quam armus fiducia teneo tertius dies paciscor ipse praesidium ut cum singuli vestimentum delius boeotia transveherentur urbs arx trado is ab romanus rex attalus concedo praeda ornamentum urbs ipse aveho attalus ne desero habeo insula et macedones fere omnis et quidam andrius ut maneo persuadeo postea et ab delius qui ex pacisco travecti is sum promitto rex cum desiderium quoque patria facilis ad credo inclino animus revoco


inde agitari de Oreo oppugnando coeptum. valida ea civitas et moenibus et, quia ante fuerat temptata, firmo erat praesidio. coniunxerant se iis post expugnationem Andri cum praefecto Agesimbroto viginti Rhodiae naves, tectae omnes. eam classem in stationem ad Zelasium miserunt—Phthiotidis super Demetriadem promunturium est peropportune obiectum—, ut, si quid inde moverent Macedonum naves, in praesidio essent. Heraclides, praefectus regius, classem ibi tenebat, magis per occasionem, si quam neglegentia hostium dedisset, quam aperta vi quicquam ausurus. Oreum diversi Romani et rex Attalus oppugnabant, Romani a marituma arce, regii adversus vallem inter duas iacentem arces, qua et muro intersaepta urbs est. et ut loca diversa, sic dispari modo etiam oppugnabant: Romanus testudinibus et vineis et ariete admovendo muris, regii ballistis catapultisque et alio omni genere tormentorum tela ingerentes et pondere ingenti saxa; faciebant et cuniculos et quidquid aliud priore oppugnatione expertum profuerat. ceterum non plures tantum Macedones quam ante tuebantur urbem arcesque, sed etiam praesentioribus animis, et castigationis regis in admissa culpa et simul minarum, simul promissorum in futurum memores. itaque cum praeter spem tempus ibi traheretur, plusque in obsidione et in operibus quam in oppugnatione celeri spei esset, interim et aliud agi posse ratus legatus, relictis quot satis videbantur ad opera perficienda, traicit in proxima continentis Larisamque—non illam in Thessalia nobilem urbem, sed alteram, quam Cremasten vocant—subito adventu praeter arcem cepit. Attalus quoque Pteleon nihil minus quam tale quicquam in alterius oppugnatione urbis timentibus oppressit. et iam cum opera in effectu erant circa Oreum, tum praesidium, quod intus erat, labore adsiduo, vigiliis diurnis pariter nocturnisque et vulneribus confectum. muri quoque pars ariete incusso subruta multis iam locis prociderat; perque apertum ruina iter nocte Romani in arcem, quae super portum est, perruperunt. Attalus luce prima signo ex arce dato ab Romanis et ipse urbem invasit stratis magna ex parte muris; praesidium oppidanique in arcem alteram perfugere, unde biduo post deditio facta. urbs regi, captiva corpora Romanis cessere.

inde agitaris de oreus oppugno coepio validus is civitas et moenia et quia ante sum tento firmus sum praesidium conjungo sui is post expugnatio andros cum praeficio agesimbroto viginti rhodius navo tego omnis is classis in statio ad zelasium mitto phthiotis super demetrias promunturium sum peropportunus obicio ut si quis inde moveo macedones navo in praesidium sum heraclides praefectus regius classis ibi teneo magis per occasio si quam neglegentia hostis do quam apertus vis quisquam audeo oreus diverto romanus et rex attalus oppugno romanus ab marituma arx regius adverro vallo inter duo iaceo arx qui et murus intersaepio urbs sum et ut locum diverto sic disparus modo etiam oppugno romanus testudo et vinea et aries admovendo murus regius ballista catapulta et alius omnis genus tormentum telum ingero et pondus ingens saxum facio et cuniculus et quisquis alius prior oppugnatio experior prosum ceterum non multus tantus macedones quam ante tueor urbs arceo sed etiam praesens animus et castigatio rex in admitto culpa et simul minaris simul promissor in sum memor itaque cum praeter spes tempus ibi traho multus in obsidio et in opus quam in oppugnatio celer spes sum interim et alius ago possum reor legatus relinquo quot satis video ad opus perficio traicio in propior contineo larisamque non ille in thessalia nobilis urbs sed alter quam cremasten voco subeo advenio praeter arx capio attalus quoque pteleos nihil paruus quam talis quisquam in alter oppugnatio urbs timeo opprimo et iam cum opus in effectus sum circa oreus tum praesidium qui intus sum labor assiduus vigilia diurnus pariter nocturnus et vulnus conficio murus quoque pars aries incutio surruo multus iam locus prociderat per aperio ruina iter nox romanus in arx qui super portus sum perrumpo attalus lux primus signum ex arx do ab romanus et ipse urbs invado sterno magnus ex pars murus praesidium oppidanus in arx alter perfugio unde biduus post deditio facio urbs rex captivus corpus romanus cedo


hac satis felici expeditione bello commisso reguli ac principes accolae Macedonum in castra Romana veniunt, Pleuratus Scerdilaedi filius et Amynander Athamanum rex et ex Dardanis Bato Longari filius. bellum suo nomine Longarus cum Demetrio, Philippi patre, gesserat. pollicentibus auxilia respondit consul, Dardanorum et Pleurati opera, cum exercitum in Macedoniam induceret, se usurum; Amynandro Aetolos concitandos ad bellum attribuit. Attali legatis—nam ii quoque per id tempus venerant—mandat, ut Aeginae rex, ubi hibernabat, classem Romanam opperiretur, qua adiuncta bello maritimo, sicut ante, Philippum urgeret. ad Rhodios quoque missi legati, ut capesserent partem belli. nec Philippus segnius—iam enim in Macedoniam pervenerat— adparabat bellum. filium Persea, puerum admodum, datis ex amicorum numero, qui aetatem eius regerent, cum parte copiarum ad obsidendas angustias, quae ad Pelagoniam sunt, mittit. Sciathum et Peparethum, haud ignobiles urbes, ne classi hostium praedae ac praemio essent, diruit. ad Aetolos mittit legatos, ne gens inquieta adventu Romanorum fidem mutaret.

hic satis felix expeditio bellum committo regulis atque princeps accola macedones in castrum romanus venio pleuratus scerdilaedi filius et amynander athamanes rex et ex dardanus batus longaris filius bellum suus nomen longarus cum demetrius philippus pater gero polliceo auxilium respondeo consul dardanus et pleuratus opus cum exercitus in macedonia induco sui utor amynandro aetoli concito ad bellum attribuo attal legatus nam is quoque per is tempus venio mando ut aegina rex ubi hiberno classis romanus opperior qui adjungo bellum maritimus sicut ante philippus urgeo ad rhodii quoque mitto legatus ut capesso pars bellum neque philippus segnis iam enim in macedonia pervenio adparabat bellum filius perseus puer admodum do ex amicus numerus qui aetas is rego cum pars copia ad obsido angustiae qui ad pelagonia sum mitto sciathos et peparethus haud ignobilis urbs ne classis hostis praeda atque praemium sum diruo ad aetoli mitto legatus ne gens inquietus advenio romanus fides muto


comitiis aediles curules creati sunt forte ambo, qui statim occipere magistratum non possent. nam C. Cornelius Cethegus absens creatus erat, cum Hispaniam obtineret provinciam; C. Valerius Flaccus , quem praesentem creaverant, quia flamen Dialis erat, iurare in leges non poterat; magistratum autem plus quinque dies, nisi qui iurasset in leges, non licebat gerere. petente Flacco, ut legibus solveretur, senatus decrevit, ut, si aedilis, qui pro se iuraret, arbitratu consulum daret, consules, si iis videretur, cum tribunis plebis agerent, uti ad plebem ferrent. datus, qui iuraret pro fratre, L. Valerius Flaccus , praetor designatus. tribuni ad plebem tulerunt, plebesque scivit, ut perinde esset, ac si ipse aedilis iurasset. et de altero aedile scitum plebi est factum; rogantibus tribunis, quos duos in Hispaniam cum imperio ad exercitus ire iuberent, ut C. Cornelius aedilis curulis ad magistratum gerendum veniret, et L. Manlius Acidinus decederet de provincia multos post annos, plebes Cn. Cornelio Lentulo et L. Stertinio pro consulibus imperium esse in Hispania iussit.

comitium aedilis curulis creo sum fors ambo qui statim obcapio magistratus non possum nam que cornelius cethegus absum creo sum cum hispania obtineo provincia que valerius flaccus qui praesens creo quia flamen dial sum iuro in lex non possum magistratus autem multus quinque dies nisi qui juro in lex non licet gero peto flaccus ut lex solvo senatus decerno ut si aedilis qui pro sui juro arbitratus consul do consul si is video cum tribunus plebs ago uti ad plebs fero do qui juro pro frater l valerius flaccus praetor designo tribunus ad plebs fero plebs scio ut perinde sum atque si ipse aedilis juro et de alter aedilis scio plebs sum facio rogo tribunus qui duo in hispania cum imperium ad exercitus eo iubeo ut que cornelius aedilis curulis ad magistratus gero venio et l manlius acidinus decedo de provincia multus post annus plebs cn cornelius lentulus et l stertinius pro consul imperium sum in hispania iubeo


ab Andro Cythnum traiecerunt. ibi dies aliquot oppugnanda urbe nequiquam absumpti, et, quia vix operae pretium erat, abscessere. ad Prasias—continentis Atticae is locus est—Issaeorum viginti lembi classi Romanorum adiuncti sunt. ii missi ad populandos Carystiorum agros; cetera classis Geraestum, nobilem Euboeae portum, dum ab Carysto Issaei redirent, tenuit. inde omnes velis in altum datis mari medio praeter Scyrum insulam Icum pervenere. ibi paucos dies saeviente Borea retenti, ubi prima tranquillitas data est, Sciathum traiecere, vastatam urbem direptamque nuper a Philippo. per agros palati milites frumentum et si qua alia usui esse ad vescendum poterant ad naves rettulere; praedae nec erat quicquam, nec meruerant Graeci, cur diriperentur. inde Cassandream petentes primo ad Mendaeum, maritimum civitatis eius vicum, tenuere. inde cum superato promunturio ad ipsa moenia urbis circumagere classem vellent, saeva coorta tempestate prope obruti fluctibus, dispersi, magna ex parte amissis armamentis in terram effugerunt. omen quoque ea maritima tempestas ad rem terra gerendam fuit. nam conlectis in unum navibus expositisque copiis adgressi urbem, cum multis vulneribus repulsi—et erat validum ibi regium praesidium—irrito incepto regressi ad Canastraeum Pallenes traiecere. inde superato Toronae promunturio navigantes Acanthum petiere. ibi primo ager vastatus, deinde ipsa urbs vi capta ac direpta. nec ultra progressi—iam enim et graves praeda naves habebant—retro, unde venerant, Sciathum et ab Sciatho Euboeam repetunt. ibi relicta classe decem navibus expeditis sinum Maliacum intravere ad colloquendum cum Aetolis de ratione gerendi belli. Pyrrhias Aetolus princeps legationis eius fuit, quae ad communicanda consilia Heracleam cum rege et cum Romano legato venit. petitum ex foedere ab Attalo est, ut mille milites praestaret; tantum enim numerum bellum gerentibus adversus Philippum debebat. id negatum Aetolis, quod illi quoque gravati prius essent ad populandam Macedoniam exire, quo tempore, Philippo circa Pergamum urente sacra profanaque, abstrahere eum inde respectu rerum suarum potuissent. ita Aetoli cum spe magis, Romanis omnia pollicentibus, quam cum auxilio dimissi; Apustius cum Attalo ad classem redit.

ab andros cythnos transjacio ibi dies aliquot oppugno urbs nequiquam absumo et quia vix opera pretium sum abscedo ad prasiae contineo attica is locus sum issaei viginti lembus classis romanus adjungo sum is mitto ad populo carystius ager ceterus classis geraestus nobilis euboea portus dum ab carystos issaei redeo teneo inde omnis velis in altus do mare medium praeter scyros insula icum pervenio ibi paucus dies saevio boreas retendo ubi primus tranquillitas do sum sciathos transjacio vasto urbs disrepo nuper ab philippus per ager palatium miles frumentum et si qui alius usus sum ad vesco possum ad navo refero praeda neque sum quisquam neque mereo graecum cur diripio inde cassandrea peto primus ad mendaeum maritimus civitas is vicus teneo inde cum supero promunturium ad ipse moenia urbs circumago classis volo saevus coorior tempestas prope obruo fluctus dispermulceo magnus ex pars amitto armamenta in terra effugio omen quoque is maritimus tempestas ad res terra gero sum nam collecta in unus navis expono copia aggredior urbs cum multus vulnus repello et sum validus ibi regius praesidium irrito inceptum regredior ad canastraeum pallene transjacio inde supero torone promunturium navigo acanthus peto ibi primus ager vasto deinde ipse urbs vis capio atque direptor neque ultra progredior iam enim et gravis praeda navo habeo retro unde venio sciathos et ab sciathos euboea repeto ibi relinquo classis decem navis expeditus sinum maliacum intro ad colloquendum cum aetolus de ratio gero bellum pyrrhias aetolus princeps legatio is sum qui ad communico consilium heraclea cum rex et cum romanus legatus venio peto ex foedus ab attalus sum ut mille miles praesto tantus enim numerus bellum gero adverro philippus debeo is nego aetolus qui ille quoque gravo prior sum ad populo macedonia exeo quo tempus philippus circa pergamum uro sacer profano abstraho is inde respicio res suus possum ita aetolus cum spes magis romanus omnis polliceo quam cum auxilium dimitto apustius cum attalus ad classis redeo