Ab urbe condita libri, erklärt von M. Weissenborn, books 31-32 - 32

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


ne sint vera, quae Atheniensis modo legatus de crudelitate, avaritia, libidine regis disseruit; nihil ad nos pertineant, quae in terra Attica scelera in superos inferosque deos sunt admissa, multo minus, quae Ciani Abydenique, qui procul ab nobis absunt, passi sunt; nostrorum ipsi vulnerum, si vultis, obliviscamur, caedes direptionesque bonorum Messenae in media Peloponneso factas, et hospitem Cyparissiae Charitelen contra ius omne ac fas inter epulas prope ipsas occisum, et Aratum patrem filiumque Sicyonios, cum senem infelicem parentem etiam appellare solitus esset, interfectos, filii etiam uxorem libidinis causa in Macedoniam asportatam, cetera stupra virginum matronarumque oblivioni dentur; ne sit cum Philippo res, cuius crudelitatis metu obmutuistis omnes — nam quae alia tacendi advocatis in concilium causa est? —; cum Antigono, mitissimo ac iustissimo rege et de nobis omnibus optime merito, existimemus disceptationem esse: num id postularet facere nos, quod fieri non posset? paene insula est Peloponnesus, angustis Isthmi faucibus continenti adhaerens, nulli apertior neque opportunior quam navali bello. si centum tectae naves et quinquaginta leviores apertae et triginta Issaei lembi maritimam oram vastare et expositas prope in ipsis litoribus urbes coeperint oppugnare, in mediterraneas scilicet nos urbes recipiemus, tamquam non intestino et haerente in ipsis visceribus uramur bello! cum terra Nabis et Lacedaemonii, mari classis Romana urgebunt, unde regiam societatem et Macedonum praesidia inplorem? an ipsi nostris armis ab hoste Romano tutabimur urbes, quae oppugnabuntur? egregie enim Dymas priore bello sumus tutati! satis exemplorum nobis clades alienae praebent; ne quaeramus, quem ad modum ceteris exemplo simus.

ne sum verus qui atheniensis modo legatus de crudelitas avaritia libido rex disseruio nihil ad nos pertineo qui in terra atticus scelus in superus inferi deus sum admitto multus paruus qui ciani abydenus qui procul ab nos absum patior sum noster ipse vulnus si volo obliviscamur caedes direptio bonus messena in medius peloponnesus facio et hospes cyparissius charitelen contra ius omnis atque fas inter epulae prope ipse occido et aratus pater filius sicyonii cum senex infelix parens etiam appello soleo sum interfacio filius etiam uxor libido causa in macedonia asporto ceterus stuprum virgo matrona oblivio do ne sum cum philippus res qui crudelitas metus obmutesco omnis nam qui alius taceo advoco in concilium causa sum cum antigonus mitis atque justus rex et de nos omnis optume mereo existimo disceptatio sum num is postulo facio nos qui fio non possum paene insula sum peloponnesus angustus isthmus fauces contineo adhaereo nullus aperio neque opportunus quam naval bellum si centum tego navo et quinquaginta levis aperio et triginta issaei lembus maritimus ora vastaris et expono prope in ipse litus urbs coepio oppugnaris in mediterraneus scilicet nos urbs recipio tamquam non intestinus et haereo in ipse viscera uro bellum cum terra no et lacedaemonius mare classis romanus urgeo unde regia societas et macedones praesidium inploro an ipse noster arma ab hostis romanus tuto urbs qui oppugno egregius enim dymae prior bellum sum tutas satis exemplum nos clades alienus praebeo ne quaero qui ad modus ceterus exemplum sum


Carthaginienses eo anno argentum in stipendium impositum primum Romam advexerunt. id quia probum non esse quaestores renuntiaverant, experientibusque pars quarta decocta erat, pecunia Romae mutua sumpta intertrimentum argenti expleverunt. petentibus deinde, ut, si iam videretur senatui, obsides sibi redderentur, centum redditi obsides; de ceteris, si in fide permanerent, spes facta. petentibus iisdem, qui non reddebantur obsides ut ab Norba, ubi parum commode essent, alio traducerentur, concessum, ut Signiam et Ferentinum transirent. Gaditanis item petentibus remissum, ne praefectus Gadis mitteretur adversus id, quod iis in fidem populi Romani venientibus cum L. Marcio Septimo convenisset. et Narniensium legatis querentibus ad numerum sibi colonos non esse et immixtos quosdam non sui generis pro colonis se gerere, earum rerum causa tresviros creare L. Cornelius consul iussus. creati P. et Sex. Aelii — Paetis fuit ambobus cognomen — et Cn. Cornelius Lentulus . quod Narniensibus datum, ut colonorum numerus augeretur, id Cosani petentes non impetraverunt.

carthaginiensis is annus argentum in stipendium impono primus roma advexerunt is quia probus non sum quaestor renuntiaverant experior pars quartus decoquo sum pecunia roma mutuus sumo intertrimentum argentum expleverunt peto deinde ut si iam video senatus obses sui reddo centum reddo obses de ceterus si in fides permaneo spes facio peto idem qui non reddo obses ut ab norba ubi parum commodus sum alius traduco concedo ut signia et ferentinum transeo gaditani item peto remitto ne praefectus gades mitto adverro is qui is in fides populus romanus venio cum l marcius septimus convenio et narniensis legatus queror ad numerus sui colonus non sum et immisceo quidam non suus genus pro colonia sui gero is res causa tresviri crearis l cornelius consul iubeo creo p et sex aelius paetus sum ambo cognomen et cn cornelius lentulus qui narniensis do ut colonus numerus augeo is cosanum peto non impetro


quem ad modum Gallia praeter spem quieta eo anno fuit, ita circa urbem servilis prope tumultus est excitatus. obsides Carthaginiensium Setiae custodiebantur. cum iis, ut principum liberis, magna vis servorum erat. augebant eorum numerum, ut ab recenti Africo bello, et ab ipsis Setinis captiva aliquot nationis eius empta ex praeda mancipia. ii cum coniurationem fecissent, missis ex eo numero, primum qui in Setino agro, deinde circa Norbam et Cerceios servitia sollicitarent, satis iam omnibus praeparatis, ludis, qui Setiae prope diem futuri erant, spectaculo intentum populum adgredi statuerant; Setia per caedem et repentinum tumultum capta Norbam et Cerceios occupare servitia. huius rei tam foedae indicium Romam ad L. Cornelium Lentulum praetorem urbanum delatum est. servi duo ante lucem ad eum venerunt atque ordine omnia, quae facta futuraque erant exposuerunt. quibus domi custodiri iussis, praetor senatu vocato edoctoque, quae iudices adferrent, proficisci ad eam coniurationem quaerendam atque opprimendam iussus, cum quinque legatis profectus obvios in agris sacramento rogatos arma capere et sequi cogebat. hoc tumultuario dilectu duobus milibus ferme hominum armatis Setiam omnibus, quo pergeret, ignaris venit. ibi raptim principibus coniurationis comprehensis fuga servorum ex oppido facta est. dimissis deinde per agros, qui vestigarent . egregia duorum opera servorum indicum et unius liberi fuit. ei centum milia gravis aeris dari patres iusserunt, servis vicena quina milia aeris et libertatem; pretium eorum ex aerario solutum est dominis. haud ita multo post ex eiusdem coniurationis reliquiis nuntiatum est servitia Praeneste occupatura. eo L. Cornelius praetor profectus de quingentis fere hominibus, qui in ea noxa erant, supplicium sumpsit. in timore civitas fuit obsides captivosque Poenorum ea moliri. itaque et Romae vigiliae per vicos servatae iussique circumire eas minores magistratus, et triumviri carceris lautumiarum intentiorem custodiam habere iussi, et circa nomen Latinum a praetore litterae missae, ut et obsides in privato servarentur neque in publicum prodeundi facultas daretur, et captivi ne minus decem pondo compedibus vincti in nulla alia quam in carceris publici custodia essent.

qui ad modus gallia praeter spes quietus is annus sum ita circa urbs servilis prope tumultus sum excito obses carthaginiensis setia custodio cum is ut princeps liber magnus volo servus sum augeo is numerus ut ab recens africanus bellum et ab ipse setinum captivus aliquot natio is emo ex praeda mancipium is cum coniuratio facio mitto ex is numerus primus qui in setinum ager deinde circa norba et cerceii servitium sollicito satis iam omnis praeparo ludus qui setia prope dies sum sum spectaculum intentus populus aggredior statuo setia per caedes et repentinus tumultus capio norba et cerceii occuparis servitium hic res tam foedus indicium roma ad l cornelius lentulis praetor urbanus defero sum servio duo ante lux ad is venio atque ordo omnis qui facio sum sum expono qui domus custodio iussum praetor senatus voco edoceo qui iudex affero proficisco ad is coniuratio quaero atque opprimo iubeo cum quinque legatus proficiscor obvius in ager sacramentum rogo arma capio et sequor cogo hic tumultuarius delectus duo mille ferme homo armo setia omnis quo pergo ignaris venio ibi raptim princeps coniuratio comprehendo fuga servus ex oppidum facio sum dimitto deinde per ager qui vestigarent egregius duo opus servus indicum et unus liber sum is centum mille gravis aer do pater jubeo servio viceni quini mille aer et libertas pretium is ex aerarius soluo sum dominus haud ita multus post ex idem coniuratio reliquiae nuntio sum servitium praeneste occupo is l cornelius praetor proficiscor de quingenti fere homo qui in is noxa sum supplicium sumo in timor civitas sum obses captivus poenus is molior itaque et roma vigilia per vicus servo jubeo circumeo is paruus magistratus et triumviri carcer lautumiaris intendo custodia habeo iubeo et circa nomen latinus ab praetor littera mitto ut et obses in privo servo neque in publicus proeo facultas do et captivus ne paruus decem pondo compedibus vincio in nullus alius quam in carcer publicus custodia sum


et Nabis firmato praesidio Argis Lacedaemonem regressus, cum ipse viros spoliasset, ad feminas spoliandas uxorem Argos remisit. ea nunc singulas illustres, nunc simul plures genere inter se iunctas accersendo blandiendoque ac minando non aurum modo iis, sed postremo vestem quoque mundumque omnem muliebrem ademit.

et no firmo praesidium argus lacedaemon regredior cum ipse vir spolio ad femina spolio uxor argi remitto is nunc singulus illustris nunc simul multus genus inter sui jungo arcesso blandio atque mino non aurum modo is sed postremo vestis quoque mundus omnis muliebris adimo


Elatiam obsidenti consuli rei maioris spes adfulsit, Achaeorum gentem ab societate regia in Romanam amicitiam avertendi. Cycliadan, principem factionis ad Philippum trahentium res, expulerant; Aristaenus, qui Romanis gentem iungi volebat, praetor erat. classis Romana cum Attalo et Rhodiis Cenchreis stabat, parabantque communi omnes consilio Corinthum oppugnare. optimum igitur ratus est, priusquam eam rem adgrederentur, legatos ad gentem Achaeorum mitti pollicentis, si ab rege ad Romanos defecissent, Corinthum contributuros in anticum gentis concilium. auctore consule legati a fratre eius L. Quinctio et Attalo et Rhodiis et Atheniensibus ad Achaeos missi. Sicyone datum est iis concilium. erat autem non admodum simplex habitus inter Achaeos animorum: terrebat Nabis Lacedaemonius, gravis et adsiduus hostis; horrebant Romana arma; Macedonum beneficiis et veteribus et recentibus obligati erant; regem ipsum suspectum habebant pro eius crudelitate perfidiaque, neque ex iis, quae tum ad tempus faceret, aestimantes graviorem post bellum dominum futurum cernebant. neque solum, quid in senatu quisque civitatis suae aut in communibus conciliis gentis pro sententia dicerent, ignorabant, sed ne ipsis quidem secum cogitantibus, quid vellent aut quid optarent, satis constabat. ad homines ita incertos introductis legatis potestas dicendi facta est. Romanus primum legatus L. Calpurnius , deinde Attali regis legati, post eos Rhodii disseruerunt; Philippi deinde legatis potestas dicendi facta est; postremi Athenienses, ut refellerent Macedonum dicta, auditi sunt. ii fere atrocissime in regem, quia nulli nec plura nec tam acerba passi erant, invecti sunt. et illa quidem contio sub occasum solis tot legatorum perpetuis orationibus die absumpto dimissa est. postero die advocatur concilium; ubi cum per praeconem, sicut Graecis mos est, suadendi, si quis vellet, potestas a magistratibus facta esset, nec quisquam prodiret, diu silentium aliorum alios intuentium fuit. neque mirum, si, quibus sua sponte volutantibus res inter se repugnantes obtorpuerant quodam modo animi, eos orationes quoque insuper turbaverant utrimque, quae difficilia essent, promendo admonendoque per totum diem habitae. tandem Aristaenus, praetor Achaeorum, ne tacitum concilium dimitteret, 'ubi' inquit 'illa certamina animorum, Achaei, sunt, quibus in conviviis et circulis, cum de Philippo et Romanis mentio incidit, vix manibus temperatis? nunc in concilio ad eam rem unam indicto, cum legatorum utrimque verba audieritis, cum referant magistratus, cum praeco ad suadendum vocet, obmutuistis! si non cura salutis communis, ne studia quidem, quae in hanc aut in illam partem animos vestros inclinarunt, vocem cuiquam possunt exprimere? cum praesertim nemo tam hebes sit, qui ignorare possit dicendi ac suadendi, quod quisque aut velit aut optimum putet, nunc occasionem esse, priusquam quicquam decernamus; ubi semel decretum erit, omnibus id, etiam quibus ante displicuerit, pro bono atque utili fore defendendum.' haec adhortatio praetoris non modo quemquam unum elicuit ad suadendum, sed ne fremitum quidem aut murmur contionis tantae ex tot populis congregatae movit. tum Aristaenus praetor rursus: 'non magis consilium vobis, principes Achaeorum, deest quam lingua; sed suo quisque periculo in commune consultum non vult. forsitan ego quoque tacerem, si privatus essem; nunc praetori video aut non dandum concilium legatis fuisse, aut non sine responso eos dimittendos esse; respondere autem nisi ex vestro decreto qui possum? et quoniam nemo vestrum, qui in hoc concilium advocati estis, pro sententia quicquam dicere vult aut audet, orationes legatorum hesterno die ut pro sententiis dictas percenseamus, perinde ac non postulaverint, quae e re sua essent, sed suaserint, quae nobis censerent utilia esse. Romani Rhodiique et Attalus societatem amicitiamque nostram petunt et in bello, quod adversus Philippum gerunt, se a nobis adiuvari aequum censent. Philippus societatis secum admonet et iuris iurandi et modo postulat, ut secum stemus, modo, ne intersimus armis, contentum ait se esse. nulline venit in mentem, cur, qui nondum socii sunt, plus petant quam socius? non fit hoc neque modestia Philippi neque impudentia Romanorum, Achaei: fortuna et dat fiduciam postulantibus et demit. Philippi praeter legatum videmus nihil; Romana classis ad Cenchreas stat urbium Euboeae spolia prae se ferens, consulem legionesque eius, exiguo maris spatio diiunctas, Phocidem ac Locridem pervagantis videmus: miramini, cur diffidenter Cleomedon, legatus Philippi, ut pro rege arma caperemus adversus Romanos, modo egerit? qui, si ex eodem foedere ac iure iurando, cuius nobis religionem iniciebat, rogemus eum, ut nos Philippus et ab Nabide ac Lacedaemoniis et ab Romanis defendat, non modo praesidium, quo tueatur nos, sed ne quid respondeat quidem nobis sit inventurus, non hercule magis quam ipse Philippus priore anno, qui pollicendo se adversus Nabidem bellum gesturum cum temptasset nostram iuventutem hinc in Euboeam extrahere, postquam nos neque decernere id sibi praesidium neque velle illigari Romano bello vidit, oblitus societatis eius, quam nunc iactat, vastandos populandosque Nabidi ac Lacedaemoniis reliquit. ac mihi quidem minime conveniens inter se oratio Cleomedontis visa est. elevabat Romanum bellum eventumque eius eundem fore, qui prioris belli, quod cum Philippo gesserint, dicebat. cur igitur nostrum ille auxilium absens petit potius quam praesens nos, socios veteres, simul ab Nabide ac Romanis tueatur? nos dico? quid ita passus est Eretriam Carystumque capi? quid ita tot Thessaliae urbes? quid ita Locridem Phocidemque? quid ita nunc Elatiam oppugnari patitur? cur excessit faucibus Epiri claustrisque illis inexpugnabilibus super Aoum amnem relictoque, quem insidebat, saltu penitus in regnum abiit? aut vi aut metu aut voluntate. si sua voluntate tot socios reliquit hostibus diripiendos, qui recusare potest, quin et socii sibi consulant? si metu, nobis quoque ignoscat timentibus; si victus armis cessit, Achaei Romana arma sustinebimus, Cleomedon, quae vos Macedones non sustinuistis? an tibi [potius] credamus Romanos non maioribus copiis nec viribus nunc bellum gerere, quam antea gesserint, potius quam res ipsas intueamur? Aetolos tum classe adiuverunt; nec duce consulari nec exercitu bellum gesserunt; sociorum Philippi maritimae tum urbes in terrore ac tumultu erant; mediterranea adeo tuta ab armis Romanis fuerunt, ut Philippus Aetolos nequiquam opem Romanorum implorantis depopularetur; nunc autem defuncti bello Punico Romani, quod per sedecim annos velut intra viscera Italiae toleraverunt, non praesidium Aetolis bellantibus miserunt, sed ipsi duces belli arma terra marique simul Macedoniae intulerunt. tertius iam consul summa vi gerit bellum. Sulpicius in ipsa Macedonia congressus fudit fugavitque regem, partem opulentissimam regni eius depopulatus; nunc Quinctius tenentem claustra Epiri natura loci, munimentis, exercitu fretum castris exuit, fugientem in Thessaliam persecutus praesidia regia sociasque urbes eius prope in conspectu regis ipsius expugnavit.

elatiam obsido consul res magnus spes affulgeo achaeus gens ab societas regius in romanus amicitia avertendi cycliadan princeps factio ad philippus traho res expello aristaenus qui romanus gens jungo volo praetor sum classis romanus cum attalus et rhodius cenchreae sto paro communis omnis consilium corinthus oppugnaris bonus igitur reor sum priusquam is res aggredior legatus ad gens achaeus mitto polliceo si ab rex ad romanus deficio corinthus contribuo in anticus gens concilium auctor consul legatus ab frater is l quintius et attalus et rhodius et atheniensis ad achaeus mitto sicyon do sum is concilium sum autem non admodum simplex habitus inter achaeus animus terreo no lacedaemonius gravis et assiduus hostis horreo romanus arma macedones beneficium et vetus et recens obligo sum rex ipse suspicio habeo pro is crudelitas perfidia neque ex is qui tum ad tempus facio aestimo gravis post bellum dominus sum cerno neque solus quis in senatus quisque civitas suus aut in communis concilium gens pro sententia dico ignoro sed ne ipse quidem sui cogito quis volo aut quis opto satis consto ad homo ita incertus introduco legatus potestas dico facio sum romanus primus legatus l calpurnius deinde attal rex legatus post is rhodius disseruerunt philippus deinde legatus potestas dico facio sum posterus atheniensis ut refello macedones dictum audio sum is fere atrox in rex quia nullus neque multus neque tam acerbus patior sum inveho sum et ille quidem contio sub occasus sol tot legatus perpetuus oratio dies absumo dimitto sum posterus dies advoco concilium ubi cum per praeco sicut graecum mos sum suadeo si quis volo potestas ab magistratus facio sum neque quisquam prodeo diu silentium alius alius intueor sum neque mirus si qui suus sponte volutantibus res inter sui repugno obtorpesco quidam modo animus is oratio quoque insuper turbo utrimque qui difficilis sum promo admoneo per totus dies habeo tandem aristaenus praetor achaeus ne taceo concilium dimitto ubi inquam ille certamen animus achaeus sum qui in convivium et circulus cum de philippus et romanus mentior incido vix manus tempero nunc in concilio ad is res unus indico cum legatus utrimque verbum audio cum refero magistratus cum praeco ad suadeo voco obmutesco si non cura salus communis ne studium quidem qui in hic aut in ille pars animus vester inclino voco quisquam possum exprimo cum praesertim nemo tam hebeo sum qui ignoro possum dico atque suadeo qui quisque aut volo aut bonus puto nunc occasio sum priusquam quisquam decerno ubi semel decretum sum omnis is etiam qui ante displiceo pro bonus atque utilis sum defendo hic adhortatio praetor non modo quisquam unus elices ad suadeo sed ne fremo quidem aut murmur contio tantus ex tot populus congrego moveo tum aristaenus praetor rursus non magis consilium tu princeps achaeus desum quam lingua sed suus quisque periculum in communis consulo non volo forsitan ego quoque taceo si privo sum nunc praetor video aut non do concilium legatus sum aut non sine respondeo is dimitto sum respondeo autem nisi ex vester decretum qui possum et quoniam nemo vester qui in hic concilium advoco sum pro sententia quisquam dico volo aut audeo oratio legatus hesternus dies ut pro sententia dico percenseo perinde atque non postulaverint qui e res suus sum sed suadeo qui nos censeo utilis sum romanus rhodius et attalus societas amicitia noster peto et in bellum qui adverro philippus gero sui ab nos adiuvaris aequus censeo philippus societas sui admoneo et ius iuro et modo postulo ut sui sto modo ne intersum arma contineo aio sui sum nullus venio in mens cur qui nondum socius sum multus peto quam socius non fio hic neque modestia philippus neque impudens romanus achaeus fortuna et do fiducia postulo et demo philippus praeter legatus video nihil romanus classis ad cenchreae sto urbs euboea spolium prae sui fero consul legio is exiguus mare spatium diiunctas phocis atque locris pervagantis video miro cur diffidenter cleomedon legatus philippus ut pro rex arma capio adverro romanus modo ago qui si ex idem foedus atque ius iuro qui nos religio inicio rogo is ut nos philippus et ab nabide atque lacedaemonius et ab romanus defendo non modo praesidium quo tueor nos sed ne quis respondeo quidem nos sum invenio non herculis magis quam ipse philippus prior annus qui polliceor sui adverro nabis bellum gero cum tento noster iuventus hinc in euboea extraho postquam nos neque decerno is sui praesidium neque volo illigaris romanus bellum video obliuiscor societas is quam nunc iacto vasto populandosque nabidi atque lacedaemonius relinquo atque ego quidem paruus convenio inter sui oratio cleomedontis video sum elevo romanus bellum eventumque is idem sum qui prior bellum qui cum philippus gero dico cur igitur nos ille auxilium absum peto potis quam praesens nos socius vetus simul ab nabide atque romanus tueor nos dico quis ita patior sum eretria carystos capio quis ita tot thessalia urbs quis ita locris phocis quis ita nunc elatiam oppugnaris patior cur excedo fauces epirus claustra ille inexpugnabilis super aous amnis relinquo qui insideo saltus penitus in regnum abeo aut vis aut metus aut voluntas si suus voluntas tot socius relinquo hostis diripio qui recusaris possum quin et socius sui consulo si metus nos quoque ignosco timeo si vinco arma cedo achaeus romanus arma sustineo cleomedon qui tu macedones non sustineo an tu potis credo romanus non magnus copia neque vis nunc bellum gero quam antea gero potis quam res ipse intueor aetoli tum classis adjuvo neque dux consularis neque exercitus bellum gero socius philippus maritimus tum urbs in terror atque tumultus sum mediterraneus adeo tueor ab arma romanus sum ut philippus aetoli nequiquam ops romanus imploro depopulor nunc autem defungor bellum punicus romanus qui per sedecim annus velut intra viscera italia tolero non praesidium aetolus bellor mitto sed ipse dux bellum arma terra mare simul macedonia infero tertius iam consul summus vis gero bellum sulpicius in ipse macedonius congredior fundo fugo rex pars opulens regnum is depopulor nunc quintius teneo claustra epirus natura locus munimentum exercitus fretus castrum exuo fugio in thessalia persequor praesidium regius socio urbs is prope in conspectus rex ipse expugno


supererat unus iusti concilii dies; tertio enim lex iubebat decretum fieri; in quem adeo exarsere studia, ut vix parentes ab liberis temperaverint. Pisias Pellenensis erat; filium damiurgum nomine Memnonem habebat, partis eius, quae decretum recitari perrogarique sententias prohibebat. is diu obtestatus filium, ut consulere Achaeos communi saluti pateretur neu pertinacia sua gentem universam perditum iret, postquam parum proficiebant preces, iuratus se eum sua manu interempturum nec pro filio sed pro hoste habiturum minis pervicit, ut postero die coniungeret iis se, qui referebant. qui cum plures facti referrent, omnibus fere populis haud dubie approbantibus relationem ac prae se ferentibus, quid decreturi essent, Dymaei ac Megalopolitani et quidam Argivorum, priusquam decretum fieret, consurrexerunt ac reliquerunt concilium neque mirante ullo nec improbante. nam Megalopolitanos avorum memoria pulsos ab Lacedaemoniis restituerat in patriam Antigonus, et Dymaeis, captis nuper direptisque ab exercitu Romano, cum redimi eos, ubicumque servirent, Philippus iussisset, non libertatem modo sed etiam patriam reddiderat; iam Argivi, praeterquam quod Macedonum reges ab se oriundos credunt, privatis etiam hospitiis familiarique amicitia plerique illigati Philippo erant. ob haec concilio, quod inclinaverat ad Romanam societatem iubendam, excesserunt, veniaque iis huius secessionis fuit et magnis et recentibus obligatis beneficiis. ceteri populi Achaeorum, cum sententias perrogarentur, societatem cum Attalo ac Rhodiis praesenti decreto confirmarunt; cum Romanis, quia iniussu populi non poterat rata esse, in id tempus, quo Romam mitti legati possent, dilata est; in praesentia tris legatos ad L. Quinctium mitti placuit et exercitum omnem Achaeorum ad Corinthum admoveri captis Cenchreis iam urbem ipsam Quinctio oppugnante.

supersum unus justus concilium dies tertius enim lex jubeo decretum fio in qui adeo exardeo studium ut vix parens ab liber temperaverint pisias pellenensis sum filius demiurgus nomen memnon habeo pars is qui decretum recitaris perrogo sententia prohibeo is diu obtestor filius ut consulo achaeus communis salus pateo neu pertinacia suus gens universus perdo eo postquam parum proficio prex juro sui is suus manus interimo neque pro filius sed pro hostis habeo minae pervinco ut posterus dies conjungo is sui qui refero qui cum multus facio refero omnis fere populus haud dubius approbo relatio atque prae sui fero quis decerno sum dymaeus atque megalopolitani et quidam argivus priusquam decretum fio consurgo atque relinquo concilium neque miro ullus neque improbo nam megalopolitani avus memoria pello ab lacedaemonius restituo in patria antigonus et dymaeus capio nuper disrepo ab exercitus romanus cum redimo is ubicumque servio philippus iubeo non libertas modo sed etiam patria reddo iam argivus praeterquam qui macedones rex ab sui orior credo privo etiam hospitium familiaris amicitia plerusque illigati philippus sum ob hic concilio qui inclino ad romanus societas jubeo excedo veniaque is hic secessio sum et magnus et recens obligo beneficium ceterus populus achaeus cum sententia perrogo societas cum attalus atque rhodius praesens decretum confirmo cum romanus quia injussus populus non possum reor sum in is tempus quo roma mitto legatus possum differo sum in praesens tres legatus ad l quintius mitto placeo et exercitus omnis achaeus ad corinthus admoveo capio cenchreae iam urbs ipse quintius oppugno


consul per Charopum Epiroten certior factus, quos saltus cum exercitu insedisset rex, et ipse, cum Corcyrae hibernasset, vere primo in continentem travectus ad hostem ducere pergit. quinque milia ferme ab regiis castris cum abesset, loco munito relictis legionibus ipse cum expeditis progressus ad speculanda loca postero die consilium habuit, utrum per insessum ab hoste saltum, quamquam labor ingens periculumque proponeretur, transitum temptaret, an eodem itinere, quo priore anno Sulpicius Macedoniam intraverat, circumduceret copias. hoc consilium per multos dies agitanti ei nuntius venit T. Quinctium consulem factum sortitumque provinciam Macedoniam maturato itinere iam Corcyram traiecisse.

consul per charopum epirotes certus facio qui saltus cum exercitus insedeo rex et ipse cum corcyra hiberno verus primus in contineo travectus ad hostis duco pergo quinque mille ferme ab regius castrum cum absum locus munio relinquo legio ipse cum expeditus progredior ad speculor locum posterus dies consilium habeo utrum per insessus ab hostis saltus quamquam labor ingens periculum propono transeo tento an idem iter quo prior annus sulpicius macedonia intro circumduco copia hic consilium per multus dies agito is nuntius venio t quintius consul facio sortio provincia macedonia maturo iter iam corcyra transjacio


ceterum adventu in Achaiam Philoclis, regii praefecti, non Corinthus tantum liberata obsidione, sed Argivorum quoque civitas per quosdam principes Philocli prodita est temptatis prius animis plebis. mos erat comitiorum die primo velut ominis causa praetores pronuntiare Iovem Apollinemque et Herculem; additum lege erat, ut his Philippus rex adiceretur. cuius nomen post pactam cum Romanis societatem quia praeco non adiecit, fremitus primo multitudinis ortus, deinde clamor subicientium Philippi nomen iubentiumque legitimum honorem usurpare, donec cum ingenti adsensu nomen recitatum est. huius fiducia favoris Philocles arcessitus nocte occupat collem imminentem urbi — Larisam eam arcem vocant — positoque ibi praesidio cum lucis principio signis infestis ad subiectum arci forum vaderet, instructa acies ex adverso occurrit. praesidium erat Achaeorum, nuper impositum, quingenti fere iuvenes delecti omnium civitatium; Aenesidemus Dymaeus praeerat. ad hos orator a praefecto regio missus, qui excedere urbe iuberet: neque enim pares eos oppidanis solis, qui idem quod Macedones sentirent, nedum adiunctis Macedonibus esse, quos ne Romani quidem ad Corinthum sustinuissent, primo nihil nec ducem nec ipsos movit; post paulo, ut Argivos quoque armatos ex parte altera venientis magno agmine viderunt, certam perniciem cernentes, omnem tamen casum, si pertinacior dux fuisset, videbantur subituri. Aenesidemus, ne flos Achaeorum iuventutis simul cum urbe amitteretur, pactus a Philocle, ut abire illis liceret, ipse quo loco steterat armatus cum paucis clientibus non excessit. missus a Philocle, qui quaereret, quid sibi vellet. nihil statu moto, cum proiecto prae se clipeo staret, in praesidio creditae urbis moriturum se armatum respondit. tum iussu praefecti a Thraecibus coniecta tela interfectique omnes. et post pactam inter Achaeos ac Romanos societatem duae nobilissimae urbes, Argi et Corinthus, in potestate regis erant. haec ea aestate ab Romanis in Graecia terra marique gesta.

ceterum advenio in achaia philoclis regius praefectus non corinthus tantus libero obsidio sed argivus quoque civitas per quidam princeps philocli prodeo sum temptas prior animus plebs mos sum comitium dies primus velut omen causa praetor pronuntiaris iuppiter apollo et herculis addo lex sum ut hic philippus rex adicio qui nomen post paciscor cum romanus societas quia praeco non adiicio fremo primus multitudo ortus deinde clamor subicio philippus nomen jubeo legitimus honor usurparis donec cum ingens assensus nomen recitas sum hic fiducia favor philocles arcesso nox occupo collis immineo urbs larisam is arx voco pono ibi praesidium cum lucus principium signum infestus ad subicio arx forum vaderet instruo acies ex adverso occurro praesidium sum achaeus nuper impono quingenti fere juvenis deligo omnis civitas aenesidemus dymaeus praesum ad hic orator ab praeficio regius mitto qui excedo urbs iubeo neque enim par is oppidanus sol qui idem qui macedones sentio nedum adjungo macedones sum qui ne romanus quidem ad corinthus sustineo primus nihil neque dux neque ipse moveo post paulus ut argivus quoque armatus ex pars alter venio magnus agmen video certus pernicies cerno omnis tamen casus si pertinax dux sum video subeo aenesidemus ne flos achaeus iuventus simul cum urbs amitto paciscor ab philocle ut abeo ille licet ipse quo locus sto armo cum paucus cliens non excedo mitto ab philocle qui quaero quis sui volo nihil status moveo cum projectum prae sui clipeus sto in praesidium credo urbs morior sui armo respondeo tum iussus praefectus ab thraecibus conicio telum interfacio omnis et post paciscor inter achaeus atque romanus societas duo nobilis urbs argus et corinthus in potestas rex sum hic is aestas ab romanus in graecia terra mare gero


C. Cornelio et Q. Minucio consulibus, omnium primum de provinciis consulum praetorumque actum. prius de praetoribus transacta res, quae transigi sorte poterat. urbana Sergio, peregrina iurisdictio Minucio obtigit; Sardiniam Atilius, Siciliam Manlius, Hispanias Sempronius citeriorem, Helvius ulteriorem est sortitus. consulibus Italiam Macedoniamque sortiri parantibus L. Oppius et Q. Fulvius tribuni plebis impedimento erant, quod longinqua provincia Macedonia esset, neque ulla alia res maius bello impedimentum ad eam diem fuisset, quam quod vixdum inchoatis rebus in ipso conatu gerendi belli prior consul revocaretur. quartum iam annum esse ab decreto Macedonico bello. quaerendo regem et exercitum eius Sulpicium maiorem partem anni absumpsisse. Villium congredientem cum hoste infecta re revocatum. Quinctium rebus divinis Romae maiorem partem anni retentum ita gessisse tamen res, ut, si aut maturius in provinciam venisset, aut hiems magis sera fuisset, potuerit debellare; nunc prope in hiberna profectum ita comparare dici bellum, ut, nisi successor impediat, perfecturus aestate proxima videatur. his orationibus pervicerunt, ut consules in senatus auctoritate fore dicerent se, si idem tribuni plebis facerent. permittentibus utrisque liberam consultationem patres consulibus ambobus Italiam provinciam decreverunt, T. Quinctio prorogarunt imperium, donec successor ex senatus consulto venisset. consulibus binae legiones decretae et ut bellum cum Gallis Cisalpinis, qui defecissent a populo Romano, gererent. Quinctio in Macedoniam supplementum decretum, sex milia peditum, trecenti equites, sociorum navalium milia tria. praeesse eidem, cui praeerat, classi L. Quinctius Flamininus iussus. praetoribus in Hispanias octona milia peditum socium ac nominis Latini data et quadringeni equites, ut dimitterent veterem ex Hispaniis militem; et terminare iussi, qua ulterior citeriorve provincia servaretur. Macedoniae legatos P. Sulpicium et P. Villium , qui consules in ea provincia fuerant, adiecerunt.

que cornelius et q minucius consul omnis primus de provincia consul praetor ago prior de praetor transigo res qui transigo sors possum urbanus sergius peregrinus jurisdictio minucius obtingo sardinia atilius sicilia manlius hispania sempronius citer helvus ulter sum sortior consul italia macedonia sortior paro l oppius et q fulvus tribunus plebs impedimentum sum qui longinquus provincia macedonius sum neque ullus alius res magnus bellum impedimentum ad is dies sum quam qui vixdum incoho res in ipse conatus gero bellum prior consul revoco quartus iam annus sum ab decretum macedonicus bellum quaero rex et exercitus is sulpicius magnus pars annus absumo villius congredior cum hostis inficio res revoco quintius res divinus roma magnus pars annus retendo ita gero tamen res ut si aut maturus in provincia venio aut hiems magis serus sum possum debellaris nunc prope in hibernus proficiscor ita comparo dico bellum ut nisi successor impedio perficio aestas propior video hic oratio pervicerunt ut consul in senatus auctoritas sum dico sui si idem tribunus plebs facio permitto uterque liber consultatio pater consul ambo italia provincia decerno t quintius prorogo imperium donec successor ex senatus consultum venio consul bini legio decerno et ut bellum cum gallus cisalpinus qui deficio ab populus romanus gero quintius in macedonia supplementum decretum sex mille pedes trecenti eques socius navalis mille tres praesum idem qui praesum classis l quintius flamininus iubeo praetor in hispania octoni mille pedes socius atque nomen latinum do et quadringeni eques ut dimitto vetus ex hispania miles et terminaris iubeo qui ulterior citeriorve provincia servo macedonia legatus p sulpicius et p villius qui consul in is provincia sum adicio


C. Atinius tribunus plebis tulit, ut quinque coloniae in oram maritimam deducerentur, duae ad ostia fluminum Vulturni Liternique, una Puteolos, una ad Castrum Salerni: his Buxentum adiectum. trecenae familiae in singulas colonias iubebantur mitti. triumviri deducendis iis, qui per triennium magistratum haberent, creati M. Servilius Geminus , Q. Minucius Thermus , Ti. Sempronius Longus .

que atinius tribunus plebs fero ut quinque colonia in ora maritimus deduco duo ad ostium flumen vulturni liternum unus puteoli unus ad castra salernus hic buxentum adiectus treceni familia in singulus colonia jubeo mitto triumviri deduco is qui per triennium magistratus habeo creo m servilis geminus q minucius thermus tiberius sempronius longus


sex. Aelius consul, ex Gallia comitiorum causa Romam cum redisset, creavit consules C. Cornelium Cethegum et Q. Minucium Rufum . biduo post praetorum comitia habita. sex praetores illo anno primum creati crescentibus iam provinciis et latius patescente imperio; creati autem hi: L. Manlius Volso, C. Sempronius Tuditanus , M. Sergius Silus , M. Helvius , M. Minucius Rufus . L. Atilius —Sempronius et Helvius ex iis aediles plebis erant—; curules aediles Q. Minucius Thermus et Ti. Sempronius Longus . ludi Romani eo anno quater instaurati.

sex aelius consul ex gallia comitium causa roma cum redeo creo consul que cornelius cethegus et q minucius rufus biduus post praetor comitium habeo sex praetor ille annus primus creo cresco iam provincia et fero patesco imperium creo autem hic l manlius vulso que sempronius tuditanus m sergius silus m helvus m minucius rufus l atilius sempronius et helvus ex is aedilis plebs sum curulis aedilis q minucius thermus et tiberius sempronius longus ludo romanus is annus quater instauro


sub idem fere tempus, quo consul adversus Philippum primum in Epiri faucibus posuit castra, et L. Quinctius frater consulis, cui classis cura maritimaeque orae imperium mandatum ab senatu erat, cum duabus quinqueremibus Corcyram travectus, postquam profectam inde classem audivit, nihil morandum ratus, cum ad Samen insulam adsecutus esset, dimisso C. Livio, cui successerat, tarde inde ad Maleum trahendis plerumque remulco navibus, quae cum commeatu sequebantur, pervenit. a Maleo, iussis ceteris, quantum maxime possent maturare, sequi, ipse tribus quinqueremibus expeditis Piraeum praecedit accepitque naves relictas ibi ab L. Apustio legato ad praesidium Athenarum. eodem tempore duae ex Asia classes profectae, una cum Attalo rege — eae quattuor et viginti quinqueremes erant —, Rhodia altera viginti navium tectarum; Agesimbrotus praeerat. hae circa Andrum insulam classes coniunctae Euboeam inde exiguo distantem freto traiecerunt. Carystiorum primum agros vastarunt; deinde, ubi Carystus praesidio a Chalcide raptim misso firma visa est, ad Eretriam accesserunt. eodem et L. Quinctius cum iis navibus, quae Piraei fuerant, Attali regis adventu audito venit iussis, ut quaeque ex sua classe venissent naves, Euboeam petere. Eretria summa vi oppugnabatur; nam et trium iunctarum classium naves omnis generis tormenta machinasque ad urbium excidia secum portabant, et agri adfatim materiae praebebant ad nova molienda opera. oppidani primo [haud] impigre tuebantur moenia, dein fessi vulneratique aliquot, cum et muri partem eversam operibus hostium cernerent, ad deditionem inclinarunt. sed praesidium erat Macedonum, quos non minus quam Romanos metuebant, et Philocles regius praefectus a Chalcide nuntios mittebat se in tempore adfuturum, si sustinerent obsidionem. haec mixta metu spes ultra, quam vellent aut quam possent, trahere eos tempus cogebat; deinde, postquam Philoclen repulsum trepidantemque refugisse Chalcidem acceperunt, oratores extemplo ad Attalum veniam fidemque eius petentis miserunt. dum in spem pacis intenti segnius munera belli obeunt et ea modo parte, qua murus dirutus erat, ceteris neglectis stationes armatas opponunt. Quinctius noctu ab ea parte, quae minime suspecta erat, impetu facto scalis urbem cepit. oppidanorum omnis multitudo cum coniugibus ac liberis in arcem confugit, deinde in deditionem venit. pecuniae aurique et argenti haud sane multum fuit; signa et tabulae priscae artis ornamentaque eius generis plura quam pro urbis magnitudine aut opibus ceteris inventa. Carystus inde repetita, unde, priusquam e navibus copiae exponerentur, omnis multitudo urbe deserta in arcem confugit. inde ad fidem ab Romano petendam oratores mittunt. oppidanis extemplo vita ac libertas concessa est; Macedonibus treceni nummi in capita statutum pretium est, et ut armis traditis abirent. hac summa redempti inermes in Boeotiam traiecti. navales copiae duabus claris urbibus Euboeae intra dies paucos captis circumvectae Sunium, Atticae terrae promunturium, Cenchreas, Corinthiorum emporium, petierunt.

sub idem fere tempus quo consul adverro philippus primus in epirus fauces pono castrum et l quintius frater consul qui classis cura maritimus ora imperium mando ab senatus sum cum duo quinqueremis corcyra travectus postquam proficio inde classis audio nihil moror reor cum ad samos insula assequor sum dimitto que livius qui succedo tardus inde ad maleus traho plerusque remulcum navis qui cum commeatus sequor pervenio ab maleus iussum ceterus quantus magnus possum maturaris sequor ipse tres quinqueremis expeditus piraceus praecedo accipio navo relinquo ibi ab l apustio legatus ad praesidium athenaris idem tempus duo ex asia classis proficio unus cum attalus rex is quattuor et viginti quinqueremis sum rhodius alter viginti navis tectaris agesimbrotus praesum hic circa andros insula classis conjungo euboea inde exiguus disto fretus transjacio carystius primus ager vasto deinde ubi carystus praesidium ab chalcis raptim mitto firmo video sum ad eretria accedo idem et l quintius cum is navis qui piraceus sum attal rex advenio audio venio iussum ut quisque ex suus classis venio navo euboea peto eretria summus vis oppugno nam et tres iungo classis navo omnis genus tormentum machina ad urbs excidium sui porto et ager affatim materia praebeo ad novo molio opus oppidanus primus haud impiger tueor moenia deinde fatisco vulnero aliquot cum et murus pars everro opus hostis cerno ad deditio inclino sed praesidium sum macedones qui non paruus quam romanus metuo et philocles regius praefectus ab chalcis nuntius mitto sui in tempus adsum si sustineo obsidio hic misceo metus spes ultra quam volo aut quam possum traho is tempus cogo deinde postquam philoclen repello trepido refugio chalcis accipio orator extemplo ad attal venio fides is peto mitto dum in spes pax intendo segnis munus bellum obeo et is modo pars qui murus diruo sum ceterus neglego statio armo oppono quintius nox ab is pars qui paruus suspicio sum impetus facio scalae urbs capio oppidanus omnis multitudo cum conjunx atque liber in arx confugio deinde in deditio venio pecunia aurum et argentum haud sanus multus sum signum et tabula priscus ars ornamentum is genus multus quam pro urbs magnitudo aut ops ceterus invenio carystus inde repeto unde priusquam e navis copia expono omnis multitudo urbs desero in arx confugio inde ad fides ab romanus peto orator mitto oppidanus extemplo vito atque libertas concedo sum macedones treceni nummus in caput status pretium sum et ut arma trado abeo hic summus reemo inermis in boeotia transjacio naval copia duo claris urbs euboea intra dies paucus capio circumvectae sunium attica terra promunturium cenchreae corinthii emporium peto


Minucius consul primo effusis populationibus peragraverat finis Boiorum, deinde, ut relictis Insubribus ad sua tuenda receperant sese, castris se tenuit acie dimicandum cum hoste ratus. nec Boi detrectassent pugnam, ni fama Insubres victos adlata animos fregisset. itaque relicto duce castrisque dissipati per vicos, sua quisque ut defenderent, rationem gerendi belli hosti mutarunt. omissa enim spe per unam dimicationem rei decernendae rursus populari agros et urere tecta vicosque expugnare coepit. per eosdem dies Clastidium incensum. inde in Ligustinos Ilvates, qui soli non parebant, legiones ductae. ea quoque gens, ut Insubres acie victos, Boios ita, ut temptare spem certaminis non auderent, territos audivit, in dicionem venit. litterae consulum amborum de rebus in Gallia prospere gestis sub idem tempus Romam adlatae. M. Sergius praetor urbanus in senatu eas, deinde ex auctoritate patrum ad populum recitavit. supplicatio in quadriduum decreta.

minucius consul primus effundo populatio peragro finis boii deinde ut relinquo insuber ad suus tueor recipio sui castrum sui teneo acies dimico cum hostis reor neque boo detrectassent pugna ni fama insuber vinco affero animus frango itaque relinquo dux castra dissipati per vicus suus quisque ut defendo ratio gero bellum hostis muto omitto enim spes per unus dimicatio res decerno rursus populor ager et uro tectum vicus expugnaris coepio per idem dies clastidium incendo inde in ligustini ilvates qui solus non pareo legio duco is quoque gens ut insuber acies vinco boii ita ut tento spes certamen non audeo terreo audio in dicio venio littera consul ambo de res in gallia prosperus gero sub idem tempus roma affero m sergius praetor urbanus in senatus is deinde ex auctoritas pater ad populus recito supplicatio in quadriduum decretum


ab Suessa nuntiatum est duas portas quodque inter eas muri erat de caelo tactum; et Formiani legati aedem Iovis, item Ostienses aedem Iovis, et Veliterni Apollinis et Sangus aedes, et in Herculis aede capillum enatum; et ex Bruttiis ab Q. Minucio propraetore scriptum eculeum cum quinque pedibus, pullos gallinaceos tris cum ternis pedibus natos esse. a P. Sulpicio proconsule ex Macedonia litterae adlatae, in quibus inter cetera scriptum erat lauream in puppi navis longae enatam. priorum prodigiorum causa senatus censuerat, ut consules maioribus hostiis, quibus diis videretur, sacrificarent; ob hoc unum prodigium haruspices in senatum vocati, atque ex responso eorum supplicatio populo in diem unum indicta et ad omnia pulvinaria res divinae factae.

ab suessa nuntio sum duo porta quisque inter is murus sum de caelum tango et formiani legatus aedes iuppiter item ostiensis aedes iuppiter et veliternus apollo et sangus aedes et in hercules aedes capillus eno et ex bruttius ab q minucius propraetor scribo equuleus cum quinque pes pullus gallinaceus tres cum terni pes nascor sum ab p sulpicius proconsulis ex macedonius littera affero in qui inter ceterus scribo sum laurea in puppis navus longus eno prior prodigus causa senatus censeo ut consul magnus hostia qui diuus video sacrifico ob hic unus prodigium haruspex in senatus voco atque ex respondeo is supplicatio populus in dies unus indico et ad omnis pulvinaris res divina facio


Attali deinde regis legatos in senatum consules introduxerunt. ii regem classe sua copiisque omnibus terra marique rem Romanam iuvare quaeque imperarent Romani consules, impigre atque oboedienter ad eam diem fecisse cum exposuissent, vereri dixerunt, ne id praestare ei per Antiochum regem ultra non liceret; vacuum namque praesidiis navalibus terrestribusque regnum Attali Antiochum invasisse. itaque Attalum orare patres conscriptos, si sua classi suaque opera uti ad Macedonicum bellum vellent, mitterent ipsi praesidium ad regnum eius tutandum; si id nollent, ipsum ad sua defendenda cum classe ac reliquis copiis redire paterentur. senatus legatis ita responderi iussit: quod rex Attalus classe copiisque aliis duces Romanos iuvisset, id gratum senatui esse; auxilia nec ipsos missuros Attalo adversus Antiochum, socium et amicum populi Romani, nec Attali auxilia retenturos ultra, quam regi commodum esset; semper populum Romanum alienis rebus arbitrio alieno usum; et principium et finem in potestatem ipsorum, qui ope sua velint adiutos Romanos, esse; legatos ad Antiochum missuros, qui nuntient Attali naviumque eius et militum opera adversus Philippum communem hostem uti populum Romanum; gratum eum facturum senatui, si regno Attali abstineat belloque absistat; aequum esse socios et amicos populi Romani reges inter se quoque ipsos pacem servare.

attal deinde rex legatus in senatus consul introduco is rex classis suus copia omnis terra mare res romanus iuvaris quisque impero romanus consul impiger atque oboedienter ad is dies facio cum expono vereor dico ne is praesto is per antiochus rex ultra non licet vacuus namque praesidium naval terrestris regnum attal antiochus invado itaque attal oro pater conscribo si suus classis suum opus uti ad macedonicus bellum volo mitto ipse praesidium ad regnum is tutor si is nolo ipse ad suus defendo cum classis atque reliquus copia redeo pateo senatus legatus ita respondeo iubeo qui rex attalus classis copia alius dux romanus juvo is gratus senatus sum auxilium neque ipse mitto attalus adverro antiochus socius et amicus populus romanus neque attal auxilium retendo ultra quam rex commodus sum semper populus romanus alienus res arbitrium alienus usus et principium et finis in potestas ipse qui ops suus volo adjuvo romanus sum legatus ad antiochus mitto qui nuntio attal naviumque is et miles opus adverro philippus communis hostis uti populus romanus gratus is facio senatus si regnum attal abstineo bellus absisto aequus sum socius et amicus populus romanus rex inter sui quoque ipse pax servaris


et hi quidem e regione portae, quae fert Sicyonem, posuerunt castra; Romani in Cenchreas versam partem urbis, Attalus traducto per Isthmum exercitu ab Lechaeo, alterius maris portu, oppugnabant, primo segnius, sperantes seditionem intus fore inter oppidanos ac regium praesidium. postquam uno animo omnes, et Macedones tamquam communem patriam tuebantur, et Corinthii ducem praesidii Androsthenen haud secus quam civem et suffragio creatum suo imperio in se uti patiebantur, omnis inde spes oppugnantibus in vi et armis et operibus erat. undique aggeres haud facili aditu ad moenia admovebantur. aries ex ea parte, quam Romani oppugnabant, aliquantum muri diruerat; in quem locum, quia nudatus munimento erat, protegendum armis cum Macedones concurrerent, atrox proelium inter eos ac Romanos ortum est. ac primo multitudine facile expellebantur Romani; adsumptis deinde Achaeorum Attalique auxiliis aequabant certamen, nec dubium erat, quin Macedonas Graecosque facile loco pulsuri fuerint. transfugarum Italicorum magna multitudo erat, pars ex Hannibalis exercitu metu poenae a Romanis Philippum secuta, pars navales socii relictis nuper classibus ad spem honoratioris militiae transgressi; hos desperata salus, si Romani vicissent, ad rabiem magis quam audaciam accendebat. promunturium est adversus Sicyonem Iunonis, quam vocant Acraeam, in altum excurrens; traiectus inde Corinthum septem fere milium passuum. eo Philocles, regius et ipse praefectus, mille et quingentos milites per Boeotiam duxit. praesto fuere ab Corintho lembi, qui praesidium id acceptum Lechaeum traicerent. auctor erat Attalus incensis operibus omittendae extemplo oppugnationis; pertinacius Romanus in incepto perstabat. is quoque, ut pro omnibus portis disposita videt praesidia regia nec facile erumpentium impetus sustineri posse, in Attali sententiam concessit. ita inrito incepto dimissis Achaeis reditum ad naves est. Attalus Piraeum, Romani Corcyram petierunt.

et hic quidem e regio porta qui fero sicyon pono castrum romanus in cenchreae verro pars urbs attalus traduco per isthmus exercitus ab lechaeum alter mare portus oppugno primus segnis spero seditio intus sum inter oppidanus atque regius praesidium postquam unus animus omnis et macedones tamquam communis patria tueor et corinthius dux praesidium androsthenen haud secus quam civis et suffragium creo suus imperium in sui uti patior omnis inde spes oppugno in vis et arma et opus sum undique aggero haud facilis aditus ad moenia admoveo aries ex is pars quam romanus oppugno aliquantus murus diruo in qui locus quia nudo munimentum sum protego arma cum macedones concurro atrox proelium inter is atque romanus orior sum atque primus multitudo facilis expello romanus adsumo deinde achaeus attalus auxilium aequo certamen neque dubius sum quin macedonas graeci facilis locus pello sum transfugaris italicus magnus multitudo sum pars ex hannibal exercitus metus poena ab romanus philippus sequor pars naval socius relinquo nuper classis ad spes honoro militia transgredior hic despero salus si romanus vinco ad rabies magis quam audacia accendo promunturium sum adverro sicyon juno quam voco acraeus in altus excurro trajectus inde corinthus septem fere mille passus is philocles regius et ipse praefectus mille et quingenti miles per boeotia duco praesto sum ab corinthus lembus qui praesidium is accipio lechaeum traicio auctor sum attalus incendo opus omitto extemplo oppugnatio pertinax romanus in inceptum persto is quoque ut pro omnis porta dispono video praesidium regius neque facilis erumpo impetus sustineo possum in attal sententia concedo ita irrito inceptum dimitto achaeus redeo ad navo sum attalus piraceus romanus corcyra peto


inde Quinctius Corinthum est profectus et ad portam cum Cretensium cohorte accessit, ut Philocli praefecto urbis appareret tyrannum a Philippo descisse. Philocles et ipse ad imperatorem Romanum in colloquium venit hortantique, ut extemplo transiret urbemque traderet, ita respondit, ut distulisse rem magis quam negasse videretur. a Corintho Quinctius Anticyram traiecit; inde fratrem ad temptandam Acarnanum gentem misit.

inde quintius corinthus sum proficiscor et ad porta cum cretensis cohors accedo ut philocli praeficio urbs appareo tyrannus ab philippus descio philocles et ipse ad imperator romanus in colloquium venio horto ut extemplo transeo urbs trado ita respondeo ut differo res magis quam nego video ab corinthus quintius anticyra transiacio inde frater ad tento acarnanum gens mitto


nolite, quia ultro Romani petunt amicitiam, id quod optandi vobis ac summopere petendum erat, fastidire. metu enim videlicet compulsi et deprensi in aliena terra, quia sub umbra vestri auxilii latere volunt, in societatem vestram confugiunt, ut portibus vestris recipiantur, ut commeatibus utantur! mare in potestate habent; terras, quascunque adeunt, extemplo dicionis suae faciunt. quod rogant, cogere possunt; quia pepercisse vobis volunt, committere vos, cur pereatis, non patiuntur. nam quod Cleomedon modo tamquam mediam et tutissimam vobis viam consilii, ut quiesceretis abstineretisque armis, ostendebat, ea non media, sed nulla via est. etenim praeterquam quod aut accipienda aut spernenda vobis Romana societas est, quid aliud quam nusquam gratia stabili, velut qui eventum expectaverimus, ut fortunae applicaremus nostra consilia, praeda victoris erimus? nolite, si, quod omnibus votis petendum erat, ultro offertur, fastidire. non, quem ad modum hodie utrumque vobis licet, sic semper liciturum est; nec saepe nec diu eadem occasio erit. liberare vos a Philippo iam diu magis vultis quam audetis. sine vestro labore et periculo qui vos in libertatem vindicarent, cum magnis classibus exercitibusque mare traiecerunt. hos si socios aspernamini, vix mentis sanae estis; sed aut socios aut hostes habeatis oportet.'

nolo quia ultro romanus peto amicitia is qui opto tu atque summopere peto sum fastidio metus enim videlicet compello et deprendo in alienus terra quia sub umbra vester auxilium lateo volo in societas vester confugio ut portus vester recipio ut commeatus utor mare in potestas habeo terra quicumque adeo extemplo dicio suus facio qui rogo cogo possum quia parco tu volo committo tu cur pereo non patior nam qui cleomedon modo tamquam medius et tueor tu via consilium ut quiesco abstineo arma ostendo is non medius sed nullus via sum etenim praeterquam qui aut accipio aut sperno tu romanus societas sum quis alius quam nusquam gratia stabilis velut qui evenio expectaverimus ut fortuna applicaremus noster consilium praeda victor sum nolo si qui omnis voveo peto sum ultro offertor fastidio non qui ad modus hodie uterque tu licet sic semper liceo sum neque saepe neque diu idem occasio sum liberaris tu ab philippus iam diu magis volo quam audeo sine vester labor et periculum qui tu in libertas vindico cum magnus classis exercitus mare transjacio hic si socius aspernor vix mens sanus sum sed aut socius aut hostis habeo oportet


T. Quinctius alter consul maturius, quam priores soliti erant consules, a Brundisio cum tramisisset, Corcyram tenuit cum octo milibus peditum, equitibus octingentis. ab Corcyra in proxima Epiri quinqueremi traiecit et in castra Romana magnis itineribus contendit. inde Villio dimisso paucos moratus dies, dum se copiae ab Corcyra adsequerentur, consilium habuit, utrum recto itinere per castra hostium vim facere conaretur, an ne temptata quidem re tanti laboris ac periculi per Dassaretios potius Lyncumque tuto circuitu Macedoniam intraret. vicissetque ea sententia, ni timuisset, ne, cum a mari longius recessisset, emisso e manibus hoste, si, quod antea fecerat, solitudinibus silvisque se tutari rex voluisset, sine ullo effectu aestas extraheretur. utcumque esset igitur, illo ipso tam iniquo loco adgredi hostem placuit. sed magis fieri id placebat, quam, quomodo fieret, satis expediebant; diesque quadraginta sine ullo conatu sedentes in conspectu hostium absumpserant. inde spes data Philippo est per Epirotarum gentem temptandae pacis; habitoque concilio delecti ad eam rem agendam Pausanias praetor et Alexander magister equitum consulem et regem, ubi in artissimas ripas Aous cogitur amnis, in conloquium adduxerunt. summa postulatorum consulis erat: praesidia ex civitatibus rex deduceret; iis, quorum agros urbesque populatus esset, redderet res, quae comparerent; ceterorum aequo arbitrio aestimatio fieret. Philippus aliam aliarum civitatium condicionem esse respondit: quas ipse cepisset, eas liberaturum; quae sibi traditae a maioribus essent, earum hereditaria ac iusta possessione non excessurum. si quas quererentur belli clades eae civitates, cum quibus bellatum foret, arbitro quo vellent populorum, cum quibus pax utrisque fuisset, se usurum. consul nihil ad id quidem arbitro aut iudice opus esse dicere; cui enim non apparere ab eo, qui prior arma intulisset, iniuriam ortam, nec Philippum ab ullis bello lacessitum priorem vim omnibus fecisse? inde cum ageretur, quae civitates liberandae essent, Thessalos primos omnium nominavit consul. ad id vero adeo accensus indignatione est rex, ut exclamaret: 'quid victo gravius imperares, T. Quincti ?', atque ita se ex colloquio proripuit; et temperatum aegre est, quin missilibus, quia dirempti medio amni fuerant, pugnam inter se consererent. postero die per excursiones ab stationibus primo in planitie satis ad id patenti multa levia commissa proelia sunt; deinde recipientibus se regiis in arta et confragosa loca aviditate accensi certaminis eo quoque Romani penetravere. pro his ordo et militaris disciplina et genus armorum erat, aptum tegendis corporibus; pro hoste loca et catapultae ballistaeque in omnibus prope rupibus quasi in muro dispositae. multis hinc atque illinc vulneribus acceptis, cum etiam, ut in proelio iusto, aliquot cecidissent, nox pugnae finem fecit.

t quintius alter consul maturus quam prior soleo sum consul ab brundisium cum transmitto corcyra teneo cum octo mille pedes eques octingenti ab corcyra in propior epirus quinqueremis transiacio et in castrum romanus magnus iter contendo inde villius dimitto paucus moror dies dum sui copia ab corcyra assequor consilium habeo utrum recingo iter per castrum hostis vis facio conor an ne tento quidem res tantus labor atque periculum per dassaretios potis lyncumque tueor circuitus macedonia intro vinco is sententia ni timeo ne cum ab mare longus recedo emitto e manus hostis si qui antea facio solitudo silva sui tutaris rex volo sine ullus effectus aestas extraho utcumque sum igitur ille ipse tam iniquus locus aggredior hostis placeo sed magis fio is placeo quam quomodo fio satis expedio dies quadraginta sine ullus conatus sedeo in conspectus hostis absumo inde spes do philippus sum per epirotaris gens tento pax habeo concilio deligo ad is res ago pausanias praetor et alexander magister eques consul et rex ubi in artus ripa aous cogo amnis in colloquium adduco summus postulator consul sum praesidium ex civitas rex deduco is qui ager urbs populo sum reddo res qui compareo ceterus aequus arbitrium aestimatio fio philippus alius alius civitas condicio sum respondeo qui ipse capio is libero qui sui trado ab magnus sum is hereditarius atque iustus possessio non excedo si qui queror bellum clades is civitas cum qui bello sum arbiter quo volo populus cum qui pax uterque sum sui utor consul nihil ad is quidem arbiter aut iudex opus sum dico qui enim non appareo ab is qui prior arma infero iniuria orior neque philippus ab ullus bellum lacesso prior vis omnis facio inde cum ago qui civitas libero sum thessali primus omnis nomino consul ad is verus adeo accendo indignatio sum rex ut exclamo quis vinco gravis imperaris t quintius atque ita sui ex colloquium proripio et tempero aeger sum quin missilis quia disredimo medium amnis sum pugna inter sui consero posterus dies per excursio ab statio primus in planitie satis ad is pateo multus levis committo proelio sum deinde recipio sui regius in artus et confragosus locum aviditas accendo certamen is quoque romanus penetro pro hic ordo et militaris disciplina et genus armus sum aptus tego corpus pro hostis locum et catapulta ballista in omnis prope rupes quasi in murus dispono multus hinc atque illinc vulnus accipio cum etiam ut in proelium justus aliquot caedo nox pugna finis facio


eadem aestate equites ducenti et elephanti decem et tritici modium ducenta milia ab rege Masinissa ad exercitum, qui in Graecia erat, pervenerunt. item ex Sicilia Sardiniaque magni commeatus et vestimenta exercitui missa. Siciliam M. Marcellus , Sardiniam M. Porcius Cato obtinebat, sanctus et innocens, asperior tamen in faenore coercendo habitus; fugatique ex insula faeneratores et sumptus, quos in cultum praetorum socii facere soliti erant, circumcisi aut sublati.

idem aestas eques ducenti et elephantus decem et triticum modius ducenti mille ab rex masinissa ad exercitus qui in graecia sum pervenio item ex sicilia sardinia magnus commeatus et vestimentum exercitus mitto sicilia m marcellus sardinia m porcius cato obtineo sancio et innocens asper tamen in faenus coerceo habitus fugo ex insula faenerator et sumptus qui in cultus praetor socius facio soleo sum circumcido aut suffero


eodem anno legati ab rege Attalo coronam auream ducentum quadraginta sex pondo in Capitolio posuerunt gratiasque senatui egere, quod Antiochus legatorum Romanorum auctoritate motus finibus Attali exercitum deduxisset.

idem annus legatus ab rex attalus corona aureus ducenti quadraginta sex pondo in capitolium pono gratia senatus ago qui antiochus legatus romanus auctoritas moueo finis attal exercitus deduco


dilectu rebusque aliis divinis humanisque, quae per ipsos agenda erant, perfectis consules ambo in Galliam profecti, Cornelius recta ad Insubres via, qui tum in armis erant Cenomanis adsumptis; Q. Minucius in laeva Italiae ad inferum mare flexit iter Genuamque exercitu ducto ab Liguribus orsus bellum est. oppida Clastidium et Litubium, utraque Ligurum, et duae gentis eiusdem civitates, Celeiates Cerdiciatesque, sese dediderunt. et iam omnia cis Padum praeter Gallorum Boios, Ilvates Ligurum sub dicione erant; quindecim oppida, hominum viginti milia esse dicebantur, quae se dediderant. inde in agrum Boiorum legiones duxit. Boiorum exercitus haud ita multo ante traiecerat Padum iunxeratque se Insubribus et Cenomanis, quod ita acceperant, coniunctis legionibus consules rem gesturos, ut et ipsi collatas in unum viris firmarent. postquam fama accidit alterum consulem Boiorum urere agros, seditio extemplo orta est; postulare Boi, ut laborantibus opem universi ferrent; Insubres negare se sua deserturos. ita divisae copiae, Boisque in agrum suum tutandum profectis Insubres cum Cenomanis super amnis Mincii ripam consederunt. infra eum locum duo milia et consul Cornelius eidem flumini castra applicuit. inde mittendo in vicos Cenomanorum Brixiamque, quod caput gentis erat, ut satis comperit non ex auctoritate seniorum iuventutem in armis esse nec publico consilio Insubrum defectioni Cenomanos sese adiunxisse, excitis ad se principibus id agere ac moliri coepit, ut desciscerent ab Insubribus Cenomani et sublatis signis aut domos redirent aut ad Romanos transirent. et id quidem impetrari nequiit; in id fides data consuli est, ut in acie aut quiescerent aut, si qua etiam occasio fuisset, adiuvarent Romanos. haec ita convenisse Insubres ignorabant; suberat tamen quaedam suspicio animis labare fidem sociorum. itaque cum in aciem eduxissent, neutrum iis cornu committere ausi, ne, si dolo cessissent, rem totam inclinarent, post signa in subsidiis eos locaverunt. consul principio pugnae vovit aedem Sospitae Iunoni, si eo die hostes fusi fugatique fuissent; a militibus clamor sublatus compotem voti consulem se facturos, et impetus in hostis est factus. non tulerunt Insubres primum concursum. quidam et a Cenomanis, terga repente in ipso certamine adgressis, tumultum ancipitem iniectum auctores sunt, caesaque in medio quinque et triginta milia hostium, quinque milia et ducentos vivos captos, in iis Hamilcarem, Poenorum imperatorem, qui belli causa fuisset; signa militaria centum triginta et carpenta supra ducenta. multa oppida Gallorum, quae Insubrum defectionem secuta erant, dediderunt se Romanis.

delectus res alius divinus humanus qui per ipse ago sum perficio consul ambo in gallia proficiscor cornelius recta ad insuber via qui tum in arma sum cenomani adsumo q minucius in laeva italia ad inferus mare flecto iter genua exercitus duco ab ligur ordior bellum sum oppidum clastidium et litubium uter ligur et duo gens idem civitas celeiates cerdiciates sui dedo et iam omnis cis padus praeter gallus boii ilvates ligur sub dicio sum quindecim oppidum homo viginti mille sum dico qui sui dedo inde in ager boii legio duco boii exercitus haud ita multus ante transjacio padus jungo sui insuber et cenomani qui ita accipio conjungo legio consul res gero ut et ipse confero in unus vis firmo postquam fama accido alter consul boii uro ager seditio extemplo orior sum postulo boo ut laboro ops universus fero insuber nego sui suus desero ita divido copia boo in ager suus tutor proficio insuber cum cenomani super amnis mincius ripa consido infra is locus duo mille et consul cornelius idem flumen castrum applico inde mitto in vicus cenomani brixia qui caput gens sum ut satis comperio non ex auctoritas senex iuventus in arma sum neque publicus consilium insubrum defectio cenomani sui adjungo excio ad sui princeps is ago atque molior coepio ut descisco ab insuber cenomani et tollo signum aut domus redeo aut ad romanus transeo et is quidem impetraris nequeo in is fides do consul sum ut in acies aut quiesco aut si qui etiam occasio sum adjuvo romanus hic ita convenio insuber ignoro subsum tamen quidam suspicio animus labaris fides socius itaque cum in acies educo neuter is cornu committo audeo ne si dolus cedo res totus inclino post signum in subsidium is loco consul principium pugna voveo aedes sospitae juno si is dies hostis fundo fugo sum ab miles clamor tollo compos voveo consul sui facio et impetus in hostis sum facio non fero insuber primus concurro quidam et ab cenomani tergum repens in ipse certamen aggredior tumultus anceps injectus auctor sum caedo in medium quinque et triginta mille hostis quinque mille et ducenti vivus capio in is hamilcaris poenus imperator qui bellum causa sum signum militaris centum triginta et carpentum supra ducenti multus oppidum gallus qui insubrum defectio sequor sum dedo sui romanus


Philippus, cum acie decernendum videret et undique ad se contrahendas vires, maxime de Achaiae urbibus, regionis ab se diversae, et magis tamen de Argis quam de Corintho sollicitus, optimum ratus Nabidi eam Lacedaemoniorum tyranno velut fiduciariam dare, ut victori sibi restitueret, si quid adversi accidisset ipse haberet, Philocli, qui Corintho Argisque praeerat, scribit, ut tyrannum ipse conveniret. Philocles, praeterquam quod iam veniebat cum munere, adicit, ad pignus futurae regi cum tyranno amicitiae, filias suas regem Nabidis filiis matrimonio coniungere velle. tyrannus primo negare aliter urbem eam se accepturum, nisi Argivorum ipsorum decreto accersitus ad auxilium urbis esset, deinde, ut frequenti contione non aspernatos modo sed abominatos etiam nomen tyranni audivit, causam se spoliandi eos nactum ratus tradere, ubi vellet, urbem Philoclen iussit. nocte ignaris omnibus acceptus in urbem est tyrannus; prima luce occupata omnia superiora loca portaeque clausae. paucis principum inter primum tumultum elapsis, eorum absentium direptae fortunae; praesentibus aurum atque argentum ablatum, pecuniae imperatae ingentes. qui non cunctanter contulere, sine contumelia et laceratione corporum dimissi; quos occulere aut retrahere aliquid suspicio fuit, in servilem modum lacerati atque extorti. contione inde advocata rogationes promulgavit, unam de tabulis novis, alteram de agro viritim dividendo, duas faces novantibus res ad plebem in optimates accendendam. postquam in potestate Argivorum civitas erat, nihil eius memor tyrannus, a quo eam civitatem et in quam condicionem accepisset, legatos Elatiam ad Quinctium et ad Attalum Aeginae hibernantem mittit, qui nuntiarent Argos in potestate sua esse: eo si veniret Quinctius ad colloquium, non diffidere sibi omnia cum eo conventura. Quinctius, ut eo quoque praesidio Philippum nudaret, cum adnuisset se venturum, mittit ad Attalum, ut ab Aegina Sicyonem sibi occurreret; ipse ab Anticyra decem quinqueremibus, quas iis forte ipsis diebus L. Quinctius frater eius adduxerat ex hibernis Corcyrae, Sicyonem tramisit. iam ibi Attalus erat; qui cum tyranno ad Romanum imperatorem, non Romano ad tyrannum eundum diceret, in sententiam suam Quinctium traduxit, ne in urbem ipsam Argos iret. haud procul urbe Mycenica vocatur; in eo loco ut congrederentur convenit. Quinctius cum fratre et tribunis militum paucis, Attalus cum regio comitatu, Nicostratus, Achaeorum praetor, cum auxiliaribus paucis venit. tyrannum ibi cum omnibus copiis opperientem invenerunt. progressus armatus cum satellitibus armatis est in medium fere interiacentis campi; inermis Quinctius cum fratre et duobus tribunis militum, inermi item regi praetor Achaeorum et unus ex purpuratis latus cingebant. initium sermonis ab excusatione tyranni ortum, quod armatus ipse armatisque saeptus, cum inermes Romanum imperatorem regemque cerneret, in colloquium venisset: neque enim se illos timere dixit, sed exules Argivorum. inde ubi de condicionibus amicitiae coeptum agi est, Romanus duas postulare res, unam, ut bellum cum Achaeis finiret, alteram, ut adversus Philippum mitteret secum auxilia. ea se missurum dixit; pro pace cum Achaeis indutiae impetratae, donec bellum cum Philippo finiretur. de Argis quoque disceptatio ab Attalo rege est mota, cum fraude Philoclis proditam urbem vi ab eo teneri argueret, ille ab ipsis Argivis se defenderet accitum. contionem rex Argivorum postulabat, ut id sciri posset; nec tyrannus abnuere; sed deductis ex urbe praesidiis liberam contionem non immixtis Lacedaemoniis declaraturam, quid Argivi vellent, praeberi debere dicebat rex; tyrannus negavit deducturum. haec disceptatio sine exitu fuit. de colloquio discessum sescentis Cretensibus ab tyranno datis Romano indutiisque inter Nicostratum, praetorem Achaeorum, et Lacedaemoniorum tyrannum in quattuor menses factis.

philippus cum acies decerno video et undique ad sui contraho vireo magnus de achaia urbs regio ab sui diverto et magis tamen de argus quam de corinthus sollicitus bonus reor nabidi is lacedaemonius tyrannus velut fiduciarius do ut victor sui restituo si quis adverro accido ipse habeo philocli qui corinthus argus praesum scribo ut tyrannus ipse convenio philocles praeterquam qui iam venio cum munus adicio ad pignus sum rex cum tyrannus amicitia filia suus rex nabidis filius matrimonium coniungo volo tyrannus primus nego aliter urbs is sui accipio nisi argivus ipse decretum arcesso ad auxilium urbs sum deinde ut frequens contio non aspernor modo sed abominor etiam nomen tyrannus audio causa sui spolio is nanciscor reor trado ubi volo urbs philoclen iubeo nox ignaris omnis accipio in urbs sum tyrannus primus lux occupo omnis superus locum porta claudo paucus princeps inter primus tumultus elabor is absentium disrepo fortuna praesens aurum atque argentum aufero pecunia impero ingens qui non cunctanter confero sine contumelia et laceratio corpus dimitto qui occulo aut retraho aliquis suspicio sum in servilis modus lacero atque extorqueo contio inde advoco rogatio promulgo unus de tabula novus alter de ager viritim divido duo fax novo res ad plebs in optimas accendo postquam in potestas argivus civitas sum nihil is memor tyrannus ab quo is civitas et in quam condicio accipio legatus elatiam ad quintius et ad attal aegina hiberno mitto qui nuntio argi in potestas suus sum is si venio quintius ad colloquium non diffido sui omnis cum is convenio quintius ut is quoque praesidium philippus nudo cum annuo sui venio mitto ad attal ut ab aegina sicyon sui occurro ipse ab anticyra decem quinqueremis qui is fors ipse dies l quintius frater is adduco ex hibernus corcyra sicyon transmitto iam ibi attalus sum qui cum tyrannus ad romanus imperator non romanus ad tyrannus eo dico in sententia suus quintius traduco ne in urbs ipse argi eo haud procul urbs mycenica voco in is locus ut congredior convenio quintius cum frater et tribunus miles paucus attalus cum regius comito nicostratus achaeus praetor cum auxiliaris paucus venio tyrannus ibi cum omnis copia opperior invenio progredior armo cum satelles armo sum in medius fere interjaceo campus inermis quintius cum frater et duo tribunus miles inermis item rex praetor achaeus et unus ex purpuro latus cingo initium sermo ab excusatio tyrannus orior qui armo ipse armo saepio cum inermis romanus imperator rex cerno in colloquium venio neque enim sui ille timeo dico sed exulis argivus inde ubi de condicio amicitia coepio ago sum romanus duo postulo res unus ut bellum cum achaeus finio alter ut adverro philippus mitto sui auxilium is sui mitto dico pro pax cum achaeus indutiae impetro donec bellum cum philippus finio de argus quoque disceptatio ab attalus rex sum moueo cum fraus philoclis prodeo urbs vis ab is teneo arguo ille ab ipse argivus sui defendo accio contio rex argivus postulo ut is scio possum neque tyrannus abnuo sed deduco ex urbs praesidium liber contio non immisceo lacedaemonius declaro quis argivus volo praebeo debeo dico rex tyrannus nego deduco hic disceptatio sine exeo sum de colloquium discedo sescenti cretensis ab tyrannus do romanus indutiae inter nicostratus praetor achaeus et lacedaemonius tyrannus in quattuor mensis facio


sex. Aelius Paetus T. Quinctius Flamininus magistratu inito senatum in Capitolio cum habuissent, decreverunt patres, ut provincias Macedoniam atque Italiam consules compararent inter se sortirenturve; utri eorum Macedonia evenisset, in supplementum legionum tria milia militum Romanorum scriberet et trecentos equites, item sociorum Latini nominis quinque milia peditum, quingentos equites. alteri consuli novus omnis exercitus decretus. L. Lentulo , prioris anni consuli, prorogatum imperium, vetitusque aut ipse provincia decedere prius aut veterem deducere exercitum, quam cum legionibus novis consul venisset. sortiti consules provincias; Aelio Italia, Quinctio Macedonia evenit. praetores L. Cornelius Merula urbanam, M. Claudius Siciliam, M. Porcius Sardiniam, C. Helvius Galliam est sortitus. dilectus inde haberi est coeptus; nam praeter consulares exercitus praetoribus quoque iussi scribere milites erant, Marcello in Siciliam quattuor milia peditum socium et Latini nominis et trecentos equites, Catoni in Sardiniam ex eodem genere militum duo milia peditum, ducentos equites, ita ut ii praetores ambo, cum in provincias venissent, veteres dimitterent pedites equitesque.

sex aelius paetus t quintius flamininus magistratus ineo senatus in capitolium cum habeo decerno pater ut provincia macedonia atque italia consul comparo inter sui sortirenturve uter is macedonius evenio in supplementum legio tres mille miles romanus scribo et trecenti eques item socius latinum nomen quinque mille pedes quingenti eques alter consul novus omnis exercitus decerno l lentulus prior annus consul prorogo imperium vetitusque aut ipse provincia decedo prior aut vetus deduco exercitus quam cum legio novus consul venio sortio consul provincia aelius italia quintius macedonius evenio praetor l cornelius merula urbanus m claudus sicilia m porcius sardinia que helvus gallia sum sortior delectus inde habeo sum coepio nam praeter consularis exercitus praetor quoque iubeo scribo miles sum marcellus in sicilia quattuor mille pedes socius et latinum nomen et trecenti eques cato in sardinia ex idem genus miles duo mille pedes ducenti eques ita ut is praetor ambo cum in provincia venio vetus dimitto pedito equito


dum Athamanes Aetolique submoto Macedonum metu in aliena victoria suam praedam faciunt, Thessaliaque ab tribus simul exercitibus incerta, quem hostem quemve socium crederet, vastatur, consul faucibus, quas fuga hostium aperuerat, in regionem Epiri transgressus, etsi probe scit, cui parti Charopo principe excepto Epirotae favissent, tamen quia ab satisfaciendi quoque cura imperata enixe facere videt, ex praesenti eos potius quam ex praeterito aestimat habitu et ea ipsa facilitate veniae animos eorum in posterum conciliat. missis deinde nuntiis Corcyram, ut onerariae naves in sinum venirent Ambracium, ipse progressus modicis itineribus quarto die in monte Cercetio posuit castra, eodem Amynandro cum suis auxiliis accito, non tam virium eius egens, quam ut duces in Thessaliam haberet. ab eodem consilio et plerique Epirotarum voluntarii inter auxilia accepti. primam urbem Thessaliae Phaloriam est adgressus. duo milia Macedonum in praesidio habebat, qui primo summa vi restiterunt, quantum arma, quantum moenia tueri poterant. sed oppugnatio continua, non nocte non die remissa, cum consul in eo verti crederet ceterorum Thessalorum animos, si primi vim Romanam non sustinuissent, vicit pertinaciam Macedonum. capta Phaloria legati a Metropoli et a Cierio dedentes urbes venerunt. venia eisdem petentibus datur; Phaloria incensa ac direpta est. inde Aeginium petit; quem locum cum vel modico praesidio tutum ac prope inexpugnabilem vidisset, paucis in stationem proximam telis coniectis ad Gomphorum regionem agmen vertit. degressusque in campos Thessaliae, cum iam omnia exercitui deessent, quia Epirotarum pepercerat agris, explorato ante, utrum Leucadem an sinum Ambracium onerariae tenuissent, frumentatum Ambraciam in vicem cohortes misit; et est iter a Gomphis Ambraciam sicut impeditum ac difficile, ita spatio perbrevi. intra paucos itaque dies transvectis a mari commeatibus repleta omni rerum copia sunt castra. inde Atracem est profectus. decem ferme milia ab Larisa abest; ex Perrhaebia oriundi sunt; sita est urbs super Peneum amnem. nihil trepidavere Thessali ad primum adventum Romanorum; et Philippus sicut in Thessaliam ipse progredi non audebat, ita intra Tempe stativis positis, ut quisque locus ab hoste temptabatur, praesidia per occasiones summittebat.

dum athamanes aetolus summotor macedones metus in alienus victoria suus praeda facio thessalia ab tres simul exercitus incertus qui hostis qui socius credo vasto consul fauces qui fuga hostis aperio in regio epirus transgredior etsi probus scio qui pario charopo princeps excipio epirotes favissent tamen quia ab satisfaciendi quoque cura impero enitor facio video ex praesens is potis quam ex praetereo aestimo habitus et is ipse facilitas venia animus is in posterus concilio mitto deinde nuntius corcyra ut oneraria navo in sinum venio ambracius ipse progredior modicus iter quartum dies in mons cercetius pono castrum idem amynandro cum suus auxilium accio non tam vis is egeo quam ut dux in thessalia habeo ab idem consilium et plerusque epirotaris voluntarius inter auxilium accipio primus urbs thessalia phaloriam sum aggredior duo mille macedones in praesidium habeo qui primus summus vis resto quantus arma quantus moenia tueor possum sed oppugnatio continuo non nox non dies remitto cum consul in is verto credo ceterus thessalus animus si primus vis romanus non sustineo vinco pertinacia macedones capio phaloria legatus ab metropolis et ab cierio dedo urbs venio venia idem peto do phaloria incensum atque direptor sum inde aeginium peto qui locus cum vel modicus praesidium tueor atque prope inexpugnabilis video paucus in statio propior telum conicio ad gomphi regio agmen verto degredior in campus thessalia cum iam omnis exercitus desum quia epirotaris parco ager exploro ante utrum leucas an sinum ambracius oneraria teneo frumentas ambracia in vicis cohors mitto et sum iter ab gomphi ambracia sicut impedio atque difficilis ita spatium perbrevis intra paucus itaque dies transveho ab mare commeatus repleo omnis res copia sum castrum inde atracem sum proficiscor decem ferme mille ab larisa absum ex perrhaebia orior sum sino sum urbs super peneus amnis nihil trepidavere thessal ad primus advenio romanus et philippus sicut in thessalia ipse progredior non audeo ita intra tempe stativus pono ut quisque locus ab hostis tento praesidium per occasio summitto


Valerius Antias intrasse saltum Villium tradit, quia recto itinere nequiverit omnibus ab rege insessis, secutum vallem, per quam mediam fertur Aous amnis, ponte raptim facto in ripam, in qua erant castra regia, transgressum acie conflixisse; fusum fugatumque regem, castris exutum; duodecim milia hostium eo proelio caesa, capta duo milia et ducentos et signa militaria centum triginta duo, equos ducentos triginta; aedem etiam Iovi in eo proelio votam, si res prospere gesta esset. ceteri Graeci Latinique auctores, quorum quidem ego legi annales, nihil memorabile a Villio actum integrumque bellum insequentem consulem T. Quinctium accepisse tradunt.

valerius antius intro saltus villius trado quia recingo iter nequeo omnis ab rex insessus sequor vallo per quam medius fero aous amnis pons raptim facio in ripa in qui sum castrum regius transgredior acies confligo fundo fugo rex castrum exuo duodecim mille hostis is proelium caedo capio duo mille et ducenti et signum militaris centum triginta duo equus ducenti triginta aedes etiam iuppiter in is proelium voveo si res prosperus gero sum ceterus graecum latinum auctor qui quidem ego lego annal nihil memorabilis ab villius ago integer bellum insequor consul t quintius accipio trado


dum haec ab navali exercitu geruntur, consul in Phocide ad Elatiam castris positis primo colloquiis rem per principes Elatensium temptavit; postquam nihil esse in manu sua et plures validioresque esse regios quam oppidanos respondebatur, tum simul ab omni parte operibus armisque urbem est adgressus. ariete admoto cum quantum inter duas turres muri erat prorutum cum ingenti fragore ac strepitu nudasset urbem, simul et cohors Romana per apertum recenti strage iter invasit, et ex omnibus oppidi partibus relictis suis quisque stationibus in eum, qui premebatur impetu hostium, locum concurrerunt. eodem tempore Romani et ruinas muri supervadebant et scalas ad stantia moenia inferebant. et dum in unam partem oculos animosque hostium certamen averterat, pluribus locis scalis capitur murus, armatique in urbem transcenderunt. quo tumultu audito territi hostes relicto, quem conferti tuebantur, loco in arcem omnes, inermi quoque sequente turba, confugerunt. ita urbe potitur consul. qua direpta missis in arcem, qui vitam regiis, si inermes abire vellent, libertatem Elatensibus pollicerentur, fideque in haec data post dies paucos arcem recipit.

dum hic ab naval exercitus gero consul in phocis ad elatiam castrum pono primus colloquium res per princeps elatensium tento postquam nihil sum in manus suus et multus validus sum regius quam oppidanus respondeo tum simul ab omnis pars opus armus urbs sum aggredior aries admoueo cum quantus inter duo turris murus sum proruo cum ingens fragor atque strepitus nudo urbs simul et cohors romanus per aperio recens strages iter invado et ex omnis oppidum pars relinquo suus quisque statio in is qui premo impetus hostis locus concurro idem tempus romanus et ruina murus supervadebant et scala ad sto moenia infero et dum in unus pars oculus animus hostis certamen averto multus locus scalae capio murus armo in urbs transcendo quo tumultus audio terreo hostis relinquo qui confercio tueor locus in arx omnis inermis quoque sequor turba confugio ita urbs potio consul qui direptor mitto in arx qui vita regius si inermis abeo volo libertas elatensibus polliceor fido in hic do post dies paucus arx recipio


eodem anno Cn. Baebius Tamphilus , qui ab C. Aurelio , consule anni prioris, provinciam Galliam acceperat, temere ingressus Gallorum Insubrum finis prope cum toto exercitu est circumventus: supra sex milia et septingentos milites amisit; tanta ex eo bello, quod iam timeri desierat, clades accepta est. ea res L. Lentulum consulem ab urbe excivit. qui ut in provinciam venit plenam tumultus, trepido exercitu accepto praetorem multis probris increpitum provincia decedere atque abire Romam iussit. neque ipse consul memorabile quicquam gessit, comitiorum causa Romam revocatus; quae ipsa per M. Fulvium et M'. Curium tribunos plebis impediebantur, quod T. Quinctium Flamininum consulatum ex quaestura petere non patiebantur: iam aedilitatem praeturamque fastidiri, nec per honorum gradus, documentum sui dantis, nobiles homines tendere ad consulatum, sed transcendendo media summa imis continuare. res ex campestri certamine in senatum pervenit. patres censuerunt, qui honorem, quem sibi capere per leges liceret, peteret, in eo populo creandi, quem velit, potestatem fieri aequum esse. in auctoritate patrum fuere tribuni. creati consules Sex. Aelius Paetus et T. Quinctius Flamininus . inde praetorum comitia habita. creati L. Cornelius Merula , M. Claudius Marcellus , M. Porcius Cato , C. Helvius , qui aediles plebis fuerant. ab iis ludi plebeii instaurati; et epulum Iovis fuit ludorum causa. et ab aedilibus curulibus C. Valerio Flacco , flamine Diali, et C. Cornelio Cethego ludi Romani magno apparatu facti. Ser. et C. Sulpicii Galbae pontifices eo anno mortui sunt; in eorum locum M. Aemilius Lepidus et Cn. Cornelius Scipio pontifices suffecti sunt.

idem annus cn baebius tamphilus qui ab que aurelius consul annus prior provincia gallia accipio temere ingredior gallus insubrum finis prope cum totus exercitus sum circumvenio supra sex mille et septingenti miles amitto tantus ex is bellum qui iam timeo desino clades accipio sum is res l lentulis consul ab urbs excio qui ut in provincia venio plenus tumultus trepido exercitus accipio praetor multus probrum increpo provincia decedo atque abeo roma iubeo neque ipse consul memorabilis quisquam gero comitium causa roma revoco qui ipse per m fulvius et m curiatii tribunus plebs impedio qui t quintius flamininus consulatus ex quaestura peto non patior iam aedilitas praetorqueo fastidio neque per honor gradus documentum suus do nobilis homo tendo ad consulatus sed transcendo medius summus imus continuo res ex campestre certamen in senatus pervenio pater censeo qui honor qui sui capio per lex licet peto in is populus creo qui volo potestas fio aequus sum in auctoritas pater sum tribunus creo consul sex aelius paetus et t quintius flamininus inde praetor comitium habeo creo l cornelius merula m claudus marcellus m porcius cato que helvus qui aedilis plebs sum ab is ludo plebeius instauro et epulum iuppiter sum ludus causa et ab aedilis curulis que valerius flaccus flamen dial et que cornelius cethegus ludo romanus magnus apparatus facio seruius et que sulpicius galba pontifex is annus mortuus sum in is locus m aemilius lepidus et cn cornelius scipio pontifex sufficio sum


cum in hoc statu res esset, pastor quidam a Charopo, principe Epirotarum, missus deducitur ad consulem. is se in eo saltu qui regiis tum teneretur castris, armentum pascere solitum ait omnes montium eorum amfractus callesque nosse. si secum aliquos consul mittere velit, se non iniquo nec perdifficili aditu super caput hostium eos educturum. haec ubi consul audivit, percunctatum ad Charopum mittit, satisne credendum super tanta re agresti censeret. Charopus renuntiari iubet, ita crederet, ut suae potius omnia quam illius potestatis essent. cum magis vellet credere quam auderet mixtumque gaudio et metu animum gereret, auctoritate motus Charopi experiri spem oblatam statuit et, ut averteret re ge m ab suspicione, biduo insequenti lacessere hostem dispositis ab omni parte copiis succedentibusque integris in locum defessorum non destitit. quattuor milia inde lecta peditum et trecentos equites tribuno militum tradit. equites, quoad loca patiantur, ducere iubet; ubi ad invia equiti ventum sit, in planitie aliqua locari equitatum, pedites, qua dux monstraret viam, ire; ubi, ut polliceatur, super caput hostium perventum sit, fumo dare signum nec antea clamorem tollere, quam ab se signo recepto pugnam coeptam arbitrari posset. nocte itinera fieri iubet — et pernox forte luna erat — ; interdiu cibi quietisque sumeret tempus. ducem promissis ingentibus oneratum, si fides extet, vinctum tamen tribuno tradit. his copiis ita dimissis eo intentius Romanus undique instat, carpit stationes. interim die tertio cum verticem, quem petierant, Romani cepisse ac tenere se fumo significarent, tum vero trifariam divisis copiis consul valle media cum militum robore succedit, cornua dextra laevaque admovet castris; nec segnius hostes obviam eunt. et dum aviditate certaminis provecti extra munitiones pugnant, haud paulo superior est Romanus miles et virtute et scientia et genere armorum; postquam multis vulneratis interfectisque recepere se regii in loca aut munimento aut natura tuta, verterat periculum in Romanos temere in loca iniqua nec facilis ad receptum angustias progressos. neque impunita temeritate inde recepissent sese, ni clamor primum ab tergo auditus, dein pugna etiam coepta amentis repentino terrore regios fecisset. pars in fugam effusi sunt; pars, magis quia locus fugae deerat, quam quod animi satis esset ad pugnam, cum substitissent, ab hoste et a fronte et ab tergo urgente circumventi sunt, deleri totus exercitus potuit, si fugientis persecuti victores essent; sed equitem angustiae locorumque asperitas, peditem armorum gravitas impediit. rex primo effuse ac sine respectu fugit; dein quinque milium spatium progressus, cum ex iniquitate locorum, id quod erat, suspicatus esset, sequi non posse hostem, substitit in tumulo quodam dimisitque suos per omnia iuga vallesque, qui palatos in unum colligerent. non plus duobus milibus hominum amissis cetera omnis multitudo, velut signum aliquod secuta, in unum cum convenisset, frequenti agmine petunt Thessaliam. Romani, quoad tutum fuit, insecuti caedentes spoliantesque caesos, castra regia, etiam sine defensoribus difficili aditu, diripiunt; atque ea nocte in suis castris manserunt. postero die consul per ipsas angustias, quas inter valle se flumen insinuat, hostem sequitur.

cum in hic status res sum pastor quidam ab charopo princeps epirotaris mitto deduco ad consul is sui in is saltus qui regius tum teneo castrum armentum pasco soleo aio omnis mons is anfractus calleo nosco si sui aliquis consul mitto volo sui non iniquus neque perdifficilis aditus super caput hostis is educo hic ubi consul audio percunctas ad charopum mitto sero credo super tantus res agrestis censeo charopus renuntiaris iubeo ita credo ut suus potis omnis quam ille potestas sum cum magis volo credo quam audeo misceo gaudium et metus animus gero auctoritas moueo charopi experior spes offertor statuo et ut averto res ge m ab suspicio biduus insequor lacesso hostis dispono ab omnis pars copia succedo integer in locus defessor non desisto quattuor mille inde lego pedes et trecenti eques tribunus miles trado eques quoad locum patior duco iubeo ubi ad invius equio venio sum in planitie aliqui loco equitas pedito qui dux monstro via eo ubi ut polliceo super caput hostis pervenio sum fumus do signum neque antea clamor tollo quam ab sui signum recipio pugna coepio arbitraris possum nox iter fio iubeo et pernox fors luna sum interdiu cibus quiesco sumo tempus dux promitto ingens onero si fides extet vincio tamen tribunus trado hic copia ita dimitto is intendo romanus undique insto carpo statio interim dies tertius cum vertex qui peto romanus capio atque teneo sui fumus significo tum verus trifariam divido copia consul valles medius cum miles robur succedo cornu dextera laeva admoveo castrum neque segnis hostis obvius eo et dum aviditas certamen proveho extra munitio pugno haud paulus superus sum romanus miles et virtus et scientia et genus armus postquam multus vulnero interfacio recipio sui regius in locum aut munimentum aut natura tueor verto periculum in romanus temere in locum iniquus neque facilis ad recipio angustiae progredior neque impunitus temeritas inde recipio sui ni clamor primus ab tergum audio deinde pugno etiam coepio amens repentinus terror regius facio pars in fuga effundo sum pars magis quia locus fuga desum quam qui animus satis sum ad pugna cum substitissent ab hostis et ab frons et ab tergum urgeo circumvenio sum deleo totus exercitus possum si fugio persequor victor sum sed eques angustia locus asperitas pedito armus gravitas impedio rex primus effuse atque sine respicio fugio deinde quinque mille spatium progredior cum ex iniquitas locus is qui sum suspicor sum sequor non possum hostis substo in tumulus quidam dimitto suus per omnis iugum vallo qui palo in unus colligo non multus duo mille homo amitto ceterus omnis multitudo velut signum aliqui sequor in unus cum convenio frequens agmen peto thessalia romanus quoad tueor sum insequor caedo spolio caedo castrum regius etiam sine defensor difficilis aditus diripio atque is nox in suus castrum maneo posterus dies consul per ipse angustiae qui inter valles sui flumen insinuo hostis sequor


dum haec in Macedonia geruntur, consul alter L. Lentulus , qui Romae substiterat, comitia censoribus creandis habuit. multis claris petentibus viris creati censores P. Cornelius Scipio Africanus et P. Aelius Paetus . ii magna inter se concordia et senatum sine ullius nota legerunt et portoria venalicium Capuae Puteolisque, item Castrum portorium, quo in loco nunc oppidum est, fruendum locarunt colonosque eo trecentos — is enim numerus finitus ab senatu erat — adscripserunt et sub Tifatis Capuae agrum vendiderunt.

dum hic in macedonius gero consul alter l lentulus qui roma substiterat comitium censor creo habeo multus claris peto vis creo censor p cornelius scipio africanus et p aelius paetus is magnus inter sui concordia et senatus sine ullus nosco lego et portorium venalicius capua puteoli item castra portorium quo in locus nunc oppidum sum fruor loco colonus is trecenti is enim numerus finio ab senatus sum adscribo et sub tifata capua ager vendo