hiems iam eo tempore erat, et, cum T. Quinctius capta Elatia in Phocide ac Locride hiberna disposita haberet, Opunte seditio orta est. factio una Aetolos, qui propiores erant, altera Romanos accersebat. Aetoli priores venerunt; sed opulentior factio exclusis Aetolis missoque ad imperatorem Romanum nuntio usque in adventum eius tenuit urbem. arcem regium tenebat praesidium, neque, ut decederent inde, aut Opuntiorum minis aut auctoritate imperatoris Romani perpelli potuerunt. mora, cur non extemplo oppugnarentur, ea fuit, quod caduceator ab rege venerat locum ac tempus petens colloquio. id gravate regi concessum est, non quin cuperet Quinctius per se partim armis, partim condicionibus confectum videri bellum; necdum enim sciebat, utrum successor sibi alter ex novis consulibus mitteretur, an, quod summa vi ut tenderent amicis et propinquis mandaverat, imperium prorogaretur; aptum autem fore colloquium credebat, ut sibi liberum esset vel ad bellum manenti vel ad pacem decedenti rem inclinare. in sinu Maliaco prope Nicaeam litus elegere. eo rex ab Demetriade cum quinque lembis et una nave rostrata venit. erant cum eo principes Macedonum et Achaeorum exul, vir insignis, Cycliadas. cum imperatore Romano rex Amynander erat et Dionysodorus, Attali legatus, et Agesimbrotus, praefectus Rhodiae classis, et Phaeneas, princeps Aetolorum, et Achaei duo, Aristaenus et Xenophon. inter hos Romanus ad extremum litus progressus, cum rex in proram navis in ancoris stantis processisset, ‘ commodius’ inquit, ‘si in terram egrediaris, ex propinquo dicamus in vicem audiamusque’. cum rex facturum se id negaret, ‘quem tandem’ inquit Quinctius ‘times?’ ad hoc ille superbo et regio animo: ‘neminem equidem timeo praeter deos immortalis; non omnium autem credo fidei, quos circa te video, atque omnium minime Aetolis’ . ‘istuc quidem’ ait Romanus ‘par omnibus periculum est, qui cum hoste ad colloquium congrediuntur, si nulla fides sit. ’ ‘non tamen’ inquit, ‘ T. Quincti , par perfidiae praemium est, si fraude agatur, Philippus et Phaeneas; neque enim aeque difficulter Aetoli praetorem alium ac Macedones regem in meum locum substituant.’ secundum haec silentium fuit, cum Romanus eum aecum censeret priorem dicere, qui petisset colloquium, rex eius esse priorem orationem, qui daret pacis leges, non qui acciperet; tum Romanus: simplicem suam orationem esse; ea enim se dicturum, quae ni fiant, nulla sit pacis condicio. deducenda ex omnibus Graeciae civitatibus regi praesidia esse, captivos et transfugas sociis populi Romani reddendos, restituenda Romanis ea Illyrici loca, quae post pacem in Epiro factam occupasset, Ptolomaeo Aegypti regi reddendas urbes, quas post Philopatoris Ptolomaei mortem occupavisset. suas populique Romani condiciones has esse; ceterum et socium audiri postulata verum esse. Attali regis legatus naves captivosque, quae ad Chium navali proelio capta essent, et Nicephorium Venerisque templum, quae spoliasset evastassetque, pro incorruptis restitui; Rhodii Peraeam —regio est continentis adversus insulam, vetustae eorum dicionis —repetebant postulabantque praesidia deduci ab Iaso et a Bargyliis et Euromensium urbe et in Hellesponto Sesto atque Abydo, et Perinthum Byzantiis in antiqui formulam iuris restitui, et liberari omnia Asiae emporia portusque. Achaei Corinthum et Argos repetebant. praetor Aetolorum Phaeneas cum eadem fere, quae Romani, ut Graecia decederetur, postulasset, redderenturque Aetolis urbes, quae quondam iuris ac dicionis eorum fuissent, excepit orationem eius princeps Aetolorum Alexander, vir ut inter Aetolos facundus. iam dudum se reticere ait, non quo quicquam agi putet eo colloquio, sed ne quem sociorum dicentem interpellet. nec de pace cum fide Philippum agere nec bella vera virtute umquam gessisse. in colloquiis insidiari et captare; in bello non congredi aequo campo neque signis collatis dimicare, sed refugientem incendere ac diripere urbes et vincentium praemia victum corrumpere. at non antiquos Macedonum reges, sed acie bellare solitos, urbibus parcere, quantum possent, quo opulentius haberent imperium. nam de quorum possessione dimicetur tollentem nihil sibi praeter bellum relinquere, quod consilium esse? pluris pluris priore anno sociorum urbes in Thessalia evastasse Philippum quam omnes, qui umquam hostes Thessaliae fuerint. ipsis quoque Aetolis eum plura socium quam hostem ademisse: Lysimachiam pulso praetore et praesidio Aetolorum occupasse eum; Cium, item suae dicionis urbem, funditus evertisse ac delesse; eadem fraude habere eum Thebas Phthias, Echinum, Larisam, Pharsalum. motus oratione Alexandri Philippus navem, ut exaudiretur, propius terram applicuit. orsum eum dicere, in Aetolos maxime, violenter Phaeneas interfatus non in verbis rem verti ait: aut bello vincendum aut melioribus parendum esse. 'apparet id quidem' inquit Philippus 'etiam caeco', iocatus in valetudinem oculorum Phaeneae; et erat dicacior natura, quam regem decet, et ne inter seria quidem risu satis temperans. indignari inde coepit, Aetolos tamquam Romanos decedi Graecia iubere, qui, quibus finibus Graecia sit, dicere non possent; ipsius enim Aetoliae Agraeos Apodotosque et Amphilochos, quae permagna eorum pars sit, Graeciam non esse. 'an, quod a sociis eorum non abstinuerim, iustam querellam habent, cum ipsi pro lege hunc antiquitus morem servent, ut adversus socios ipsi suos publica tantum auctoritate dempta iuventutem suam militare sinant, et contrariae persaepe acies in utraque parte Aetolica auxilia habeant? neque ego Cium expugnavi, sed Prusiam socium et amicum oppugnantem adiuvi; et Lysimachiam ab Thracibus vindicavi, sed, quia me necessitas ad hoc bellum a custodia eius avertit, Thraces habent. et Aetolis haec; Attalo autem Rhodiisque nihil iure debeo; non enim a me, sed ab illis principium belli ortum est; Romanorum autem honoris causa Peraean Rhodiis et naves Attalo cum captivis, qui comparebunt, restituam. nam quod ad Nicephorium Venerisque templi restitutionem attinet, quid restitui ea postulantibus respondeam, nisi, quo uno modo silvae lucique caesi restitui possunt, curam impensamque sationis me praestaturum, —quoniam haec inter se reges postulare et respondere placet. ' extrema eius oratio adversus Achaeos fuit, in qua orsus ab Antigoni primum, suis deinde erga gentem eam meritis, recitari decreta eorum iussit omnis divinos humanosque honores complexa atque eis obiecit recens decretum, quo ab se descivissent; invectusque graviter in perfidiam eorum, Argos tamen se iis redditurum dixit; de Corintho cum imperatore Romano deliberaturum esse quaesiturumque ab eo simul, utrum iisne urbibus decedere se aecum censeat, quas ab se ipso captas iure belli habeat, an iis etiam, quas a maioribus suis accepisset. parantibus Achaeis Aetolisque ad ea respondere, cum prope occasum sol esset, dilato in posterum diem colloquio Philippus in stationem, ex qua profectus erat, Romani sociique in castra redierunt. Quinctius postero die ad Nicaeam — is enim locus placuerat — ad constitutum tempus venit; Philippus nullus usquam, nec nuntius ab eo per aliquot horas veniebat, et iam desperantibus venturum repente apparuerunt naves. atque ipse quidem, cum tam gravia et indigna imperarentur, inopem consilii diem consumpsisse deliberando aiebat; vulgo credebant de industria rem in serum tractam, ne tempus dari posset Achaeis Aetolisque ad respondendum, et eam opinionem ipse adfirmavit petendo, ut summotis aliis, ne tempus altercando tereretur et aliqui finis rei imponi posset, cum ipso imperatore Romano liceret sibi colloqui. id primo non acceptum, ne excludi colloquio viderentur socii, dein, cum haud absisteret petere, ex omnium consilio Romanus imperator cum Ap. Claudio tribuno militum ceteris summotis ad extremum litus processit; rex cum duobus, quos pridie adhibuerat, in terram est egressus. ibi cum aliquamdiu secreto locuti essent, quae acta Philippus ad suos rettulerit, minus compertum est; Quinctius haec rettulit ad socios: Romanis eum cedere tota Illyrici ora, perfugas remittere ac si qui sint captivi; Attalo naves et cum iis captos navalis socios, Rhodiis regionem, quam Peraean vocant, reddere, Iaso et Bargyliis non cessurum; Aetolis Pharsalum Larisamque reddere, Thebas non reddere; Achaeis non Argis modo sed etiam Corintho cessurum. nulli omnium placere partium, quibus cessurus aut non cessurus esset, destinatio: plus enim amitti in iis quam acquiri, nec umquam, nisi tota deduxisset Graecia praesidia, causas certaminum defore. cum haec toto ex concilio certatim omnes vociferarentur, ad Philippum quoque procul stantem vox est perlata. itaque a Quinctio petit, ut rem totam in posterum diem differret: profecto aut persuasurum se aut persuaderi sibi passurum. litus ad Thronium colloquio destinatur. eo mature conventum est. ibi Philippus primum et Quinctium et omnis qui aderant rogare, ne spem pacis turbare vellent, postremo petere tempus, quo legatos mittere Romam ad senatum posset: aut iis condicionibus se pacem impetraturum aut quascumque senatus dedisset leges pacis accepturum. id ceteris haudquaquam placebat: nec enim aliud quam moram et dilationem ad colligendas vires quaeri; Quinctius verum id futurum fuisse dicere, si aestas et tempus rerum gerendarum esset; nunc hieme instante nihil amitti dato spatio ad legatos mittendos; nam neque sine auctoritate senatus ratum quicquam eorum fore, quae cum rege ipsi pepigissent, et explorari, dum bello necessariam quietem ipsa hiems daret, senatus auctoritatem posse. in hanc sententiam et ceteri sociorum principes concesserunt; indutiisque datis in duos menses, et ipsos mittere singulos legatos ad senatum edocendum, ne fraude regis caperetur, placuit. additum indutiarum pacto, ut regia praesidia Phocide ac Locride extemplo deducerentur. et ipse Quinctius cum sociorum legatis Amynandrum. Athamanum regem, ut speciem legationi adiceret, et Q. Fabium — uxoris Quincti sororis filius erat — et Q. Fulvium et Ap. Claudium misit. ut ventum Romam est, prius sociorum legati quam regis auditi sunt. cetera eorum oratio conviciis regis consumpta est; moverunt cum maxime senatum demonstrando maris terrarumque regionis eius situm, ut omnibus appareret, si Demetriadem in Thessalia, Chalcidem in Euboea, Corinthum in Achaia rex teneret, non posse liberam Graeciam esse, et ipsum Philippum non contumeliosius quam verius compedes eas Graeciae appellare. legati deinde regis intromissi; quibus longiorem exorsis orationem brevis interrogatio, cessurusne iis tribus urbibus esset, sermonem incidit, cum mandati sibi de iis nominatim negarent quicquam. sic infecta pace regii dimissi; Quinctio liberum arbitrium pacis ac belli permissum. cui ut satis apparuit non taedere belli senatum, et ipse victoriae quam pacis avidior neque colloquium postea Philippo dedit neque legationem aliam, quam quae omni Graecia decedi nuntiaret, admissurum dixit.

hiems iam is tempus sum et cum t quintius capio elatia in phocis atque locris hibernus dispono habeo opunte seditio orior sum factio unus aetoli qui propiores sum alter romanus arcesso aetolus prior venio sed opulens factio excludo aetolus mitto ad imperator romanus nuntio usque in advenio is teneo urbs arx regius teneo praesidium neque ut decedo inde aut opuntius minae aut auctoritas imperator romanus perpello possum mora cur non extemplo oppugno is sum qui caduceator ab rex venio locus atque tempus peto colloquium is gravo rex concedo sum non quin cupio quintius per sui pars arma pars condicio conficio video bellum necdum enim scio utrum successor sui alter ex novus consul mitto an qui summus vis ut tendo amicus et propinquus mando imperium prorogo aptus autem sum colloquium credo ut sui liber sum vel ad bellum maneo vel ad pax decedo res inclinaris in sinus maliaco prope nicaea litus eligo is rex ab demetrias cum quinque lembus et unus navus rostratus venio sum cum is princeps macedones et achaeus exul vir insignis cycliadas cum imperator romanus rex amynander sum et dionysodorus attal legatus et agesimbrotus praefectus rhodius classis et phaeneas princeps aetolus et achaeus duo aristaenus et xenophon inter hic romanus ad exter litus progredior cum rex in prora navus in ancora sto procedo commodus inquam si in terra egrediaris ex propinquo dico in vicis audio cum rex facio sui is nego qui tandem inquam quintius timeo ad hic ille superbus et regius animus nemo equidem timeo praeter deus immortal non omnis autem credo fides qui circa tu video atque omnis paruus aetolus iste quidem aio romanus par omnis periculum sum qui cum hostis ad colloquium congredior si nullus fides sum non tamen inquam t quintius par perfidia praemium sum si fraus ago philippus et phaeneas neque enim aequus difficilis aetolus praetor alius atque macedones rex in meus locus substituo secundus hic silentium sum cum romanus is aequus censeo prior dico qui peto colloquium rex is sum prior oratio qui do pax lex non qui accipio tum romanus simplex suus oratio sum is enim sui dico qui ni fio nullus sum pax condicio deduco ex omnis graecia civitas rex praesidium sum captivus et transfuga socius populus romanus reddo restituo romanus is illyricus locum qui post pax in epirus facio occupo ptolomaeus aegyptius rex reddo urbs qui post philopator ptolomaeus mors occupo suus populus romanus condicio hic sum ceterum et socius audio postulo verus sum attal rex legatus navo captivus qui ad chius naval proelium capio sum et nicephorius venus templum qui spolio evastassetque pro incorruptus restituo rhodius peraea regius sum contineo adverro insula vetustus is dicio repeto postulo praesidium deduco ab iassus et ab bargyliae et euromensium urbs et in hellespontus sestus atque abydo et perinthus byzantium in antiquus formula ius restituo et liberaris omnis asia emporium portus achaeus corinthus et argi repeto praetor aetolus phaeneas cum idem fere qui romanus ut graecia decedo postulo reddo aetolus urbs qui quondam ius atque dicio is sum excipio oratio is princeps aetolus alexander vir ut inter aetoli facundus iam dudum sui reticeo aio non quo quisquam ago puto is colloquium sed ne qui socius dico interpello neque de pax cum fides philippus ago neque bellum verus virtus umquam gero in colloquium insidior et captaris in bellum non congredior aequus campus neque signum confero dimicaris sed refugio incendo atque diripio urbs et vinco praemium vinco corrumpo at non antiqui macedones rex sed acies bellaris soleo urbs parco quantus possum quo opulens habeo imperium nam de qui possessio dimico tollo nihil sui praeter bellum relinquo qui consilium sum multus multus prior annus socius urbs in thessalia evastasse philippus quam omnis qui umquam hostis thessalia sum ipse quoque aetolus is multus socius quam hostis adimo lysimachia pulso praetor et praesidium aetolus occupo is cios item suus dicio urbs fundus everto atque deleo idem fraus habeo is thebae phthia echinus larisam pharsal moueo oratio alexander philippus navo ut exaudio propius terra applico ordior is dico in aetoli magnus violens phaeneas interfor non in verbum res verto aio aut bellum vinco aut bonus pareo sum appareo is quidem inquam philippus etiam caecus jocor in valetudo oculus phaeneae et sum dicax natura quam rex decet et ne inter seria quidem rideo satis tempero indignor inde coepio aetoli tamquam romanus decedo graecia iubeo qui qui finis graecia sum dico non possum ipse enim aetolia agraeos apodoti et amphilochi qui permagnus is pars sum graecia non sum an qui ab socius is non abstineo iustus querela habeo cum ipse pro lex hic antiquus mos servo ut adverro socius ipse suus publicus tantus auctoritas dempta iuventus suus militaris sino et contrarius persaepe acies in uter pars aetolicus auxilium habeo neque ego cios expugno sed prusia socius et amicus oppugno adjuvo et lysimachia ab thrax vindico sed quia ego necessitas ad hic bellum ab custodia is averto thraces habeo et aetolus hic attalus autem rhodius nihil ius debeo non enim ab ego sed ab ille principium bellum orior sum romanus autem honor causa peraea rhodius et navo attalus cum captivus qui compareo restituo nam qui ad nicephorius venus templum restitutio attineo quis restituo is postulo respondeo nisi quo unus modo silva lucus caedo restituo possum cura impendo satio ego praesto quoniam hic inter sui rex postulo et respondeo placeo exter is oratio adverro achaeus sum in qui ordior ab antigonus primus suus deinde erga gens is meritum recitaris decretum is iubeo omnis divinus humani honor complector atque is obiacio recens decretum quo ab sui descio invectusque gravis in perfidia is argi tamen sui is reddo dico de corinthus cum imperator romanus delibero sum quaero ab is simul utrum is urbs decedo sui aequus censeo qui ab sui ipse capio ius bellum habeo an is etiam qui ab magnus suus accipio paro achaeus aetolus ad is respondeo cum prope occasus sol sum differo in posterus dies colloquium philippus in statio ex qui proficiscor sum romanus socius in castrum redeo quintius posterus dies ad nicaea is enim locus placeo ad constituo tempus venio philippus nullus usquam neque nuntius ab is per aliquot hora venio et iam despero venio repens appareo navo atque ipse quidem cum tam gravis et indignus impero inops consilium dies consumo delibero aio vulgo credo de industria res in serus traho ne tempus do possum achaeus aetolus ad respondeo et is opinio ipse adfirmo peto ut summoveo alius ne tempus alterco tero et aliqui finis res impono possum cum ipse imperator romanus licet sui colloquor is primus non accipio ne excludo colloquium video socius deinde cum haud absisto peto ex omnis consilium romanus imperator cum ap claudius tribunus miles ceterus summoveo ad exter litus procedo rex cum duo qui pridie adhibeo in terra sum egredior ibi cum aliquamdiu secretum loquor sum qui ago philippus ad suus refero paruus comperio sum quintius hic refero ad socius romanus is cedo totus illyricus os perfuga remitto atque si qui sum captivus attalus navo et cum is capio naval socius rhodius regio quam peraea voco reddo iassus et bargyliae non cedo aetolus pharsal larisamque reddo thebae non reddo achaeus non argus modo sed etiam corinthus cedo nullus omnis placeo pars qui cedo aut non cedo sum destinatio multus enim amitto in is quam acquiri neque umquam nisi totus deduco graecia praesidium causa certamen desum cum hic totus ex concilio certatim omnis vocifero ad philippus quoque procul sto vox sum perfero itaque ab quintius peto ut res totus in posterus dies differo profecto aut persuadeo sui aut persuadeo sui patior litus ad thronium colloquium destino is maturus convenio sum ibi philippus primus et quintius et omnis qui adsum rogo ne spes pax turbo volo postremo peto tempus quo legatus mitto roma ad senatus possum aut is condicio sui pax impetro aut quicumque senatus do lex pax accipio is ceterus haudquaquam placeo neque enim alius quam mora et dilatio ad colligo vireo quaero quintius verus is sum sum dico si aestas et tempus res gerendaris sum nunc hiems insto nihil amitto do spatium ad legatus mitto nam neque sine auctoritas senatus reor quisquam is sum qui cum rex ipse pepigissent et exploraris dum bellum necessaria quies ipse hiems do senatus auctoritas possum in hic sententia et ceterus socius princeps concedo indutiae do in duo mensis et ipse mitto singuli legatus ad senatus edoceo ne fraus rex capio placeo addo indutiaris pacisco ut regius praesidium phocis atque locris extemplo deduco et ipse quintius cum socius legatus amynandrum athamanes rex ut species legatio adicio et q fabius uxor quintius soror filius sum et q fulvius et ap claudius mitto ut venio roma sum prior socius legatus quam rex audio sum ceterus is oratio convicium rex consumo sum moveo cum magnus senatus demonstro mare terra regio is sino ut omnis appareo si demetrias in thessalia chalcis in euboea corinthus in achaia rex teneo non possum liber graecia sum et ipse philippus non contumeliosus quam verus compes is graecia appello legatus deinde rex intromitto qui longus exordior oratio brevis interrogatio cedo is tres urbs sum sermo incido cum mando sui de is nominatim nego quisquam sic inficio pax regius dimitto quintius liber arbitrium pax atque bellum permitto qui ut satis appareo non taedet bellum senatus et ipse victoria quam pax avidus neque colloquium postea philippus do neque legatio alius quam qui omnis graecia decedo nuntio admitto dico


secundum orationem praetoris murmur ortum aliorum cum adsensu, aliorum inclementer adsentientes increpantium; et iam non singuli tantum sed populi universi inter se altercabantur. tum inter magistratus gentis — damiurgos vocant; decem numero creantur — certamen nihilo segnius quam inter multitudinem esse. quinque relaturos de societate Romana se aiebant suffragiumque daturos; quinque lege cautum testabantur, ne quid, quod adversus Philippi societatem esset, aut referre magistratibus aut decernere concilio ius esset. is quoque dies iurgiis est consumptus.

secundus oratio praetor murmur orior alius cum assensus alius inclemens adsentio increpo et iam non singuli tantus sed populus universus inter sui alterco tum inter magistratus gens demiurgus voco decem numerus creo certamen nihilum segnis quam inter multitudo sum quinque refero de societas romanus sui aio suffragium do quinque lex caueo testo ne quis qui adverro philippus societas sum aut refero magistratus aut decerno concilio ius sum is quoque dies jurgium sum consumo


consulem T. Quinctium ita habito dilectu, ut eos fere legeret, qui in Hispania aut Africa meruissent, spectatae virtutis milites, properantem in provinciam prodigia nuntiata atque eorum procuratio Romae tenuerunt. de caelo tacta erant via publica Veis, forum et aedes Iovis Lanuvi, Herculis aedes Ardeae, Capuae murus et turres et aedes, quae alba dicitur; caelum ardere visum erat Arreti; terra Velitris trium iugerum spatio caverna ingenti desederat; Suessae Auruncae nuntiabant agnum cum duobus capitibus natum et Sinuessae porcum cum humano capite. eorum prodigiorum causa supplicatio unum diem habita, et consules rebus divinis operam dederunt placatisque diis in provincias profecti sunt, Aelius cum Helvio praetore in Galliam; exercitumque ab L. Lentulo acceptum, quem dimittere debebat, praetori tradidit, ipse novis legionibus, quas secum adduxerat, bellum gesturus. neque memorabilis rei quicquam gessit.

consul t quintius ita habeo delectus ut is fere lego qui in hispania aut africanus mereo specto virtus miles propero in provincia prodigium nuntio atque is procuratio roma teneo de caelum tango sum via publicus via forum et aedes iuppiter lanuvium hercules aedes ardea capua murus et turris et aedes qui albus dico caelum ardeo video sum arretium terra velitrae tres jugerum spatium caverna ingens desedeo suessa aurunca nuntio agnos cum duo caput natus et sinuessa porcus cum humanus caput is prodigus causa supplicatio unus dies habeo et consul res divinus opera do placo diuus in provincia proficiscor sum aelius cum helvius praetor in gallia exerceo ab l lentulus accipio qui dimitto debeo praetor trado ipse novus legio qui sui adduco bellum gero neque memorabilis res quisquam gero


rebus, quae Romae agendae erant, perfectis consules in provincias profecti. P. Villius in Macedoniam cum venisset, atrox seditio militum iam ante irritata nec satis in principio compressa excepit. duo milia ea militum fuere, quae ex Africa post devictum Hannibalem in Siciliam, inde anno fere post in Macedoniam pro voluntariis transportata erant, id voluntate factum negabant: ab tribunis recusantes in naves impositos. sed utcumque, seu iniuncta seu suscepta foret militia, et eam exhaustam, et finem aliquem militandi fieri aequum esse. multis annis sese Italiam non vidisse; consenuisse sub armis in Sicilia, Africa, Macedonia; confectos iam se labore opere, exangues tot acceptis vulneribus esse. consul causam postulandae missionis probabilem, si modeste peteretur, videri dixit; seditionis nec eam nec ullam aliam satis iustam causam esse. itaque si manere ad signa et dicto parere velint, se de missione eorum ad senatum scripturum; modestia facilius quam pertinacia quod velint impetraturos.

res qui roma ago sum perficio consul in provincia proficiscor p villius in macedonia cum venio atrox seditio miles iam ante irrito neque satis in principium comprimo excipio duo mille is miles sum qui ex africanus post devinco hannibal in sicilia inde annus fere post in macedonia pro voluntarius transporto sum is voluntas facio nego ab tribunus recuso in navo impono sed utcumque seu injungo seu suscipio sum militia et is exhaurio et finis aliquis milito fio aequus sum multus annus sui italia non video consenesco sub arma in sicilia africanus macedonius confacio iam sui labor opus exsanguis tot accipio vulnus sum consul causa postulo missio probabilis si modestus peto video dico seditio neque is neque ullus alius satis iustus causa sum itaque si maneo ad signum et dico pareo volo sui de missio is ad senatus scribo modestia facilis quam pertinacia qui volo impetro


rex primo die ad castra Pyrrhi pervenit; locus, quem ita vocant, est in Triphylia terrae Molottidis. inde postero die — ingens iter agmini, sed metus urgebat — in montes Lyncon perrexit. ipsi Epiri sunt, interiecti Macedoniae Thessaliaeque; latus, quod vergit in Thessaliam, oriens spectat, septentrio a Macedonia obicitur. vestiti frequentibus silvis sunt; iuga summa campos patentes aquasque perennis habent. ibi stativis rex per aliquot dies habitis fluctuatus animo est, utrum protinus in regnum se reciperet, an praeverti in Thessaliam posset. inclinavit sententia, ut in Thessaliam agmen demitteret, Triccamque proximis limitibus petit; inde obvias urbes raptim peragravit. homines, qui sequi possent, sedibus excibat; oppida incendebat. rerum suarum, quas possent, ferendarum secum dominis ius fiebat, cetera militis praeda erat. nec, quod ab hoste crudelius pati possent, reliqui quicquam fuit, quam quae ab sociis patiebantur. haec etiam facienti Philippo acerba erant, sed e terra mox futura hostium corpora saltem eripere sociorum volebat. ita evastata oppida sunt Phacium, Iresiae, Euhydrium, Eretria, Palaepharsalus. Pheras cum peteret, exclusus, quia res egebat mora, si expugnare vellet, nec tempus erat, omisso incepto in Macedoniam transcendit; nam etiam Aetolos adpropinquare fama erat. qui audito proelio, quod circa amnem Aoum factum erat, proximis prius evastatis circa Sperchias et Macran quam vocant Comen, transgressi inde in Thessaliam Cymenes et Angeias primo impetu potiti sunt. a Metropoli, dum vastant agros, concursu oppidanorum ad tuenda moenia facto repulsi sunt. Callithera inde adgressi similem impetum oppidanorum pertinacius sustinuerunt; compulsisque intra moenia qui eruperant, contenti ea victoria, quia spes nulla admodum expugnandi erat, abscesserunt. Teuma inde et Celathara vicos expugnant diripiuntque; Acharras per deditionem receperunt. Xyniae simili metu a cultoribus desertae sunt. hoc sedibus suis extorre agmen in praesidium incidit, quod ad Thaumacum, quo tutior frumentatio esset, ducebatur; incondita inermisque multitudo, mixta et imbelli turba, ab armatis caesa est. Xyniae desertae diripiuntur. Cyphaera inde Aetoli capiunt, opportune Dolopiae imminens castellum. haec raptim intra paucos dies ab Aetolis gesta. nec Amynander atque Athamanes post famam prosperae pugnae Romanorum quieverunt. ceterum Amynander, quia suo militi parum fidebat, petito a consule modico praesidio cum Gomphos peteret, oppidum protinus nomine Phaecam situm inter Gomphos faucesque angustas, quae ab Athamania Thessaliam dirimunt, vi cepit. inde Gomphos adortus est, et post aliquot dies summa vi tuentes urbem, cum iam scalas ad moenia erexisset, eo demum metu perpulit ad deditionem. haec traditio Gomphorum ingentem terrorem Thessalis intulit. dedidere deinceps sese qui Argenta quique Pherinium et Timarum et Ligynas et Strymonem et Lampsum habent aliaque castella iuxta ignobilia.

rex primus dies ad castrum pyrrhus pervenio locus qui ita voco sum in triphylius terra molottidis inde posterus dies ingens iter agmen sed metus urgeo in mons lyncon pergo ipse epirus sum interjacio macedonia thessalia latus qui vergo in thessalia orior specto septentrio ab macedonius obicio vestio frequens silva sum iugum summus campus pateo aqua perennis habeo ibi stativus rex per aliquot dies habeo fluctuo animus sum utrum protinus in regnum sui recipio an praeverto in thessalia possum inclino sententia ut in thessalia agmen demitto tricca propior limes peto inde obvius urbs raptim peragro homo qui sequor possum sedes excio oppidum incendo res suus qui possum ferendaris sui dominus ius fio ceterus miles praeda sum neque qui ab hostis crudelis patior possum reliquus quisquam sum quam qui ab socius patior hic etiam facio philippus acerbus sum sed e terra mox sum hostis corpus saltem eripio socius volo ita evasto oppidum sum phacium iresiae euhydrium eretria palaepharsalus pherae cum peto excludo quia res egeo mora si expugnaris volo neque tempus sum omitto inceptum in macedonia transcendo nam etiam aetoli adpropinquaris fama sum qui audio proelium qui circa amnis aous facio sum propior prior evastas circa sperchiae et macra quam voco come transgredior inde in thessalia cymenes et angeias primus impetus potior sum ab metropolis dum vasto ager concursus oppidanus ad tueor moenia facio repello sum callithera inde aggredior similis impetus oppidanus pertinax sustineo compello intra moenia qui erumpo contendo is victoria quia spes nullus admodum expugno sum abscedo teuma inde et celathara vicus expugno diripio acharrae per deditio recipio xyniae similis metus ab cultor desero sum hic sedes suus extorris agmen in praesidium incido qui ad thaumaci quo tueor frumentatio sum duco inconditus inermis multitudo misceo et imbellis turba ab armo caedo sum xyniae desero diripio cyphaera inde aetolus capio opportunus dolopia immineo castellum hic raptim intra paucus dies ab aetolus gero neque amynander atque athamanes post fama prosper pugna romanus quiesco ceterum amynander quia suus miles parum fido peto ab consul modicus praesidium cum gomphi peto oppidum protinus nomen phaecam sino inter gomphi fauces angustus qui ab athamania thessalia dirimo vis capio inde gomphi adorior sum et post aliquot dies summus vis tueor urbs cum iam scala ad moenia erigo is demum metus perpello ad deditio hic traditio gomphi ingens terror thessal infero dedo deinceps sui qui argentum quisque pherinium et timaris et ligynas et strymonem et lampsum habeo alius castellum iuxta ignobilis


in Gallia nihil sane memorabile ab Sex. Aelio consule gestum. cum duos exercitus in provincia habuisset, unum retentum, quem dimitti oportebat, cui L. Cornelius proconsul praefuerat — ipse ei C. Helvium praetorem praefecit —, alterum, quem in provinciam adduxit, totum prope annum Cremonensibus Placentinisque cogendis redire in colonias, unde belli casibus dissipati erant, consumpsit.

in gallia nihil sanus memorabilis ab sex aelius consul gero cum duo exercitus in provincia habeo unus retendo qui dimitto oportet qui l cornelius proconsul praesum ipse is que helvius praetor praeficio alter qui in provincia adduco totus prope annus cremonensis placentinus cogo redeo in colonia unde bellum casus dissipati sum consumo


consul interim omnium spe longiorem Atracis atrocioremque oppugnationem habuit, et ea, qua minimum credidisset, resistebant hostes. nam omnem laborem in muro crediderat diruendo fore; si aditum armatis in urbem patefecisset, fugam inde caedemque hostium fore, qualis captis urbibus fieri solet; ceterum postquam parte muri arietibus decussa per ipsas ruinas transcenderunt in urbem armati, illud principium velut novi atque integri laboris fuit. nam Macedones, qui in praesidio erant et multi et delecti, gloriam etiam egregiam rati, si armis potius et virtute quam moenibus urbem tuerentur, conferti, pluribus introrsus ordinibus acie firmata, cum transcendere ruinas sensissent Romanos, per impeditum ac difficilem ad receptum locum expulerunt. id consul aegre passus nec eam ignominiam ad unius modo oppugnandae moram urbis sed ad summam universi belli pertinere ratus, quod ex momentis parvarum plerumque rerum penderet, purgato loco, qui strage semiruti muri cumulatus erat, turrem ingentis altitudinis magnam vim armatorum multiplici tabulato portantem promovit et cohortes in vicem sub signis, quae cuneum Macedonum — phalangem ipsi vocant —, si possent, vi perrumperent, emittebat. sed ad loci angustias, haud late patente intervallo diruti muri, genus armorum pugnaeque hosti aptius erat. ubi conferti hastas ingentis longitudinis prae se Macedones obiecissent, velut in constructam densitate clipeorum testudinem Romani pilis nequiquam emissis cum strinxissent gladios, neque congredi propius neque praecidere hastas poterant, et, si quam incidissent aut praefregissent, hastile fragmento ipso acuto inter spicula integrarum hastarum velut vallum explebat. ad hoc et muri pars adhuc integra utraque tuta praestabat latera, nec ex longo spatio aut cedendum aut impetus faciendus erat, quae res turbare ordines solet. accessit etiam fortuita res ad animos eorum firmandos; nam cum turris per aggerem parum densati soli ageretur, rota una in altiorem orbitam depressa ita turrim inclinavit, ut speciem ruentis hostibus, trepidationem vanam superstantibus armatis praebuerit. cum parum quicquam succederet, consul minime aequo animo comparationem militum generisque armorum fieri patiebatur, simul nec maturam expugnandi spem nec rationem procul a mari et in evastatis belli cladibus locis hibernandi ullam cernebat. itaque relicta obsidione, quia nullus in tota Acarnaniae atque Aetoliae ora portus erat, qui simul et omnis onerarias, quae commeatum exercitui portabant, caperet et tecta ad hibernandum legionibus praeberet, Anticyra in Phocide, in Corinthium versa sinum, ad id opportunissime sita visa, quia nec procul Thessalia hostiumque locis aberat et ex adverso Peloponnesum exiguo maris spatio divisam, ab tergo Aetoliam Acarnaniamque, ab lateribus Locridem ac Boeotiam habebat. Phocidis primo impetu Phanoteam sine certamine cepit. Anticyra haud multum oppugnando morae praebuit. Ambrysus inde Hyampolisque receptae. Daulis, quia in tumulo excelso sita est, nec scalis nec operibus capi poterat. lacessendo missilibus eos, qui in praesidio erant, cum ad excursiones elicuissent, refugiendo in vicem sequendoque et levibus sine effectu certaminibus eo neglegentiae et contemptus adduxerunt, ut cum refugientibus in portam permixti impetum Romani facerent. et alia ignobilia castella Phocidis terrore magis quam armis in potestatem venerunt. Elatia clausit portas, nec, nisi vi cogerentur, recepturi moenibus videbantur aut ducem aut exercitum Romanum.

consul interim omnis spes longus atracis atrox oppugnatio habeo et is qui paruus credo resisto hostis nam omnis labor in murus credo diruo sum si aditus armo in urbs patefacio fuga inde caedes hostis sum qualis capio urbs fio soleo ceterum postquam pars murus aries decutio per ipse ruina transcendo in urbs armatus ille principium velut nosco atque integer labor sum nam macedones qui in praesidium sum et multus et deligo gloria etiam egregius reor si arma potis et virtus quam moenia urbs tueor confercio multus introrsum ordo acies firmo cum transcendo ruina sentio romanus per impedio atque difficilis ad recipio locus expello is consul aeger patior neque is ignominia ad unus modo oppugno mora urbs sed ad summa universus bellum pertineo reor qui ex momentum parvaris plerusque res pendeo purgo locus qui strages semirutus murus cumulo sum turris ingens altitudo magnus vis armator multiplex tabulatum porto promoveo et cohors in vicis sub signum qui cuneus macedones phalanx ipse voco si possum vis perrumpo emitto sed ad locus angustiae haud latus pateo intervallum diruo murus genus armus pugna hostis aptus sum ubi confercio hasta ingens longitudo prae sui macedones objacio velut in construo densitas clipeus testudo romanus pila nequiquam emitto cum stringo gladius neque congredior propius neque praecido hasta possum et si quam incido aut praefringo hastilis fragmentum ipse acuo inter spiculum integraris hastaris velut valles expleo ad hic et murus pars adhuc integer uter tueor praesto latus neque ex longus spatium aut cedo aut impetus facio sum qui res turbo ordo soleo accedo etiam fortuitus res ad animus is firmo nam cum turris per aggero parum densati solus ago rota unus in alo orbita deprimo ita turris inclino ut species ruo hostis trepidatio vanus supersto armo praebeo cum parum quisquam succedo consul paruus aequus animus comparatio miles gener armus fio patior simul neque maturus expugno spes neque ratio procul ab mare et in evastas bellum clades locus hiberno ullus cerno itaque relinquo obsidio quia nullus in totus acarnania atque aetolia os portus sum qui simul et omnis oneraria qui commeatus exercitus porto capio et tectum ad hiberno legio praebeo anticyra in phocis in corinthius verso sinum ad is opportunus sino video quia neque procul thessalia hostis locus absum et ex adverso peloponnesus exiguus mare spatium divido ab tergum aetolia acarnania ab later locris atque boeotia habeo phocis primus impetus phanotea sine certamen capio anticyra haud multus oppugno mora praebeo ambrysus inde hyampolis recipio daulis quia in tumulus excelsum sino sum neque scalae neque opus capio possum lacesso missilis is qui in praesidium sum cum ad excursio elices refugio in vicis sequendoque et levis sine effectus certamen is neglegentia et contemno adduco ut cum refugio in porta permisceo impetus romanus facio et alius ignobilis castellum phocis terror magis quam arma in potestas venio elatia claudo porta neque nisi vis cogo recipio moenia video aut dux aut exercitus romanus


Attalus ab Argis Sicyonem est profectus. ibi et civitas novis honoribus veteres regis honores auxit, et rex ad id, quod sacrum Apollinis agrum grandi quondam pecunia redemerat iis, tum quoque, ne sine aliqua munificentia praeteriret civitatem sociam atque amicam, decem talenta argenti dono dedit et decem milia medimnum frumenti; atque ita Cenchreas ad naves redit.

attalus ab argus sicyon sum proficiscor ibi et civitas novus honor vetus rex honor augeo et rex ad is qui sacer apollo ager grandis quondam pecunia redemo is tum quoque ne sine aliqui munificentia praetereo civitas socia atque amica decem talentum argentum donum do et decem mille medimnum frumentum atque ita cenchreae ad navo redeo


sub idem tempus L. Manlius Acidinus ex Hispania decedens, prohibitus a P. Porcio Laeca tribuno plebis ne ovans rediret, cum ab senatu impetrasset, privatus urbem ingrediens mille ducenta pondo argenti, triginta pondo ferme auri in aerarium tulit.

sub idem tempus l manlius acidinus ex hispania decedo prohibeo ab p porcius laeca tribunus plebs ne ovo redeo cum ab senatus impetro privo urbs ingredior mille ducenti pondo argentum triginta pondo ferme aurum in aerarius fero


priusquam consules praetoresque in provincias proficiscerentur, prodigia procurari placuit, quod aedes Vulcani Summanique Romae, et quod Fregenis murus et porta de caelo tacta erant, et Frusinone inter noctem lux orta, et Aefulae agnus biceps cum quinque pedibus natus, et Formiis duo lupi oppidum ingressi obvios aliquot laniaverant, Romae non in urbem solum sed in Capitolium penetraverat lupus.

priusquam consul praetor in provincia proficisco prodigium procuraris placeo qui aedes volcanus summanus roma et qui fregenae murus et porto de caelum tango sum et frusino inter nox lux orior et aefulae agnus biceps cum quinque pes nascor et formiae duo lupus oppidum ingredior obvius aliquot laniaverant roma non in urbs solus sed in capitolium penetro lupus


consules praetoresque, cum idibus Martiis magistratum inissent, provincias sortiti sunt. L. Lentulo Italia , P. Villio Macedonia , praetoribus L. Quinctio urbana, Cn. Baebio Ariminum, L. Valerio Sicilia , L. Villio Sardinia evenit. Lentulus consul novas legiones scribere iussus, Villius a P. Sulpicio exercitum accipere; in supplementum eius, quantum militum videretur, ut scriberet, ipsi permissum. praetori Baebio legiones, quas C. Aurelius consul habuisset, ita decretae, ut retineret eas, donec consul novo cum exercitu succederet; in Galliam ubi is venisset, omnes milites exauctorati domum dimitterentur praeter quinque milia socium; iis obtineri circa Ariminum provinciam satis esse. prorogatum imperium praetoribus prioris anni, C. Sergio , ut militibus, qui in Hispania, Sicilia, Sardinia stipendia per multos annos fecissent, agrum adsignandum curaret, Q. Minucio , ut in Bruttiis idem de coniurationibus quaestiones, quas praetor cum fide curaque exercuisset, perficeret et eos, quos sacrilegii compertos in vinculis Romam misisset, Locros mitteret ad supplicium, quaeque sublata ex delubro Proserpinae essent, reponenda cum piaculis curaret. feriae Latinae pontificum decreto instauratae sunt,

consul praetor cum idus martius magistratus ineo provincia sortio sum l lentulus italia p villius macedonius praetor l quintius urbanus cn baebius ariminum l valerius sicilia l villius sardinia evenio lentulus consul novo legio scribo iubeo villius ab p sulpicius exercitus accipio in supplementum is quantus miles video ut scribo ipse permitto praetor baebius legio qui que aurelius consul habeo ita decerno ut retineo is donec consul novo cum exercitus succedo in gallia ubi is venio omnis miles exauctoro domus dimitto praeter quinque mille socius is obtineo circa ariminum provincia satis sum prorogo imperium praetor prior annus que sergius ut miles qui in hispania sicilia sardinia stipendium per multus annus facio ager adsigno curo q minucius ut in bruttius idem de coniuratio quaestio qui praetor cum fides curo exerceo perficio et is qui sacrilegium comperio in vinculis roma mitto locri mitto ad supplicium quisque tollo ex delubrum proserpina sum repono cum piaculis curo feriae latinus pontifex decretum instauro sum


Thaumacos eo tempore Philippus summa vi oppugnabat aggeribus vineisque et iam arietem muris admoturus erat; ceterum incepto absistere eum coegit subitus Aetolorum adventus, qui Archidamo duce inter custodias Macedonum moenia ingressi nec nocte nec die finem ullum erumpendi nunc in stationes nunc in opera Macedonum faciebant. et adiuvabat eos natura ipsa loci. namque Thaumaci a Pylis sinuque Maliaco per Lamiam eunti loco alto siti sunt in ipsis faucibus, imminentes, quam Coelen vocant, Thessaliae; quae transeunti confragosa loca inplicatasque flexibus vallium vias, ubi ventum ad hanc urbem est, repente velut maris vasti sic universa panditur planities, ut subiectos campos terminare oculis haud facile queas. ab eo miraculo Thaumaci appellati. nec altitudine solum tuta urbs, sed quod saxo undique absciso rupibus imposita est. hae difficultates et quod haud satis dignum tanti laboris periculique pretium erat, ut absisteret incepto Philippus, effecerunt. hiems quoque iam instabat, cum inde abscessit et in Macedoniam in hiberna copias reduxit. ibi ceteri quidem data quanticunque quiete temporis simul animos corporaque remiserant; Philippum, quantum ab adsiduis laboribus itinerum pugnarumque laxaverat animum, tanto magis intentum in universum eventum belli curae angunt, non hostis modo timentem, qui terra marique urgebant, sed nunc sociorum, nunc etiam popularium animos, ne et illi ad spem amicitiae Romanorum deficerent, et Macedonas ipsos cupido novandi res caperet. itaque et in Achaiam legatos misit, simul qui iusiurandum — ita enim pepigerant, quotannis iuraturos in verba Philippi — exigerent, simul qui redderent Achaeis Orchomenon et Heraean et Triphylian Eleis ademptam, Megalopolitis Alipheran, contendentibus numquam eam urbem fuisse ex Triphylia, sed sibi debere restitui, quia una esset ex iis, quae ad condendam Megalen polin ex concilio Arcadum contributae forent. et cum Achaeis quidem per haec societatem firmabat; ad Macedonum animos cum Heracliden amicum maxime invidiae sibi esse cerneret, multis criminibus oneratum in vincla coniecit ingenti popularium gaudio. bellum si quando umquam ante alias, tum magna cura apparavit exercuitque in armis et Macedonas et mercennarios milites principioque veris cum Athenagora omnia externa auxilia quodque levis armaturae erat in Chaoniam per Epirum ad occupandas quae ad Antigoneam fauces sunt — Stena vocant Graeci — misit. ipse post paucis diebus graviore secutus agmine, cum situm omnem regionis adspexisset, maxime idoneum ad muniendum locum credidit esse praeter amnem Aoum. is inter montes, quorum alterum Meropum, alterum Asnaum incolae vocant, angusta valle fluit, iter exiguum super ripam praebens. Asnaum Athenagoram cum levi armatura tenere et communire iubet; ipse in Meropo posuit castra. qua abscisae rupes erant, statio paucorum armatorum tenebat; qua minus tuta erant, alia fossis, alia vallo, alia turribus muniebat. magna tormentorum etiam vis, ut missilibus procul arcerent hostem, idoneis locis disposita est. tabernaculum regium pro vallo in conspecto maxime tumulo, ut terrorem hostibus suisque spem ex fiducia faceret, positum.

thaumaci is tempus philippus summus vis oppugno agger vinea et iam aries murus admoveo sum ceterum inceptum absisto is cogo subeo aetolus advenio qui archidamo dux inter custodio macedones moenia ingredior neque nox neque dies finis ullus erumpo nunc in statio nunc in opus macedones facio et adjuvo is natura ipse locus namque thaumaci ab pylae sinus maliaco per lamia eo locus altus sitis sum in ipse fauces immineo quam caelum voco thessalia qui transeo confragosus locum inplicatasque flexus valles via ubi venio ad hic urbs sum repens velut mare vastus sic universus pando planities ut subicio campus terminaris oculus haud facilis queo ab is miraculum thaumaci appello neque altitudo solus tueor urbs sed qui saxum undique abscido rupes impono sum hic difficultas et qui haud satis dignus tantus labor periculum pretium sum ut absisto inceptum philippus efficio hiems quoque iam insto cum inde abscedo et in macedonia in hibernus copia reduco ibi ceterus quidem do quanticunque quiesco tempus simul animus corpus remitto philippus quantus ab assiduus labor iter pugna laxo animus tantus magis intentus in universus evenio bellum cura ango non hostis modo timeo qui terra mare urgeo sed nunc socius nunc etiam popularis animus ne et ille ad spes amicitia romanus deficio et macedonas ipse cupido novo res capio itaque et in achaia legatus mitto simul qui iusiurandum ita enim pepigerant quot juro in verbum philippus exigo simul qui reddo achaeus orchomenus et heraea et triphylius elei adimo megalopolitae aliphera contendo numquam is urbs sum ex triphylius sed sui debeo restituo quia unus sum ex is qui ad condo megale polio ex concilio arcades contribuo sum et cum achaeus quidem per hic societas firmo ad macedones animus cum heraclides amicus magnus invidia sui sum cerno multus crimen onero in vinclum conicio ingens popularis gaudium bellum si quando umquam ante alius tum magnus cura appario exerceo in arma et macedonas et mercenarius miles principium verus cum athenagoras omnis externus auxilium quisque levis armo sum in chaonia per epirus ad occupo qui ad antigonea fauces sum stena voco graecum mitto ipse post paucus dies gravis sequor agmen cum sino omnis regio adspecio magnus idoneus ad munio locus credo sum praeter amnis aous is inter mons qui alter meropum alter asnaus incola voco angustus valles fluo iter exiguus super ripa praebeo asnaus athenagoras cum levis armo teneo et communio iubeo ipse in meropo pono castrum qui abscido rupes sum statio paucus armator teneo qui paruus tueor sum alius fodio alius vallo alius turris munio magnus tormentum etiam volo ut missilis procul arceo hostis idoneus locus dispono sum tabernaculum regius pro vallo in conspicio magnus tumulus ut terror hostis suo spes ex fiducia facio pono