Ab urbe condita libri, erklärt von M. Weissenborn, books 33-34 - 33

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


multa egregie Rhodii pro fide erga populum Romanum proque universo nomine Graecorum terra marique ausi sunt, nihil magnificentius, quam quod ea tempestate, non territi tanta mole inminentis belli, legatos ad regem miserunt, ne Chelidonias — promunturium Ciliciae est, inclutum foedere antiquo Atheniensium cum regibus Persarum — superaret: si eo fine non contineret classem copiasque suas, se obviam ituros, non ab odio ullo, sed ne coniungi eum Philippo paterentur et inpedimento esse Romanis liberantibus Graeciam. Coracesium eo tempore Antiochus operibus oppugnabat, Zephyrio et Solis et Aphrodisiade et Coryco et superato Anemurio — promunturium id quoque Ciliciae est — Selinunte recepto. omnibus his aliisque eius orae castellis aut metu aut voluntate sine certamine in dicionem acceptis, Coracesium praeter spem clausis portis tenebat eum. ibi legati Rhodiorum auditi. et quamquam ea legatio erat, quae accendere regium animum posset, temperavit irae et legatos se Rhodum missurum respondit iisque mandaturum, ut renovarent vetusta iura cum ea civitate sua maiorumque suorum et vetarent eos pertimescere adventum regis: nihil aut iis aut sociis eorum noxiae futurum fraudive; nam Romanorum amicitiam se non violaturum, argumento et suam recentem ad eos legationem esse et senatus honorifica in se decreta responsaque. tum forte legati redierant ab Roma comiter auditi dimissique, ut tempus postulabat, incerto adhuc adversus Philippum eventu belli. cum haec legati regis in contione Rhodiorum agerent, nuntius venit debellatum ad Cynoscephalas esse. hoc nuntio accepto Rhodii dempto metu a Philippo omiserunt consilium obviam eundi classe Antiocho; illam alteram curam non omiserunt tuendae libertatis civitatum sociarum Ptolomaei, quibus bellum ab Antiocho imminebat. nam alias auxiliis iuverunt, alias providendo ac praemonendo conatus hostis, causaque libertatis fuerunt Cauniis, Myndiis, Halicarnassensibus Samiisque. non operae est persequi, ut quaeque acta in his locis sint, cum ad ea, quae propria Romani belli sunt, vix sufficiam.

multus egregius rhodius pro fides erga populus romanus pro universus nomen graecum terra mare audeo sum nihil magnificentius quam qui is tempestas non terreo tantus moles inminentis bellum legatus ad rex mitto ne chelidonias promunturium cilicia sum inclutus foedus antiquus atheniensis cum rex persaris supero si is finis non contineo classis copia suus sui obvius eo non ab odium ullus sed ne conjungo is philippus pateo et impedimentum sum romanus libero graecia coracesium is tempus antiochus opus oppugno zephyrius et soli et aphrodisias et corycus et supero anemurium promunturium is quoque cilicia sum selinus recipio omnis hic alius is ora castellum aut metus aut voluntas sine certamen in dicio accipio coracesium praeter spes claudo porta teneo is ibi legatus rhodius audio et quamquam is legatio sum qui accendo regius animus possum tempero ira et legatus sui rhodos mitto respondeo is mando ut renovo vetustus ius cum is civitas suus magnus suus et veto is pertimesco advenio rex nihil aut is aut socius is noxia sum fraudive nam romanus amicitia sui non violo argumentum et suus recens ad is legatio sum et senatus honorifico in sui decretum respondeo tum fors legatus redeo ab roma comis audio dimitto ut tempus postulo incertum adhuc adverro philippus evenio bellum cum hic legatus rex in contio rhodius ago nuntius venio debello ad cynoscephalae sum hic nuntio accipio rhodius dempto metus ab philippus omitto consilium obvius eo classis antiochus ille alter cura non omitto tueor libertas civitas socius ptolomaeus qui bellum ab antiochus immineo nam alius auxilium juvo alius provideo atque praemoneo conor hostis causa libertas sum cauniis myndii halicarnassensibus samia non opera sum persequor ut quisque ago in hic locus sum cum ad is qui proprius romanus bellum sum vix sufficio


priusquam dimicaretur ad Cynoscephalas, L. Quinctius Corcyram excitis Acarnanum principibus, quae sola Graeciae gentium in societate Macedonum manserat, initium quoddam ibi motus fecit. duae autem maxime causae eos tenuerant in amicitia regis, una fides insita genti, altera metus odiumque Aetolorum. concilium Leucadem indictum est. eo neque cuncti convenere Acarnanum populi, nec iis, qui convenerant, idem placuit; sed duo principes et magistratus pervicerunt, ut privatum decretum Romanae societatis fieret. id omnes, qui afuerant, aegre passi; et in hoc fremitu gentis a Philippo missi duo principes Acarnanum, Androcles et Echedemus, non ad tollendum modo decretum Romanae societatis valuerunt, sed etiam ut Archelaus et Bianor, principes gentis ambo, quod auctores eius sententiae fuissent, proditionis in concilio damnarentur, et Zeuxidae praetori, quod de ea re rettulisset, imperium abrogaretur. rem temerariam, sed eventu prosperam damnati fecerunt. suadentibus nam que amicis, cederent tempori et Corcyram ad Romanos abirent, statuerunt offerre se multitudini et aut eo ipso lenire iras aut pati, quod casus tulisset. cum se frequenti concilio intulissent, primo murmur ac fremitus admirantium, silentium mox a verecundia simul pristinae dignitatis ac misericordia praesentis fortunae ortum est. potestate quoque dicendi facta principio suppliciter, procedente autem oratione, ubi ad crimina diluenda ventum est, cum tanta fiducia, quantam innocentia dabat, disseruerunt; postremo ultro aliquid etiam queri et castigare iniquitatem simul in se crudelitatemque ausi ita adfecerunt animos, ut omnia, quae in eos decreta erant, frequentes tollerent neque eo minus redeundum in societatem Philippi abnuendamque Romanorum amicitiam censerent.

priusquam dimico ad cynoscephalae l quintius corcyra excio acarnanum princeps qui solus graecia gens in societas macedones maneo initium quidam ibi moueo facio duo autem magnus causa is teneo in amicitia rex unus fides inquiro gens alter metus odium aetolus concilium leucas indico sum is neque cunctus convenio acarnanum populus neque is qui convenio idem placeo sed duo princeps et magistratus pervicerunt ut privo decretum romanus societas fio is omnis qui asum aeger patior et in hic fremo gens ab philippus mitto duo princeps acarnanum androcles et echedemus non ad tollo modo decretum romanus societas valeo sed etiam ut archelaus et bianor princeps gens ambo qui auctor is sententia sum proditio in concilio damno et zeuxidae praetor qui de is res refero imperium abrogo res temerarius sed evenio prosper damno facio suadeo nam que amicus cedo tempus et corcyra ad romanus abeo statuo offero sui multitudo et aut is ipse lenio ira aut patior qui casus fero cum sui frequens concilio infero primus murmur atque fremo admiror silentium mox ab verecundia simul pristinus dignitas atque misericordia praesum fortuna orior sum potestas quoque dico facio principium supplex procedo autem oratio ubi ad crimen diluo venio sum cum tantus fiducia quantus innocens do disseruerunt postremo ultro aliquis etiam queror et castigaris iniquitas simul in sui crudelitas audeo ita afficio animus ut omnis qui in is decretum sum frequens tollo neque is paruus redeo in societas philippus abnuo romanus amicitia censeo


haec per hiemem gesta; initio autem veris Quinctius Attalo Elatiam excito Boeotorum gentem incertis ad eam diem animis fluctuantem dicionis suae facere cupiens, profectus per Phocidem quinque milia ab Thebis, quod caput est Boeotiae, posuit castra. inde postero die cum unius signi militibus et Attalo legationibusque, quae frequentes undique convenerant, pergit ire ad urbem, iussis legionis hastatis — ea duo milia militum erant — sequi se mille passuum intervallo distantibus. ad medium ferme viae Boeotorum praetor Antiphilus obvius fuit; cetera multitudo e muris adventum imperatoris Romani regisque prospeculabatur. rara arma paucique milites circa eos apparebant; hastatos sequentes procul anfractus viarum vallesque interiectae occulebant. cum iam adpropinquaret urbi, velut obviam egredientem turbam salutaret, tardius incedebat; causa erat morae, ut hastati consequerentur. oppidani, ante lictorem turba acta, insecutum confestim agmen armatorum non ante, quam ad hospitium imperatoris ventum est, conspexere. tum velut prodita dolo Antiphili praetoris urbe captaque obstipuerunt omnes; et apparebat nihil liberae consultationis concilio, quod in diem posterum indictum erat Boeotis, relictum esse. texerunt dolorem, quem et nequiquam et non sine periculo ostendissent.

hic per hiems gero initium autem verus quintius attalus elatiam excito boeotor gens incertus ad is dies animus fluctuo dicio suus facio cupio proficiscor per phocis quinque mille ab thebae qui caput sum boeotia pono castrum inde posterus dies cum unus signum miles et attalus legatio qui frequens undique convenio pergo eo ad urbs iussum legio hastas is duo mille miles sum sequor sui mille passus intervallum disto ad medius ferme via boeotor praetor antiphilus obvius sum ceterus multitudo e murus advenio imperator romanus rego prospeculor rarus arma paucus miles circa is appareo hastati sequor procul anfractus viaris vallo interjacio occulo cum iam appropinquo urbs velut obvius egredior turba saluto tardus incedo causa sum mora ut hastas consequor oppidanus ante lictor turba ago insequor confestim agmen armator non ante quam ad hospitium imperator venio sum conspicio tum velut prodeo dolus antiphilis praetor urbs capio obstipesco omnis et appareo nihil liber consultatio concilio qui in dies posterus indico sum boeotus relinquo sum tego dolor qui et nequiquam et non sine periculum ostendo


Leucade haec sunt decreta. id caput Acarnaniae erat, eoque in concilium omnes populi conveniebant. itaque cum haec repentina mutatio Corcyram ad legatum Flamininum perlata esset, extemplo cum classe profectus Leucadem ad Heraeum, quod vocant, naves adplicuit. inde cum omni genere tormentorum machinarumque, quibus expugnantur urbes, ad muros accessit, ad primum terrorem ratus inclinari animos posse. postquam pacati nihil ostendebatur, tum vineas turresque erigere et arietem admovere muris coepit.

leucas hic sum decretum is caput acarnania sum eo in concilium omnis populus convenio itaque cum hic repentinus mutatio corcyra ad legatus flamininus perfero sum extemplo cum classis proficiscor leucas ad heraea qui voco navo applico inde cum omnis genus tormentum machina qui expugno urbs ad murus accedo ad primus terror reor inclinaris animus possum postquam pacatum nihil ostendo tum vinea turris erigo et aries admoveo murus coepio


cum haec in Graecia Macedoniaque et Asia gererentur, Etruriam infestam prope coniuratio servorum fecit. ad quaerendam opprimendamque eam M'. Acilius Glabrio praetor, cui inter civis peregrinosque iurisdictio obtigerat, cum una ex duabus legione urbana est missus, alios , alios iam congregatos pugnando vicit; ex his multi occisi, multi capti; alios verberatos crucibus adfixit, qui principes coniurationis fuerant, alios dominis restituit.

cum hic in graecia macedonius et asia gero etruria infestus prope coniuratio servus facio ad quaero opprimo is m acilius glabrio praetor qui inter civis peregrinus jurisdictio obtingo cum unus ex duo legio urbanus sum mitto alius alius iam congrego pugno vinco ex hic multus occido multus capio alius verbero crux affigo qui princeps coniuratio sum alius dominus restituo


cum hic status rerum in Asia Graeciaque et Macedonia esset, vixdum terminato cum Philippo bello, pace certe nondum perpetrata, ingens in Hispania ulteriore coortum est bellum. M. Helvius eam provinciam obtinebat. is litteris senatum certiorem fecit Culcham et Luxinium regulos in armis esse, cum Culcha decem et septem oppida, cum Luxinio validas urbes Carmonem et Baldonem, in maritima ora Malacinos Sexetanosque et Baeturiam omnem et quae nondum animos nudaverant ad finitimorum motus consurrectura. his litteris a M. Sergio praetore, cuius iurisdictio inter civis et peregrinos erat, recitatis decreverunt patres, ut comitiis praetorum perfectis, cui praetori provincia Hispania obvenisset, is primo quoque tempore de bello Hispaniae ad senatum referret.

cum hic status res in asia graecia et macedonius sum vixdum termino cum philippus bellum pax certus nondum perpetro ingens in hispania ulterior coorior sum bellum m helvus is provincia obtineo is littera senatus certus facio culcham et luxinium regulus in arma sum cum culcha decem et septem oppidum cum luxinio validus urbs carmonem et baldonem in maritimus os malacinos sexetanosque et baeturia omnis et qui nondum animus nudaverant ad finitimus moueo consurgo hic littera ab m sergius praetor qui jurisdictio inter civis et peregrinus sum recitas decerno pater ut comitium praetor perficio qui praetor provincia hispania obvenio is primus quoque tempus de bellum hispania ad senatus refero


secundum triumphum consularia comitia habita. creati consules L. Furius Purpurio et M. Claudius Marcellus . praetores postero die facti Q. Fabius Buteo , Ti. Sempronius Longus , Q. Minucius Thermus , M'. Acilius Glabrio , L. Apustius Fullo , C. Laelius .

secundus triumphus consularis comitium habeo creo consul l furius purpurio et m claudus marcellus praetor posterus dies facio q fabius buteo tiberius sempronius longus q minucius thermus m acilius glabrio l apustius fullo que laelius


iisdem diebus Cn. Cornelius Blasio , qui ante C. Sempronium Tuditanum citeriorem Hispaniam obtinuerat, ovans ex senatus consulto urbem est ingressus. tulit prae se auri mille et quingenta quindecim pondo, argenti viginti milia, signati denarium triginta quattuor milia et quingentos. L. Stertinius ex ulteriore Hispania, ne temptata quidem triumphi spe, quinquaginta milia pondo argenti in aerarium intulit et de manubiis duos fornices in foro bovario ante Fortunae aedem et matris Matutae, unum in maximo circo fecit et his fornicibus signa aurata inposuit. haec per hiemem ferme acta.

idem dies cn cornelius blasio qui ante que sempronius tuditanus citer hispania obtineo ovo ex senatus consultum urbs sum ingredior fero prae sui aurum mille et quingenti quindecim pondo argentum viginti mille signo denarius triginta quattuor mille et quingenti l stertinius ex ulterior hispania ne tento quidem triumphus spes quinquaginta mille pondo argentum in aerarius infero et de manubiae duo fornix in forum boarius ante fortuna aedes et mater matuta unus in maximus circus facio et hic fornix signum auro inpono hic per hiems ferme ago


eodem anno Antiochus rex, cum hibernasset Ephesi, omnes Asiae civitates in antiquam imperii formulam redigere est conatus. et ceteras quidem, aut quia locis planis positae erant aut quia parum moenibus armisque ac iuventuti fidebant, haud difficulter videbat iugum accepturas; Zmyrna et Lampsacus libertatem usurpabant, periculumque erat, ne, si concessum iis foret quod intenderent, Zmyrnam in Aeolide Ioniaque, Lampsacum in Hellesponto aliae urbes sequerentur. igitur et ipse ab Epheso ad Zmyrnam obsidendam misit et, quae Abydi copiae erant, praesidio tantum modico relicto duci ad Lampsacum oppugnandam iussit. nec vi tantum terrebat, sed per legatos leniter adloquendo castigandoque temeritatem ac pertinaciam spem conabatur facere, brevi quod peterent habituros, sed cum satis et ipsis et omnibus aliis appareret, ab rege impetratam eos libertatem, non per occasionem raptam habere. adversus quae respondebatur, nihil neque mirari neque suscensere Antiochum debere, si spem libertatis differri non satis aequo animo paterentur. ipse initio veris navibus ab Epheso profectus Hellespontum petit, terrestris copias traici ab Abydo Chersonesum iussit. cum ad Madytum, Chersonesi urbem, terrestri navalem exercitum iunxisset, quia clauserant portas, circumdedit moenia armatis; et iam opera admoventi deditio facta est. idem metus Sestum incolentis aliasque Chersonesi urbes in deditionem dedit. Lysimachiam inde omnibus simul navalibus terrestribus copiis venit. quam cum desertam ac stratam prope omnem ruinis invenisset — ceperant autem direptamque incenderant Thraces paucis ante annis —, cupido eum restituendi nobilem urbem et loco sitam opportuno cepit. itaque omni cura simul est aggressus et tecta muros restituere et partim redimere servientis Lysimachenses, partim fuga sparsos per Hellespontum Chersonesumque conquirere et contrahere, partim novos colonos spe commodorum proposita adscribere et omni modo frequentare; simul, ut Thracum summoveretur metus, ipse parte dimidia terrestrium copiarum ad depopulanda proxima Thraciae est profectus, partem navalisque omnis socios reliquit in operibus reficiendae urbis.

idem annus antiochus rex cum hiberno ephesus omnis asia civitas in antiquus imperium formula redigo sum conor et ceterus quidem aut quia locus planus pono sum aut quia parum moenia armus atque iuventus fido haud difficilis video iugum accipio smyrna et lampsacus libertas usurpo periculum sum ne si concedo is sum qui intendo smyrna in aeolides ionium lampsacus in hellespontus alius urbs sequor igitur et ipse ab ephesus ad smyrna obsido mitto et qui abydi copia sum praesidium tantus modicus relinquo duco ad lampsacus oppugno iubeo neque vis tantus terreo sed per legatus lenis alloquor castigo temeritas atque pertinacia spes conor facio brevis qui peto habeo sed cum satis et ipse et omnis alius appareo ab rex impetro is libertas non per occasio rapio habeo adverro qui respondeo nihil neque miror neque suscenseo antiochus debeo si spes libertas differo non satis aequus animus pateo ipse initium verus navis ab ephesus proficiscor hellespontus peto terrestris copia traicio ab abydo cherronesus iubeo cum ad madytos cherronesus urbs terrestris naval exercitus jungo quia claudo porta circumdo moenia armo et iam opus admoventi deditio facio sum idem metus sestus incolentis alius cherronesus urbs in deditio do lysimachia inde omnis simul naval terrestris copia venio quam cum desero atque sterno prope omnis ruina invenio capio autem disrepo incendo thraces paucus ante annus cupido is restituo nobilis urbs et locus sino opportunus capio itaque omnis cura simul sum aggredior et tectum murus restituo et pars redimo servio lysimachenses pars fuga spargo per hellespontus cherronesus conquiro et contraho pars novi colonus spes commodus propono adscribo et omnis modo frequento simul ut thracus summoveo metus ipse pars dimidio terrestris copia ad depopulor propior thracia sum proficiscor pars navalisque omnis socius relinquo in opus reficio urbs


in concilio Attalus primus verba fecit. orsus a maiorum suorum suisque et communibus in omnem Graeciam et propriis in Boeotorum gentem meritis, senior iam et infirmior, quam ut contentionem dicendi sustineret, obmutuit et concidit; et dum regem auferunt perferuntque parte membrorum captum, paulisper contio intermissa est. Aristaenus inde, Achaeorum praetor, eo cum maiore auctoritate auditus, quod non alia, quam quae Achaeis suaserat, Boeotis suadebat. pauca ab ipso Quinctio adiecta, fidem magis Romanam quam arma aut opes extollente verbis. rogatio inde a Plataeensi Dicaearcho lata recitataque de societate cum Romanis iungenda nullo contra dicere audente omnium Boeotiae civitatum suffragiis accipitur iubeturque. concilio dimisso Quinctius, tantum Thebis moratus, quantum Attali repens casus coegit, postquam non vitae praesens periculum vis morbi attulisse sed membrorum debilitatem visa est, relicto eo ad curationem necessariam corporis, Elatiam, unde profectus erat, redit Boeotis quoque, sicut prius Achaeis, ad societatem adscitis et, quoniam tuta ea pacataque ab tergo relinquebantur, omnibus iam cogitationibus in Philippum et quod relicum belli erat conversis.

in concilio attalus primus verbum facio ordior ab magnus suus suo et communis in omnis graecia et proprius in boeotor gens meritum senex iam et infirmus quam ut contentio dico sustineo obmutesco et concido et dum rex aufero perferuntque pars membrum capio paulisper contio intermissus sum aristaenus inde achaeus praetor is cum magnus auctoritas audio qui non alius quam qui achaeus suadeo boeotus suadeo paucus ab ipse quintius adiicio fides magis romanus quam arma aut ops extollo verbum rogatio inde ab plataeensi dicaearchus fero recito de societas cum romanus jungo nullus contra dico audeo omnis boeotia civitas suffragium accipio jubeo concilio dimitto quintius tantus thebae moror quantus attal repo casus cogo postquam non vita praesens periculum volo morbus affero sed membrum debilitas video sum relinquo is ad curatio necessaria corpus elatiam unde proficiscor sum redeo boeotus quoque sicut prior achaeus ad societas adscio et quoniam tueor is pacatum ab tergum relinquo omnis iam cogitatio in philippus et qui relicum bellum sum converro


eodem tempore Attalus rex aeger ab Thebis Pergamum advectus moritur altero et septuagesimo anno, cum quattuor et quadraginta annos regnasset. huic viro praeter divitias nihil ad spem regni fortuna dederat. iis simul prudenter, simul magnifice utendo effecit, primum ut sibi, deinde ut aliis non indignus videretur regno. victis deinde proelio uno Gallis, quae tum gens recenti adventu terribilior Asiae erat, regium adscivit nomen, cuius magnitudini semper animum aequavit. summa iustitia suos rexit, unicam fidem sociis praestitit, comis uxori ac liberis — quattuor superstites habuit —, mitis ac munificus amicis fuit; regnum adeo stabile ac firmum reliquit, ut ad tertiam stirpem possessio eius descenderit.

idem tempus attalus rex aeger ab thebae pergamum adveho morior alter et septuagesimus annus cum quattuor et quadraginta annus regno hic vir praeter divitiae nihil ad spes regnum fortuna do is simul prudens simul magnificus uto efficio primus ut sui deinde ut alius non indignus video regnum vinco deinde proelium unus gallus qui tum gens recens advenio terribilis asia sum regius adscio nomen qui magnitudo semper animus aequo summus iustitia suus rego unicus fides socius praesto como uxor atque liber quattuor superstito habeo mitis atque munificus amicus sum regnum adeo stabilis atque firmum relinquo ut ad tertius stirps possessio is descendo


Philippus conlectis ex fuga, qui variis casibus pugnae dissipati vestigia eius secuti fuerant, missisque Larisam ad commentarios regios comburendos, ne in hostium venirent potestatem, in Macedoniam concessit. Quinctius captivis praedaque venumdatis, partim militi concessis Larisam est profectus, hauddum satis gnarus, quam regionem petisset rex quidve pararet. caduceator eo regius venit, specie ut indutiae essent, donec tollerentur ad sepulturam, qui in acie cecidissent, re vera ad petendam veniam legatis mittendis. utrumque ab Romano impetratum. adiecta etiam illa vox, bono animo esse regem ut iuberet, quae maxime Aetolos offendit iam tumentis querentisque mutatum victoria imperatorem: ante pugnam omnia magna parvaque communicare cum sociis solitum; nunc omnium expertes consiliorum esse, suo ipsum arbitrio cuncta agere, cum Philippo iam gratiae privatae locum quaerere, ut dura atque aspera belli Aetoli exhauserint, pacis gratiam et fructum Romanus in se vertat. et haud dubie decesserat iis aliquantum honoris; sed cur neglegerentur, ignorabant. donis regis inminere credebant invicti ab ea cupiditate animi virum; sed et suscensebat non inmerito Aetolis ob insatiabilem aviditatem praedae et arrogantiam eorum, victoriae gloriam in se rapientium, quae vanitate sua omnium aures offendebat, et Philippo sublato, fractis opibus Macedonici regni Aetolos habendos Graeciae dominos cernebat. ob eas causas multa sedulo, ut viliores levioresque apud omnis essent et viderentur, faciebat.

philippus collecta ex fuga qui varius casus pugna dissipati vestigium is sequor sum mitto larisam ad commentarius regius comburo ne in hostis venio potestas in macedonia concedo quintius captivus praeda venumdo pars miles concedo larisam sum proficiscor hauddum satis gnarus quam regio peto rex quis paro caduceator is regius venio species ut indutiae sum donec tollo ad sepultura qui in acies caedo res verus ad peto venio legatus mitto uterque ab romanus impetro adiicio etiam ille vox bonus animus sum rex ut iubeo qui magnus aetoli offendo iam tumeo queror muto victoria imperator ante pugna omnis magnus parvus communicaris cum socius soleo nunc omnis expers consilium sum suus ipse arbitrium cunctus ago cum philippus iam gratia privo locus quaero ut durus atque asper bellum aetolus exhaurio pax gratia et fructus romanus in sui verto et haud dubius decedo is aliquantus honor sed cur neglego ignoro donum rex inmino credo invictus ab is cupiditas animus vir sed et suscenseo non immeritus aetolus ob insatiabilis aviditas praeda et arrogantia is victoria gloria in sui rapio qui vanitas suus omnis auris offendo et philippus tollo frango ops macedonicus regnum aetoli habeo graecia dominus cerno ob is causa multus sedulus ut vilis levioresque apud omnis sum et video facio


priusquam aut hi praetores ad bellum prope novum, quia tum primum suo nomine sine ullo Punico exercitu aut duce ad arma ierant, proficiscerentur, aut ipsi consules ab urbe moverent, procurare, ut adsolet, prodigia, quae nuntiabantur, iussi. P. Villius eques Romanus in Sabinos proficiscens fulmine ipse equusque exanimati fuerant; aedis Feroniae in Capenati de caelo tacta erat; ad Monetae duarum hastarum spicula arserant; lupus Esquilina porta ingressus, frequentissima parte urbis cum in forum decurrisset, Tusco vico atque inde Cermalo per portam Capenam prope intactus evaserat. haec prodigia maioribus hostiis sunt procurata.

priusquam aut hic praetor ad bellum prope novus quia tum primus suus nomen sine ullus punicus exercitus aut dux ad arma eo proficisco aut ipse consul ab urbs moveo procuro ut assoleo prodigium qui nuntio iubeo p villius eques romanus in sabini proficiscor fulmen ipse equus exanimo sum aedes feronia in capenati de caelum tango sum ad moneta duaris hastaris spiculum ardeo lupus esquilina porto ingredior frequens pars urbs cum in forum decurro tuscus vicus atque inde germalus per porta capena prope intactus evado hic prodigium magnus hostia sum procuro


Cosanis eodem anno postulantibus, ut sibi colonorum numerus augeretur, mille adscribi iussi, dum ne quis in eo numero esset, qui post P. Cornelium et Ti. Sempronium consules hostis fuisset.

cosanum idem annus postulo ut sui colonus numerus augeo mille adscribo iubeo dum ne quis in is numerus sum qui post p cornelius et tiberius sempronius consul hostis sum


hibernabat eo tempore Elatiae T. Quinctius , a quo cum multa socii peterent, Boeoti petierunt impetraveruntque, ut, qui suae gentis militassent apud Philippum, sibi restituerentur. id a Quinctio facile impetratum, non quia satis dignos eos credebat, sed quia Antiocho rege iam suspecto favor conciliandus nomini Romano apud civitates erat. restitutis iis confestim apparuit, quam nulla inita apud Boeotos gratia esset; nam ad Philippum legatos gratias agentes ei pro redditis hominibus, perinde atque ipsis et non Quinctio et Romanis id datum esset, miserunt et comitiis proximis Boeotarchen ob nullam aliam causam Brachyllem quendam, quam quod praefectus Boeotorum apud regem militantium fuisset, fecerunt praeteritis Zeuxippo et Pisistrato aliisque, qui Romanae societatis auctores fuerant. id aegre et in praesentia hi passi et in futurum etiam metum ceperunt: cum ad portas prope sedente exercitu Romano ea fierent, quidnam se futurum esse profectis in Italiam Romanis, Philippo ex propinquo socios adiuvante et infesto iis, qui partis adversae fuissent? dum Romana arma in propinquo haberent, tollere Brachyllem, principem fautorum regis, statuerunt. et tempore ad eam rem capto, cum in publico epulatus reverteretur domum temulentus prosequentibus mollibus viris, qui ioci causa convivio celebri interfuerant, ab sex armatis, quorum tres Italici, tres Aetoli erant, circumventus occiditur. fuga comitum et quiritatio facta et tumultus per totam urbem discurrentium cum luminibus; percussores proxima porta evaserunt. luce prima contio frequens velut ex ante indicto aut voce praeconis convocata in theatro erat. palam ab suo comitatu et obscenis illis viris fremebant interfectum, animis autem Zeuxippum auctorem destinabant caedis. in praesentia placuit comprehendi eos, qui simul fuissent, quaestionemque ex iis haberi. qui dum quaeruntur, Zeuxippus constanti animo avertendi ab se criminis causa in contionem progressus errare ait homines, qui tam atrocem caedem pertinere ad illos semiviros crederent, multaque in eam partem probabiliter argumentatus, quibus fidem apud quosdam fecit numquam, si sibi conscius esset, oblaturum se multitudini mentionemve eius caedis nullo lacessente facturum fuisse; alii non dubitare inpudenter obviam crimini eundo suspicionem averti. torti post paulo insontes, cum scirent ipsi nihil, opinione omnium pro indicio Zeuxippum et Pisistratum nominaverunt nullo adiecto, cur scire quicquam viderentur, argumento. Zeuxippus tamen cum Stratonida quodam nocte perfugit Tanagram, suam magis conscientiam quam indicium hominum nullius rei consciorum metuens; Pisistratus spretis indicibus Thebis mansit. servus erat Zeuxippi, totius internuntius et minister rei, quem indicem Pisistratus timens eo ipso timore ad indicium protraxit. litteras ad Zeuxippum mittit, ut servum conscium tolleret: non tam idoneum ad celandam rem eum videri sibi, quam ad agendam fuerit. has qui tulerat litteras iussus Zeuxippo dare quam primum, quia non statim conveniendi eius copia fuit, illi ipsi servo, quem ex omnibus domino fidissimum credebat, tradit et adicit a Pisistrato de re magno opere pertinente ad Zeuxippum esse. conscientia ictus, cum extemplo traditurum eas adfirmasset, aperit perlectisque litteris pavidus Thebas refugit et ad magistratus indicium defert. et Zeuxippus quidem fuga servi motus Anthedonem, tutiorem exilio locum ratus, concessit; de Pisistrato aliisque quaestiones tormentis habitae et sumptum supplicium est.

hiberno is tempus elatiae t quintius ab quo cum multus socius peto boeotus peto impetraveruntque ut qui suus gens milito apud philippus sui restituo is ab quintius facilis impetro non quia satis dignus is credo sed quia antiochus rex iam suspicio favor concilio nomen romanus apud civitas sum restitus is confestim appareo quam nullus ineo apud boeoti gratia sum nam ad philippus legatus gratia ago is pro reddo homo perinde atque ipse et non quintius et romanus is do sum mitto et comitium propior boeotarches ob nullus alius causa brachyllem quidam quam qui praefectus boeotor apud rex milito sum facio praetereo zeuxippo et pisistratus alius qui romanus societas auctor sum is aeger et in praesens hic patior et in sum etiam metus capio cum ad porta prope sedeo exercitus romanus is fio quisnam sui sum sum proficio in italia romanus philippus ex propinquo socius adjuvo et infesto is qui pars adverro sum dum romanus arma in propinquo habeo tollo brachyllem princeps fautor rex statuo et tempus ad is res capio cum in publicus epulor revorto domus temulentus prosequor mollis vis qui jocus causa convivium celeber intersum ab sex armo qui tres italicus tres aetolus sum circumvenio occaedes fuga comes et quiritatio facio et tumultus per totus urbs discurro cum lumen percussor propior porto evado lux primus contio frequens velut ex ante indico aut vox praeco convoco in theatrum sum palam ab suus comito et obscenus ille vis fremo interficio animus autem zeuxippum auctor destino caedes in praesens placeo comprehendo is qui simul sum quaestio ex is habeo qui dum quaero zeuxippus consto animus avertendi ab sui crimen causa in contio progredior erro aio homo qui tam atrox caedes pertineo ad ille semiviros credo multo in is pars probabilis argumentor qui fides apud quidam facio numquam si sui conscius sum offero sui multitudo mentionemve is caedes nullus lacesso facio sum alius non dubitaris impudens obvius crimen eo suspicio averto torqueo post paulus insons cum scio ipse nihil opinio omnis pro indicium zeuxippum et pisistratus nomino nullus adicio cur scio quisquam video argumentum zeuxippus tamen cum stratonida quidam nox perfugio tanagra suus magis conscientia quam indicium homo nullus res conscius metuo pisistratus sperno indicibus thebae maneo servus sum zeuxippi totus internuntius et minister res qui index pisistratus timeo is ipse timor ad indicium protraho littera ad zeuxippum mitto ut servus conscius tollo non tam idoneus ad celo res is video sui quam ad ago sum hic qui fero littera iubeo zeuxippo do quam primus quia non statim convenio is copia sum ille ipse servo qui ex omnis dominus fidus credo trado et adicio ab pisistratus de res magnus opus pertineo ad zeuxippum sum conscientia iacio cum extemplo trado is adfirmo aperio perlego littera pavidus thebae refugio et ad magistratus indicium defero et zeuxippus quidem fuga servio moueo anthedon tueor exsilium locus reor concedo de pisistratus alius quaestio tormentum habeo et sumo supplicium sum


paucos post dies decem legati ab Roma venerunt, quorum ex consilio pax data Philippo in has leges est, ut omnes Graecorum civitates, quae in Europa quaeque in Asia essent, libertatem ac suas haberent leges; quae earum sub dicione Philippi fuissent, praesidia ex iis Philippus deduceret vacuasque traderet Romanis ante Isthmiorum tempus; deduceret et ex iis, quae in Asia essent, Euromo Pedasisque et Bargyliis et Iaso et Myrina et Abydo et et Perintho: eas quoque enim placere liberas esse; de Cianorum libertate Quinctium Prusiae, Bithynorum regi, scribere, quid senatui et decem legatis placuisset; captivos transfugasque reddere Philippum Romanis et navis omnis tectas tradere praeter quinque et regiam unam inhabilis prope magnitudinis, quam sedecim versus remorum agebant; ne plus quinque milia armatorum haberet neve elephantum ullum; bellum extra Macedoniae fines ne iniussu senatus gereret; mille talentum daret populo Romano, dimidium praesens, dimidium pensionibus decem annorum. Valerius Antias quaternum milium pondo argenti vectigal in decem annos inpositum regi tradit; Claudius in annos triginta quaterna milia pondo et ducena, in praesens viginti milia pondo. idem nominatim adiectum scribit, ne cum Eumene Attali filio — novus is tum rex erat — bellum gereret. in haec obsides accepti, inter quos Demetrius Philippi filius. adicit Antias Valerius Attalo absenti Aeginam insulam elephantosque dono datos, et Rhodiis Stratoniceam Cariaeque alias urbes, quas Philippus tenuisset; Atheniensibus insulas datas Lemnum, Imbrum, Delum, Scyrum.

paucus post dies decem legatus ab roma venio qui ex consilium pax do philippus in hic lex sum ut omnis graecum civitas qui in europa quisque in asia sum libertas atque suus habeo lex qui is sub dicio philippus sum praesidium ex is philippus deduco vacuasque trado romanus ante isthmius tempus deduco et ex is qui in asia sum euromo pedasa et bargyliae et iassus et myrinus et abydo et et perinthus is quoque enim placeo libero sum de ciani libertas quintius prusia bithynus rex scribo quis senatus et decem legatus placeo captivus transfuga reddo philippus romanus et navus omnis tego trado praeter quinque et regia unus inhabilis prope magnitudo quam sedecim verro remi ago ne multus quinque mille armator habeo neve elephantus ullus bellum extra macedonia finis ne injussus senatus gero mille talentum do populus romanus dimidium praesens dimidium pensio decem annus valerius antius quaterni mille pondo argentum vectigal in decem annus inpono rex trado claudus in annus triginta quaterni mille pondo et duceni in praesens viginti mille pondo idem nominatim adiectus scribo ne cum eumenes attal filius novus is tum rex sum bellum gero in hic obses accipio inter qui demetrius philippus filius adicio antius valerius attalus absum aegina insula elephantus donum do et rhodius stratonicea caria alius urbs qui philippus teneo atheniensis insula do lemnos imbros delis scyros


sub haec tam varia fortuna gesta L. Furius Purpurio alter consul per tribum Sapiniam in Boios venit. iam castro Mutilo adpropinquabat, cum veritus, ne intercluderetur simul a Bois Liguribusque, exercitum eadem via, qua adduxerat, reduxit et magno circuitu per aperta eoque tuta loca ad collegam pervenit. inde iunctis exercitibus primum Boiorum agrum usque ad Felsinam oppidum populantes peragraverunt. ea urbs ceteraque circa castella et Boi fere omnes praeter iuventutem, quae praedandi causa in armis erat — tunc in devias silvas recesserat —, in deditionem venerunt. in Ligures inde traductus exercitus. Boi neglegentius coactum agmen Romanorum, quia ipsi procul abesse viderentur, inproviso aggressuros se rati per occultos saltus secuti sunt. quos non adepti, Pado repente navibus traiecto Laevos Libuosque cum pervastassent, redeuntes inde per Ligurum extremos fines cum agresti praeda in agmen incidunt Romanum. proelium celerius acriusque commissum, quam si tempore locoque ad certamen destinato praeparatis animis concurrissent. ibi, quantam vim ad stimulandos animos ira haberet, apparuit; nam ita caedis magis quam victoriae avidi pugnarunt Romani, ut vix nuntium cladis hosti relinquerent. ob has res gestas consulum litteris Romam adlatis supplicatio in triduum decreta est. brevi post Marcellus consul Romam venit, triumphusque ei magno consensu patrum est decretus. triumphavit in magistratu de Insubribus Comensibusque; Boiorum triumphi spem collegae reliquit, quia ipsi proprie adversa pugna in ea gente evenerat, cum collega secunda. multa spolia hostium captivis carpentis travecta, multa militaria signa; aeris lata trecenta viginti milia, argenti bigati ducenta triginta quattuor milia. in pedites singulos dati octogeni aeris, triplex equiti centurionique.

sub hic tam vario fortuna gero l furius purpurio alter consul per tribus sapinius in boii venio iam castro mutilum appropinquo cum vereor ne intercludo simul ab boo ligur exercitus idem via qui adduco reduco et magnus circuitus per apertus eo tueor locum ad collega pervenio inde iungo exercitus primus boii ager usque ad felsina oppidum populo peragraverunt is urbs ceter circa castellum et boo fere omnis praeter iuventus qui praedor causa in arma sum tunc in devias silva recedo in deditio venio in ligur inde traduco exercitus boo neglego cogo agmen romanus quia ipse procul absum video improvide aggredior sui reor per occulo saltus sequor sum qui non adipiscor padus repens navis traicio laevus libui cum pervastassent redeo inde per ligur extremus finis cum agrestis praeda in agmen incido romanus proelium celer acer committo quam si tempus loco ad certamen destino praeparo animus concurro ibi quantus vis ad stimulo animus ira habeo appareo nam ita caedes magis quam victoria avidus pugno romanus ut vix nuntius clades hostis relinquo ob hic res gero consul littera roma affero supplicatio in triduum decretum sum brevis post marcellus consul roma venio triumphus is magnus consensus pater sum decerno triumpho in magistratus de insuber comensis boii triumphus spes collega relinquo quia ipse proprius adverso pugno in is gens evenio cum collega secundus multus spolium hostis captivus carpo travecta multus militaris signum aer fero trecenti viginti mille argentum bigatus ducenti triginta quattuor mille in pedito singuli do octogeni aer triplex equio centurio


provinciis ita distributis consules, priusquam ab urbe proficiscerentur, ver sacrum ex decreto pontificum iussi facere, quod A. Cornelius Mammula praetor voverat de senatus sententia populique iussu Cn. Servilio C. Flaminio consulibus. annis post uno et viginti factum est quam votum. per eosdem dies C. Claudius Appi filius Pulcher augur in Q. Fabi Maximi locum, qui priore anno mortuus erat, lectus inauguratusque est.

provincia ita distribuo consul priusquam ab urbs proficisco ver sacer ex decretum pontifex iubeo facio qui ab cornelius mammula praetor voveo de senatus sententia populus iussus cn servilius que flaminius consul annus post unus et viginti facio sum quam voveo per idem dies que claudus appius filius pulcher augur in q fabius magnus locus qui prior annus mortuus sum lego inauguro sum


sub idem tempus consules Romam venerunt; quibus in aede Bellonae senatum habentibus postulantibusque triumphum ob res prospere bello gestas C. Atinius Labeo et C. Afranius tribuni plebis, ut separatim de triumpho agerent consules, postularunt: communem se relationem de ea re fieri non passuros, ne par honos in dispari merito esset. cum Q. Minucius utrique Italiam provinciam obtigisse diceret, communi animo consilioque se et collegam res gessisse, et C. Cornelius adiceret Boios adversus se transgredientis Padum, ut Insubribus Cenomanisque auxilio essent, depopulante vicos eorum atque agros collega ad sua tuenda aversos esse, tribuni res tantas bello gessisse C. Cornelium fateri, ut non magis de triumpho eius quam de honore diis inmortalibus habendo dubitari possit; non tamen nec illum nec quemquam alium civem tantum gratia atque opibus valuisse, ut, cum sibi meritum triumphum inpetrasset, collegae eundem honorem inmeritum inpudenter petenti daret. Q. Minucium in Liguribus levia proelia, vix digna dictu, fecisse, in Gallia magnum numerum militum amisisse; nominabant etiam tribunos militum, T. Iuventium , Cn. Ligurium legionis quartae: adversa pugna cum multis aliis viris fortibus, civibus ac sociis, cecidisse. oppidorum paucorum ac vicorum falsas et in tempus simulatas sine ullo pignore deditiones factas esse. hae inter consules tribunosque altercationes biduum tenuerunt, victique perseverantia tribunorum consules separatim rettulerunt. C. Cornelio omnium consensu decretus triumphus. et Placentini Cremonensesque addiderunt favorem consuli, gratias agentes commemorantesque obsidione sese ab eo liberatos, plerique etiam, cum capti apud hostes essent, servitute exemptos. Q. Minucius temptata tantum relatione, cum adversum omnem senatum videret, in monte Albano se triumphaturum et iure imperii consularis et multorum clarorum virorum exemplo dixit. C. Cornelius de Insubribus Cenomanisque in magistratu triumphavit. multa signa militaria tulit, multa Gallica spolia captivis carpentis transvexit, multi nobiles Galli ante currum ducti, inter quos quidam Hamilcarem, ducem Poenorum, fuisse auctores sunt; ceterum magis in se convertit oculos Cremonensium Placentinorumque colonorum turba, pilleatorum currum sequentium. aeris tulit in triumpho ducenta triginta septem milia quingentos, argenti bigati undeoctoginta milia; septuageni aeris militibus divisi, duplex equiti centurionique. Q. Minucius consul de Liguribus Boisque Gallis in monte Albano triumphavit. is triumphus, ut loco et fama rerum gestarum et, quod sumptum non erogatum ex aerario omnes sciebant, inhonoratior fuit, ita signis carpentisque et spoliis ferme aequabat. pecuniae etiam prope par summa fuit; aeris tralata ducenta quinquaginta quattuor milia, argenti bigati quinquaginta tria milia et ducenti; militibus centurionibusque et equitibus idem in singulos datum, quod dederat collega.

sub idem tempus consul roma venio qui in aedes bellona senatus habeo postulo triumphus ob res prosperus bellum gero que atinius labeo et que afranius tribunus plebs ut separatim de triumphus ago consul postulo communis sui relatio de is res fio non patior ne par honor in disparus mereo sum cum q minucius uterque italia provincia obtingo dico communis animus consilior sui et collega res gero et que cornelius adicio boii adverro sui transgredientis padus ut insuber cenomani auxilium sum depopulor vicus is atque ager collega ad suus tueor averto sum tribunus res tantus bellum gero que cornelius fateor ut non magis de triumphus is quam de honor diuus immortalis habeo dubitaris possum non tamen neque ille neque quisquam alius civis tantus gratia atque ops valeo ut cum sui mereo triumphus impetro collega idem honor immeritus impudens peto do q minucius in ligur levis proelio vix dignus dico facio in gallia magnus numerus miles amitto nomino etiam tribunus miles t juventius cn ligurius legio quarta adverso pugno cum multus alius vis fortis civis atque socius cado oppidum paucus atque vicus fallo et in tempus simulo sine ullus pignus deditio facio sum hic inter consul tribunus altercatio biduus teneo vinco persevero tribunus consul separatim refero que cornelius omnis consensus decerno triumphus et placentinus cremonensis addo favor consul gratia ago commemoro obsidio sui ab is libero plerusque etiam cum capio apud hostis sum servitus eximo q minucius tento tantus relatio cum adverro omnis senatus video in mons albanus sui triumpho et ius imperium consularis et multus clarus vir exemplum dico que cornelius de insuber cenomani in magistratus triumpho multus signum militaris fero multus gallicus spolium captivus carpo transveho multus nobilis gallus ante currus duco inter qui quidam hamilcaris dux poenus sum auctor sum ceterum magis in sui converto oculus cremonensis placentinus colonus turba pilleator currus sequor aer fero in triumphus ducenti triginta septem mille quingenti argentum bigatus undeoctoginta mille septuageni aer miles divido duplex equio centurio q minucius consul de ligur boo gallus in mons albanus triumpho is triumphus ut locus et fama res gero et qui sumo non erogo ex aerarius omnis scio inhonoro sum ita signum carpo et spolium ferme aequo pecunia etiam prope par summus sum aer transfero ducenti quinquaginta quattuor mille argentum bigatus quinquaginta tres mille et ducenti miles centurio et eques idem in singuli do qui do collega


Hannibal prospero cursu Tyrum pervenit exceptusque a conditoribus Carthaginis, ut ab altera patria, vir tam clarus omni genere honorum, paucos moratus dies Antiochiam navigat. ibi profectum iam regem in Asiam cum audisset filiumque eius sollemne ludorum ad Daphnen celebrantem convenisset, comiter ab eo exceptus nullam moram navigandi fecit. Ephesi regem est consecutus, fluctuantem adhuc animo incertumque de Romano bello; sed haud parvum momentum ad animum eius moliendum adventus Hannibalis fecit. Aetolorum quoque eodem tempore alienati ab societate Romana animi sunt, quorum legatos Pharsalum et Leucadem et quasdam alias civitates ex primo foedere repetentis senatus ad T. Quinctium reiecit.

hannibal prosper cursus tyrus pervenio excipio ab conditor carthago ut ab alter patria vir tam clarus omnis genus honor paucus moror dies antiochea navigo ibi proficiscor iam rex in asia cum audio filius is sollemnis ludus ad daphne celebro convenio comis ab is excipio nullus mora navigo facio ephesus rex sum consequor fluctuo adhuc animus incertus de romanus bellum sed haud parvus momentum ad animus is molio advenio hannibal facio aetolus quoque idem tempus alieno ab societas romanus animus sum qui legatus pharsal et leucas et quidam alius civitas ex primus foedus repeto senatus ad t quintius reicio


Quinctius postero die vallum secum ferente milite, ut paratus omni loco castris ponendis esset, progressus modicum iter sex ferme milia a Pheris cum consedisset, speculatum, in qua parte Thessaliae hostis esset quidve pararet, misit. circa Larisam erat rex. certior iam factus Romanum ab Thebis Pheras movisse, defungi quam primum et ipse certamine cupiens ducere ad hostem pergit et quattuor milia fere a Pheris posuit castra. inde postero die cum expediti utrimque ad occupandos super urbem tumulos processissent, pari ferme intervallo ab iugo, quod capiendum erat, cum inter se conspecti essent, constiterunt, nuntios in castra remissos, qui, quid sibi, quoniam praeter spem hostis occurrisset, faciendum esset, consulerent, quieti opperientes. et illo quidem die nullo inito certamine in castra revocati sunt; postero die circa eosdem tumulos equestre proelium fuit, in quo non minimum Aetolorum opera regii fugati atque in castra compulsi sunt. magnum utri sque impedimentum ad rem gerendam fuit ager consitus crebris arboribus hortique, ut in suburbanis locis, et coartata itinera maceriis et quibusdam locis interclusa. itaque pariter ducibus consilium fuit excedendi ea regione, et velut ex praedicto ambo Scotusam petierunt, Philippus spe frumentandi inde, Romanus, ut praegressus corrumperet hosti frumenta. per diem totum, quia colles perpetuo iugo intererant, nullo conspecta inter se loco agmina ierunt. Romani ad Eretriam Phthiotici agri, Philippus super amnem Onchestum posuit castra. ne postero quidem die, cum Philippus ad Melambium quod vocant Scotusae i agri, Quinctius circa Thetideum Pharsaliae terrae posuisset castra, aut hi aut illi, ubi hostis esset, satis compertum habuerunt. tertio die primo nimbus effusus, dein caligo nocti simillima Romanos metu insidiarum tenuit. Philippus maturandi itineris causa, post imbrem nubibus in terram demissis nihil deterritus, signa ferri iussit; sed tam densa caligo occaecaverat diem, ut neque signiferi viam nec signa milites cernerent, agmen ad incertos clamores vagum velut errore nocturno turbaretur. supergressi tumulos, qui Cynoscephalae vocantur, relicta ibi statione firma peditum equitumque posuerunt castra. Romanus eisdem ad Thetideum castris cum se tenuisset, exploratum tamen, ubi hostis esset, decem turmas equitum et mille pedites misit monitos, ut ab insidiis, quas dies obscurus apertis quoque locis tecturus esset, praecaverent. ubi ventum ad insessos tumulos est, pavore mutuo iniecto velut torpentes quieverunt; dein nuntiis retro in castra ad duces missis, ubi primus terror ab nec opinato visu consedit, non diutius certamine abstinuere. principio a paucis procurrentibus lacessita pugna est, deinde subsidiis tuentium pulsos aucta, in qua cum haudquaquam pares Romani alios super alios nuntios ad ducem mitterent premi sese, quingenti equites et duo milia peditum, maxime Aetolorum, cum duobus tribunis militum propere missa rem inclinatam restituerunt, versaque fortuna Macedones laborantes opem regis per nuntios implorabant. sed, ut qui nihil minus illo die propter effusam caliginem quam proelium expectasset, magna parte hominum omnis generis pabulatum missa aliquamdiu inops consilii trepidavit; deinde, postquam nuntii instabant, et iam iuga montium detexerat nebula, et in conspectu erant Macedones in tumulum maxime editum inter alios compulsi loco se magis quam armis tutantes, committendam rerum summam in discrimen utcumque ratus, ne partis indefensae iactura fieret, Athenagoram, ducem mercede militantium, cum omnibus praeter Thracas auxiliis et equitatu Macedonum ac Thessalorum mittit. eorum adventu depulsi ab iugo Romani non ante restiterunt, quam in planiorem vallem perventum est. ne effusa detruderentur fuga, plurimum in Aetolis equitibus praesidii fuit. is longe tum optimus eques in Graecia erat; pedite inter finitimos vincebantur.

quintius posterus dies valles sui fero miles ut paro omnis locus castrum pono sum progredior modicus iter sex ferme mille ab pherae cum consido speculor in qui pars thessalia hostis sum quis paro mitto circa larisam sum rex certus iam facio romanus ab thebae pherae moveo defungor quam primus et ipse certamen cupio duco ad hostis pergo et quattuor mille fere ab pherae pono castrum inde posterus dies cum expedio utrimque ad occupo super urbs tumulus procedo par ferme intervallum ab iugum qui capio sum cum inter sui conspicio sum consto nuntius in castrum remitto qui quis sui quoniam praeter spes hostis occurro facio sum consulo quiesco opperior et ille quidem dies nullus ineo certamen in castrum revoco sum posterus dies circa idem tumulus equester proelium sum in quo non paruus aetolus opus regius fugo atque in castrum compello sum magnus uter sque impedimentum ad res gero sum ager consero creber arbor hortus ut in suburbanus locus et coarto iter maceria et quidam locus intercludo itaque pariter dux consilium sum excedo is regio et velut ex praedico ambo scotusa peto philippus spes frumentor inde romanus ut praegredior corrumpo hostis frumentum per dies totus quia collis perpetuus iugum intersum nullus conspicio inter sui locus agmen eo romanus ad eretria phthioticus ager philippus super amnis onchestus pono castrum ne posterus quidem dies cum philippus ad melambium qui voco scotusa eo ager quintius circa thetideum pharsalia terra pono castrum aut hic aut ille ubi hostis sum satis comperio habeo tertius dies primus nimbus effundo deinde caligo nox similis romanus metus insidiaris teneo philippus maturo iter causa post imber nubis in terra demitto nihil deterreo signum fero iubeo sed tam densus caligo occaecaverat dies ut neque signifer via neque signum miles cerno agmen ad incertus clamor vagus velut error nocturnus turbo supergredior tumulus qui cynoscephalae voco relinquo ibi statio firmo pedes equio pono castrum romanus idem ad thetideum castrum cum sui teneo exploro tamen ubi hostis sum decem turma eques et mille pedito mitto moneo ut ab insidiae qui dies obscurus apertus quoque locus tego sum praecaverent ubi venio ad insessus tumulus sum pavor mutuus injecto velut torpeo quiesco deinde nuntius retro in castrum ad dux mitto ubi primus terror ab neque opinor video consido non diu certamen abstineo principium ab paucus procurro lacesso pugno sum deinde subsidium tueor pello augeo in qui cum haudquaquam par romanus alius super alius nuntius ad dux mitto premo sui quingenti eques et duo mille pedes magnus aetolus cum duo tribunus miles properus mitto res inclino restituo verso fortuna macedones laboro ops rex per nuntius imploro sed ut qui nihil paruus ille dies propter effundo caligo quam proelium expectasset magnus pars homo omnis genus pabulor mitto aliquamdiu inops consilium trepido deinde postquam nuntius insto et iam iugum mons detego nebula et in conspectus sum macedones in tumulus magnus edo inter alius compello locus sui magis quam arma tuto committo res summa in discrimen utcumque reor ne pars indefensus iactura fio athenagoras dux merces milito cum omnis praeter thraca auxilium et equitatus macedones atque thessalus mitto is advenio depello ab iugum romanus non ante resto quam in planus vallo pervenio sum ne effundo detrudo fuga multus in aetolus eques praesidium sum is longus tum bonus eques in graecia sum pedo inter finitimi vinco


non tam in tempore Punicum bellum terminatum erat, ne simul et cum Philippo foret bellandum, quam opportune iam Antiocho ex Syria movente bellum Philippus est superatus; nam praeterquam quod facilius cum singulis, quam si in unum ambo simul contulissent vires, bellatum est, Hispania quoque sub idem tempus magno tumultu ad bellum consurrexit. Antiochus cum priore aestate omnibus, quae in Coele Syria sunt, civitatibus ex Ptolomaei dicione in suam potestatem redactis in hiberna Antiocheam concessisset, nihilo quietiora ea ipsis aestivis habuit. omnibus enim regni viribus conixus cum ingentis copias terrestris maritimasque comparasset, principio veris praemissis terra cum exercitu filiis duobus, Ardye ac Mithridate, iussisque Sardibus se opperiri ipse cum classe centum tectarum navium, ad hoc levioribus navigiis cercurisque ac lembis ducentis proficiscitur, simul per omnem oram Ciliciae Lyciaeque et Cariae temptaturus urbes, quae in dicione Ptolomaei essent, simul Philippum — necdum enim debellatum erat — exercitu navibusque adiuturus.

non tam in tempus punicus bellum termino sum ne simul et cum philippus sum bellor quam opportunus iam antiochus ex syria moveo bellum philippus sum supero nam praeterquam qui facilis cum singuli quam si in unus ambo simul confero vireo bello sum hispania quoque sub idem tempus magnus tumultus ad bellum consurgo antiochus cum prior aestas omnis qui in coelis syria sum civitas ex ptolomaeus dicio in suus potestas redigo in hibernus antiochea concedo nihilum quiesco is ipse aestivus habeo omnis enim regnum vis conitor cum ingens copia terrestris maritimus comparo principium verus praemitto terra cum exercitus filius duo ardye atque mithridates jubeo sardibus sui opperior ipse cum classis centum tectaris navis ad hic levis navigium cercurus atque lembus ducenti proficisco simul per omnis ora cilicia lycia et caria tento urbs qui in dicio ptolomaeus sum simul philippus necdum enim debello sum exercitus navis adjuvo


Romae eo primum anno tresviri epulones facti C. Licinius Lucullus tribunus plebis, qui legem de creandis iis tulerat, et P. Manlius et P. Porcius Laeca . iis triumviris item ut pontificibus lege datum est togae praetextae habendae ius. sed magnum certamen cum omnibus sacerdotibus eo anno fuit quaestoribus urbanis, Q. Fabio Labeoni et L. Aurelio . pecunia opus erat, quod ultimam pensionem pecuniae in bellum collatae persolvi placuerat privatis. quaestores ab auguribus pontificibusque quod stipendium per bellum non contulissent petebant. ab sacerdotibus tribuni plebis nequiquam appellati, omniumque annorum, per quos non dederant, exactum est. eodem anno duo mortui pontifices, novique in eorum locum suffecti, M. Marcellus consul in locum C. Semproni Tuditani , qui praetor in Hispania decesserat, et L. Valerius Flaccus in locum M. Corneli Cethegi . et Q. Fabius Maximus augur mortuus est admodum adulescens, priusquam ullum magistratum caperet; nec eo anno augur in eius locum est suffectus.

roma is primus annus tresviri epulo facio que licinius lucullus tribunus plebs qui lex de creo is fero et p manlius et p porcius laeca is triumviri item ut pontifex lex do sum toga praetexo habeo ius sed magnus certamen cum omnis sacerdos is annus sum quaestor urbanus q fabius labeo et l aurelius pecunia opus sum qui ulter pensio pecunia in bellum confero persolvo placeo privo quaestor ab augur pontifex qui stipendium per bellum non confero peto ab sacerdos tribunus plebs nequiquam appello omne annus per qui non do exigo sum idem annus duo mortuus pontifex nosco in is locus sufficio m marcellus consul in locus que sempronius tuditanus qui praetor in hispania decedo et l valerius flaccus in locus m cornelis cethegus et q fabius magnus augur mortuus sum admodum adulescens priusquam ullus magistratus capio neque is annus augur in is locus sum sufficio


ludi Romani eo anno in circo scaenaque ab aedilibus curulibus P. Cornelio Scipione et Cn. Manlio Vulsone et magnificentius quam alias facti et laetius propter res bello bene gestas spectati, totique ter instaurati. plebei septiens instaurati; M'. Acilius Glabrio et C. Laelius eos ludos fecerunt; et de argento multaticio tria signa aenea, Cererem Liberumque et Liberam, posuerunt.

ludo romanus is annus in circus scaena ab aedilis curulis p cornelius scipio et cn manlius vulsone et magnificentius quam alius facio et laetus propter res bellum bene gero spectas totus ter instauro plebes septies instauro m acilius glabrio et que laelius is ludus facio et de argentum multaticius tres signum aeneas ceres liber et libera pono


Isthmiorum statum ludicrum aderat, semper quidem et alias frequens cum propter spectaculi studium insitum genti, quo certamina omnis generis artium viriumque et pernicitatis visuntur, tum quia propter opportunitatem loci, per duo diversa maria omnium rerum usus ministrantis humano generi, concilium Asiae Graeciaeque is mercatus erat; tum vero non ad solitos modo usus undique convenerant, sed expectatione erecti, qui deinde status futurus Graeciae, quae sua fortuna esset; alii alia non taciti solum opinabantur sed sermonibus etiam ferebant Romanos facturos; vix cuiquam persuadebatur Graecia omni cessuros. ad spectaculum consederant, et praeco cum tubicine, ut mos est, in mediam aream, unde sollemni carmine ludicrum indici solet, processit et tuba silentio facto ita pronuntiat: 'senatus Romanus et T. Quinctius imperator Philippo rege Macedonibusque devictis liberos, inmunes, suis legibus esse iubet Corinthios, Phocenses, Locrensesque omnis et insulam Euboeam et Magnetas, Thessalos, Perrhaebos, Achaeos Phthiotas. ' percensuerat omnis gentis, quae sub dicione Philippi regis fuerant. audita voce praeconis maius gaudium fuit, quam quod universum homines acciperent. vix satis credere se quisque audisse, et alii alios intueri mirabundi velut ad somni vanam speciem; quod ad quemque pertinebat, suarum aurium fidei minimum credentes, proximos interrogabant. revocatus praeco, cum unusquisque non audire modo sed videre libertatis suae nuntium averet, iterum pronuntiavit eadem. tum ab certo iam gaudio tantus cum clamore plausus est ortus totiensque repetitus, ut facile appareret nihil omnium bonorum multitudini gratius quam libertatem esse. ludicrum deinde ita raptim peractum est, ut nullius nec animi nec oculi spectaculo intenti essent; adeo unum gaudium praeoccupaverat omnium aliarum sensum voluptatium. ludis vero dimissis cursu prope omnes tendere ad imperatorem Romanum, ut ruente turba in unum adire, contingere dextram cupientium, coronas lemniscosque iacientium haud procul periculo fuerit. sed erat trium ferme et triginta annorum, et cum robur iuventae tum gaudium ex tam insigni gloriae fructu vires suppeditabat. nec praesens tantummodo effusa est laetitia, sed per multos dies gratis et cogitationibus et sermonibus renovata: esse aliquam in terris gentem, quae sua inpensa, suo labore ac periculo bella gerat pro libertate aliorum nec hoc finitimis aut propinquae vicinitatis hominibus aut terris continentibus iunctis praestet, sed maria traiciat, ne quod toto orbe terrarum iniustum imperium sit, ubique ius, fas, lex potentissima sint. una voce praeconis liberatas omnis Graeciae atque Asiae urbes; hoc spe concipere audacis animi fuisse, ad effectum adducere et virtutis et fortunae ingentis.

isthmius status ludicrum adsum semper quidem et alius frequens cum propter spectaculum studium inquiro gens quo certamen omnis genus ars vis et pernicitas viso tum quia propter opportunitas locus per duo diverto mare omnis res utor ministro humanus gener concilium asia graecia is mercor sum tum verus non ad soleo modo utor undique convenio sed expectatio erigo qui deinde status sum graecia qui suus fortuna sum alius alius non taceo solus opinor sed sermo etiam fero romanus facio vix quisquam persuadeo graecia omnis cedo ad spectaculum consido et praeco cum tubicine ut mos sum in medius areo unde sollemnis carmen ludicrum indico soleo procedo et tuba silentium facio ita pronuntio senatus romanus et t quintius imperator philippus rex macedones devinco liber inmunes suus lex sum iubeo corinthii phocenses locrensis omnis et insula euboea et magnetas thessali perrhaebi achaeus phthiotes percenseo omnis gens qui sub dicio philippus rex sum audio vox praeco magnus gaudium sum quam qui universus homo accipio vix satis credo sui quisque audio et alius alius intueor mirabundus velut ad somnium vanus species qui ad quisque pertineo suus auris fides paruus credo propior interrogo revoco praeco cum unusquisque non audio modo sed video libertas suus nuntius averet iterum pronuntio idem tum ab certus iam gaudium tantus cum clamor plaudo sum ortus totiens repeto ut facilis appareo nihil omnis bonus multitudo gratus quam libertas sum ludicrum deinde ita raptim perago sum ut nullus neque animus neque oculus spectaculum intendo sum adeo unus gaudium praeoccupaverat omnis alius sensus voluptas ludus verus dimitto cursus prope omnis tendo ad imperator romanus ut ruo turba in unus adeo contingo dexter cupio corona lemniscus jacio haud procul periculum sum sed sum tres ferme et triginta annus et cum robur juventa tum gaudium ex tam insignio gloria fructus vireo suppedito neque praesens tantummodo effundo sum laetitia sed per multus dies gratus et cogitatio et sermo renovo sum aliqui in terra gens qui suus impensa suus labor atque periculum bellum gero pro libertas alius neque hic finitimus aut propinqua vicinitas homo aut terra contineo iungo praesto sed mare traicio ne qui totus orbis terra iniustus imperium sum ubique ius fas lex potens sum unus vox praeco libero omnis graecia atque asia urbs hic spes concipio audax animus sum ad efficio duco et virtus et fortuna ingens


Philippus cum audisset Dardanos transgressos finis ab contemptu concussi tum regni superiora Macedoniae evastare, quamquam toto prope orbe terrarum, undique se suosque exigente fortuna, urgebatur, tamen morte tristius ratus Macedoniae etiam possessione pelli, dilectu raptim per urbes Macedonum habito cum sex milibus peditum et quingentis equitibus circa Stobos Paeoniae improviso hostes oppressit. magna multitudo hominum in proelio, maior cupidine praedandi palata per agros caesa est. quibus fuga in expedito fuit, ne temptato quidem casu pugnae in finis suos redierunt. ea una expeditione, non pro reliquo statu fortunae facta, refectis suorum animis Thessalonicam sese recepit.

philippus cum audio dardani transgredior finis ab contemptus concutio tum regnum superus macedonia evastaris quamquam totus prope orbis terra undique sui suus exigo fortuna urgeo tamen mors tristis reor macedonia etiam possessio pello delectus raptim per urbs macedones habeo cum sex mille pedes et quingenti eques circa stobi paeonia improvide hostis opprimo magnus multitudo homo in proelium magnus cupido praedor palo per ager caedo sum qui fuga in expedio sum ne tento quidem casus pugna in finis suus redeo is unus expeditio non pro reliquus status fortuna facio reficio suus animus thessalonica sui recipio


mirantibus iam vulgo hominibus, quod Hispania movisset bellum neglegi, litterae a Q. Minucio adlatae sunt se ad Turdam oppidum cum Budare et Baesadine, imperatoribus Hispanis, signis conlatis prospere pugnasse; duodecim milia hostium caesa, Budarem imperatorem captum, ceteros fusos fugatosque. his litteris lectis minus terroris ab Hispanis erat, unde ingens bellum expectatum fuerat; omnes curae, utique post adventum decem legatorum, in Antiochum regem conversae. hi expositis prius, quae cum Philippo acta essent et quibus legibus data pax, non minorem belli molem instare ab Antiocho docuerunt: ingenti classe, egregio terrestri exercitu in Europam eum traiecisse et, nisi avertisset vana spes, ex vaniore rumore orta, Aegypti invadendae, mox bello Graeciam arsuram fuisse; neque enim ne Aetolos quidem quieturos, cum ingenio inquietam tum iratam Romanis gentem. haerere et aliud in visceribus Graeciae ingens malum, Nabim, nunc Lacedaemoniorum, mox, si liceat, universae Graeciae futurum tyrannum, avaritia et crudelitate omnis fama celebratos tyrannos aequantem; cui si Argos velut arcem Peloponneso inpositam tenere liceat, deportatis in Italiam Romanis exercitibus nequiquam liberatam a Philippo Graeciam fore, pro rege, si nihil aliud, longinquo vicinum tyrannum dominum habituram. haec cum ab tam gravibus auctoribus, tum qui omnia per se ipsos explorata adferrent, audirentur, maior res, quod ad Antiochum attineret, maturanda magis, quoniam rex quacumque de causa in Syriam concessisset, de tyranno consultatio visa est. cum diu disceptatum esset, utrum satis iam causae videretur, cur decerneretur bellum, an permitterent T. Quinctio , quod ad Nabim Lacedaemonium attineret, faceret, quod e re publica censeret esse, permiserunt, eam rem esse rati, quae maturata dilatave non ita magni momenti ad summam rem publicam esset; magis id animadvertendum esse, quid Hannibal et Carthaginienses, si cum Antiocho bellum motum foret, acturi essent.

miror iam vulgo homo qui hispania moveo bellum neglego littera ab q minucius affero sum sui ad turda oppidum cum budaris et baesado imperator hispanus signum confero prosperus pugno duodecim mille hostis caedo budaris imperator capio ceterus fundo fugo hic littera lectus paruus terror ab hispanus sum unde ingens bellum expectas sum omnis cura utique post advenio decem legatus in antiochus rex converro hic expono prior qui cum philippus ago sum et qui lex do pax non paruus bellum moles insto ab antiochus doceo ingens classis egregius terrestris exercitus in europa is transjacio et nisi averto vanus spes ex vaniore rumor orior aegyptius invado mox bellum graecia ardeo sum neque enim ne aetoli quidem quiesco cum ingenium inquietus tum irascor romanus gens haereo et alius in viscera graecia ingens malus nabis nunc lacedaemonius mox si licet universus graecia sum tyrannus avaritia et crudelitas omnis fama celebro tyrannus aequo qui si argi velut arx peloponnesus inpono teneo licet deportas in italia romanus exercitus nequiquam libero ab philippus graecia sum pro rex si nihil alius longinquus vicinus tyrannus dominus habeo hic cum ab tam gravis auctor tum qui omnis per sui ipse exploro affero audio magnus res qui ad antiochus attineo maturo magis quoniam rex quicumque de causa in syria concedo de tyrannus consultatio video sum cum diu disceptas sum utrum satis iam causa video cur decerno bellum an permitto t quintius qui ad nabis lacedaemonius attineo facio qui e res publicus censeo sum permitto is res sum reor qui maturo dilatave non ita magnus momentum ad summa res publicus sum magis is animadverto sum quis hannibal et carthaginiensis si cum antiochus bellum motus sum ago sum


iisdem diebus, omnia simul inclinante fortuna, Rhodii quoque ad vindicandam a Philippo continentis regionem — Peraeam vocant — possessam a maioribus suis, Pausistratum praetorem cum octingentis Achaeis peditibus, mille et octingentis fere armatis, ex vario genere auxiliorum collectis, miserunt; Galli et Pisuetae et Nisuetae et Tamiani et Arei ex Africa et Laudiceni ex Asia erant. cum iis copiis Pausistratus Tendeba in Stratonicensi agro, locum peropportunum, ignaris regiis, qui Therae erant, occupavit. in tempore et ad id ipsum excitum auxilium, mille Achaei pedites cum centum equitibus supervenerunt; Theoxenus iis praeerat. Dinocrates, regius praefectus, reciperandi castelli causa primo castra ad ipsa Tendeba movet, inde ad alterum castellum, item Stratonicensis agri — Astragon vocant —; omnibusque [ex] praesidiis, quae multifariam disiecta erant, devocatis et ab ipsa Stratonicea Thessalorum auxiliaribus ad Alabanda, ubi hostes erant, ducere pergit. nec Rhodii pugnam detractaverunt. ita castris in propinquo locatis extemplo in aciem descensum est. Dinocrates quingentos Macedonas dextro cornu, laevo Agrianas locat, in medium accipit contractos ex castellorum — Cares maxime erant — praesidiis, equites cornibus circumdat et Cretensium auxiliares Thracumque. Rhodii Achaeos dextro cornu, sinistro mercennarios milites, lectam peditum manum, habuere, medios mixta ex pluribus gentibus auxilia, equites levisque armaturae quod erat cornibus circumiectum. eo die steterunt tantum acies utraque super ripam torrentis, qui tenui tum aqua interfluebat, paucisque telis emissis in castra receperunt sese. postero die eodem ordine instructi maius aliquanto proelium quam pro numero edidere pugnantium. neque enim plus terna milia peditum fuere et centeni ferme equites; ceterum non numero tantum nec armorum genere, sed animis quoque paribus et aequa spe pugnarunt. Achaei primi torrente superato in Agrianas impetum fecerunt; deinde tota prope cursu transgressa amnem acies est. diu anceps pugna stetit. numero Achaei, mille ipsi, quadringentos loco pepulere; inclinato deinde laevo cornu in dextrum omnes conisi. Macedones, usque dum ordines et veluti stipata phalanx constabat, moveri nequiverunt; postquam laevo latere nudato circumagere hastas in venientem ex transverso hostem conati sunt, turbati extemplo tumultum primo inter se fecerunt, terga deinde vertunt, postremo abiectis armis in praecipitem fugam effunduntur. Bargylias petentes fugerunt; eodem et Dinocrates perfugit. Rhodii quantum diei superfuit secuti receperunt sese in castra. satis constat, si confestim victores Stratoniceam petissent, recipi eam urbem sine certamine potuisse. praetermissa eius rei occasio est, dum in castellis vicisque recipiendis Peraeae tempus teritur. interim animi eorum, qui Stratoniceam praesidio obtinebant, confirmati sunt. mox et Dinocrates cum iis, quae proelio superfuerant, copiis intravit muros. nequiquam inde obsessa oppugnataque urbs est, nec recipi nisi aliquanto post per Antiochum potuit. haec in Thessalia, haec in Achaia, haec in Asia per eosdem dies ferme gesta.

idem dies omnis simul inclino fortuna rhodius quoque ad vindico ab philippus contineo regio peraea voco possessus ab magnus suus pausistratus praetor cum octingenti achaeus pedes mille et octingenti fere armo ex vario genus auxilia colligo mitto gallus et pisuetae et nisuetae et tamiani et areus ex africanus et laodiceni ex asia sum cum is copia pausistratus tendeba in stratonicensis ager locus peropportunus ignaris regius qui thera sum occupo in tempus et ad is ipse excio auxilium mille achaeus pedito cum centum eques supervenio theoxenus is praesum dinocrates regius praefectus recipero castellum causa primus castrum ad ipse tendeba moveo inde ad alter castellum item stratonicensis ager astragon voco omne ex praesidium qui multifarius disjecto sum devocatis et ab ipse stratoniceum thessalus auxiliaris ad alabo ubi hostis sum duco pergo neque rhodius pugna detractaverunt ita castrum in propinquo loco extemplo in acies descendo sum dinocrates quingenti macedonas dexter cornu laevus agrianas loco in medius accipio contraho ex castellum caris magnus sum praesidium eques cornu circumdo et cretensis auxiliaris thracus rhodius achaeus dexter cornu sinister mercenarius miles lego pedes manus habeo medius misceo ex multus gens auxilium eques levis armo qui sum cornu circumjacio is dies sto tantus acies uter super ripa torreo qui tenuis tum aqua interfluo paucus telum emitto in castrum recipio sui posterus dies idem ordo instruo magnus aliquantus proelium quam pro numerus edo pugno neque enim multus terni mille pedes sum et centeni ferme eques ceterum non numerus tantus neque armus genus sed animus quoque par et aequus spes pugno achaeus primus torreo supero in agrianas impetus facio deinde totus prope cursus transgredior amnis acies sum diu anceps pugno sto numerus achaeus mille ipse quadringenti locus pello inclino deinde laevus cornu in dexter omnis conitor macedones usque dum ordo et velut stipo phalanx consto moveo nequeo postquam laevus lateo nudo circumago hasta in venio ex transverto hostis conor sum turbo extemplo tumultus primus inter sui facio tergum deinde verto postremo abicio arma in praecipito fuga effundo bargyliae peto fugio idem et dinocrates perfugio rhodius quantus dies supersum sequor recipio sui in castrum satis consto si confestim victor stratonicea peto recipio is urbs sine certamen possum praetermitto is res occasio sum dum in castellum vicus recipio peraea tempus tero interim animus is qui stratonicea praesidium obtineo confirmo sum mox et dinocrates cum is qui proelium supersum copia intro murus nequiquam inde obsedeo oppugno urbs sum neque recipio nisi aliquantus post per antiochus possum hic in thessalia hic in achaia hic in asia per idem dies ferme gero


Acarnania universa inter Aetoliam atque Epirum posita solem occidentem et mare Siculum spectat. Leucadia nunc insula est, vadoso freto, quod perfossum manu est, ab Acarnania divisa; tum paeninsula erat, occidentis regione artis faucibus cohaerens Acarnaniae; quingentos ferme passus longae eae fauces erant, latae haud amplius centum et viginti. in iis angustiis Leucas posita est, colli adplicata verso in orientem et Acarnaniam; ima urbis plana sunt, iacentia ad mare, quo Leucadia ab Acarnania dividitur. inde terra marique expugnabilis est; nam et vada sunt stagno similiora quam mari, et campus terrenus omnis operique facilis. itaque multis simul locis aut subruti aut ariete decussi ruebant muri. sed quam urbs ipsa opportuna oppugnantibus erat, tam inexpugnabiles hostium animi. die ac nocte intenti reficere quassata muri, obstruere, quae patefacta ruinis erant, proelia inpigre inire et armis magis muros quam se ipsos moenibus tutari; diutiusque spe Romanorum obsidionem eam extraxissent, ni exules quidam Italici generis Leucade habitantes ab arce milites accepissent. eos tamen ex superiore loco magno cum tumultu decurrentes acie in foro instructa iusto proelio aliquamdiu Leucadii sustinuerunt. interim et scalis capta multis locis moenia, et per stragem lapidum ac ruinas transcensum in urbem; iamque ipse legatus magno agmine circumvenerat pugnantes. tum pars in medio caesi, pars armis abiectis dediderunt sese victori. et post dies paucos audito proelio, quo ad Cynoscephalas pugnatum erat, omnes Acarnaniae populi in dicionem legati venerunt.

acarnania universus inter aetolia atque epirus pono sol occaedes et mare siculis specto leucadius nunc insula sum vadosus fretus qui perfodio manus sum ab acarnania divido tum paeninsula sum occaedes regio ars fauces cohaereo acarnania quingenti ferme patior longus is fauces sum fero haud amplus centum et viginti in is angustia leuca pono sum collum adplicata verso in orior et acarnania imus urbs planum sum iaceo ad mare quo leucadius ab acarnania divido inde terra mare expugnabilis sum nam et vado sum stagnum similis quam mare et campus terrenus omnis operio facilis itaque multus simul locus aut surruo aut aries decutio ruo murus sed quam urbs ipse opportunus oppugno sum tam inexpugnabilis hostis animus dies atque nox intendo reficio quasso murus obstruo qui patefacio ruina sum proelio impiger ineo et arma magis murus quam sui ipse moenia tutaris diu spes romanus obsidio is extraho ni exulis quidam italicus genus leucas habito ab arx miles accipio is tamen ex superus locus magnus cum tumultus decurro acies in forum instruo justus proelium aliquamdiu leucadius sustineo interim et scalae capio multus locus moenia et per strages lapis atque ruina transcendo in urbs iam ipse legatus magnus agmen circumvenio pugno tum pars in medium caedo pars arma abicio dedo sui victor et post dies paucus audio proelium quo ad cynoscephalae pugno sum omnis acarnania populus in dicio legatus venio


omnibus Graeciae civitatibus hanc pacem adprobantibus soli Aetoli decretum legatorum clam mussantes carpebant: litteras inanis vana specie libertatis adumbratas esse; cur enim alias Romanis tradi urbes nec nominari eas, alias nominari et sine traditione liberas iubere esse, nisi quod, quae in Asia sint, liberentur, longinquitate ipsa tutiores, quae in Graecia sint, ne nominatae quidem intercipiantur, Corinthus et Chalcis et Oreus cum Eretria et Demetriade? nec tota ex vano criminatio erat. dubitabatur enim de Corintho et Chalcide et Demetriade, quia in senatus consulto, quo missi decem legati ab urbe erant, ceterae Graeciae atque Asiae urbes haud dubie liberabantur, de iis tribus urbibus legati, quod tempora rei publicae postulassent, id e re publica fideque sua facere ac statuere iussi erant. Antiochus rex erat, quem transgressurum in Europam, cum primum ei vires suae satis placuissent, non dubitabant; ei tam opportunas ad occupandum patere urbes nolebant. ab Elatia profectus Quinctius Anticyram cum decem legatis, inde Corinthum traiecit. ibi consilia de libertate Graeciae dies prope totos in concilio decem legatorum agitabantur. identidem Quinctius liberandam omnem Graeciam, si Aetolorum linguas retundere, si veram caritatem ac maiestatem apud omnis nominis Romani vellent esse, si fidem facere ad liberandam Graeciam, non ad transferendum a Philippo ad se imperium sese mare traiecisse. nihil contra ea de libertate urbium alii dicebant; ceterum ipsis tutius esse manere paulisper sub tutela praesidii Romani quam pro Philippo Antiochum dominum accipere. postremo ita decretum est: Corinthus redderetur Achaeis, ut in Acrocorintho tamen praesidium esset; Chalcidem ac Demetriadem retineri, donec cura de Antiocho decessisset.

omnis graecia civitas hic pax adprobo solus aetolus decretum legatus clam musso carpo littera inanis vanus species libertas adumbro sum cur enim alius romanus trado urbs neque nominaris is alius nominaris et sine traditio libero iubeo sum nisi qui qui in asia sum libero longinquitas ipse tueor qui in graecia sum ne nomino quidem intercipio corinthus et chalcis et oreus cum eretria et demetrias neque totus ex vanus criminatio sum dubito enim de corinthus et chalcis et demetrias quia in senatus consultum quo mitto decem legatus ab urbs sum ceterus graecia atque asia urbs haud dubius libero de is tres urbs legatus qui tempus res publicus postulo is e res publicus fido suus facio atque statuo iubeo sum antiochus rex sum qui transgredior in europa cum primus is vireo suus satis placeo non dubito is tam opportunus ad occupo pateo urbs nolo ab elatia proficiscor quintius anticyra cum decem legatus inde corinthus transiacio ibi consilium de libertas graecia dies prope totus in concilio decem legatus agito identidem quintius libero omnis graecia si aetolus lingua retundo si verus caritas atque maiestas apud omnis nomen romanus volo sum si fides facio ad libero graecia non ad transfero ab philippus ad sui imperium sui mare transjacio nihil contra is de libertas urbs alius dico ceterum ipse tueor sum maneo paulisper sub tutela praesidium romanus quam pro philippus antiochus dominus accipio postremo ita decretum sum corinthus reddo achaeus ut in acrocorinthus tamen praesidium sum chalcis atque demetrias retineo donec cura de antiochus decedo


Quinctius iis, qui in proelio fuerant, inter signa et ordines acceptis tuba dat signum. raro alias tantus clamor dicitur in principio pugnae exortus; nam forte utraque acies simul conclamavere nec solum qui pugnabant sed subsidia etiam quique tum maxime in proelium veniebant. dextero cornu rex loci plurimum auxilio, ex iugis altioribus pugnans, vincebat; sinistro tum cum maxime adpropinquante phalangis parte, quae novissimi agminis fuerat, sine ullo ordine trepidabatur; media acies, quae propior dextrum cornu erat, stabat spectaculo velut nihil ad se pertinentis pugnae intenta. phalanx, quae venerat agmen magis quam acies aptiorque itineri quam pugnae, vixdum in iugum evaserat. in hos incompositos Quinctius, quamquam pedem referentes in dextro cornu suos cernebat, elephantis prius in hostem actis impetum facit, ratus partem profligatam cetera tracturam. non dubia res fuit; extemplo terga vertere Macedones, terrore primo bestiarum aversi. et ceteri quidem hos pulsos sequebantur; unus e tribunis militum ex tempore capto consilio, cum viginti signorum militibus, relicta ea parte suorum, quae haud dubie vincebat, brevi circuitu dextrum cornu hostium aversum invadit. nullam aciem ab tergo adortus non turbasset; ceterum ad communem omnium in tali re trepidationem accessit, quod phalanx Macedonum gravis atque immobilis nec circumagere se poterat, nec hoc qui a fronte paulo ante pedem referentes tunc ultro territis instabant patiebantur. ad hoc loco etiam premebantur, quia iugum, ex quo pugnaverant, dum per proclive pulsos insecuntur, tradiderant hosti ad terga sua circumducto. paulisper in medio caesi, deinde omissis plerique armis capessunt fugam. Philippus cum paucis peditum equitumque primo tumulum altiorem inter ceteros cepit, ut specularetur, quae in laeva parte suorum fortuna esset; deinde, postquam fugam effusam animadvertit et omnia circa iuga signis atque armis fulgere, tum et ipse acie excessit. Quinctius cum institisset cedentibus, repente quia erigentes hastas Macedonas conspexerat, quidnam pararent incertus, paulisper novitate rei constituit signa; deinde, ut accepit hunc morem esse Macedonum tradentium sese, parcere victis in animo habebat. ceterum ab ignaris militibus, omissam ab hoste pugnam et quid imperator vellet, impetus in eos est factus, et primis caesis ceteri in fugam dissipati sunt. rex effuso cursu Tempe petit. ibi ad Gonnos diem unum substitit ad excipiendos, si qui proelio superessent. Romani victores in castra hostium spe praedae irrumpunt; ea magna iam ex parte direpta ab Aetolis inveniunt. caesa eo die octo milia hostium, quinque capta. ex victoribus septingenti ferme ceciderunt. si Valerio qui credat omnium rerum inmodice numerum augenti, quadraginta milia hostium eo die sunt caesa; capta — ibi modestius mendacium est — quinque milia septingenti, signa militaria ducenta undequinquaginta. Claudius quoque duo et triginta milia hostium caesa scribit, capta quattuor milia et trecentos. nos non minimo potissimum numero credidimus, sed Polybium secuti sumus, non incertum auctorem cum omnium Romanarum rerum tum praecipue in Graecia gestarum.

quintius is qui in proelium sum inter signum et ordo accipio tuba do signum rarus alius tantus clamor dico in principium pugna exorior nam fors uter acies simul conclamo neque solus qui pugno sed subsidium etiam quisque tum magnus in proelium venio dexter cornu rex locus multus auxilium ex iugum alo pugno vinco sinister tum cum magnus appropinquo phalanx pars qui novus agmen sum sine ullus ordo trepido medius acies qui propior dexter cornu sum sto spectaculum velut nihil ad sui pertineo pugna intendo phalanx qui venio agmen magis quam acies aptus iter quam pugna vixdum in iugum evado in hic incompositus quintius quamquam pedis refero in dexter cornu suus cerno elephantus prior in hostis ago impetus facio reor pars profligo ceterus traho non dubius res sum extemplo tergum verto macedones terror primus bestia averto et ceterus quidem hic pello sequor unus e tribunus miles ex tempus capio consilium cum viginti signum miles relinquo is pars suus qui haud dubius vinco brevis circuitus dexter cornu hostis averto invado nullus acies ab tergum adorior non turbo ceterum ad communis omnis in talis res trepidatio accedo qui phalanx macedones gravis atque immobilis neque circumago sui possum neque hic qui ab frons paulus ante pedis refero tunc ultro terreo insto patior ad hic locus etiam premo quia iugum ex quo pugno dum per proclivis pello insecuntur trado hostis ad tergum suus circumduco paulisper in medium caedo deinde omitto plerusque arma capesso fuga philippus cum paucus pedes equio primus tumulus alo inter ceterus capio ut speculor qui in laeva pars suus fortuna sum deinde postquam fuga effundo animadverto et omnis circa iugum signum atque arma fulgeo tum et ipse acies excedo quintius cum insto cedo repens quia erigo hasta macedonas conspicio quisnam paro incertus paulisper novitas res constituo signum deinde ut accipio hic mos sum macedones trado sui parco vinco in animus habeo ceterum ab ignaris miles omitto ab hostis pugna et quis imperator volo impetus in is sum facio et primus caedo ceterus in fuga dissipati sum rex effundo cursus tempe peto ibi ad gonni dies unus substo ad excipio si qui proelium supersum romanus victor in castrum hostis spes praeda irrumpunt is magnus iam ex pars direptor ab aetolus invenio caedo is dies octo mille hostis quinque capio ex victor septingenti ferme cado si valerius qui credo omnis res immodicus numerus augeo quadraginta mille hostis is dies sum caedo capio ibi modestus mendacium sum quinque mille septingenti signum militaris ducenti undequinquaginta claudus quoque duo et triginta mille hostis caedo scribo capio quattuor mille et trecenti nos non paruus potis numerus credo sed polybius sequor sum non incertus auctor cum omnis romanaris res tum praecipuus in graecia gero


comitia inde consularia habita a M. Marcello consule. creati consules L. Valerius Flaccus et M. Porcius Cato . praetores inde facti Cn. Manlius Volso , Ap. Claudius Nero , P. Porcius Laeca , C. Fabricius Luscinus, C. Atinius Labeo, P. Manlius .

comitium inde consularis habeo ab m marcellus consul creo consul l valerius flaccus et m porcius cato praetor inde facio cn manlius vulso ap claudus nero p porcius laeca que fabricius luscinus que atinius labeo p manlius


L. Furius et M. Claudius Marcellus consulatu inito, cum de provinciis ageretur et Italiam utrique provinciam senatus decerneret, ut Macedoniam cum Italia sortirentur tendebant. Marcellus, provinciae cupidior, pacem simulatam ac fallacem dicendo et rebellaturum, si exercitus inde deportatus esset, regem, dubios sententiae patres fecerat. et forsitan obtinuisset consul, ni Q. Marcius Ralla et C. Atinius Labeo tribuni plebis se intercessuros dixissent, ni prius ipsi ad plebem tulissent, vellent iuberentne cum rege Philippo pacem esse. ea rogatio in Capitolio ad plebem lata est; omnes quinque et triginta tribus 'uti rogas' iusserunt. et quo magis pacem ratam esse in Macedonia vulgo laetarentur, tristis ex Hispania adlatus nuntius effecit vulgataeque litterae ' C. Sempronium Tuditanum proconsulem in citeriore Hispania proelio victum, exercitum eius fusum fugatum, multos inlustris viros in acie cecidisse, Tuditanum cum gravi vulnere relatum ex proelio haud ita multo post expirasse. ' consulibus ambobus Italia provincia cum iis legionibus, quas superiores consules habuissent, decreta, et ut quattuor legiones novas scriberent, duas urbanas, duas, quae quo senatus censuisset mitterentur; et T. Quinctius Flamininus [cum duabus legionibus] provinciam eodem exercitu obtinere iussus; imperium ei prorogatum satis iam ante videri esse. praetores deinde provincias sortiti, L. Apustius Fullo urbanam iurisdictionem, M'. Acilius Glabrio inter civis et peregrinos, Q. Fabius Buteo Hispaniam ulteriorem, Q. Minucius Thermus citeriorem, C. Laelius Siciliam, Ti. Sempronius Longus Sardiniam. Q. Fabio Buteoni et Q. Minucio , quibus Hispaniae provinciae evenerant, consules legiones singulas ex quattuor ab se scriptis, quas videretur, ut darent decretum est et socium ac Latini nominis quaterna milia peditum, trecenos equites; iique primo quoque tempore in provincias ire iussi. bellum in Hispania quinto post anno motum est, quam simul cum Punico bello fuerat finitum.

l furius et m claudus marcellus consulatus ineo cum de provincia ago et italia uterque provincia senatus decerno ut macedonia cum italia sortio tendo marcellus provincia cupidus pax simulo atque fallax dico et rebello si exercitus inde deporto sum rex dubius sententia pater facio et forsitan obtineo consul ni q marcius rallus et que atinius labeo tribunus plebs sui intercedo dico ni prior ipse ad plebs fero volo jubeo cum rex philippus pax sum is rogatio in capitolium ad plebs fero sum omnis quinque et triginta tres uti rogo jubeo et quo magis pax reor sum in macedonius vulgo laeto tristis ex hispania affero nuntius efficio vulgataeque littera que sempronius tuditanus proconsulis in citer hispania proelium vinco exercitus is fundo fugo multus illustris vir in acies cado tuditanus cum gravis vulnus refero ex proelium haud ita multus post expirasse consul ambo italia provincia cum is legio qui superus consul habeo decretum et ut quattuor legio novo scribo duo urbanus duo qui quo senatus censeo mitto et t quintius flamininus cum duo legio provincia idem exercitus obtineo iubeo imperium is prorogo satis iam ante video sum praetor deinde provincia sortio l apustius fullo urbanus iurisdictio m acilius glabrio inter civis et peregrinus q fabius buteo hispania ulter q minucius thermus citer que laelius sicilia tiberius sempronius longus sardinia q fabius buteo et q minucius qui hispania provincia evenio consul legio singulus ex quattuor ab sui scribo qui video ut do decretum sum et socius atque latinum nomen quaterni mille pedes treceni eques eo primus quoque tempus in provincia eo iubeo bellum in hispania quintus post annus motus sum quam simul cum punicus bellum sum finio


Carthagine [et] multitudinis adsuetae domum Hannibalis frequentare concursus ad vestibulum aedium est factus. ut non comparere eum vulgatum est, in forum turba convenit principem civitatis quaerentium; et alii fugam conscisse, id quod erat, alii fraude Romanorum interfectum, idque magis vulgo fremebant, variosque vultus cerneres ut in civitate aliorum alias partes foventium et factionibus discordi; visum deinde Cercinae eum tandem allatum est. et Romani legati cum in senatu exposuissent compertum patribus Romanis esse, et Philippum regem ante ab Hannibale maxime accensum bellum populo Romano fecisse, et nunc litteras nuntiosque ab eo ad Antiochum et Aetolos missos, consiliaque inita inpellendae ad defectionem Carthaginis, nec alio eum quam ad Antiochum regem profectum; haud quieturum eum, antequam bellum toto orbe terrarum concisset; id ei non debere impune esse, si satisfacere Carthaginienses populo Romano vellent nihil eorum sua voluntate nec publico consilio factum esse: Carthaginienses responderunt, quidquid aecum censuissent Romani, facturos esse.

carthago et multitudo assuesco domus hannibal frequento concursus ad vestibulis aedes sum facio ut non comparo is vulgo sum in forum turba convenio princeps civitas quaero et alius fuga conscio is qui sum alius fraus romanus interficio is magis vulgo fremo varius vultus cerno ut in civitas alius alius pars foveo et factio discordi video deinde cercina is tandem affero sum et romanus legatus cum in senatus expono comperio pater romanus sum et philippus rex ante ab hannibal magnus accendo bellum populus romanus facio et nunc littera nuntius ab is ad antiochus et aetoli mitto consilior ineo inpellendae ad defectio carthago neque alius is quam ad antiochus rex proficiscor haud quiesco is antequam bellum totus orbis terra concieo is is non debeo impunis sum si satisfacere carthaginiensis populus romanus volo nihil is suus voluntas neque publicus consilium facio sum carthaginiensis respondeo quisquis aequus censeo romanus facio sum


efferavit ea caedes Thebanos Boeotosque omnis ad execrabile odium Romanorum, credentis non sine consilio imperatoris Romani Zeuxippum, principem gentis, id facinus conscisse. ad rebellandum neque vires neque ducem habebant; proximum bello quod erat, in latrocinium versi alios in hospitiis, alios vagos per hiberna milites ad varios commeantis usus excipiebant. quidam in ipsis itineribus ad notas latebras ab insidiantibus, pars in deserta per fraudem deversoria deducti opprimebantur; postremo non tantum ab odio sed etiam aviditate praedae ea facinora fiebant, quia negotiandi ferme causa argentum in zonis habentes in commeatibus erant. cum primo pauci, deinde in dies plures desiderarentur, infamis esse Boeotia omnis coepit, et timidius quam in hostico egredi castris miles. tum Quinctius legatos ad quaerendum de latrociniis per civitates mittit. plurimae caedes circa Copaidem paludem inventae; ibi ex limo eruta extractaque ex stagno cadavera saxis aut amphoris, ut pondere traherentur in profundum, adnexa; multa facinora Acraephiae et Coroneae facta inveniebantur. Quinctius primo noxios tradi sibi iussit et pro quingentis militibus — tot enim interempti erant — quingenta talenta Boeotos conferre. quorum neutrum cum fieret, verbis tantum civitates excusarent nihil publico consilio factum esse, missis Athenas et in Achaiam legatis, qui testarentur socios iusto pioque se bello persecuturum Boeotos, et cum parte copiarum Ap. Claudio Acraephiam ire iusso ipse cum parte Coroneam circumsidit vastatis prius agris, qua ab Elatia duo diversa agmina iere. hac perculsi clade Boeoti, cum omnia terrore ac fuga completa essent, legatos mittunt. qui cum in castra non admitterentur, Achaei Atheniensesque supervenerunt. plus auctoritatis Achaei habuerunt deprecantes, quia, ni impetrassent pacem Boeotis, bellum simul gerere decreverant. per Achaeos et Boeotis copia adeundi adloquendique Romanum facta est iussisque tradere noxios et multae nomine triginta conferre talenta pax data et ab oppugnatione recessum.

effero is caedes thebani boeoti omnis ad execrabilis odium romanus credo non sine consilium imperator romanus zeuxippum princeps gens is facinus conscio ad rebello neque vireo neque dux habeo propior bellum qui sum in latrocinium verro alius in hospitium alius vagus per hibernus miles ad varius conmeo utor excipio quidam in ipse iter ad nosco latebra ab insidior pars in desero per fraudo deversorium deduco opprimo postremo non tantus ab odium sed etiam aviditas praeda is facinus fio quia negotior ferme causa argentum in zona habeo in commeatus sum cum primus paucus deinde in dies multus desidero infamis sum boeotius omnis coepio et timidus quam in hosticus egredior castrum miles tum quintius legatus ad quaero de latrocinium per civitas mitto multus caedes circa copa palus invenio ibi ex limus eruo extraho ex stagnum cadaver saxum aut amphora ut pondus traho in profundum adnecto multus facinus acraephia et coronea facio invenio quintius primus noxius trado sui iubeo et pro quingenti miles tot enim interimo sum quingenti talentum boeoti confero qui neuter cum fio verbum tantus civitas excuso nihil publicus consilium facio sum mitto athenae et in achaia legatus qui testo socius justus pius sui bellum persequor boeoti et cum pars copia ap claudius acraephia eo jubeo ipse cum pars coronea circumsido vastas prior ager qui ab elatia duo diverto agmen eo hic percello clades boeotus cum omnis terror atque fuga compleo sum legatus mitto qui cum in castrum non admitto achaeus atheniensis supervenio multus auctoritas achaeus habeo deprecor quia ni impetro pax boeotus bellum simul gero decerno per achaeus et boeotus copia adeo alloquor romanus facio sum jubeo trado noxius et multus nomen triginta confero talentum pax do et ab oppugnatio recedo


Philippus cognita profectione ab Elatia Romanorum, ut cui de summa rerum adesset certamen, adhortandos milites ratus, multa iam saepe memorata de maiorum virtutibus simul de militari laude Macedonum cum disseruisset, ad ea, quae tum maxime animos terrebant quibusque erigi ad aliquam spem poterant, venit. acceptae ad Aoum flumen in angustiis cladi ter a Macedonum phalange ad Atracem vi pulsos Romanos opponebat. et illic tamen, abi insessas fauces Epiri non tenuissent, primam culpam fuisse eorum, qui neglegenter custodias servassent, secundam in ipso certamine levis armaturae mercennariorumque militum; Macedonum vero phalangem et tunc stetisse et loco aequo iustaque pugna semper mansuram invictam. decem et sex milia militum haec fuere, robur omne virium eius regni. ad hoc duo milia caetratorum, quos peltastas appellant, Thracumque et Illyriorum — Trallis est nomen genti — par numerus, bina milia erant, et mixti ex pluribus gentibus mercede conducti auxiliares mille ferme et quingenti et duo milia equitum. cum iis copiis rex hostem opperiebatur. Romanis ferme par numerus erat; equitum copiis tantum, quod Aetoli accesserant, superabant.

philippus cognosco profectio ab elatia romanus ut qui de summus res adsum certamen adhortor miles reor multus iam saepe memoro de magnus virtus simul de militaris laus macedones cum disservio ad is qui tum magnus animus terreo quisque erigo ad aliqui spes possum venio accipio ad aous flumen in angustia clades ter ab macedones phalanx ad atracem vis pello romanus oppono et illic tamen abeo insessus fauces epirus non teneo primus culpa sum is qui neglegenter custodio servo secundus in ipse certamen levis armo mercenarius miles macedones verus phalanx et tunc sto et locus aequus justus pugno semper mando invictus decem et sex mille miles hic sum robur omnis vis is regnum ad hic duo mille caetrator qui peltastas appello thracus et illyrius tralles sum nomen gens par numerus bini mille sum et misceo ex multus gens merces conduco auxiliaris mille ferme et quingenti et duo mille eques cum is copia rex hostis opperior romanus ferme par numerus sum eques copia tantus qui aetolus accedo supero