tum vero ii, quos paverat per aliquot annos publicus peculatus, velut bonis ereptis, non furtorum manubiis extortis infensi et irati Romanos in Hannibalem, et ipsos causam odii quaerentis, instigabant. ita diu repugnante P. Scipione Africano , qui parum ex dignitate populi Romani esse ducebat subscribere odiis accusatorum Hannibalis et factionibus Carthaginiensium inserere publicam auctoritatem nec satis habere bello vicisse Hannibalem, nisi velut accusatores calumniam in eum iurarent ac nomen deferrent, tandem pervicerunt, ut legati Carthaginem mitterentur, qui ad senatum eorum arguerent Hannibalem cum Antiocho rege consilia belli faciendi inire. legati tres missi, Cn. Servilius , M. Claudius Marcellus , Q. Terentius Culleo . qui cum Carthaginem venissent, ex consilio inimicorum Hannibalis quaerentibus causam adventus dici iusserunt, venisse se ad controversias, quae cum Masinissa rege Numidarum Carthaginiensibus essent, dirimendas. id creditum vulgo; unum Hannibalem se peti ab Romanis non fallebat et ita pacem Carthaginiensibus datam esse, ut inexpiabile bellum adversus se unum maneret. itaque cedere tempori et fortunae statuit; et praeparatis iam ante omnibus ad fugam, obversatus eo die in foro avertendae suspicionis causa, primis tenebris vestitu forensi ad portam cum duobus comitibus ignaris consilii est egressus. cum equi, quo in loco iusserat, praesto fuissent, nocte Byzacium—ita regionem quandam agri vocant—transgressus, postero die ad mare inter Acyllam et Thapsum ad suam turrem pervenit. ibi eum parata instructaque remigio excepit navis. ita Africa Hannibal excessit, saepius patriae quam suum eventum miseratus. eodem die in Cercinam insulam traiecit. ubi cum in portu naves aliquot Phoenicum onerarias cum mercibus invenisset et ad egressum eum e nave concursus salutantium esset factus, percunctantibus legatum se Tyrum missum dici iussit. veritus tamen, ne qua earum navis nocte profecta Thapsum aut Hadrumetum nuntiaret se Cercinae visum, sacrificio apparari iusso magistros navium mercatoresque invitari iussit et vela cum antemnis ex navibus conrogari, ut umbraclum — media aestas forte erat—cenantibus in litore fieret. quanto res et tempus patiebatur apparatu celebratae eius diei epulae sunt; multoque vino in serum noctis convivium productum. Hannibal, cum primum fallendi eos, qui in portu erant, tempus habuit, navem solvit. ceteri sopiti cum postero die tandem ex somno pleni crapulae surrexissent, ad id quod serum erat, aliquot horas referendis in naves collocandisque et aptandis armamentis absumpserunt.

tum verus is qui pasco per aliquot annus publicus peculor velut bonus eripio non furtor manubiae extorqueo infensus et irascor romanus in hannibal et ipse causa odium quaero instigo ita diu repugno p scipio africanus qui parum ex dignitas populus romanus sum duco subscribo odium accusator hannibal et factio carthaginiensis insero publicus auctoritas neque satis habeo bellum vinco hannibal nisi velut accusator calumnia in is juro atque nomen defero tandem pervicerunt ut legatus carthago mitto qui ad senatus is arguo hannibal cum antiochus rex consilium bellum facio ineo legatus tres mitto cn servilis m claudus marcellus q tero culleus qui cum carthago venio ex consilium inimicus hannibal quaero causa advenio dico jubeo venio sui ad controversia qui cum masinissa rex numidaris carthaginiensis sum dirimo is credo vulgo unus hannibal sui peto ab romanus non fallo et ita pax carthaginiensis do sum ut inexpiabilis bellum adverro sui unus maneo itaque cedo tempus et fortuna statuo et praeparo iam ante omnis ad fuga obversatus is dies in forum averto suspicio causa primus tenebrae vestio forensis ad porta cum duo comes ignaris consilium sum egredior cum equus quo in locus iubeo praesto sum nox byzacium ita regio quidam ager voco transgredior posterus dies ad mare inter acyllam et thapsus ad suus turris pervenio ibi is paro instruo remigium excipio navus ita africanus hannibal excedo saepis patria quam suus evenio miseror idem dies in cercina insula transiacio ubi cum in portus navo aliquot phoenix oneraria cum mercibus invenio et ad egredior is e navus concursus saluto sum facio percuncto legatus sui tyrus mitto dico iubeo vereor tamen ne qui is navus nox proficio thapsus aut hadrumetum nuntio sui cercina video sacrificium appararis jubeo magister navis mercator invitaris iubeo et velo cum antenna ex navis conrogaris ut umbraclum medius aestas fors sum ceno in litus fio quantus res et tempus patior apparatus celebro is dies epulae sum multus vinum in serus nox convivium produco hannibal cum primus fallo is qui in portus sum tempus habeo navo solvo ceterus sopio cum posterus dies tandem ex somnus plenus crapula surgo ad is qui serus sum aliquot hora refero in navo collocandisque et apto armamenta absumo


exitu ferme anni litterae a. T. Quinctio venerunt se signis conlatis cum rege Philippo in Thessalia pugnasse, hostium exercitum fusum fugatumque. hae litterae prius in senatu a M. Sergio praetore, deinde ex auctoritate patrum in contione sunt recitatae et ob res prospere gestas in dies quinque supplicationes decretae. brevi post legati et ab T. Quinctio et ab rege Philippo venerunt. Macedones deducti extra urbem in villam publicam, ibique eis locus et lautia praebita et ad aedem Bellonae senatus datus. ibi haud multa verba facta, cum Macedones, quodcumque senatus censuisset, id regem facturum esse dicerent. decem legati more maiorum, quorum ex consilio T. Quinctius imperator leges pacis Philippo daret, decreti, adiectumque, ut in eo numero legatorum P. Sulpicius et P. Villius essent, qui consules provinciam Macedoniam obtinuissent.

exeo ferme annus littera ab t quintius venio sui signum confero cum rex philippus in thessalia pugno hostis exercitus fundo fugo hic littera prior in senatus ab m sergius praetor deinde ex auctoritas pater in contio sum recito et ob res prosperus gero in dies quinque supplicatio decerno brevis post legatus et ab t quintius et ab rex philippus venio macedones deduco extra urbs in villa publicus ibi is locus et lautia praebeo et ad aedes bellona senatus do ibi haud multus verbum facio cum macedones quicumque senatus censeo is rex facio sum dico decem legatus mos magnus qui ex consilium t quintius imperator lex pax philippus do decerno adicio ut in is numerus legatus p sulpicius et p villius sum qui consul provincia macedonia obtineo


indutiae quindecim dierum datae hosti erant et cum ipso rege constitutum conloquium; cuius priusquam tempus veniret, in consilium advocavit socios; rettulit, quas leges pacis placeret dici. Amynander, Athamanum rex, paucis sententiam absolvit: ita componendam pacem esse, ut Graecia etiam absentibus Romanis satis potens tuendae simul pacis libertatisque esset. Aetolorum asperior oratio fuit, qui pauca praefati recte atque ordine imperatorem Romanum facere, quod, quos belli socios habuisset, cum iis communicaret pacis consilia; falli autem eum tota re, si aut Romanis pacem aut Graeciae libertatem satis firmam se credat relicturum nisi Philippo aut occiso aut regno pulso; quae utraque proclivia esse, si fortuna uti vellet. ad haec Quinctius negare Aetolos aut moris Romanorum memorem aut sibi ipsis convenientem sententiam dixisse. et illos prioribus omnibus conciliis conloquiisque de condicionibus pacis semper, non ut ad internecionem bellaretur, disseruisse, et Romanos praeter vetustissimum morem victis parcendi praecipuum clementiae documentum dedisse pace Hannibali et Carthaginiensibus data. omittere se Carthaginienses; cum Philippo ipso quotiens ventum in conloquium? nec umquam, ut cederet regno, actum esse. an, quia victus proelio foret, inexpiabile bellum factum? cum armato hoste infestis animis concurri debere; adversus victos mitissimum quemque animum maximum habere. libertati Graeciae videri graves Macedonum reges; si regnum gensque tollatur, Thracas, Illyrios, Gallos deinde, gentes feras et indomitas, in Macedoniam se et in Graeciam effusuras. ne proxima quaeque amoliendo maioribus gravioribusque aditum ad se facerent. interfanti deinde Phaeneae, praetori Aetolorum, testificantique, si elapsus eo tempore Philippus foret, mox gravius eum rebellaturum, ‘desistite tumultuari’ inquit, ‘ubi consultandum est. non iis condicionibus inligabitur rex, ut movere bellum possit.’ hoc dimisso concilio postero die rex ad fauces, quae ferunt in Tempe — is datus erat locus conloquio —, venit; tertio die datur ei Romanorum ac sociorum frequens concilium. ibi Philippus perquam prudenter iis, sine quibus pax impetrari non poterat, sua potius voluntate omissis quam altercando extorquerentur, quae priore conloquio aut imperata a Romanis aut postulata ab sociis essent, omnia se concedere, de ceteris senatui permissurum dixit. quamquam vel inimicissimis omnibus praeclusisse vocem videbatur, Phaeneas tamen Aetolus cunctis tacentibus ‘ quid? nobis’ inquit, ‘Philippe, reddisne tandem Pharsalum et Larisam Cremasten et Echinum et Thebas Phthias? ’ cum Philippus nihil morari diceret, quo minus reciperent, disceptatio inter imperatorem Romanum et Aetolos orta est de Thebis; nam eas populi Romani iure belli factas esse Quinctius dicebat, quod integris rebus, exercitu ab se admoto, vocati in amicitiam, cum potestas libera desciscendi ab rege esset, regiam societatem Romanae praeposuissent; Phaeneas et pro societate belli, quae ante bellum habuissent, restitui Aetolis aecum censebat et ita in foedere primo cautum esse, ut belli praeda rerum, quae ferri agique possent, Romanos, ager urbesque captae Aetolos sequerentur. ‘vos’ inquit ‘ipsi’ Quinctius ‘societatis istius leges rupistis, quo tempore relictis nobis cum Philippo pacem fecistis. quae si maneret, captarum tamen urbium illa lex foret; Thessaliae civitates sua voluntate in dicionem nostram venerunt.’ haec cum omnium sociorum adsensu dicta Aetolis non in praesentia modo gravia auditu, sed mox etiam belli causa magnarumque ex eo cladium iis fuerunt. cum Philippo ita convenit, ut Demetrium filium et quosdam ex amicorum numero obsides et ducenta talenta daret, de ceteris Romam mitteret legatos; ad eam rem quattuor mensum indutiae essent. si pax non impetrata ab senatu foret, obsides pecuniamque reddi Philippo receptum est. causa Romano imperatori non alia maior fuisse dicitur maturandae pacis, quam quod Antiochum bellum transitumque in Europam moliri constabat.

indutiae quindecim dies do hostis sum et cum ipse rex constituo colloquium qui priusquam tempus venio in consilium advoco socius refero qui lex pax placeo dico amynander athamanes rex paucus sententia absolvo ita compono pax sum ut graecia etiam absum romanus satis possum tueor simul pax libertas sum aetolus asper oratio sum qui paucus praefor rectus atque ordo imperator romanus facio qui qui bellum socius habeo cum is communico pax consilium fallo autem is totus res si aut romanus pax aut graecia libertas satis firmus sui credo relinquo nisi philippus aut occido aut regnum pulso qui uter proclivis sum si fortuna uti volo ad hic quintius nego aetoli aut mos romanus memoro aut sui ipse convenio sententia dico et ille prior omnis concilium colloquium de condicio pax semper non ut ad internecio bellor disseruio et romanus praeter vetustus mos vinco parco praecipuus clementia documentum do pax hannibal et carthaginiensis do omitto sui carthaginiensis cum philippus ipse quotiens venio in colloquium neque umquam ut cedo regnum ago sum an quia vinco proelium sum inexpiabilis bellum facio cum armo hostis infestus animus concurro debeo adverro vinco mitis quisque animus magnus habeo libertas graecia video gravis macedones rex si regnum gens tollo thraca illyrii galli deinde gens ferus et indomitus in macedonia sui et in graecia effundo ne propior quisque amolior magnus gravioribusque aditus ad sui facio interfor deinde phaeneae praetor aetolus testificor si elabor is tempus philippus sum mox gravis is rebello desisto tumultuor inquam ubi consulto sum non is condicio inligo rex ut moveo bellum possum hic dimitto concilio posterus dies rex ad fauces qui fero in tempe is do sum locus colloquium venio tertius dies do is romanus atque socius frequens concilium ibi philippus perquam prudens is sine qui pax impetraris non possum suus potis voluntas omitto quam alterco extorqueo qui prior colloquium aut impero ab romanus aut postulo ab socius sum omnis sui concedo de ceterus senatus permitto dico quamquam vel inimicus omnis praecludo voco video phaeneas tamen aetolus cunctus taceo quis nos inquam philippus reddo tandem pharsal et larisam cremasten et echinus et thebae phthia cum philippus nihil moraris dico quo paruus recipio disceptatio inter imperator romanus et aetoli orior sum de thebae nam is populus romanus ius bellum facio sum quintius dico qui integer res exercitus ab sui admoueo voco in amicitia cum potestas liber descisco ab rex sum regia societas romanus praepono phaeneas et pro societas bellum qui ante bellum habeo restituo aetolus aequus censeo et ita in foedus primus caueo sum ut bellum praeda res qui fero ago possum romanus ager urbs capio aetoli sequor tu inquam ipse quintius societas iste lex rumpo quo tempus relinquo nos cum philippus pax facio qui si maneo captaris tamen urbs ille lex sum thessalia civitas suus voluntas in dicio noster venio hic cum omnis socius assensus dictum aetolus non in praesens modo gravis auditus sed mox etiam bellum causa magnus ex is cladium is sum cum philippus ita convenio ut demetrius filius et quidam ex amicus numerus obses et ducenti talentum do de ceterus roma mitto legatus ad is res quattuor metior indutiae sum si pax non impetro ab senatus sum obses pecunia reddo philippus recipio sum causa romanus imperator non alius magnus sum dico maturo pax quam qui antiochus bellum transeo in europa molior consto


dimisso conventu decem legati, partiti munia inter se, ad liberandas suae quisque regionis civitates discesserunt, P. Lentulus Bargylias, L. Stertinius Hephaestiam et Thasum et Thraeciae urbes, P. Villius et L. Terentius ad regem Antiochum, Cn. Cornelius ad Philippum. qui de minoribus rebus editis mandatis percunctatus, si consilium non utile solum sed etiam salutare admittere auribus posset, cum rex gratias quoque se acturum diceret, si quid, quod in rem suam esset, expromeret, magno opere ei suasit, quoniam pacem impetrasset, ad societatem amicitiamque petendam mitteret Romam legatos, ne, si quid Antiochus moveret, expectasse et temporum opportunitates captasse ad rebellandum videri posset. ad Tempe Thessalica Philippus est conventus. qui cum se missurum extemplo legatos respondisset, Cornelius Thermopylas, ubi frequens Graeciae statis diebus esse solet conventus — Pylaicum appellant —, venit; Aetolos praecipue monuit, constanter et fideliter in amicitia populi Romani permanerent. Aetolorum principes alii leniter questi sunt, quod non idem erga suam gentem Romanorum animus esset post victoriam, qui in bello fuisset, alii ferocius incusarunt exprobraruntque non modo vinci sine Aetolis Philippum, sed ne transire quidem in Graeciam Romanos potuisse. adversus ea respondere, ne in altercationem excederet res, cum supersedisset Romanus, omnia eos aequa impetraturos, si Romam misissent, dixit. itaque ex auctoritate eius decreti legati sunt. hunc finem bellum cum Philippo habuit.

dimitto convenio decem legatus partio munia inter sui ad libero suus quisque regio civitas discedo p lentulus bargyliae l stertinius hephaestia et thasus et thraeciae urbs p villius et l tero ad rex antiochus cn cornelius ad philippus qui de paruus res edo mandatum percuncto si consilium non utilis solus sed etiam salutaris admitto auris possum cum rex gratia quoque sui ago dico si quis qui in res suus sum expromo magnus opus is suadeo quoniam pax impetro ad societas amicitia peto mitto roma legatus ne si quis antiochus moveo expectasse et tempus opportunitas capto ad rebello video possum ad tempe thessalicus philippus sum convenio qui cum sui mitto extemplo legatus respondeo cornelius thermopylae ubi frequens graecia stas dies sum soleo convenio pylaicus appello venio aetoli praecipuus moneo consto et fidelis in amicitia populus romanus permaneo aetolus princeps alius lenis queror sum qui non idem erga suus gens romanus animus sum post victoria qui in bellum sum alius ferox incuso exprobro non modo vinco sine aetolus philippus sed ne transeo quidem in graecia romanus possum adverro is respondeo ne in altercatio excedo res cum supersedeo romanus omnis is aequus impetro si roma mitto dico itaque ex auctoritas is decerno legatus sum hic finis bellum cum philippus habeo


laetior res quam pro successu pugnae nuntiata, cum alii super alios recurrentes ex proelio clamarent fugere pavidos Romanos, invitum et cunctabundum et dicentem temere fieri, non locum sibi placere, non tempus, perpulit, ut educeret omnes copias in aciem. idem et Romanus, magis necessitate quam occasione pugnae inductus, fecit. dextrum cornu elephantis ante signa instructis in subsidiis reliquit; laevo cum omni levi armatura in hostem vadit, simul admonens cum iisdem Macedonibus pugnaturos, quos ad Epiri fauces, montibus fluminibusque saeptos, victa naturali difficultate locorum expulissent acieque expugnassent, cum iis, quos P. Sulpicii prius ductu obsidentes in Eordaeam aditum vicissent; fama stetisse, non viribus Macedoniae regnum; eam quoque famam tandem evanuisse. iam perventum ad suos in ima valle stantes erat, qui adventu exercitus imperatorisque pugnam renovant impetuque facto rursus avertunt hostem. Philippus cum caetratis et cornu dextro peditum, robore Macedonici exercitus, quam phalangem vocabant, prope cursu ad hostem vadit; Nicanori, ex purpuratis uni, ut cum reliquis copiis confestim sequatur, imperat. primo, ut in iugum evasit, et iacentibus ibi paucis armis corporibusque hostium proelium eo loco fuisse pulsosque inde Romanos et pugnari prope castra hostium vidit, ingenti gaudio est elatus; mox refugientibus suis et terrore verso paulisper incertus, an in castra reciperet copias, trepidavit; deinde ut adpropinquabat hostis, et praeterquam quod caedebantur aversi nec, nisi defenderentur, servari ne ipsi quidem in tuto iam receptus erat, coactus nondum adsecuta parte suorum periculum summae rerum facere, equites levemque armaturam, qui in proelio fuerant, dextero in cornu locat, caetratos et Macedonum phalangem hastis positis, quarum longitudo impedimento erat, gladiis rem gerere iubet. simul ne facile perrumperetur acies, dimidium de fronte demptum introrsus porrectis ordinibus duplicat, ut longa potius quam lata acies esset; simul et densari ordines iussit, ut vir viro, arma armis iungerentur.

laetus res quam pro succedo pugna nuntio cum alius super alius recurro ex proelium clamo fugio pavidus romanus invitus et cunctabundus et dico temere fio non locus sui placeo non tempus perpello ut educo omnis copia in acies idem et romanus magis necessitas quam occasio pugna induco facio dexter cornu elephantus ante signum instruo in subsidium relinquo laevus cum omnis levis armo in hostis vado simul admoneo cum idem macedones pugno qui ad epirus fauces mons flumen saepio vinco natural difficultas locus expello acieris expugno cum is qui p sulpicius prior ductus obsido in eordaeam aditus vinco fama sto non vis macedonia regnum is quoque fama tandem evanesco iam pervenio ad suus in imus valles sto sum qui advenio exercitus imperator pugna renovo impetus facio rursus averto hostis philippus cum caetratus et cornu dexter pedes robur macedonicus exercitus quam phalanx voco prope cursus ad hostis vado nicanor ex purpuro unus ut cum reliquus copia confestim sequor impero primus ut in iugum evado et jaceo ibi paucus arma corpus hostis proelium is locus sum pello inde romanus et pugno prope castrum hostis video ingens gaudium sum effero mox refugio suus et terror verso paulisper incertus an in castrum recipio copia trepido deinde ut appropinquo hostis et praeterquam qui caedo averto neque nisi defendo servaris ne ipse quidem in tueor iam recipio sum cogo nondum adsequor pars suus periculum summa res facio eques levo armo qui in proelium sum dexter in cornu loco caetrati et macedones phalanx hasta pono qui longitudo impedimentum sum gladius res gero iubeo simul ne facilis perrumpo acies dimidium de frons demptum introrsum porrigo ordo duplico ut longus potis quam fero acies sum simul et densaris ordo iubeo ut vir vir arma arma jungo


L. Valerius Flaccus et M. Porcius Cato consules idibus Martiis, quo die magistratum inierunt, de provinciis cum ad senatum rettulissent, patres censuerunt, quoniam in Hispania tantum glisceret bellum, ut iam consulari et duce et exercitu opus esset, placere consules Hispaniam citeriorem Italiamque provincias aut comparare inter se aut sortiri; utri Hispania provincia evenisset, eum duas legiones et quindecim milia socium Latini nominis et octingentos equites secum portare et naves longas viginti ducere; alter consul duas scriberet legiones; iis Galliam obtineri provinciam satis esse fractis proximo anno Insubrum Boiorumque animis: Cato Hispaniam, Valerius Italiam est sortitus. praetores deinde provincias sortiti, C. Fabricius Luscinus urbanam, C. Atinius Labeo peregrinam, Cn. Manlius Volso Siciliam, Ap. Claudius Nero Hispaniam ulteriorem, P. Porcius Laeca Pisas, ut ab tergo Liguribus esset; P. Manlius in Hispaniam citeriorem adiutor consuli datus. T. Quinctio suspectis non solum Antiocho et Aetolis, sed iam etiam Nabide, Lacedaemoniorum tyranno, prorogatum in annum imperium est, duas legiones ut haberet. in eas si quid supplementi opus esset, consules scribere et mittere in Macedoniam iussi. Ap. Claudio praeter legionem, quam Q. Fabius habuerat, duo milia peditum et ducentos equites novos ut scriberet, permissum. par numerus peditum equitumque novorum et P. Manlio in citeriorem Hispaniam decretus et legio eadem, quae fuerat sub Q. Minucio praetore, data. et P. Porcio Laecae [ad Etruriam] circa Pisas decem milia peditum et quingenti equites ex Gallico exercitu decreti. in Sardinia prorogatum imperium Ti. Sempronio Longo .

l valerius flaccus et m porcius cato consul idus martius quo dies magistratus ineo de provincia cum ad senatus refero pater censeo quoniam in hispania tantus glisco bellum ut iam consularis et dux et exercitus opus sum placeo consul hispania citer italia provincia aut comparo inter sui aut sortior uter hispania provincia evenio is duo legio et quindecim mille socius latinum nomen et octingenti eques sui porto et navo longus viginti duco alter consul duo scribo legio is gallia obtineo provincia satis sum frango propior annus insubrum boii animus cato hispania valerius italia sum sortior praetor deinde provincia sortio que fabricius luscinus urbanus que atinius labeo peregrinus cn manlius vulso sicilia ap claudus nero hispania ulter p porcius laeca pisae ut ab tergum ligur sum p manlius in hispania citer adjuto consul do t quintius suspicio non solus antiochus et aetolus sed iam etiam nabide lacedaemonius tyrannus prorogo in annus imperium sum duo legio ut habeo in is si quis supplementum opus sum consul scribo et mitto in macedonia iubeo ap claudius praeter legio quam q fabius habeo duo mille pedes et ducenti eques novi ut scribo permitto par numerus pedes equio novum et p manlius in citer hispania decerno et legio idem qui sum sub q minucius praetor do et p porcius laeca ad etruria circa pisae decem mille pedes et quingenti eques ex gallicus exercitus decerno in sardinia prorogo imperium tiberius sempronius longus


secundum Isthmia Quinctius et decem legati legationes regum gentiumque audivere. primi omnium regis Antiochi vocati legati sunt. iis eadem fere, quae Romae egerant, verba sine fide rerum iactantibus nihil iam perplexe, ut ante, cum dubiae res incolumi Philippo erant, sed aperte denuntiatum, ut excederet Asiae urbibus, quae Philippi aut Ptolomaei regum fuissent, abstineret liberis civitatibus, neu quam lacesseret armis: et in pace et in libertate esse debere omnis ubique Graecas urbes. ante omnia denuntiatum, ne in Europam aut ipse transiret aut copias traiceret. dimissis regis legatis conventus civitatum gentiumque est haberi coeptus; eoque maturius peragebatur, quod decreta decem legatorum in civitates nominatim pronuntiabantur. Orestis — Macedonum ea gens est —, quod primi ab rege defecissent, leges suae redditae. Magnetes et Perrhaebi et Dolopes liberi quoque pronuntiati. Thessalorum genti praeter libertatem concessam Achaei Phthiotae dati, Thebis Phthioticis et Pharsalo excepta. Aetolos de Pharsalo et Leucade postulantes, ut ex foedere sibi restituerentur, ad senatum reiecerunt. Phocenses Locrensesque, sicut ante fuerant, adiecta decreti auctoritate iis contribuerunt. Corinthus et Triphylia et Heraea — Peloponnesi et ipsa urbs est — reddita Achaeis. Oreum et Eretriam decem legati Eumeni regi, Attali filio, dabant dissentiente Quinctio; ea una res in arbitrium senatus reiecta est; senatus libertatem his civitatibus dedit Carysto adiecta. Pleurato Lychnidus et Parthini dati; Illyriorum utraque gens sub dicione Philippi fuerant. Amynandrum tenere iusserunt castella, quae per belli tempus Philippo capta ademisset.

secundus isthmius quintius et decem legatus legatio rex gens audio primus omnis rex antiochus voco legatus sum is idem fere qui roma ago verbum sine fides res jacto nihil iam perplexus ut ante cum dubius res incolumis philippus sum sed apertus denuntio ut excedo asia urbs qui philippus aut ptolomaeus rex sum abstineo liber civitas neu quam lacesso arma et in pax et in libertas sum debeo omnis ubique graece urbs ante omnis denuntio ne in europa aut ipse transeo aut copia traicio dimitto rex legatus convenio civitas gens sum habeo coepio eo maturus perago qui decretum decem legatus in civitas nominatim pronuntio orestes macedones is gens sum qui primus ab rex deficio lex suus reddo magnes et perrhaebi et dolopes liber quoque pronuntio thessalus gens praeter libertas concedo achaeus phthiotes do thebae phthioticus et pharsalos excipio aetoli de pharsalos et leucas postulo ut ex foedus sui restituo ad senatus reicio phocenses locrensis sicut ante sum adiicio decerno auctoritas is contribuo corinthus et triphylius et heraea peloponnesius et ipse urbs sum reddo achaeus oreus et eretria decem legatus eumenes rex attal filius do dissentio quintius is unus res in arbitrium senatus rejecto sum senatus libertas hic civitas do carystos adiicio pleuratus lychnidus et partheni do illyrius uter gens sub dicio philippus sum amynandrum teneo jubeo castellum qui per bellum tempus philippus capio adimo


sub hoc tempus et L. Cornelius , missus ab senatu ad dirimenda inter Antiochum Ptolomaeumque reges certamina, Selymbriae substitit, et decem legatorum P. Lentulus a Bargyliis, P. Villius et L. Terentius ab Thaso Lysimachiam petierunt. eodem et ab Selymbria L. Cornelius et ex Thracia paucos post dies Antiochus convenerunt. primus congressus cum legatis et deinceps invitatio benigna et hospitalis fuit; ut de mandatis statuque praesenti Asiae agi coeptum est, animi exasperati sunt. Romani omnia acta eius, ex quo tempore ab Syria classem solvisset, displicere senatui non dissimulabant restituique et Ptolomaeo omnes civitates, quae dicionis eius fuissent, aequum censebant; nam quod ad eas civitates attineret, quas a Philippo possessas Antiochus per occasionem, averso Philippo in Romanum bellum, intercepisset, id vero ferendum non esse, Romanos per tot annos terra marique tanta pericula ac labores exhausisse, Antiochum belli praemia habere. sed ut in Asiam adventus eius dissimulari ab Romanis tamquam nihil ad eos pertinens potuerit, quid? quod iam etiam in Europam omnibus navalibus terrestribusque copiis transierit, quantum a bello aperte Romanis indicto abesse? illum quidem, etiam si in Italiam traiciat, negaturum; Romanos autem non expectaturos, ut id posset facere. adversus ea Antiochus mirari se dixit Romanos tam diligenter inquirere, quid regi Antiocho faciundum aut quousque terra marique progrediundum fuerit, ipsos non cogitare Asiam nihil ad se pertinere, nec magis illis inquirendum esse, quid Antiochus in Asia, quam Antiocho, quid in Italia populus Romanus faciat. quod ad Ptolomaeum attineat, cui ademptas civitates querantur, sibi cum Ptolomaeo et amicitiam esse, et id agere, ut brevi etiam adfinitas iungatur. ne ex Philippi quidem adversa fortuna spolia ulla se petisse aut adversus Romanos in Europam traiecisse; sed qua Lysimachi quondam regnum fuerit, quo victo omnia, quae illius fuissent, iure belli Seleuci facta sint, existimare suae dicionis esse. occupatis maioribus suis rerum aliarum cura primo quaedam ex iis Ptolomaeum, inde et Philippum usurpanda aliena possessionis causa tenuisse. Chersonesus quidem et proxima Thraciae, quae circa Lysimachiam sint, quem dubitare, quin Lysimachi fuerint? ad ea recipienda in antiquum ius venisse et Lysimachiam deletam Thracum impetu de integro condere, ut Seleucus filius eam sedem regni habeat. his disceptationibus per dies aliquot habitis rumor sine ullo satis certo auctore allatus de morte Ptolomaei regis, ut nullus exitus inponeretur sermonibus, effecit. nam et dissimulabat pars utraque se audisse, et L. Cornelius , cui legatio ad duos reges, Antiochum Ptolomaeumque, mandata erat, spatium modici temporis ad conveniendum Ptolomaeum petebat, ut, priusquam moveretur aliquid in nova possessione regni, praeveniret in Aegyptum, et Antiochus suam fore Aegyptum, si tum occupasset, censebat. itaque dimissis Romanis relictoque Seleuco filio cum terrestribus copiis ad restituendam, ut instituerat, Lysimachiam ipse omni classe navigat Ephesum, legatis ad Quinctium missis, qui ad fidem faciendam nihil novaturum regem de societate agerent. oram Asiae legens pervenit in Lyciam Patarisque cognito vivere Ptolomaeum navigandi quidem in Aegyptum omissum consilium est; Cyprum nihilo minus petens, cum Chelidoniarum promunturium superasset, paulisper seditione remigum est retentus in Pamphylia circa Eurymedontem amnem. inde profectum eum ad capita quae vocant Sari fluminis foeda tempestas adorta prope cum omni classe demersit. multae fractae, multae naves eiectae, multae ita haustae mari, ut nemo in terram enaverit. magna vis hominum ibi interiit, non remigum modo militumque ignotae turbae sed etiam insignium regis amicorum. collectis reliquiis naufragii, cum res non in eo essent, ut Cyprum temptaret, minus opulento agmine, quam profectus erat, Seleuciam rediit. ibi subduci navibus iussis — iam enim et hiems instabat — ipse in hiberna Antiochiam concessit. in hoc statu regum erant res.

sub hic tempus et l cornelius mitto ab senatus ad dirimo inter antiochus ptolomaeus rex certamen selymbria substo et decem legatus p lentulus ab bargyliae p villius et l tero ab thasus lysimachia peto idem et ab selymbria l cornelius et ex thracia paucus post dies antiochus convenio primus congredior cum legatus et deinceps invitatio benignus et hospital sum ut de mandatum sto praesens asia ago coepio sum animus exaspero sum romanus omnis ago is ex quo tempus ab syria classis solvo displiceo senatus non dissimulo restituo et ptolomaeus omnis civitas qui dicio is sum aequus censeo nam qui ad is civitas attineo qui ab philippus possessus antiochus per occasio averto philippus in romanus bellum intercipio is verus fero non sum romanus per tot annus terra mare tantus periculum atque labor exhaurio antiochus bellum praemium habeo sed ut in asia advenio is dissimularis ab romanus tamquam nihil ad is pertineo possum quis qui iam etiam in europa omnis naval terrestris copia transeo quantus ab bellum apertus romanus indico absum ille quidem etiam si in italia traicio nego romanus autem non expectaturos ut is possum facio adverro is antiochus miror sui dico romanus tam diligenter inquiro quis rex antiochus facio aut quousque terra mare progredio sum ipse non cogito asia nihil ad sui pertineo neque magis ille inquiro sum quis antiochus in asia quam antiochus quis in italia populus romanus facio qui ad ptolomaeus attineo qui adimo civitas queror sui cum ptolomaeus et amicitia sum et is ago ut brevis etiam affinitas jungo ne ex philippus quidem adverso fortuna spolium ullus sui peto aut adverro romanus in europa transjacio sed qui lysimachus quondam regnum sum quo vinco omnis qui ille sum ius bellum seleucus facio sum existimaris suus dicio sum occupo magnus suus res alius cura primus quidam ex is ptolomaeus inde et philippus usurpo alienus possessio causa teneo cherronesus quidem et propior thracia qui circa lysimachia sum qui dubitaris quin lysimachus sum ad is recipio in antiquus ius venio et lysimachia deleo thracus impetus de integer condo ut seleucus filius is sedes regnum habeo hic disceptatio per dies aliquot habeo rumor sine ullus satis certus auctor affero de mors ptolomaeus rex ut nullus exitus inponeretur sermo efficio nam et dissimulo pars uter sui audio et l cornelius qui legatio ad duo rex antiochus ptolomaeus mandatum sum spatium modicus tempus ad convenio ptolomaeus peto ut priusquam moveo aliquis in novo possessio regnum praevenio in aegyptus et antiochus suus sum aegyptus si tum occupo censeo itaque dimitto romanus relinquo seleucus filius cum terrestris copia ad restituo ut instituo lysimachia ipse omnis classis navigo ephesus legatus ad quintius mitto qui ad fides facio nihil novo rex de societas ago ora asia lego pervenio in lycia patara cognosco vivo ptolomaeus navigo quidem in aegyptus omitto consilium sum cyprus nihilum paruus peto cum chelidoniaris promunturium supero paulisper seditio remex sum retendo in pamphylius circa eurymedon amnis inde proficiscor is ad caput qui voco saris flumen foedus tempestas adorior prope cum omnis classis demergo multus frango multus navo eicio multus ita haurio mare ut nemo in terra eno magnus volo homo ibi intereo non remex modo miles ignosco turba sed etiam insignis rex amicus colligo reliquiae naufragium cum res non in is sum ut cyprus tento paruus opulentus agmen quam proficiscor sum seleucia redeo ibi subduco navis iussum iam enim et hiems insto ipse in hibernus antiochea concedo in hic status rex sum res


consules in provincias profecti sunt. Marcellum Boiorum ingressum finis fatigato per diem totum milite via facienda castra in tumulo quodam ponentem Corolamus quidam, regulus Boiorum, cum magna manu adortus ad tria milia hominum occidit; et illustres viri aliquot in illo tumultuario proelio ceciderunt, inter quos praefecti socium T. Sempronius Gracchus et M. Iunius Silanus et tribuni militum de legione secunda M. Ogulnius et P. Claudius . castra tamen ab Romanis inpigre permunita retentaque, cum hostes prospera pugna elati nequiquam oppugnassent. stativis deinde iisdem per dies aliquot sese tenuit, dum et saucios curaret et a tanto terrore animos militum reficeret. Boi, ut est gens minime ad morae taedium ferendum patiens, in castella sua vicosque passim dilapsi sunt. Marcellus Pado confestim traiecto in agrum Comensem, ubi Insubres Comensibus ad arma excitis castra habebant, legiones ducit. Galli, feroces Boiorum ante dies paucos pugna, in ipso itinere proelium committunt; et primo adeo acriter invaserunt, ut antesignanos inpulerint. quod ubi Marcellus animadvertit, veritus, ne moti semel pellerentur, cohortem Marsorum cum opposuisset, equitum Latinorum omnis turmas in hostem emisit. quorum cum primus secundusque impetus rettudisset inferentem se ferociter hostem, confirmata et reliqua acies Romana restitit primo, deinde signa acriter intulit. nec ultra sustinuere certamen Galli, quin terga verterent atque effuse fugerent. in eo proelio supra quadraginta milia hominum caesa Valerius Antias scribit, octoginta septem signa militaria capta et carpenta septingenta triginta duo et aureos torques multos, ex quibus unum magni ponderis Claudius in Capitolio Iovi donum in aede positum scribit. castra eo die Gallorum expugnata direptaque, et Comum oppidum post dies paucos captum. castella inde duodetriginta ad consulem defecerunt. id quoque inter scriptores ambigitur, utrum in Boios prius an Insubres consul exercitum duxerit adversamque prospera pugna oblitteraverit, an victoria ad Comum parta deformata clade in Bois accepta sit.

consul in provincia proficiscor sum marcellus boii ingredior finis fatigo per dies totus miles via facio castrum in tumulus quidam pono corolamus quidam regulus boii cum magnus manus adorior ad tres mille homo occido et illustris vir aliquot in ille tumultuarius proelium cado inter qui praefectus socius t sempronius gracchus et m junius silanus et tribunus miles de legio secundus m ogulnius et p claudus castrum tamen ab romanus impiger permunio retendo cum hostis prosper pugno effero nequiquam oppugno stativus deinde idem per dies aliquot sui teneo dum et saucius curo et ab tantus terror animus miles reficio boo ut sum gens paruus ad mora taedium fero patior in castellum suus vicus passim dilabor sum marcellus padus confestim traicio in ager comensis ubi insuber comensis ad arma excio castrum habeo legio duco gallus ferox boii ante dies paucus pugno in ipse iter proelium committo et primus adeo acer invado ut antesignanus inpello qui ubi marcellus animadverto vereor ne moveo semel pello cohors marsor cum oppono eques latinum omnis turma in hostis emitto qui cum primus secundus impetus rettundo infero sui ferociter hostis confirmo et reliquus acies romanus resto primus deinde signum acer infero neque ultra sustineo certamen gallus quin tergum verto atque effuse fugio in is proelium supra quadraginta mille homo caedo valerius antius scribo octoginta septem signum militaris capio et carpentum septingenti triginta duo et aureus torqueo multus ex qui unus magnus pondus claudus in capitolium iuppiter donum in aedes pono scribo castrum is dies gallus expugno direptor et comum oppidum post dies paucus capio castellum inde duodetriginta ad consul deficio is quoque inter scriptor ambago utrum in boii prior an insuber consul exercitus duco adverro prosper pugno oblitteraverit an victoria ad comum pario deformo clades in boo accipio sum


eo anno aediles curules, M. Fulvius Nobilior et C. Flaminius , tritici deciens centena milia binis aeris populo discripserunt. id C. Flamini honoris causa ipsius patrisque advexerant Siculi Romam; Flaminius gratiam eius communicaverat cum collega. ludi Romani et apparati magnifice sunt et ter toti instaurati. aediles plebis, Cn. Domitius Ahenobarbus et C. Scribonius Curio [maximus], multos pecuarios ad populi iudicium adduxerunt; tres ex his condemnati sunt; ex eorum multaticia pecunia aedem in insula Fauni fecerunt. ludi plebei per biduum instaurati, et epulum fuit ludorum causa.

is annus aedilis curulis m fulvus nobilior et que flaminius triticum decies centeni mille bini aer populus discribo is que flaminius honor causa ipse pater adveho siculis roma flaminius gratia is communicaverat cum collega ludo romanus et appario magnificus sum et ter totus instauro aedilis plebs cn domitius ahenobarbus et que scribonius curius magnus multus pecuarius ad populus iudicium adduco tres ex hic condemno sum ex is multaticius pecunia aedes in insula faunus facio ludo plebes per biduus instauro et epulum sum ludus causa


Philippus quoque primo vere, postquam legati ab Roma nihil pacati rettulerant, dilectum per omnia oppida regni habere instituit in magna inopia iuniorum. absumpserant enim per multas iam aetates continua bella Macedonas; ipso quoque regnante et navalibus bellis adversus Rhodios Attalumque et terrestribus adversus Romanos ceciderat magnus numerus. ita et tirones ab sedecim annis milites scribebat, et emeritis quidam stipendiis, quibus modo quicquam reliqui roboris erat, ad signa revocabantur. ita suppleto exercitu secundum vernum aequinoctium omnis copias Dium contraxit ibique stativis positis exercendo cotidie milite hostem opperiebatur. et Quinctius per eosdem ferme dies ab Elatia profectus praeter Thronium et Scarpheam ad Thermopylas pervenit. ibi concilium Aetolorum Heracleam indictum tenuit consultantium, quantis auxiliis Romanum ad bellum sequerentur. cognitis sociorum decretis tertio die ab Heraclea Xynias praegressus in confinio Aenianum Thessalorumque positis castris Aetolica auxilia opperiebatur. nihil morati Aetoli sunt; Phaenea duce sescenti pedites cum equitibus quadringentis venerunt. ne dubium esset, quid expectasset, confestim Quinctius movit castra. transgresso in Phthioticum agrum quingenti Gortynii Cretensium duce Cydante et trecenti Apolloniatae haud dispari armatu se coniunxere nec ita multo post Amynander cum Athamanum peditum ducentis et mille.

philippus quoque primus verus postquam legatus ab roma nihil pacatum refero dilectus per omnis oppidum regnum habeo instituo in magnus inopia iuniorum absumo enim per multus iam aetas continuo bellum macedonas ipse quoque regno et naval bellum adverro rhodii attalus et terrestris adverro romanus caedo magnus numerus ita et tiro ab sedecim annus miles scribo et emereo quidam stipendium qui modo quisquam reliquus robur sum ad signum revocabantur ita suppleo exercitus secundus vernus aequinoctium omnis copia dius contraho ibi stativus pono exerceo cottidie miles hostis opperior et quintius per idem ferme dies ab elatia proficiscor praeter thronium et scarphea ad thermopylae pervenio ibi concilium aetolus heraclea indico teneo consulto quantus auxilium romanus ad bellum sequor cognosco socius decretum tertius dies ab heraclea xyniae praegredior in confinis aenianes thessalus pono castrum aetolicus auxilium opperior nihil moror aetolus sum phaenea dux sescenti pedito cum eques quadringenti venio ne dubius sum quis expectasset confestim quintius moveo castrum transgredior in phthioticus ager quingenti gortynius cretensis dux cydante et trecenti apolloniatae haud disparus armo sui conjungo neque ita multus post amynander cum athamanes pedes ducenti et mille


eodem tempore atque, ut quidam tradidere, eodem die ad Corinthum Achaei ducem regium Androsthenem iusto proelio fuderunt. eam urbem pro arce habiturus Philippus adversus Graeciae civitates et principes inde evocatos per speciem conloquendi, quantum equitum dare Corinthii ad bellum possent, retinuerat pro obsidibus, et praeter quingentos Macedonas mixtosque ex omni genere auxiliorum octingentos, quot iam ante ibi fuerant, mille Macedonum eo miserat et mille ac ducentos Illyrios Thracasque et Cretenses, qui in utraque parte militabant, octingentos. his additi Boeoti Thessalique et Acarnanes mille, scutati omnes, et septingenti ex ipsorum Corinthiorum iuventute, impleta ut essent sex milia armatorum, fiduciam Androstheni fecerunt acie decernendi. Nicostratus, praetor Achaeorum, Sicyone erat cum duobus milibus peditum, centum equitibus, sed imparem se et numero et genere militum cernens moenibus non excedebat. regiae copiae peditum equitumque vagae Pellenensem et Phliasium et Cleonaeum agrum depopulabantur; postremo exprobrantes metum hosti in finis Sicyoniorum transcendebant; navibus etiam circumvecti omnem oram Achaiae vastabant. cum id effusius hostes et, ut fit ab nimia fiducia, neglegentius etiam facerent, Nicostratus spem nactus necopinantes eos adgrediendi circa finitimas civitates nuntium occultum mittit, quo die et quot ex quaque civitate armati ad Apelaurum — Stymphaliae terrae is locus est — convenirent. omnibus ad diem edictam paratis profectus inde extemplo per Phliasiorum fines nocte Cleonas insciis omnibus, quid pararet, pervenit. erant autem cum eo quinque milia peditum, ex quibus armaturae levis, et trecenti equites. cum iis copiis, dimissis qui specularentur, quam in partem hostes effunderent sese, opperiebatur. Androsthenes omnium ignarus Corintho profectus ad Nemeam — amnis est Corinthium et Sicyonium interfluens agrum — castra locat. ibi partem dimidiam exercitus, divisam trifariam, et omnes equites discurrere ad depopulandos simul Pellenensem Sicyoniumque agros et Phliasium iubet. haec tria diversa agmina discessere. quod ubi Cleonas ad Nicostratum perlatum est, extemplo validam mercennariorum manum praemissam ad occupandum saltum, per quem transitus in Corinthium est agrum, ante signa equitibus, ut praegrederentur, locatis ipse confestim agmine duplici sequitur. parte una mercennarii milites ibant cum levi armatura, altera clipeati; id in illarum gentium exercitibus robur erat. iam haud procul castris aberant pedites equitesque, et Thracum quidam in vagos palatosque per agros hostis impetum fecerant, cum repens terror castris infertur. trepidare dux, ut qui hostes nusquam nisi raros in collibus ante Sicyonem non audentis agmen demittere in campos vidisset, ab Cleonis quidem accessuros numquam credidisset. revocari tuba iubet vagos a castris dilapsos; ipse raptim capere arma iussis militibus infrequenti agmine porta egressus super flumen instruit aciem. ceterae copiae, vix conligi atque instrui cum potuissent, primum hostium impetum non tulerunt; Macedones et maxime omnium frequentes ad signa fuerant et diu ancipitem victoriae spem fecerunt; postremo fuga ceterorum nudati, cum duae iam acies hostium ex diverso, levis armatura ab latere, clipeati caetratique a fronte urgerent, et ipsi re inclinata primo rettulere pedem, deinde inpulsi terga vertunt et plerique abiectis armis, nulla spe castrorum tenendorum relicta, Corinthum petierunt. Nicostratus mercennariis militibus ad hos persequendos, equitibus Thracumque auxiliis in populatores agri Sicyonii missis magnam ibi quo que caedem edidit, maiorem prope quam in proelio ipso. ex iis quoque, qui Pellenen Phliuntaque depopulati erant, incompositi partim omniumque ignari ad castra revertentes in hostium stationes tamquam in suas inlati sunt, partim ex discursu id, quod erat, suspicati ita se in fugam passim sparserunt, ut ab ipsis agrestibus errantes circumvenirentur. ceciderunt eo die mille et quingenti, capti trecenti. Achaia omnis magno liberata metu.

idem tempus atque ut quidam trado idem dies ad corinthus achaeus dux regius androsthenem justus proelium fundo is urbs pro arx habeo philippus adverro graecia civitas et princeps inde evoco per species conloquor quantus eques do corinthius ad bellum possum retineo pro obsidibus et praeter quingenti macedonas misceo ex omnis genus auxilia octingenti quot iam ante ibi sum mille macedones is mitto et mille atque ducenti illyrii thraca et cretensis qui in uter pars milito octingenti hic addo boeotus thessalus et acarnanes mille scutas omnis et septingenti ex ipse corinthii iuventus impleo ut sum sex mille armator fiducia androstheni facio acies decerno nicostratus praetor achaeus sicyon sum cum duo mille pedes centum eques sed imparis sui et numerus et genus miles cerno moenia non excedo regia copia pedes equio vagus pellenensis et phliasii et cleonaeus ager depopulor postremo exprobro metus hostis in finis sicyonii transcendo navis etiam circumvehor omnis ora achaia vasto cum is effundo hostis et ut fio ab nimius fiducia neglego etiam facio nicostratus spes nanciscor necopinantes is aggredior circa finitimus civitas nuntius occulo mitto quo dies et quot ex quisque civitas armatus ad apelaurum stymphalius terra is locus sum convenio omnis ad dies edico paro proficiscor inde extemplo per phliasii finis nox cleona inscius omnis quis paro pervenio sum autem cum is quinque mille pedes ex qui armo levis et trecenti eques cum is copia dimitto qui speculor quam in pars hostis effundo sui opperior androsthenes omnis ignarus corinthus proficiscor ad nemea amnis sum corinthius et sicyonius interfluo ager castrum loco ibi pars dimidia exercitus divido trifariam et omnis eques discurro ad depopulor simul pellenensis sicyonius ager et phliasii iubeo hic tres diverto agmen discedo qui ubi cleona ad nicostratus perfero sum extemplo validus mercenarius manus praemitto ad occupo saltus per qui transitus in corinthius sum ager ante signum eques ut praegredior loco ipse confestim agmen duplex sequor pars unus mercenarius miles eo cum levis armo alter clipeatus is in ille gens exercitus robur sum iam haud procul castrum absum pedito equito et thracus quidam in vagus palo per ager hostis impetus facio cum repo terror castrum infero trepido dux ut qui hostis nusquam nisi rarus in collis ante sicyon non audeo agmen demitto in campus video ab cleona quidem accedo numquam credo revocaris tuba iubeo vagus ab castrum dilabor ipse raptim capio arma iussum miles infrequenti agmen porto egredior super flumen instruo acies ceterus copia vix conligi atque instruo cum possum primus hostis impetus non fero macedones et magnus omnis frequens ad signum sum et diu anceps victoria spes facio postremo fuga ceterus nudo cum duo iam acies hostis ex diverto levis armo ab lateo clipeatus caetratus ab frons urgeo et ipse res inclino primus refero pedis deinde inpello tergum verto et plerusque abicio arma nullus spes castrum teneo relinquo corinthus peto nicostratus mercenarius miles ad hic persequor eques thracus auxilium in populator ager sicyonius mitto magnus ibi quo que caedes edo magnus prope quam in proelium ipse ex is quoque qui pellene phliuntaque depopulor sum incompositus pars omne ignaris ad castrum revorto in hostis statio tamquam in suus infero sum pars ex discursus is qui sum suspicor ita sui in fuga passim spargo ut ab ipse agrestis erro circumvenio cado is dies mille et quingenti capio trecenti achaia omnis magnus libero metus


adversae Hannibali factionis homines principibus Romanis, hospitibus quisque suis, identidem scribebant nuntios litterasque ab Hannibale ad Antiochum missas, et ab rege ad eum clam legatos venisse; ut feras quasdam nulla mitescere arte, sic inmitem et inplacabilem eius viri animum esse; marcescere otii situ queri civitatem et inertia sopiri nec sine armorum sonitu excitari posse. haec probabilia memoria prioris belli per unum illum non magis gesti quam moti faciebat. irritaverat etiam recenti facto multorum potentium animos. iudicum ordo Carthagine ea tempestate dominabatur, eo maxime, quod iidem perpetui iudices erant. res, fama vitaque omnium in illorum potestate erat. qui unum eius ordinis offendisset, omnis adversos habebat, nec accusator apud infensos iudices deerat. horum in tam inpotenti regno—neque enim civiliter nimiis opibus utebantur—praetor factus Hannibal vocari ad se quaestorem iussit. quaestor id pro nihilo habuit; nam et adversae factionis erat et, quia ex quaestura in iudices, potentissimum ordinem, referebatur, iam pro futuris mox opibus animos gerebat. enimvero indignum id ratus Hannibal viatorem ad prendendum quaestorem misit subductumque in contionem non ipsum magis quam ordinem iudicum, prae quorum superbia atque opibus nec leges quicquam essent nec magistratus, accusavit. et ut secundis auribus accipi orationem animadvertit et infimorum quoque libertati gravem esse superbiam eorum. legem extemplo promulgavit pertulitque, ut in singulos annos iudices legerentur, neu quis biennium continuum iudex esset. ceterum quantam eo facto ad plebem inierat gratiam, tantum magnae partis principum offenderat animos. adiecit et aliud, quo bono publico sibi proprias simultates irritavit. vectigalia publica partim neglegentia dilabebantur, partim praedae ac divisui et principum quibusdam et magistratibus erant, et pecunia, quae in stipendium Romanis suo quoque anno penderetur, deerat, tributumque grave privatis inminere videbatur. Hannibal postquam, vectigalia quanta terrestria maritimaque essent et in quas res erogarentur, animadvertit, et quid eorum ordinarii rei publicae usus consumerent, quantum peculatus averteret, omnibus residuis pecuniis exactis, tributo privatis remisso satis locupletem rem publicam fore ad vectigal praestandum Romanis pronuntiavit in contione et praestitit promissum.

adverro hannibal factio homo princeps romanus hospes quisque suus identidem scribo nuntius littera ab hannibal ad antiochus mitto et ab rex ad is clam legatus venio ut ferus quidam nullus mitesco ars sic immitis et inplacabilis is vir animus sum marcesco otium sino queror civitas et inertia sopio neque sine armus sonitus excito possum hic probabilis memoria prior bellum per unus ille non magis gero quam moveo facio irritaverat etiam recens facio multus potens animus iudex ordo carthago is tempestas dominor is magnus qui eo perpetuus iudex sum res fama vito omnis in ille potestas sum qui unus is ordo offendo omnis adverro habeo neque accusator apud infensus iudex desum hic in tam impotens regnum neque enim civilis nimius ops uto praetor facio hannibal vocaris ad sui quaestor iubeo quaestor is pro nihilum habeo nam et adverro factio sum et quia ex quaestura in iudex potens ordo refero iam pro sum mox ops animus gero enimvero indignus is reor hannibal viator ad prehendo quaestor mitto subduco in contio non ipse magis quam ordo iudex prae qui superbia atque ops neque lex quisquam sum neque magistratus accuso et ut secundus auris accipio oratio animadverto et infimus quoque libertas gravis sum superbia is lex extemplo promulgo perfero ut in singuli annus iudex lego neu quis biennium continuus iudex sum ceterum quantus is facio ad plebs ineo gratia tantus magnus pars princeps offendo animus adiicio et alius quo bonus publicus sui proprius simultas irritavit vectigalis publicus pars neglegentia dilabor pars praeda atque divisui et princeps quidam et magistratus sum et pecunia qui in stipendium romanus suus quoque annus pendeo desum tribuo gravis privo inmino video hannibal postquam vectigalis quantus terrestria maritimus sum et in qui res erogo animadverto et quis is ordinarius res publicus utor consumo quantus peculor averto omnis residuus pecunia exigo tribuo privo remitto satis locupleto res publicus sum ad vectigal praesto romanus pronuntio in contio et praesto promitto


Quinctius ad Thebas Phthioticas castra cum movisset, spem nactus per Timonem, principem civitatis, prodi urbem cum paucis equitum levisque armaturae ad muros successit. ibi adeo frustrata spes est, ut non certamen modo cum erumpentibus, sed periculum quoque atrox subiret, ni castris exciti repente pedites equitesque in tempore subvenissent. et postquam nihil conceptae temere spei succedebat, urbis quidem amplius temptandae in praesentia conatu abstitit; ceterum satis gnarus iam in Thessalia regem esse, nondum comperto, quam in regionem venisset, milites per agros dimissos vallum caedere et parare iubet. vallo et Macedones et Graeci usi sunt, sed usum nec ad commoditatem ferendi nec ad ipsius munitionis firmamentum aptaverunt; nam et maiores et magis ramosas arbores caedebant, quam quas ferre cum armis miles posset, et cum castra his ante obiectis saepsissent, facilis molitio eorum valli erat. nam et quia rari stipites magnarum arborum eminebant multique et validi rami praebebant, quod recte manu caperetur, duo aut summum tres iuvenes conixi arborem unam evellebant, qua evulsa portae instar extemplo patebat, nec in promptu erat, quod obmolirentur. Romanus leves et bifurcos plerosque et trium aut cum plurimum quattuor ramorum vallos caedit, ut et suspensis ab tergo armis ferat pluris simul apte miles; et ita densos offigunt inplicantque ramis, ut neque quis cuiusque palmae stipes, neque quae cuiusque stipitis palma sit, pervideri possit; et adeo acuti aliusque per alium inmissi rami locum ad inserendam manum non relincunt, ut neque prehendi, quod trahatur, neque trahi, cum inter se innexi rami vinculum in vicem praebeant, possit; et, si evulsus forte est unus, nec loci multum aperit, et alium reponere perfacile est.

quintius ad thebae phthioticus castrum cum moveo spes nanciscor per timon princeps civitas prodo urbs cum paucus eques levis armo ad murus succedo ibi adeo frustro spes sum ut non certamen modo cum erumpo sed periculum quoque atrox subeo ni castrum excio repens pedito equito in tempus subvenio et postquam nihil concipio temere spes succedo urbs quidem amplus tento in praesens conatus absisto ceterum satis gnarus iam in thessalia rex sum nondum comperio quam in regio venio miles per ager dimitto valles caedo et paro iubeo vallo et macedones et graecum utor sum sed usus neque ad commoditas fero neque ad ipse munitio firmamentum apto nam et magnus et magis ramosus arbor caedo quam qui fero cum arma miles possum et cum castrum hic ante objecta saepio facilis molitio is valles sum nam et quia raris stipes magnaris arbor emineo multus et validus ramus praebeo qui rectus manus capio duo aut superus tres juvenis conitor arbor unus evellebant qui evello porta instar extemplo pateo neque in promptus sum qui obmolior romanus levo et bifurcus plerus et tres aut cum multus quattuor ramus vallus caedo ut et suspendo ab tergum arma fero multus simul aptus miles et ita densus offigo inplicantque ramus ut neque quis quisque palma stipo neque qui quisque stipes palmo sum pervideo possum et adeo acuo alius per alius inmitto ramus locus ad insero manus non relincunt ut neque prehendo qui traho neque traho cum inter sui innecto ramus vinculis in vicis praebeo possum et si evulsus fors sum unus neque locus multus aperio et alius repono perfacilis sum