dum oppugnatur tyrannus, Argivi, nuntiis aliis [prope] super alios adferentibus tantum non iam captam Lacedaemonem esse erecti et ipsi, simul eo, quod Pythagoras cum parte validissima praesidii excesserat, contempta paucitate eorum, qui in arce erant, duce Archippo quodam praesidium expulerunt; Timocratem Pellenensem, quia clementer praefuerat, vivum fide data emiserunt. huic laetitiae Quinctius supervenit pace data tyranno dimissisque ab Lacedaemone Eumene et Rhodiis et L. Quinctio fratre ad classem. laeta civitas celeberrimum festorum dierum ac nobile ludicrum Nemeorum, die stata propter belli mala praetermissum, in adventum Romani exercitus ducisque indixerunt praefeceruntque ludis ipsum imperatorem. multa erant, quae gaudium cumularent: reducti cives ab Lacedaemone erant, quos nuper Pythagoras quosque ante Nabis abduxerat; redierant, qui post compertam a Pythagora coniurationem et caede iam coepta effugerant; libertatem ex longo intervallo libertatisque auctores Romanos, quibus causa bellandi cum tyranno ipsi fuissent, cernebant. testata quoque ipso Nemeorum die voce praeconis libertas est Argivorum. Achaeis quantum restituti Argi in commune Achaiae concilium laetitiae adferebant, tantum serva Lacedaemon relicta et lateri adhaerens tyrannus non sincerum gaudium praebebant; Aetoli vero eam rem omnibus conciliis lacerare: cum Philippo non ante desitum bellari, quam omnibus excederet Graeciae urbibus; tyranno relictam Lacedaemonem; regem autem legitimum, qui in Romanis fuerit castris, ceterosque nobilissimos cives in exilio victuros; Nabidis dominationis satellitem factum populum Romanum. Quinctius ab Argis Elatiam, unde ad bellum Spartanum profectus erat, copias reduxit.

dum oppugno tyrannus argivus nuntius alius prope super alius affero tantus non iam capio lacedaemon sum erigo et ipse simul is qui pythagoras cum pars validus praesidium excedo contemno paucitas is qui in arx sum dux archippo quidam praesidium expello timocratem pellenensis quia clemens praesum vivus fides do emitto hic laetitia quintius supervenio pax do tyrannus dimitto ab lacedaemon eumenes et rhodius et l quintius frater ad classis laetus civitas celeber festor dies atque nobilis ludicrum nemea dies sto propter bellum malus praetermitto in advenio romanus exercitus duco indico praeficio ludus ipse imperator multus sum qui gaudium cumulo reduco civis ab lacedaemon sum qui nuper pythagoras quisque ante no abduco redeo qui post comperio ab pythagoras coniuratio et caedes iam coepio effugio libertas ex longus intervallum libertas auctor romanus qui causa bellor cum tyrannus ipse sum cerno testo quoque ipse nemea dies vox praeco libertas sum argivus achaeus quantus restitus argus in communis achaia concilium laetitia affero tantus servo lacedaemon relinquo et lateo adhaereo tyrannus non sincerus gaudium praebeo aetolus verus is res omnis concilium lacero cum philippus non ante desino bellaris quam omnis excedo graecia urbs tyrannus relinquo lacedaemon rex autem legitimus qui in romanus sum castrum ceter nobilis civis in exsilium vinco nabidis dominatio satelles facio populus romanus quintius ab argus elatiam unde ad bellum spartanus proficiscor sum copia reduco


has velut parentis voces cum audirent, manare omnibus gaudio lacrimae, adeo ut ipsum quoque confunderent dicentem. paulisper fremitus approbantium dicta fuit monentiumque aliorum alios, ut eas voces velut oraculo missas in pectora animosque demitterent. silentio deinde facto petiit ab iis, ut civis Romanos, si qui apud eos in servitute essent, conquisitos intra duos menses mitterent ad se in Thessaliam; ne ipsis quidem honestum esse in liberata terra liberatores eius servire. omnes acclamarunt gratias se inter cetera etiam ob hoc agere, quod admoniti essent, ut tam pio, tam necessario officio fungerentur. ingens numerus erat bello Punico captorum, quos Hannibal, cum ab suis non redimerentur, venum dederat. multitudinis eorum argumentum est, quod Polybius scribit centum talentis eam rem Achaeis stetisse, cum quingenos denarios pretium in capita, quod redderetur dominis, statuissent. mille enim ducentos ea ratione Achaia habuit. adice nunc pro portione, quot verisimile sit Graeciam totam habuisse.

hic velut parens voco cum audio manaris omnis gaudium lacrima adeo ut ipse quoque confundo dico paulisper fremo approbo dictum sum moneo alius alius ut is voco velut oraculum mitto in pectus animus demitto silentium deinde facio peto ab is ut civis romanus si qui apud is in servitus sum conquaero intra duo mensis mitto ad sui in thessalia ne ipse quidem honestus sum in libero terra liberator is servio omnis acclamo gratia sui inter ceterus etiam ob hic ago qui admoneo sum ut tam pius tam necessarius officium fungor ingens numerus sum bellum punicus capio qui hannibal cum ab suus non redimo venum do multitudo is argumentum sum qui polybius scribo centum talentum is res achaeus sto cum quingeni denarius pretium in caput qui reddo dominus statuo mille enim ducenti is ratio achaia habeo adicio nunc pro portio quot verisimilis sum graecia totus habeo


tribunis militum, ut exercitum ab Elatia arcesserent, imperavit. per eosdem dies et Antiochi legatis de societate agentibus respondit nihil se absentibus decem legatis sententiae habere; Romam eundum ad senatum iis esse. ipse copias adductas ab Elatia ducere Argos pergit; atque ei circa Cleonas Aristaenus praetor cum decem milibus Achaeorum, equitibus mille occurrit, et haud procul inde iunctis exercitibus posuerunt castra. postero die in campum Argivorum descenderunt et quattuor ferme milia ab Argis locum castris capiunt. praefectus praesidii Laconum erat Pythagoras, gener idem tyranni et uxoris eius frater, qui sub adventum Romanorum et utrasque arces — nam duas habent Argi — loca alia, quae aut opportuna aut suspecta erant, validis praesidiis firmavit; sed inter haec agenda pavorem iniectum adventu Romanorum dissimulare haudquaquam poterat; et ad externum terrorem intestina etiam seditio accessit. Damocles erat Argius, adulescens maioris animi quam consilii, qui primo, iureiurando interposito, de praesidio expellendo cum idoneis conlocutus, dum vires adicere coniurationi studet, incautior fidei aestimator fuit. conloquentem eum cum suis satelles a praefecto missus cum accerseret, sensit proditum consilium esse hortatusque est coniuratos, qui aderant, ut potius, quam extorti morerentur, arma secum caperent. atque ita cum paucis in forum pergit ire clamitans, ut, qui salvam rem publicam vellent, auctorem et ducem se libertatis sequerentur. haud sane movit quemquam, quia nihil usquam spei propinquae, nedum satis firmi praesidii cernebant. haec vociferantem eum Lacedaemonii circumventum cum suis interfecerunt. comprensi deinde quidam et alii. ex iis occisi plures, pauci in custodiam coniecti; multi proxima nocte funibus per murum demissi ad Romanos perfugerunt. Quinctius adfirmantibus iis, si ad portas exercitus Romanus fuisset, non sine effectu motum eum futurum fuisse, et, si propius castra admoverentur, non quieturos Argivos, misit expeditos pedites equitesque, qui circa Cylarabim— gymnasium id est minus trecentos passus ab urbe — cum erumpentibus a porta Lacedaemoniis proelium commiserunt atque eos haud magno certamine compulerunt in urbem. et castra eo ipso loco, ubi pugnatum erat, imperator Romanus posuit. diem inde unum in speculis fuit, si quid novi motus oreretur; postquam oppressam metu civitatem vidit, advocat consilium de oppugnandis Argis. omnium principum Graeciae praeter Aristaenum eadem sententia erat, cum causa belli non alia esset, inde potissimum ordiendum bellum. Quinctio id nequaquam placebat, et Aristaenum contra omnium consensum disserentem cum haud dubia approbatione audivit; et ipse adiecit, cum pro Argivis adversus tyrannum bellum susceptum sit, quid minus conveniens esse, quam omisso hoste Argos oppugnari? se vero caput belli Lacedaemonem et tyrannum petiturum. et dimisso consilio frumentatum expeditas cohortes misit. quod maturi erat circa, demessum et convectum est; viride, ne hostes mox haberent, protritum et corruptum. castra deinde movit et Parthenio superato monte praeter Tegeam tertio die ad Caryas posuit castra. ibi, priusquam hostium intraret agrum, sociorum auxilia expectavit. venerunt Macedones a Philippo mille et quingenti et Thessalorum equites quadringenti. nec iam auxilia, quorum adfatim erat, sed commeatus finitumis urbibus imperati morabantur Romanum. navales quoque magnae copiae conveniebant; iam ab Leucade L. Quinctius quadraginta navibus venerat, iam Rhodiae duodeviginti tectae naves, iam Eumenes rex circa Cycladas insulas erat cum decem tectis navibus, triginta lembis mixtisque aliis minoris formae navigiis. ipsorum quoque Lacedaemoniorum exules permulti, tyrannorum iniuria pulsi, spe reciperandae patriae in castra Romana convenerunt. multi autem erant, iam per aliquot aetates, ex quo tyranni tenebant Lacedaemonem, alii ab aliis expulsi. princeps erat exulum Agesipolis, cuius iure gentis regnum Lacedaemone erat, pulsus infans ab Lycurgo tyranno post mortem Cleomenis, qui primus tyrannus Lacedaemone fuit.

tribunus miles ut exercitus ab elatia arcesso impero per idem dies et antiochus legatus de societas ago respondeo nihil sui absum decem legatus sententia habeo roma eo ad senatus is sum ipse copia adduco ab elatia duco argi pergo atque is circa cleona aristaenus praetor cum decem mille achaeus eques mille occurro et haud procul inde iungo exercitus pono castrum posterus dies in campus argivus descendo et quattuor ferme mille ab argus locus castrum capio praefectus praesidium laco sum pythagoras gener idem tyrannus et uxor is frater qui sub advenio romanus et utrasque arx nam duo habeo argus locum alius qui aut opportunus aut suspicio sum validus praesidium firmo sed inter hic ago pavor injectus advenio romanus dissimulo haudquaquam possum et ad externus terror intestinum etiam seditio accedo damocles sum argus adulescens magnus animus quam consilium qui primus jurejuro interpono de praesidium expello cum idoneus conloquor dum vireo adicio coniuratio studeo incautus fides aestimator sum conloquor is cum suus satelles ab praeficio mitto cum arcesso sentio prodeo consilium sum horto sum conjuro qui adsum ut potis quam extorqueo morior arma sui capio atque ita cum paucus in forum pergo eo clamito ut qui salvus res publicus volo auctor et dux sui libertas sequor haud sanus moveo quisquam quia nihil usquam spes propinqua nedum satis firmus praesidium cerno hic vocifero is lacedaemonius circumvenio cum suus interfacio comprensi deinde quidam et alius ex is occido multus paucus in custodia conicio multus propior nox funis per murus demitto ad romanus perfugio quintius adfirmo is si ad porta exercitus romanus sum non sine effectus motus is sum sum et si propius castrum admoveo non quiesco argivus mitto expedio pedito equito qui circa cylarabim gymnasium is sum paruus trecenti patior ab urbs cum erumpo ab porto lacedaemonius proelium committo atque is haud magnus certamen compello in urbs et castrum is ipse locus ubi pugno sum imperator romanus pono dies inde unus in speculis sum si quis nosco moueo orior postquam opprimo metus civitas video advoco consilium de oppugno argus omnis princeps graecia praeter aristaenum idem sententia sum cum causa bellum non alius sum inde potis ordior bellum quintius is nequaquam placeo et aristaenum contra omnis consensus dissero cum haud dubius approbatio audio et ipse adiicio cum pro argivus adverro tyrannus bellum suscipio sum quis paruus convenio sum quam omitto hostis argi oppugnaris sui verus caput bellum lacedaemon et tyrannus peto et dimitto consilium frumentas expedio cohors mitto qui maturus sum circa demeto et conveho sum viride ne hostis mox habeo protero et corrumpo castrum deinde moveo et parthenius supero mons praeter tegea tertius dies ad caryae pono castrum ibi priusquam hostis intro ager socius auxilium expectavit venio macedones ab philippus mille et quingenti et thessalus eques quadringenti neque iam auxilium qui affatim sum sed commeatus finitimus urbs impero moror romanus naval quoque magnus copia convenio iam ab leucas l quintius quadraginta navis venio iam rhodius duodeviginti tego navo iam eumenes rex circa cycladas insula sum cum decem tectum navis triginta lembus misceo alius paruus forma navigium ipse quoque lacedaemonius exulis permultus tyrannus iniuria pello spes recipero patria in castrum romanus convenio multus autem sum iam per aliquot aetas ex quo tyrannus teneo lacedaemon alius ab alius expello princeps sum exsul agesipolis qui ius gens regnum lacedaemon sum pello infer ab lycurgus tyrannus post mors cleomenes qui primus tyrannus lacedaemon sum


eodem fere tempore L. Quinctius maritimae orae oppida partim voluntate, partim metu aut vi recepit. certior deinde factus Gytheum oppidum omnium maritimarum rerum Lacedaemoniis receptaculum esse nec procul a mari castra Romana abesse, omnibus id copiis adgredi constituit. erat eo tempore valida urbs, et multitudine civium incolarumque et omni bellico apparatu instructa. in tempore Quinctio rem haud facilem adgredienti rex Eumenes et classis Rhodiorum supervenerunt. ingens multitudo navalium sociorum e tribus contracta classibus intra paucos dies omnia, quae ad oppugnationem urbis terra marique munitae faciunda opera erant, effecit, iam testudinibus admotis murus subruebatur. iam arietibus quatiebatur. itaque una crebris ictibus eversa est turris quodque circa muri erat casu eius prostratum; et Romani simul a portu, unde aditus planior erat, ut distenderent ab apertiore loco hostis, simul per patefactum ruina iter inrumpere conabantur. nec multum afuit, quin, qua intenderant, penetrarent; sed tardavit impetum eorum spes obiecta dedendae urbis, mox deinde eadem turbata. Dexagoridas et Gorgopas pari imperio praeerant urbi. Dexagoridas miserat ad legatum Romanum traditurum se urbem; et cum ad eam rem tempus et ratio convenisset, a Gorgopa proditor interficitur, intentiusque ab uno urbs defendebatur. et difficilior facta oppugnatio erat, ni T. Quinctius cum quattuor milibus delectorum militum supervenisset. is cum supercilio haud procul distantis tumuli ab urbe instructam aciem ostendisset, et ex altera parte L. Quinctius ab operibus suis terra marique instaret, tum vero desperatio Gorgopan quoque coegit id consilii, quod in altero morte vindicaverat, capere, et pactus, ut abducere inde milites, quos praesidii causa habebat, liceret, tradidit Quinctio urbem. priusquam Gytheum traderetur, Pythagoras, praefectus Argis relictus, tradita custodia urbis Timocrati Pellenensi cum mille mercennariis militibus et duobus milibus Argivorum Lacedaemonem ad Nabim venit.

idem fere tempus l quintius maritimus ora oppidum pars voluntas pars metus aut vis recipio certus deinde facio gytheum oppidum omnis maritimaris res lacedaemonius receptaculis sum neque procul ab mare castrum romanus absum omnis is copia aggredior constituo sum is tempus validus urbs et multitudo civis incola et omnis bellicus apparatus instruo in tempus quintius res haud facilis aggredior rex eumenes et classis rhodius supervenio ingens multitudo navalis socius e tres contraho classis intra paucus dies omnis qui ad oppugnatio urbs terra mare munio facio opus sum efficio iam testudo admoueo murus surruo iam aries quatio itaque unus creber ictus everro sum turris quisque circa murus sum casus is prosterno et romanus simul ab portus unde aditus planus sum ut distendo ab aperio locus hostis simul per patefacio ruina iter irrumpo conor neque multus asum quin qui intendo penetro sed tardo impetus is spes objecto dedo urbs mox deinde idem turbo dexagoridas et gorgopas par imperium praesum urbs dexagoridas mitto ad legatus romanus trado sui urbs et cum ad is res tempus et ratio convenio ab gorgopa proditor interfacio intendo ab unus urbs defendo et difficilis facio oppugnatio sum ni t quintius cum quattuor mille delector miles supervenio is cum supercilium haud procul disto tumulis ab urbs instruo acies ostendo et ex alter pars l quintius ab opus suus terra mare insto tum verus desperatio gorgopan quoque cogo is consilium qui in alter mors vindico capio et paciscor ut abduco inde miles qui praesidium causa habeo licet trado quintius urbs priusquam gytheum trado pythagoras praefectus argus relinquo trado custodia urbs timocrates pellenensis cum mille mercenarius miles et duo mille argivus lacedaemon ad nabis venio


Ti. Sempronius consul in provinciam profectus in Boiorum primum agrum legiones duxit. Boiorix tum regulus eorum cum duobus fratribus tota gente concitata ad rebellandum castra locis apertis posuit, ut appareret dimicaturos, si hostis finis intrasset. consul ubi, quantae copiae, quanta fiducia esset hosti, sensit, nuntium ad collegam mittit, ut, si videretur ei, maturaret venire: se tergiversando in adventum eius rem extracturum. quae causa consuli cunctandi, eadem Gallis, praeterquam quod cunctatio hostium animos faciebat, rei maturandae erat, ut, priusquam coniungerentur consulum copiae, rem transigerent. per biduum tamen nihil aliud quam steterunt parati ad pugnandum, si quis contra egrederetur; tertio subiere ad vallum castraque simul ab omni parte adgressi sunt. consul arma extemplo capere milites iussit; armatos inde paulisper continuit, ut et stolidam fiduciam hosti augeret et disponeret copias, quibus quaeque portis erumperent. duae legiones duabus principalibus portis signa efferre iussae. sed in ipso exitu ita conferti obstitere Galli, ut clauderent viam. diu in angustiis augustiis pugnatum est; nec dextris magis gladiisque gerebatur res, quam scutis corporibusque ipsis obnixi urgebant, Romani, ut signa foras efferrent, Galli, ut aut in castra ipsi penetrarent aut exire Romanos prohiberent. nec ante in hanc aut illam partem moveri acies potuerunt, quam Q. Victorius primi pili centurio et C. Atinius tribunus militum, quartae hic, ille secundae legionis, rem in asperis proeliis saepe temptatam, signa adempta signiferis in hostis iniecerunt. dum repetunt enixe signum, priores secundani se porta eiecere. iam hi extra vallum pugnabant quarta legione in porta haerente, cum alius tumultus ex aversa parte castrorum est exortus. in portam quaestoriam irruperant Galli resistentisque pertinacius occiderant L. Postumium quaestorem, cui Tympano fuit cognomen, et M. Atinium et P. Sempronium , praefectos socium, et ducentos ferme milites. capta ab ea parte castra erant, donec cohors extraordinaria, missa a consule ad tuendam quaestoriam portam, et eos, qui intra vallum erant, partim occidit, partim expulit castris et irrumpentibus obstitit. eodem fere tempore et quarta legio cum duabus extraordinariis cohortibus porta erupit. ita simul tria proelia circa castra locis distantibus erant, clamoresque dissoni ad incertos suorum eventus a praesenti certamine animos pugnantium avertebant. usque ad meridiem aequis viribus ac prope pari spe pugnatum est. labor et aestus mollia et fluida corpora Gallorum et minime patientia sitis cum decedere pugna coegisset, in paucos restantis impetum Romani fecerunt fusosque compulerunt in castra. signum inde receptui ab consule datum est; ad quod pars maior receperunt sese, pars certaminis studio et spe potiundi castris hostium perstitit ad vallum. eorum paucitate contempta Galli universi ex castris eruperunt; fusi inde Romani, quae imperio consulis noluerant, suo pavore ac terrore castra repetunt. ita varia hinc atque illinc nunc fuga, nunc victoria fuit; Gallorum tamen ad undecim milia, Romanorum quinque milia sunt occisa. Galli recepere in intima finium sese; consul Placentiam legiones duxit. Scipionem alii coniuncto exercitu cum collega per Boiorum Ligurumque agros populantem isse, quoad progredi silvae paludesque passae sint, scribunt, alii nulla memorabili gesta re Romam comitiorum causa redisse.

tiberius sempronius consul in provincia proficiscor in boii primus ager legio duco boiorix tum regulus is cum duo frater totus gens concito ad rebello castrum locus apertus pono ut appareo dimico si hostis finis intro consul ubi quantus copia quantus fiducia sum hostis sentio nuntius ad collega mitto ut si video is maturo venio sui tergiversando in advenio is res extraho qui causa consul cuncto idem gallus praeterquam qui cunctatio hostis animus facio res maturo sum ut priusquam conjungo consul copia res transigo per biduus tamen nihil alius quam sto paro ad pugno si quis contra egredior tertius subeo ad valles castro simul ab omnis pars aggredior sum consul arma extemplo capio miles iubeo armatus inde paulisper contineo ut et stolidus fiducia hostis augeo et dispono copia qui quisque porta erumpo duo legio duo principal porta signum effero jubeo sed in ipse exeo ita confercio obsto gallus ut claudeo via diu in angustia augustiis pugno sum neque dextera magis gladius gero res quam scutum corpus ipse obnitor urgeo romanus ut signum foras effero gallus ut aut in castrum ipse penetro aut exeo romanus prohibeo neque ante in hic aut ille pars moveo acies possum quam q victorius primus pilus centurio et que atinius tribunus miles quarta hic ille secundus legio res in asper proelium saepe tento signum adimo signifer in hostis injacio dum repeto enitor signum prior secundani sui porto eicio iam hic extra valles pugno quartus legio in porto haereo cum alius tumultus ex averto pars castrum sum exorior in porta quaestorius irrumpo gallus resisto pertinax occido l postumius quaestor qui tympanum sum cognomen et m atinius et p sempronius praeficio socius et ducenti ferme miles capio ab is pars castrum sum donec cohors extraordinarius mitto ab consul ad tueor quaestorius porta et is qui intra valles sum pars occido pars expello castrum et irrumpo obsto idem fere tempus et quartus legio cum duo extraordinarius cohors porto erumpo ita simul tres proelio circa castrum locus disto sum clamor dissonus ad incertus suus evenio ab praesens certamen animus pugno averto usque ad meridio aequus vis atque prope par spes pugno sum labor et aestus mollis et fluidus corpus gallus et paruus patientia sum cum decedo pugno cogo in paucus resto impetus romanus facio fundo compello in castrum signum inde receptus ab consul do sum ad qui pars magnus recipio sui pars certamen studium et spes potior castrum hostis persto ad valles is paucitas contemno gallus universus ex castrum erumpo fundo inde romanus qui imperium consul nolo suus pavor atque terror castrum repeto ita vario hinc atque illinc nunc fuga nunc victoria sum gallus tamen ad undecim mille romanus quinque mille sum occaedes gallus recipio in intimo finis sui consul placentia legio duco scipio alius conjungo exercitus cum collega per boii ligur ager populo eo quoad progredior silva palus patior sum scribo alius nullus memorabilis gero res roma comitium causa redeo


interim P. Manlius praetor exercitu vetere a Q. Minucio , cui successerat, accepto, adiuncto et Ap. Claudi Neronis ex ulteriore Hispania vetere item exercitu, in Turdetaniam proficiscitur. omnium Hispanorum maxime imbelles habentur Turdetani; freti tamen multitudine sua obviam ierunt agmini Romano. eques immissus turbavit extemplo aciem eorum. pedestre proelium nullius ferme certaminis fuit; milites veteres, periti hostium bellique, haud dubiam pugnam fecerunt. nec tamen ea pugna debellatum est; decem milia Celtiberum mercede Turduli conducunt alienisque armis parabant bellum. consul interim rebellione Bergistanorum ictus, ceteras quoque civitates ratus per occasionem idem facturas, arma omnibus cis Hiberum Hispanis adimit. quam rem adeo aegre passi, ut multi mortem sibimet ipsi consciscerent, ferox genus, nullam vitam rati sine armis esse. quod ubi consuli renuntiatum est, senatores omnium civitatium ad se vocari iussit atque iis ‘non nostra’ inquit ‘magis quam vestra refert vos non rebellare, si quidem id maiore Hispanorum malo quam exercitus Romani labore semper adhuc factum est. id ut ne fiat, uno modo arbitror caveri posse, si effectum erit, ne possitis rebellare. volo id quam mollissima via consequi. vos quoque in ea re consilio me adiuvate. nullum libentius sequar, quam quod vosmet ipsi attuleritis. ’ tacentibus spatium se ad deliberandum dierum paucorum dare dixit. cum revocati secundo quoque concilio tacuissent, uno die muris omnium dirutis, ad eos, qui nondum parebant, profectus, ut in quamque regionem venerat, omnes, qui circa incolebant, populos in deditionem accepit. Segesticam tantum, gravem atque opulentam civitatem, vineis et pluteis cepit. eo maiorem habebat difficultatem in subigendis hostibus, quam qui primi venerant in Hispaniam, quod ad illos taedio imperii Carthaginiensium Hispani deficiebant, huic ex usurpata libertate in servitutem velut adserendi erant; et ita mota omnia accepit, ut alii in armis essent, alii obsidione ad defectionem cogerentur nec, nisi in tempore subventum foret, ultra sustentaturi fuerint. sed in consule ea vis animi atque ingenii fuit, ut omnia maxima minimaque per se adiret atque ageret nec cogitaret modo imperaretque, quae in rem essent, sed pleraque ipse per se transigeret nec in quemquam omnium gravius severiusque quam in semet ipsum imperium exerceret, parsimonia et vigiliis et labore cum ultimis militum certaret nec quicquam in exercitu suo praecipui praeter honorem atque imperium haberet.

interim p manlius praetor exercitus veto ab q minucius qui succedo accipio adjungo et ap claudius nero ex ulterior hispania veto item exercitus in turdetania proficisco omnis hispanus magnus imbellis habeo turdetani fretus tamen multitudo suus obvius eo agmen romanus eques immitto turbo extemplo acies is pedestre proelium nullus ferme certamen sum miles vetus pereo hostis bellus haud dubius pugna facio neque tamen is pugno debello sum decem mille celtiberi merces turdulis conduco alienus arma paro bellum consul interim rebellio bergistani iacio ceterus quoque civitas reor per occasio idem facio arma omnis cis hiberus hispanus adimo quam res adeo aeger patior ut multus mors sui ipse conscisco ferox genus nullus vita reor sine arma sum qui ubi consul renuntio sum senator omnis civitas ad sui vocaris iubeo atque is non noster inquam magis quam vester refero tu non rebellaris si quidem is magnus hispanus malus quam exercitus romanus labor semper adhuc facio sum is ut ne fio unus modo arbitror caveri possum si efficio sum ne possum rebellaris volo is quam mollis via consequor tu quoque in is res consilium ego adjuvo nullus libet sequor quam qui tu ipse affero taceo spatium sui ad delibero dies paucus do dico cum revoco secundus quoque concilio taceo unus dies murus omnis diruo ad is qui nondum pareo proficiscor ut in quisque regio venio omnis qui circa incolo populus in deditio accipio segestica tantus gravis atque opulentus civitas vinea et pluteus capio is magnus habeo difficultas in subigo hostis quam qui primus venio in hispania qui ad ille taedium imperium carthaginiensis hispanus deficio hic ex usurpo libertas in servitus velut assero sum et ita moueo omnis accipio ut alius in arma sum alius obsidio ad defectio cogo neque nisi in tempus subvenio sum ultra sustento sum sed in consul is volo animus atque ingenium sum ut omnis maximus minimus per sui adeo atque ago neque cogito modo impero qui in res sum sed plerusque ipse per sui transigo neque in quisquam omnis gravis severiusque quam in sui ipse imperium exerceo parsimonia et vigilia et labor cum ulter miles certo neque quisquam in exercitus suus praecipuus praeter honor atque imperium habeo


Nabis sicut primo adventu Romanae classis et traditione oppidorum maritimae orae conterritus erat, sic parva spe cum acquievisset Gytheo ab suis retento, postquam id quoque traditum Romanis audivit esse et, cum ab terra omnibus circa hosti li bus nihil spei esset, a mari quoque toto se interclusum, cedendum fortunae ratus caduceatorem primum in castra misit ad explorandum, si paterentur legatos ad se mitti. qua impetrata re Pythagoras ad imperatorem venit nullis cum aliis mandatis, quam ut tyranno colloqui cum imperatore liceret. consilio advocato cum omnes dandum colloquium censuissent, dies locusque constituitur. in mediae regionis tumulos modicis copiis sequentibus cum venissent, relictis ibi in statione conspecta utrimque cohortibus Nabis cum delectis custodibus corporis, Quinctius cum fratre et Eumene rege et Sosila Rhodio et Aristaeno, Achaeorum praetore, tribunisque militum paucis descendit. ibi permisso, [ut] seu dicere prius seu audire mallet, ita coepit tyrannus: ‘si ipse per me, T. Quincti vosque qui adestis, causam excogitare, cur mihi aut indixissetis bellum aut inferretis, possem, tacitus eventum fortunae meae expectassem; nunc imperare animo nequivi, quin, priusquam perirem, cur periturus essem, scirem. et hercules, si tales essetis, qualis esse Carthaginienses fama est, apud quos nihil societatis fides sancti haberet, in me quoque vobis quid faceretis minus pensi esse non mirarer; nunc cum vos intueor, Romanos esse video, qui rerum divinarum foedera, humanarum fidem socialem sanctissimam habeatis; cum me ipse respexi, eum me esse spero, cui et publice, sicut ceteris Lacedaemoniis, vobiscum vetustissimum foedus sit et meo nomine privatim amicitia ac societas, nuper Philippi bello renovata. at enim ego eam violavi et everti, quod Argivorum civitatem teneo. quo modo hoc tuear? re an tempore? res mihi duplicem defensionem praebet; nam et ipsis vocantibus ac tradentibus urbem eam accepi, non occupavi, et accepi, cum Philippi partium, non in vestra societate esset. tempus autem eo me liberat, quod, cum iam Argos haberem, societas mihi vobiscum convenit, et, ut vobis mitterem ad bellum auxilia, non, ut Argis praesidium deducerem, pepigistis. at hercule in ea controversia, quae de Argis est, superior sum et aequitate rei, quod non vestram urbem, sed hostium, quod volentem, non vi coactam accepi, et vestra confessione, quod in condicionibus societatis Argos mihi reliquistis; ceterum nomen tyranni et facta me premunt, quod servos ad libertatem voco, quod in agros inopem plebem deduco. de nomine hoc respondere possum, me. qualiscumque sum, eundem esse, qui fui, cum tu ipse mecum, T. Quincti , societatem pepigisti. tum me regem appellari a vobis memini, nunc tyrannum vocari video. itaque, si ego nomen imperii mutassem, mihi meae inconstantiae, cum vos mutetis, vobis vestrae reddenda ratio est. quod ad multitudinem servis liberatis auctam et egentibus divisum agrum attinet, possum quidem et in hoc me iure temporis tutari: iam feceram haec, qualiacumque sunt, cum societatem mecum pepigistis et auxilia in bello adversus Philippum accepistis; sed si nunc ea fecissem, non dico ‘quid in eo vos laesissem aut vestram amicitiam violassem?’, sed illud, me more atque instituto maiorum fecisse. nolite ad vestras leges atque instituta exigere ea, quae Lacedaemone fiunt. nihil comparare singula necesse est. vos a censu equitem, a censu peditem legitis, et paucos excellere opibus, plebem subiectam esse illis vultis; noster legum lator non in paucorum manu rem publicam esse voluit, quem vos senatum appellatis, nec excellere unum aut alterum ordinem in civitate, sed per aequationem fortunae ac dignitatis fore credidit, ut multi essent, qui arma pro patria ferrent. pluribus me ipse egisse quam pro patria sermonis brevitate fateor; et breviter peroratum esse potuit, nihil me, postquam vobiscum institui amicitiam, cur eius vos paeniteret, commisisse.’

no sicut primus advenio romanus classis et traditio oppidum maritimus ora conterreo sum sic parvus spes cum acquievisset gytheum ab suus retendo postquam is quoque trado romanus audio sum et cum ab terra omnis circa hostis li bus nihil spes sum ab mare quoque totus sui intercludo cedo fortuna reor caduceator primus in castrum mitto ad exploro si pateo legatus ad sui mitto qui impetro res pythagoras ad imperator venio nullus cum alius mandatum quam ut tyrannus colloquor cum imperator licet consilium advoco cum omnis do colloquium censeo dies locus constituo in medius regio tumulus modicus copia sequor cum venio relinquo ibi in statio conspicio utrimque cohors no cum deligo custos corpus quintius cum frater et eumenes rex et sosila rhodius et aristaeno achaeus praetor tribunus miles paucus descendo ibi permitto ut seu dico prior seu audio malo ita coepio tyrannus si ipse per ego t quintius tu qui adsum causa excogitaris cur ego aut indico bellum aut infero possum taceo evenio fortuna meus expectassem nunc impero animus nequeo quin priusquam pereo cur pereo sum scio et herculis si talis edo qualis sum carthaginiensis fama sum apud qui nihil societas fides sanctus habeo in ego quoque tu quis facio paruus pensum sum non miro nunc cum tu intueor romanus sum video qui res divinaris foedero humanus fides social sancio habeo cum ego ipse respicio is ego sum spero qui et publicus sicut ceterus lacedaemonius tu vetustus foedus sum et meus nomen privatim amicitia atque societas nuper philippus bellum renovo at enim ego is violo et everto qui argivus civitas teneo quo modo hic tueor res an tempus res ego duplico defensio praebeo nam et ipse voco atque trado urbs is accipio non occupo et accipio cum philippus pars non in vester societas sum tempus autem is ego libero qui cum iam argi habeo societas ego tu convenio et ut tu mitto ad bellum auxilium non ut argus praesidium deduco pepigistis at herculis in is controversia qui de argus sum superus sum et aequitas res qui non vester urbs sed hostis qui volo non vis cogo accipio et vester confessio qui in condicio societas argi ego relinquo ceterum nomen tyrannus et facio ego premo qui servus ad libertas voco qui in ager inops plebs deduco de nomen hic respondeo possum ego qualiscumque sum idem sum qui sum cum tu ipse ego t quintius societas pepigisti tum ego rex appello ab tu memini nunc tyrannus vocaris video itaque si ego nomen imperium muto ego meus inconstantia cum tu muto tu vester reddo ratio sum qui ad multitudo servio libero augeo et egeo divido ager attineo possum quidem et in hic ego ius tempus tutaris iam facio hic qualiscumque sum cum societas ego pepigistis et auxilium in bellum adverro philippus accipio sed si nunc is facio non dico quis in is tu laedo aut vester amicitia violo sed ille ego mos atque instituo magnus facio nolo ad vester lex atque institutum exigo is qui lacedaemon fio nihil comparo singulus necesse sum tu ab census eques ab census pedito lego et paucus excello ops plebs subicio sum ille volo noster lex lator non in paucus manus res publicus sum volo qui tu senatus appello neque excello unus aut alter ordo in civitas sed per aequatio fortuna atque dignitas sum credo ut multus sum qui arma pro patria fero multus ego ipse ago quam pro patria sermo brevitas fateor et brevis peroro sum possum nihil ego postquam tu instituo amicitia cur is tu paeniteo committo


haec vaniloquentia primum Aristaenum, praetorem Achaeorum, excitavit. ‘ne istuc’ inquit ‘Iuppiter optimus maximus sirit Iunoque regina, cuius in tutela Argi sunt, ut illa civitas inter tyrannum Lacedaemonium et latrones Aetolos praemium sit posita in eo discrimine, ut miserius a vobis recipiatur, quam ab illo capta est. mare interiectum ab istis praedonibus non tuetur nos, T. Quincti ; quid, si in media Peloponneso arcem sibi fecerint, futurum nobis est? linguam tantum Graecorum habent, sicut speciem hominum; moribus ritibusque efferatioribus quam ulli barbari, immo quam immanes beluae vivunt. itaque vos rogamus, Romani, ut et ab Nabide Argos reciperetis et ita res Graeciae constituatis, ut ab latrocinio quoque Aetolorum satis pacata haec relinquatis. ’ Romanus, cunctis undique increpantibus Aetolos, responsurum se fuisse iis dixit, nisi ita infensos omnis in eos videret, ut sedandi potius quam irritandi essent. contentum itaque opinione ea, quae de Romanis Aetolisque esset, referre se dixit, quid de Nabidis bello placeret, nisi redderet Achaeis Argos, cum omnes bellum decressent, auxilia ut pro viribus suis quaeque civitates mitterent, est hortatus. ad Aetolos legatum etiam misit, magis ut nudaret animos, id quod evenit, quam spe impetrari posse.

hic vaniloquentia primus aristaenum praetor achaeus excito ne iste inquam iuppiter bonus magnus sino juno regina qui in tutela argus sum ut ille civitas inter tyrannus lacedaemonius et latro aetoli praemium sum pono in is discrimen ut miser ab tu recipio quam ab ille capio sum mare interjacio ab iste praedo non tueor nos t quintius quis si in medius peloponnesus arx sui facio sum nos sum lingua tantus graecum habeo sicut species homo mos ritus effero quam ullus barbaris immo quam immanis belua vivo itaque tu rogo romanus ut et ab nabide argi recipio et ita res graecia constituo ut ab latrocinium quoque aetolus satis paco hic relinquo romanus cunctus undique increpo aetoli respondeo sui sum is dico nisi ita infensus omnis in is video ut sedo potis quam irritandi sum contineo itaque opinio is qui de romanus aetolus sum refero sui dico quis de nabidis bellum placeo nisi reddo achaeus argi cum omnis bellum decerno auxilium ut pro vis suus quisque civitas mitto sum hortor ad aetoli legatus etiam mitto magis ut nudo animus is qui evenio quam spes impetraris possum


in Hispania interim consul haud procul Emporiis castra habebat. eo legati tres ab Ilergetum regulo Bilistage, in quibus unus filius eius erat, venerunt, querentes castella sua oppugnari nec spem ullam esse resistendi, nisi praesidium Romanus misisset; tria milia militum satis esse, nec hostis, si tanta manus venisset, mansuros. ad ea consul, moveri quidem se vel periculo eorum vel metu, dicere; sed sibi nequaquam tantum copiarum esse, ut, cum magna vis hostium haud procul absit, et, quam mox signis collatis dimicandum sit, in dies expectet, dividendo exercitum minuere tuto vires possit. legati, ubi haec audierunt, flentes ad genua consulis provolvuntur, orant, ne se in rebus tam trepidis deserat: quo enim se, repulsos ab Romanis, ituros? nullos se socios, nihil usquam in terris aliud spei habere. potuisse se extra id periculum esse, si decedere fide, si coniurare cum ceteris voluissent. nullis minis, nullis terriculis se motos, sperantis satis opis et auxilii sibi in Romanis esse. id si nullum sit, si sibi a consule negetur, deos hominesque se testis facere, invitos et coactos se, ne eadem, quae Saguntini passi sint, patiantur, defecturos et cum ceteris potius Hispanis quam solos perituros esse. et illo quidem die sic sine responso dimissi. consulem nocte, quae insecuta est, anceps cura agitare; nolle deserere socios, nolle minuere exercitum, quod aut moram sibi ad dimicandum aut in dimicando periculum adferre posset. stat sententia non minuere copias, ne quid interim hostes inferant ignominiae; sociis spem pro re ostentandam censet; saepe vana pro veris, maxime in bello, valuisse, et credentem se aliquid auxilii habere, perinde atque haberet, ipsa fiducia et sperando atque audendo servatum. postero die legatis respondet, quamquam vereatur, ne suas vires aliis eas commodando minuat, tamen se illorum temporis ac periculi magis quam sui rationem habere. denuntiari militum parti tertiae ex omnibus cohortibus iubet, ut cibum, quem in naves imponant, mature coquant, navesque in diem tertium expediri [iussit]. duos ex legatis Bilistagi atque Ilergetibus nuntiare ea iubet; filium reguli comiter habendo et muneribus apud se retinet. legati non ante profecti, quam impositos in naves milites viderunt; id pro haud dubio iam nuntiantes non suos modo sed etiam hostis fama Romani auxilii adventantis impleverunt.

in hispania interim consul haud procul emporiae castrum habeo is legatus tres ab ilergetes regulus bilistage in qui unus filius is sum venio queror castellum suus oppugnaris neque spes ullus sum resisto nisi praesidium romanus mitto tres mille miles satis sum neque hostis si tantus manus venio maneo ad is consul moveo quidem sui vel periculum is vel metus dico sed sui nequaquam tantus copia sum ut cum magnus volo hostis haud procul absum et quam mox signum confero dimico sum in dies expecto divido exercitus minuo tueor vireo possum legatus ubi hic audio fleo ad genu consul provolvo oro ne sui in res tam trepidus desero quo enim sui repello ab romanus eo nullus sui socius nihil usquam in terra alius spes habeo possum sui extra is periculum sum si decedo fides si coniuro cum ceterus volo nullus minae nullus terriculis sui moueo spero satis ops et auxilium sui in romanus sum is si nullus sum si sui ab consul nego deus homo sui testis facio invitus et cogo sui ne idem qui saguntinus patior sum patior deficio et cum ceterus potis hispanus quam solus pereo sum et ille quidem dies sic sine respondeo dimitto consul nox qui insequor sum anceps cura agito nolo desero socius nolo minuo exercitus qui aut mora sui ad dimico aut in dimico periculum affero possum sto sententia non minuo copia ne quis interim hostis infero ignominia socius spes pro res ostento censeo saepe vanus pro verus magnus in bellum valeo et credo sui aliquis auxilium habeo perinde atque habeo ipse fiducia et spero atque audeo servo posterus dies legatus respondeo quamquam vereor ne suus vireo alius is commodo minuo tamen sui ille tempus atque periculum magis quam suus ratio habeo denuntiaris miles pario tertius ex omnis cohors iubeo ut cibus qui in navo impono maturus coquo navo in dies tertius expedio iubeo duo ex legatus bilistagi atque ilergetes nuntiaris is iubeo filius regulis comis habeo et munus apud sui retineo legatus non ante proficiscor quam impono in navo miles video is pro haud dubius iam nuntio non suus modo sed etiam hostis fama romanus auxilium advento impleo


Quinctius satis iam omnibus paratis profectus ab stativis die altero ad Sellasiam super Oenunta fluvium pervenit, quo in loco Antigonus, Macedonum rex, cum Cleomene, Lacedaemoniorum tyranno, signis conlatis dimicasse dicebatur. inde cum audisset descensum difficilis et artae viae esse, brevi per montes circuitu praemissis, qui munirent viam, lato satis et patenti limite ad Eurotam rotam amnem, sub ipsis prope fluentem moenibus, pervenit. ubi castra metantis Romanos Quinctiumque ipsum cum equitibus atque expeditis praegressum auxiliares tyranni adorti in terrorem ac tumultum coniecerunt nihil tale expectantis, quia nemo iis obvius toto itinere fuerat, ac velut pacato agro transierant. aliquamdiu peditibus equites, equitibus pedites vocantibus, cum in se cuique minimum fiduciae esset, trepidatum est; tandem signa legionum supervenerunt, et, cum primi agminis cohortes inductae in proelium essent, qui modo terrori fuerant, trepidantes in urbem compulsi sunt. Romani, cum tantum a muro recessissent, ut extra ictum teli essent, acie derecta paulisper steterunt; postquam nemo hostium contra exibat, redierunt in castra. postero die Quinctius prope flumen praeter urbem sub ipsas Menelai montis radices ducere copias instructas pergit; primae legionariae cohortes ibant, levis armatura et equites agmen cogebant. Nabis intra murum instructos paratosque sub signis habebat mercennarios milites, in quibus omnis fiducia erat, ut ab tergo hostem adgrederetur. postquam extremum agmen praeteriit, tum ab oppido, eodem, quo pridie eruperant, tumultu pluribus simul locis erumpunt. Ap. Claudius agmen cogebat; qui ad id, quod futurum erat, ne inopinatum accideret, praeparatis suorum animis signa extemplo convertit totumque in hostem agmen circumegit. itaque, velut rectae acies concurrissent, iustum aliquamdiu proelium fuit; tandem Nabidis milites in fugam inclinarunt; quae minus infesta ac trepida fuisset, ni Achaei locorum prudentes institissent. ii et caedem ingentem ediderunt et dispersos passim fuga plerosque armis exuerunt. Quinctius prope Amyclas posuit castra; unde cum perpopulatus omnia circumiecta urbi frequentis et amoeni agri loca esset, nullo iam hostium porta excedente castra movit ad fluvium Eurotam. inde vallem Taygeto subiectam agrosque ad mare pertinentis evastat.

quintius satis iam omnis paro proficiscor ab stativus dies alter ad sellasia super oenunta fluvius pervenio quo in locus antigonus macedones rex cum cleomenes lacedaemonius tyrannus signum confero dimico dico inde cum audio descendo difficilis et artus via sum brevis per mons circuitus praemitto qui munio via fero satis et pateo limes ad eurotas rota amnis sub ipse prope fluo moenia pervenio ubi castrum metantis romanus quintius ipse cum eques atque expeditus praegredior auxiliaris tyrannus adorior in terror atque tumultus conicio nihil talis expectantis quia nemo is obvius totus iter sum atque velut pacatum ager transeo aliquamdiu pedes eques eques pedito voco cum in sui quisque paruus fiducia sum trepido sum tandem signum legio supervenio et cum primus agmen cohors induco in proelium sum qui modo terror sum trepido in urbs compello sum romanus cum tantus ab murus recedo ut extra ictus telis sum acies derecingo paulisper sto postquam nemo hostis contra exeo redeo in castrum posterus dies quintius prope flumen praeter urbs sub ipse menelaus mons radix duco copia instruo pergo primus legionarius cohors eo levis armo et eques agmen cogo no intra murus instruo paro sub signum habeo mercenarius miles in qui omnis fiducia sum ut ab tergum hostis aggredior postquam exter agmen praetereo tum ab oppidum idem quo pridie erumpo tumultus multus simul locus erumpo ap claudus agmen cogo qui ad is qui sum sum ne inopinor accido praeparo suus animus signum extemplo converto totus in hostis agmen circumago itaque velut recingo acies concurro iustus aliquamdiu proelium sum tandem nabidis miles in fuga inclino qui paruus infestus atque trepido sum ni achaeus locus prudens insto is et caedes ingens edo et dispermulceo passim fuga plerus arma exuo quintius prope amyclae pono castrum unde cum perpopulor omnis circumjacio urbs frequens et amoenus ager locum sum nullus iam hostis porto excedo castrum moveo ad fluvius eurotas inde vallo taygetus subicio ager ad mare pertineo evastat


prodigia quoque alia visa eo anno Romae sunt, alia nuntiata. in foro et comitio et Capitolio sanguinis guttae visae sunt. et terra aliquotiens pluvit, et caput Vulcani arsit. nuntiatum est Nare amni lac fluxisse; pueros ingenuos Arimini sine oculis ac naso, et in Piceno agro non pedes, non manus habentem natum. ea prodigia ex pontificum decreto procurata. et sacrificium novemdiale factum est, quod Hadriani nuntiaverant in agro suo lapidibus pluvisse.

prodigium quoque alius video is annus roma sum alius nuntio in forum et comitium et capitolium sanguis gutta video sum et terra aliquoties pluvit et caput volcanus ardeo nuntio sum naris amnis lac fluo puer ingenuus ariminum sine oculus atque naso et in picenus ager non pes non manus habeo natus is prodigium ex pontifex decretum procuro et sacrificium novemdial facio sum qui hadrianus nuntio in ager suus lapis pluvisse


inter bellorum magnorum aut vixdum finitorum aut imminentium curas intercessit res parva dictu, sed quae studiis in magnum certamen excesserit. M. Fundanius et L. Valerius tribuni plebi ad plebem tulerunt de Oppia lege abroganda. tulerat eam C. Oppius tribunus plebis Q. Fabio Ti. Sempronio consulibus, in medio ardore Punici belli, ne qua mulier plus semunciam auri haberet nec vestimento versicolori uteretur neu iuncto vehiculo in urbe oppidove aut propius inde mille passus nisi sacrorum publicorum causa veheretur. M. et P. Iunii Bruti tribuni plebis legem Oppiam tuebantur nec eam se abrogari passuros aiebant; ad suadendum dissuadendumque multi nobiles prodibant; Capitolium turba hominum faventium adversantiumque legi complebatur. matronae nulla nec auctoritate nec verecundia nec imperio virorum contineri limine poterant, omnis vias urbis aditusque in forum obsidebant viros descendentis ad forum orantes, ut florente re publica, crescente in dies privata omnium fortuna matronis quoque pristinum ornatum reddi paterentur. augebatur haec frequentia mulierum in dies; nam etiam ex oppidis conciliabulisque conveniebant. iam et consules praetoresque et alios magistratus adire et rogare audebant; ceterum minime exorabilem alterum utique consulem, M. Porcium Catonem , habebant, qui pro lege, quae abrogabatur, ita disseruit: ‘si in sua quisque nostrum matre familiae, Quirites, ius et maiestatem viri retinere instituisset, minus cum universis feminis negotii haberemus; nunc domi victa libertas nostra impotentia muliebri hic quoque in foro obteritur et calcatur, et, quia singulas non continuimus, universas horremus. equidem fabulam et fictam rem ducebam esse, virorum omne genus in aliqua insula coniuratione muliebri ab stirpe sublatum esse; ab nullo genere non summum periculum est, si coetus et concilia et secretas consultationes esse sinas. atque ego vix statuere apud animum meum possum, utrum peior ipsa res an peiore exemplo agatur; quorum alterum ad nos consules reliquosque magistratus, alterum ad vos, Quirites, magis pertinet. nam utrum e re publica sit necne id, quod ad vos fertur, vestra existimatio est, qui in suffragium ituri estis; haec consternatio muliebris, sive sua sponte sive auctoribus vobis, M. Fundani et L. Valeri , facta est, haud dubie ad culpam magistratuum pertinens, nescio, vobis, tribuni, an consulibus magis sit deformis: vobis, si feminas ad concitandas tribunicias seditiones iam adduxistis; nobis, si, ut plebis quondam, sic nunc mulierum secessione leges accipiendae sunt. equidem non sine rubore quodam paulo ante per medium agmen mulierum in forum perveni. quod nisi me verecundia singularum magis maiestatis et pudoris quam universarum tenuisset, ne compellatae a consule viderentur, dixissem: ‘qui hic mos est in publicum procurrendi et obsidendi vias et viros alienos appellandi apellandi ? istud ipsum suos quaeque domi rogare non potuistis? an blandiores in publico quam in privato et alienis quam vestris estis? quamquam ne domi quidem vos, si sui iuris finibus matronas contineret pudor, quae leges hic rogarentur abrogarenturve, curare decuit. ’ maiores nostri nullam, ne privatam quidem rem agere feminas sine tutore auctore voluerunt, in manu esse parentium, fratrum, virorum; nos, si diis placet, iam etiam rem publicam capessere eas patimur et foro quoque et contionibus et comitiis immisceri. quid enim nunc aliud per vias et compita faciunt, quam rogationem tribunorum plebi suadent, quam legem abrogandam censent? date frenos impotenti naturae et indomito animali et sperate ipsas modum licentiae facturas; nisi vos facietis, minimum hoc eorum est, quae iniquo animo feminae sibi aut moribus aut legibus iniuncta patiuntur. omnium rerum libertatem, immo licentiam, si vere dicere volumus, desiderant. quid enim, si hoc expugnaverint, non temptabunt? recensete omnia muliebria iura, quibus licentiam earum adligaverint maiores vestri per quaeque subiecerint viris; quibus omnibus constrictas vix tamen continere potestis. quid? si carpere singula et extorquere et aequari ad extremum viris patiemini, tolerabiles vobis eas fore creditis? extemplo, simul pares esse coeperint, superiores erunt. at hercule ne quid novum in eas rogetur recusant, non ius sed iniuriam deprecantur, immo, ut, quam accepistis iussistis suffragiis vestris legem, quam usu tot annorum et experiendo comprobastis, hanc ut abrogetis, id est ut unam tollendo legem ceteras infirmetis. nulla lex satis commoda omnibus est; id modo quaeritur, si maiori parti et in summam prodest. si, quod cuique privatim officiet ius, id destruet ac demolietur, quid attinebit universos rogare leges, quas mox abrogare, in quos latae sunt, possint? volo tamen audire, quid sit, propter quod matronae consternatae procucurrerint in publicum ac vix foro se et contione abstineant. ut captivi ab Hannibale redimantur parentes, viri, liberi, fratres earum? procul abest absitque semper talis fortuna rei publicae; sed tamen, cum fuit, negastis hoc piis precibus earum. at non pietas nec sollicitudo pro suis, sed religio congregavit eas: matrem Idaeam a Pessinunte ex Phrygia venientem accepturae sunt. quid honestum dictu saltem seditioni praetenditur muliebri? ‘ut auro et purpura fulgamus’ inquit, ‘ut carpentis festis profestisque diebus, velut triumphantes de lege victa et abrogata et captis et ereptis suffragiis vestris, per urbem vectemur; ne ullus modus sumptibus, ne luxuriae sit. ’ saepe me querentem de feminarum, saepe de virorum nec de privatorum modo sed etiam magistratuum sumptibus audistis, diversisque duobus vitiis, avaritia et luxuria, civitatem laborare, quae pestes omnia magna imperia everterunt. haec ego, quo melior laetiorque in dies fortuna rei publicae est imperiumque crescit—et iam in Graeciam Asiamque transcendimus omnibus libidinum illecebris repletas et regias etiam adtrectamus gazas—, eo plus horreo, ne illae magis res nos ceperint quam nos illas. infesta, mihi credite, signa ab Syracusis illata sunt huic urbi. iam nimis multos audio Corinthi et Athenarum ornamenta laudantis mirantisque et antefixa fictilia deorum Romanorum ridentis. ego hos malo propitios deos et ita spero futuros, si in suis manere sedibus patiemur. patrum nostrorum memoria per legatum Cineam Pyrrhus non virorum modo sed etiam mulierum animos donis temptavit. nondum lex Oppia ad coercendam luxuriam muliebrem lata erat; tamen nulla accepit. quam causam fuisse censetis? eadem fuit, quae maioribus nostris nihil de hac re lege sanciundi; nulla erat luxuria, quae coerceretur. sicut ante morbos necesse est cognitos esse quam remedia eorum, sic cupiditates prius natae sunt quam leges, quae iis modum facerent. quid legem Liciniam excitavit de quingentis iugeribus nisi ingens cupido agros continuandi? quid legem Cinciam de donis et muneribus, nisi quia vectigalis iam et stipendiaria plebs esse senatui coeperat? itaque minime mirum est nec Oppiam nec aliam ullam tum legem desideratam esse, quae modum sumptibus mulierum faceret, cum aurum et purpuram data et oblata ultro non accipiebant. si nunc cum illis donis Cineas urbem circumiret, stantis in publico invenisset, quae acciperent. atque ego nonnullarum cupiditatium ne causam quidem aut rationem inire possum, nam ut, quod alii liceat, tibi non licere aliquid fortasse naturalis aut pudoris aut indignationis habeat, sic aequato omnium cultu quid unaquaeque vestrum veretur ne in se conspiciatur? pessimus quidem pudor est vel parsimoniae vel paupertatis; sed utrumque lex vobis demit, cum id, quod habere non licet, non habetis. ‘hanc’ inquit ‘ipsam exaequationem non fero’ illa locuples. ‘cur non insignis auro et purpura conspicior? cur paupertas aliarum sub hac legis specie latet, ut, quod habere non possunt, habiturae, si liceret, fuisse videantur? ‘ vultis hoc certamen uxoribus vestris inicere, Quirites, ut divites id habere velint, quod nulla alia possit; pauperes, ne ob hoc ipsum contemnantur, supra vires se extendant? ne eas simul pudere, quod non oportet, coeperit, quod oportet, non pudebit. quae de suo poterit, parabit, quae non poterit, virum rogabit. miserum illum virum, et qui exoratus et qui non exoratus erit, cum, quod ipse non dederit, datum ab alio videbit. nunc vulgo alienos viros rogant et, quod maius est, legem et suffragia rogant et a quibusdam impetrant. adversus te et rem tuam et liberos tuos exorabilis es; simul lex modum sumptibus uxoris tuae facere desierit, tu numquam facies. nolite eodem loco existimare, Quirites, futuram rem, quo fuit, antequam lex de hoc ferretur. et hominem improbum non accusari tutius est quam absolvi, et luxuria non mota tolerabilior esset, quam erit nunc, ipsis vinculis, sicut ferae bestiae, irritata, deinde emissa. ego nullo modo abrogandam legem Oppiam censeo; vos quod faxitis, deos omnis fortunare velim.’

inter bellum magnus aut vixdum finitor aut immineo cura intercedo res parvus dico sed qui studium in magnus certamen excedo m fundanus et l valerius tribunus plebs ad plebs fero de oppius lex abrogo fero is que oppius tribunus plebs q fabius tiberius sempronius consul in medium ardor punicus bellum ne qui mulier multus semuncia aurum habeo neque vestimentum versicolorus uto neu jungo vehiculum in urbs oppidove aut propius inde mille patior nisi sacer publicus causa veho m et p junius brutus tribunus plebs lex oppia tueor neque is sui abrogaris patior aio ad suadeo dissuadeo multus nobilis prodeo capitolium turba homo faveo adversantiumque lego compleo matrona nullus neque auctoritas neque verecundia neque imperium vir contineo limen possum omnis via urbs adeo in forum obsido vir descendo ad forum oro ut floreo res publicus cresco in dies privo omnis fortuna matrona quoque pristinus orno reddo pateo augeo hic frequentia mulier in dies nam etiam ex oppidum conciliabulum convenio iam et consul praetor et alius magistratus adeo et rogo audeo ceterum paruus exorabilis alter utique consul m porcius cato habeo qui pro lex qui abrogo ita disseruio si in suus quisque nos mater familia quiris ius et maiestas vir retineo instituo paruus cum universus femina negotium habeo nunc domus vinco libertas noster impotens muliebris hic quoque in forum obtero et calceo et quia singulus non contineo universus horreo equidem fabula et fingo res duco sum vir omnis genus in aliqui insula coniuratio muliebris ab stirps tollo sum ab nullus genus non superus periculum sum si coitus et concilio et secerno consultatio sum sino atque ego vix statuo apud animus meus possum utrum malus ipse res an malus exemplum ago qui alter ad nos consul reliquus magistratus alter ad tu quiris magis pertineo nam utrum e res publicus sum necne is qui ad tu fero vester existimatio sum qui in suffragium eo sum hic consternatio muliebris sive suus sponte sive auctor tu m fundanus et l valerius facio sum haud dubius ad culpa magistratus pertineo nescio tu tribunus an consul magis sum deformis tu si femina ad concito tribunicius seditio iam adduco nos si ut plebs quondam sic nunc mulier secessio lex accipio sum equidem non sine rubor quidam paulus ante per medius agmen mulier in forum pervenio qui nisi ego verecundia singularis magis maiestas et pudor quam universaris teneo ne compello ab consul video dico qui hic mos sum in publicus procurro et obsido via et vir alienus appello apellandi iste ipse suus quisque domus rogo non possum an blandus in publicus quam in privo et alienus quam vester sum quamquam ne domus quidem tu si suus ius finis matrona contineo pudor qui lex hic rogo abrogarenturve curo decet magnus noster nullus ne privo quidem res ago femina sine tutor auctor volo in manus sum pareo frater vir nos si diuus placeo iam etiam res publicus capesso is patior et forum quoque et contio et comitium immisceo quis enim nunc alius per via et compitum facio quam rogatio tribunus plebs suadeo quam lex abrogo censeo do freni impotens natura et indomitus animal et spero ipse modus licentia facio nisi tu facio paruus hic is sum qui iniquus animus femina sui aut mos aut lex injungo patior omnis res libertas immo licentia si verus dico volo desidero quis enim si hic expugnaverint non tempto recenseo omnis muliebris ius qui licentia is adligaverint magnus vester per quisque subjacio vis qui omnis constringo vix tamen contineo possum quis si carpo singulus et extorqueo et aequaris ad exter vis patior tolerabilis tu is sum credo extemplo simul par sum coepio superus sum at herculis ne quis novus in is rogo recuso non ius sed iniuria deprecor immo ut quam accipio jubeo suffragium vester lex quam usus tot annus et experior comprobo hic ut abrogo is sum ut unus tollo lex ceterus infirmo nullus lex satis commodus omnis sum is modo quaero si magnus pario et in summa prodo si qui quisque privatim officio ius is destruo atque demolio quis attineo universi rogo lex qui mox abrogaris in qui fero sum possum volo tamen audio quis sum propter qui matrona consterno procurro in publicus atque vix forum sui et contio abstineo ut captivus ab hannibal redimo parens vir liber frater is procul absum absum semper talis fortuna res publicus sed tamen cum sum nego hic pius prex is at non pietas neque sollicitudo pro suus sed religio congrego is mater idaeus ab pessinus ex phrygius venio accipio sum quis honestus dico saltem seditio praetendo muliebris ut aurum et purpura fulgamus inquam ut carpo festus profestus dies velut triumpho de lex vinco et abrogo et capio et eripio suffragium vester per urbs vectemur ne ullus modus sumptus ne luxuria sum saepe ego queror de femina saepe de vir neque de privator modo sed etiam magistratus sumptus audio diverto duo vitium avaritia et luxuria civitas laboro qui pestis omnis magnus imperium everto hic ego quo bonus laetus in dies fortuna res publicus sum imperium cresco et iam in graecia asia transcendo omnis libido illecebra repletas et regia etiam adtrectamus gaza is multus horreum ne ille magis res nos capio quam nos ille infestus ego credo signum ab syracusae illata sum hic urbs iam nimis multus audio corinthius et athenaris ornamentum laudo miro et antefixus fictilia deus romanus rideo ego hic malus propitius deus et ita spero sum si in suus maneo sedes patior pater noster memoria per legatus cineas pyrrhus non vir modo sed etiam mulier animus donum tento nondum lex oppius ad coerceo luxuria muliebris fero sum tamen nullus accipio quam causa sum censeo idem sum qui magnus noster nihil de hic res lex sancio nullus sum luxuria qui coerceo sicut ante morbus necesse sum cognosco sum quam remedio is sic cupiditas prior nascor sum quam lex qui is modus facio quis lex licinia excito de quingenti iugeribus nisi ingens cupido ager continuo quis lex cincius de donum et munus nisi quia vectigal iam et stipendiarius plebs sum senatus coepio itaque paruus mirus sum neque oppia neque alius ullus tum lex desidero sum qui modus sumptus mulier facio cum aurum et purpura do et offertor ultro non accipio si nunc cum ille donum cineas urbs circumeo sto in publicus invenio qui accipio atque ego nonnullaris cupiditas ne causa quidem aut ratio ineo possum nam ut qui alius licet tu non licet aliquis fortasse natural aut pudor aut indignatio habeo sic aequo omnis cultus quis unaquaeque vester vereor ne in sui conspicio malus quidem pudor sum vel parsimonia vel paupertas sed uterque lex tu demo cum is qui habeo non licet non habeo hic inquam ipse exaequatio non fero ille locuples cur non insignis aurum et purpura conspicio cur paupertas alius sub hic lex species lateo ut qui habeo non possum habeo si licet sum video volo hic certamen uxor vester inicio quiris ut dives is habeo volo qui nullus alius possum pauper ne ob hic ipse contemno supra vireo sui extendo ne is simul pudeo qui non oportet coepio qui oportet non pudeo qui de suus possum paro qui non possum vir rogo miser ille vir et qui exoro et qui non exoro sum cum qui ipse non do do ab alius video nunc vulgo alienus vir rogo et qui magnus sum lex et suffragium rogo et ab quidam impetro adverro tu et res tuus et liber tuus exorabilis sum simul lex modus sumptus uxor tuus facio desino tu numquam facies nolo idem locus existimaris quiris sum res quo sum antequam lex de hic fero et homo improbus non accusaris tueor sum quam absolvo et luxuria non moueo tolerabilis sum quam sum nunc ipse vinculis sicut fera bestia irrito deinde emitto ego nullus modo abrogo lex oppia censeo tu qui faxitis deus omnis fortunaris volo


ad ea Quinctius: ‘quoniam vobis distincte agere libet et genera iungendarum amicitiarum enumerare, ego quoque duas condiciones ponam, extra quas nullam esse regi nuntietis amicitiae cum populo Romano iungendae, unam si nos nihil, quod ad urbes Asiae attinet, curare velit, ut et ipse omni Europa abstineat; alteram, si se ille Asiae finibus non contineat et in Europam transcendat, ut et Romanis ius sit Asiae civitatium amicitias et tueri, quas habeant, et novas complecti. ’ enimvero id auditu etiam dicere indignum esse Hegesianax, Thraciae et Chersonesi urbibus arceri Antiochum, cum, quae Seleucus, proavus eius, Lysimacho rege bello victo et in acie caeso per summum decus parta reliquerit, pari cum laude eadem ab Thracibus possessa, partim armis receperit Antiochus, partim deserta, sicut ipsam Lysimachiam, et revocatis cultoribus frequentaverit et, quae strata ruinis atque incendiis erant, ingentibus impensis aedificaverit. quid igitur simile esse ex ea possessione, ita parta, ita recuperata, deduci Antiochum, et Romanos abstinere Asia, quae numquam eorum fuerit? amicitiam expetere Romanorum Antiochum, sed quae impetrata gloriae sibi, non pudori sit. ad haec Quinctius ‘quando quidem’ inquit ‘honesta pensamus, sicut aut sola aut prima certe pensari decet principi orbis terrarum populo et tanto regi, utrum tandem videtur honestius, liberas velle omnis, quae ubique sunt, Graeciae urbis, an servas et vectigalis facere? si sibi Antiochus pulchrum esse censete, quas urbes proavus belli iure habuerit, avus paterque numquam usurpaverit pro suis, eas repetere in servitutem, et populus Romanus susceptum patrocinium libertatis Graecorum non deserere fidei constantiaeque suae ducit esse. sicut a Philippo Graeciam liberavit, ita et ab Antiocho Asiae urbes, quae Graii nominis sint, liberare in animo habet. neque enim in Aeolidem Ioniamque coloniae in servitutem regiam missae sunt, sed stirpis augendae causa gentisque vetustissimae per orbem terrarum propagandae.’ cum haesitaret Hegesianax nec infitiari posset honestiorem causam libertatis quam servitutis praetexi titulo, ’quin mittimus ambages?‘ inquit P. Sulpicius , qui maximus natu ex decem legatis erat; ‘alteram ex duabus condicionibus, quae modo diserte a Quinctio latae sunt, legite aut supersedete de amicitia agere‘ ’nos vero‘ inquit Menippus ‘nec volumus nec possumus pacisci quicquam, quo regnum Antiochi minuatur.’

ad is quintius quoniam tu distinguo ago libet et genus iungendaris amicitiaris enumero ego quoque duo condicio pono extra qui nullus sum rex nuntio amicitia cum populus romanus jungo unus si nos nihil qui ad urbs asia attineo curo volo ut et ipse omnis europa abstineo alter si sui ille asia finis non contineo et in europa transcendo ut et romanus ius sum asia civitas amicitia et tueor qui habeo et novo complector enimvero is auditus etiam dico indignus sum hegesianax thracia et cherronesus urbs arceo antiochus cum qui seleucus proavus is lysimachus rex bellum vinco et in acies caedo per superus decus pario relinquo par cum laus idem ab thrax possessus pars arma recipio antiochus pars desero sicut ipse lysimachia et revoco cultor frequentaverit et qui sterno ruina atque incendium sum ingens impendo aedifico quis igitur similis sum ex is possessio ita pario ita recipero deduco antiochus et romanus abstineo asia qui numquam is sum amicitia expeto romanus antiochus sed qui impetro gloria sui non pudor sum ad hic quintius quando quidem inquam honestus penso sicut aut solus aut primus certus penso decet princeps orbis terra populus et tantus rex utrum tandem video honestus libero volo omnis qui ubique sum graecia urbs an servo et vectigal facio si sui antiochus pulcher sum censeo qui urbs proavus bellum ius habeo avus pater numquam usurpo pro suus is repeto in servitus et populus romanus suscipio patrocinium libertas graecum non desero fides constantia suus duco sum sicut ab philippus graecia libero ita et ab antiochus asia urbs qui graius nomen sum liberaris in animus habeo neque enim in aeolis ionia colonia in servitus regia mitto sum sed stirps augeo causa gens vetustus per orbis terra propago cum haesito hegesianax neque infitior possum honestus causa libertas quam servitus praetexo titulus quin mitto ambages inquam p sulpicius qui magnus natus ex decem legatus sum alter ex duo condicio qui modo dissero ab quintius fero sum lego aut supersedeo de amicitia ago nos verus inquam menippus neque volo neque possum pacisco quisquam quo regnum antiochus minuo


eodem fere tempore et a T. Quinctio de rebus ad Lacedaemonem gestis et a M. Porcio consule ex Hispania litterae adlatae. utriusque nomine in dies ternos supplicatio ab senatu decreta est. L. Valerius consul, cum post fusos circa Litanam silvam Boios quietam provinciam habuisset, comitiorum causa Romam rediit et creavit consules P. Cornelium Scipionem Africanum iterum et Ti. Sempronium Longum . horum patres primo anno secundi Punici belli consules fuerant. praetoria inde comitia habita; creati P. Cornelius Scipio et duo Cn. Cornelii , Merenda et Blasio, et Cn. Domitius Ahenobarbus et Sex. Digitius et T. Iuventius Thalna . comitiis perfectis consul in provinciam rediit.

idem fere tempus et ab t quintius de res ad lacedaemon gero et ab m porcius consul ex hispania littera affero uterque nomen in dies terni supplicatio ab senatus decretum sum l valerius consul cum post fundo circa litanasilva silva boii quiesco provincia habeo comitium causa roma redeo et creo consul p cornelius scipio africanus iterum et tiberius sempronius longus hic pater primus annus secundus punicus bellum consul sum praetorius inde comitium habeo creo p cornelius scipio et duo cn cornelius merenda et blasio et cn domitius ahenobarbus et sex digitius et t juventius thalna comitium perficio consul in provincia redeo


eadem aestate alter consul L. Valerius Flaccus in Gallia cum Boiorum manu propter Litanam silvam signis collatis secundo proelio conflixit, octo milia Gallorum caesa traduntur; ceteri omisso bello in vicos suos atque agros dilapsi. consul relicum aestatis circa Padum Placentiae et Cremonae exercitum habuit restituitque, quae in iis oppidis bello diruta fuerant.

idem aestas alter consul l valerius flaccus in gallia cum boii manus propter litanasilva silva signum confero secundus proelium confligo octo mille gallus caedo trado ceterus omitto bellum in vicus suus atque ager dilabor consul relicum aestas circa padus placentia et cremona exercitus habeo restituo qui in is oppidum bellum diruo sum


vixdum hi profecti erant, cum a Carthagine legati bellum haud dubie parare Antiochum Hannibale ministro attulerunt inieceruntque curam, ne simul et Punicum excitaretur bellum. Hannibal patria profugus pervenerat ad Antiochum, sicut ante dictum est, et erat apud regem in magno honore, nulla alia arte, nisi quod volutanti diu consilia de Romano bello nemo aptior super tali re particeps esse sermonis poterat. sententia eius una atque eadem semper erat, ut in Italia bellum gereretur: Italiam et commeatus et militem praebituram externo hosti; si nihil ibi moveatur, liceatque populo Romano viribus et copiis Italiae extra Italiam bellum gerere, neque regem neque gentem ullam parem Romanis esse. sibi centum tectas naves et decem milia peditum, mille equites deposcebat: ea se classe primum Africam petiturum; magno opere confidere et Carthaginienses ad rebellandum ab se compelli posse; si illi cunctentur, se aliqua parte Italiae excitaturum Romanis bellum. regem cum ceteris omnibus transire in Europam debere et in aliqua parte Graeciae copias continere neque traicientem et, quod in speciem famamque belli satis sit, paratum traicere. in hanc sententiam cum adduxisset regem, praeparandos sibi ad id popularium animos ratus litteras, ne quo casu interceptae palam facerent conata, scribere non est ausus; Aristonem quendam Tyrium nanctus Ephesi expertusque sollertiam levioribus ministeriis, partim donis, partim spe praemiorum oneratum, quibus etiam ipse rex adnuerat, Carthaginem cum mandatis mittit. edit nomina eorum, quibus conventis opus esset; instruit etiam secretis notis, per quas haud dubie agnoscerent sua mandata esse. hunc Aristonem Carthagine obversantem non prius amici quam inimici Hannibalis, qua de causa venisset, cognoverunt. et primo in circulis conviviis celebrata sermonibus res est; deinde in senatu quidam nihil actum esse dicere exilio Hannibalis, si absens quoque novas moliri res et sollicitando animos hominum turbare statum civitatis posset; Aristonem quendam, Tyrium advenam, instructum mandatis ab Hannibale et rege Antiocho venisse; certos homines cotidie cum eo secreta colloquia serere; in occulto coqui, quod mox in omnium perniciem erupturum esset. conclamare omnes vocari Aristonem debere, et quaeri, quid venisset, et, nisi expromeret, cum legatis Romam mitti; satis pro temeritate unius hominis suppliciorum pensum esse; privatos suo periculo peccaturos; rem publicam non extra noxam modo sed etiam extra famam noxae conservandam esse. vocatus Ariston purgare sese et firmissimo propugnaculo uti, quod litterarum nihil ad quemquam attulisset; ceterum nec causam adventus satis expediebat et in eo maxime haesitabat, quod cum Barcinae solum factionis hominibus collocutum eum arguebant. orta inde altercatio est aliis pro speculatore comprehendi iam et custodiri iubentibus, aliis negantibus tumultuandi causam esse; mali rem exempli esse de nihilo hospites corripi; idem Carthaginiensibus et Tyri et in aliis emporiis, quo frequenter commeent, eventurum. dilata eo die res est. Ariston Punico ingenio inter Poenos usus tabellas conscriptas celeberrimo loco super sedem cotidianam magistratuum prima vespera suspendit, ipse de tertia vigilia navem conscendit et profugit. postero die cum sufetes ad ius dicendum consedissent, conspectae tabellae demptaeque et lectae. scriptum erat Aristonem privatim ad neminem, publice ad seniores—ita senatum vocabant—mandata habuisse. publicato crimine minus intenta de paucis quaestio erat; mitti tamen legatos Romam, qui rem ad consules et senatum deferrent, placuit, simul qui de iniuriis Masinissae quererentur.

vixdum hic proficiscor sum cum ab carthago legatus bellum haud dubius paro antiochus hannibal ministro affero injacio cura ne simul et punicus excito bellum hannibal patria profugus pervenio ad antiochus sicut ante dico sum et sum apud rex in magnus honor nullus alius ars nisi qui volutanti diu consilium de romanus bellum nemo aptus super talis res particeps sum sermo possum sententia is unus atque idem semper sum ut in italia bellum gero italia et commeatus et miles praebeo externus hostis si nihil ibi moveo liceo populus romanus vis et copia italia extra italia bellum gero neque rex neque gens ullus par romanus sum sui centum tego navo et decem mille pedes mille eques deposco is sui classis primus africa peto magnus opus confido et carthaginiensis ad rebello ab sui compello possum si ille cuncto sui aliqui pars italia excito romanus bellum rex cum ceterus omnis transeo in europa debeo et in aliqui pars graecia copia contineo neque traicio et qui in species fama bellum satis sum paro traicio in hic sententia cum adduco rex praeparo sui ad is popularis animus reor littera ne quo casus intercipio palam facio conor scribo non sum audeo aristo quidam tyrius nanciscor ephesus experior sollertia levis ministerium pars donum pars spes praemium onero qui etiam ipse rex annuo carthago cum mandatum mitto edo nomen is qui convenio opus sum instruo etiam secerno nosco per qui haud dubius agnosco suus mandatum sum hic aristo carthago obversantem non prior amicus quam inimicus hannibal qui de causa venio cognosco et primus in circulus convivium celebro sermo res sum deinde in senatus quidam nihil ago sum dico exsilium hannibal si absum quoque novo molior res et sollicito animus homo turbo status civitas possum aristo quidam tyrius advena instruo mandatum ab hannibal et rex antiochus venio certus homo cottidie cum is secerno colloquium sero in occulo coquo qui mox in omnis pernicies erumpo sum conclamaris omnis vocaris aristo debeo et quaero quis venio et nisi expromo cum legatus roma mitto satis pro temeritas unus homo supplicium pendo sum privo suus periculum pecco res publicus non extra noxa modo sed etiam extra fama noxa conservo sum voco aristo purgaris sui et firmus propugnaculum uti qui litteraris nihil ad quisquam affero ceterum neque causa advenio satis expedio et in is magnus haesito qui cum barcinus solus factio homo collocutum is arguo orior inde altercatio sum alius pro speculator comprehendo iam et custodio jubeo alius nego tumultuor causa sum malus res exemplum sum de nihilum hospes corripio idem carthaginiensis et tyrius et in alius emporium quo frequens conmeo evenio differo is dies res sum aristo punicus ingenium inter poeni utor tabella conscribo celeber locus super sedes cottidianus magistratus primus vesperus suspendo ipse de tertius vigil navo conscendo et profugio posterus dies cum sufes ad ius dico consido conspicio tabella demptaeque et lego scribo sum aristo privatim ad nemo publicus ad senex ita senatus voco mandatum habeo publico crimen paruus intendo de paucus quaestio sum mitto tamen legatus roma qui res ad consul et senatus defero placeo simul qui de iniuria masinissa queror


exitu anni huius Q. Aelius Tubero tribunus plebis ex senatus consulto tulit ad plebem, plebesque scivit, uti duae Latinae coloniae una in Bruttios, altera in Thurinum agrum deducerentur. his deducendis triumviri creati, quibus in triennium imperium esset, in Bruttios Q. Naevius , M. Minucius Rufus , M. Furius Crassipes , in Thurinum agrum A. Manlius , Q. Aelius , L. Apustius . ea bina comitia Cn. Domitius praetor urbanus in Capitolio habuit.

exeo annus hic q aelius tubero tribunus plebs ex senatus consultum fero ad plebs plebs scio uti duo latinus colonia unus in bruttii alter in thurinus ager deduco hic deduco triumviri creo qui in triennium imperium sum in bruttii q naevius m minucius rufus m furius crassipes in thurinus ager ab manlius q aelius l apustius is bini comitium cn domitius praetor urbanus in capitolium habeo


Ver sacrum ludique Romani votivi, quos voverat Ser. Sulpicius Galba consul, facti. cum spectaculo eorum occupati animi hominum essent, Q. Pleminius , qui propter multa in deos hominesque scelera Locris admissa in carcerem coniectus fuerat, comparaverat homines, qui pluribus simul locis urbis nocte incendia facerent, ut in consternata nocturno tumultu civitate refringi carcer posset. ea res indicio consciorum palam facta delataque ad senatum est. Pleminius in inferiorem demissus carcerem est necatusque.

ver sacer ludo romanus votivus qui voveo seruius sulpicius galba consul facio cum spectaculum is occupo animus homo sum q pleminius qui propter multus in deus homo scelus locri admitto in carcer coniectus sum comparo homo qui multus simul locus urbs nox incendium facio ut in consterno nocturnus tumultus civitas refringo carcer possum is res indicium conscius palam facio defero ad senatus sum pleminius in inferus demitto carcer sum neco


Masinissa postquám et infames Carthaginiensis et inter se ipsos discordes sensit, principibus propter colloquia Aristonis senatui, senatu propter indicium eiusdem Aristonis populo suspecto, locum iniuriae esse ratus agrum maritimum eorum et depopulatus est et quasdam urbes vectigalis Carthaginiensium sibi coegit stipendium pendere. Emporia vocant eam regionem; in ora est minoris Syrtis et agri uberis; una civitas eius Leptis; ea singula in dies talenta vectigal Carthaginiensibus dedit. hanc tum regionem et totam infestam Masinissa et ex quadam parte dubiae possessionis, sui regni an Carthaginiensium esset, effecerat. et quia simul ad purganda crimina et questum de se Romam eos ituros comperit, qui et illa onerarent suspicionibus et de iure vectigalium disceptarent, legatos et ipse Romam mittit. auditi de Tyrio advena primum Carthaginienses curam iniecere patribus, ne cum Antiocho simul et Poenis bellandum esset. maxime ea suspicio crimen urgebat, quod, quem comprensum Romam mitti placuisset, nec ipsum nec navem eius custodissent. de agro deinde cum regis legatis disceptari coeptum. Carthaginienses iure finium causam tutabantur, quod intra eos terminos esset, quibus P. Scipio victor agrum, qui iuris esset Carthaginiensium, finisset, et confessione regis, qui, cum Aphthirem, profugum ex regno suo, cum parte Numidarum vagantem circa Cyrenas persequeretur, precario ab se iter per eum ipsum agrum tamquam haud dubie Carthaginiensium iuris petisset. Numidae et de terminatione Scipionis mentiri eos arguebant, et, si quis veram originem iuris exigere vellet, quem proprium agrum Carthaginiensium in Africa esse? advenis, quantum secto bovis tergo amplecti loci potuerint, tantum ad urbem communiendam precario datum; quidquid Bursam, sedem suam, excesserint, vi atque iniuria partum habere. neque eum, de quo agatur, probare eos posse non modo semper, ex quo coeperint, sed ne diu quidem se possedisse. per opportunitates nunc illos, nunc reges Numidarum usurpasse ius, semperque penes eum possessionem fuisse, qui plus armis potuisset. cuius condicionis res fuerit, priusquam hostes Romanis Carthaginienses, socius atque amicus rex Numidarum esset, eius sinerent esse nec se interponerent, quo minus, qui posset, teneret. responderi legatis utriusque partis placuit missuros se in Africam, qui inter populum Carthaginiensem et regem in re praesenti disceptarent. missi P. Scipio Africanus et C. Cornelius Cethegus et M. Minucius Rufus audita inspectaque re omnia suspensa neutro inclinatis sententiis reliquere. id utrum sua sponte fecerint, an quia mandatum ita fuerit, non tam certum est, quam videtur tempori aptum fuisse, integro certamine eos relinqui; nam ni ita esset, unus Scipio vel notitia rei vel auctoritate, ita de utrisque meritus, finire nutu disceptationem potuisset.

masinissa postquam et infamo carthaginiensis et inter sui ipse discors sentio princeps propter colloquium aristo senatus senatus propter indicium idem aristo populus suspicio locus iniuria sum reor ager maritimus is et depopulor sum et quidam urbs vectigal carthaginiensis sui cogo stipendium pendeo emporium voco is regio in os sum paruus syrtis et ager uber unus civitas is leptis is singulus in dies talentum vectigal carthaginiensis do hic tum regio et totus infestus masinissa et ex quidam pars dubius possessio suus regnum an carthaginiensis sum efficio et quia simul ad purgo crimen et queror de sui roma is eo comperio qui et ille onero suspicio et de ius vectigalis discepto legatus et ipse roma mitto audio de tyrius advena primus carthaginiensis cura injacio pater ne cum antiochus simul et poenus bellor sum magnus is suspicio crimen urgeo qui qui comprensum roma mitto placeo neque ipse neque navo is custodio de ager deinde cum rex legatus disceptaris coepio carthaginiensis ius finis causa tuto qui intra is terminus sum qui p scipio victor ager qui ius sum carthaginiensis finio et confessio rex qui cum aphthirem profugus ex regnum suus cum pars numidaris vago circa cyrenae persequor precarius ab sui iter per is ipse ager tamquam haud dubius carthaginiensis ius peto numida et de terminatio scipio mentior is arguo et si quis verus origo ius exigo volo qui proprius ager carthaginiensis in africanus sum advenio quantus seco bos tergum amplector locus possum tantus ad urbs communio precarius do quisquis bursam sedes suus excedo vis atque iniuria pario habeo neque is de quo ago probaris is possum non modo semper ex quo coepio sed ne diu quidem sui possedisse per opportunitas nunc ille nunc rex numidaris usurpo ius semper penis is possessio sum qui multus arma possum qui condicio res sum priusquam hostis romanus carthaginiensis socius atque amicus rex numidaris sum is sino sum neque sui interpono quo paruus qui possum teneo respondeo legatus uterque pars placeo mitto sui in africa qui inter populus carthaginiensis et rex in res praesens discepto mitto p scipio africanus et que cornelius cethegus et m minucius rufus audio inspicio res omnis suspendo neuter inclino sententia relinquo is utrum suus sponte facio an quia mando ita sum non tam certus sum quam video tempus aptus sum integer certamen is relinquo nam ni ita sum unus scipio vel notitia res vel auctoritas ita de uterque mereor finio nutus disceptatio possum


nihil eo anno belli expectantibus consulibus litterae M. Cinci —praefectus is Pisis erat— adlatae, Ligurum viginti milia armatorum coniuratione per omnia conciliabula universae gentis facta Lunensem primum agrum depopulatos, Pisanum deinde finem transgressos omnem oram maris peragrasse. itaque Minucius consul, cui Ligures provincia evenerat, ex auctoritate senatus in rostra escendit et edixit, ut legiones duae urbanae, quae superiore anno conscriptae essent, post diem decimum Arretii adessent; in earum locum se duas legiones urbanas scripturum. item sociis et Latino nomini, magistratibus legatisque eorum, qui milites dare debebant, edixit, ut in Capitolio se adirent. iis quindecim milia peditum et quingentos equites, pro numero cuiusque iuniorum, discripsit et inde ex Capitolio protinus ire ad portam et, ut maturaretur res, proficisci ad dilectum iussit. Fulvio Flaminioque terna milia Romanorum peditum, centeni equites in supplementum et quina milia socium Latini nominis et duceni equites decreti, mandatumque praetoribus, ut veteres dimitterent milites, cum in provinciam venissent. cum milites, qui in legionibus urbanis erant, frequentes tribunos plebei adissent, uti causas cognoscerent eorum, quibus aut emerita stipendia aut morbus causae essent, quo minus militarent, eam rem litterae Ti. Sempronii discusserunt, in quibus scriptum erat, Ligurum decem milia in agrum Placentinum venisse et eum usque ad ipsa coloniae moenia et Padi ripas cum caedibus et incendiis perpopulatos esse; Boiorum quoque gentem ad rebellionem spectare. ob eas res tumultum esse decrevit senatus; tribunos plebei non placere causas militaris cognoscere, quo minus ad edictum conveniretur. adiecerunt etiam, ut socii nominis Latini, qui in exercitu P. Cornelii Ti. Sempronii fuissent et dimissi ab iis consulibus essent, ut, ad quam diem L. Cornelius consul edixisset et in quem locum edixisset Etruriae, convenirent, et uti L. Cornelius consul in provinciam proficiscens in oppidis agrisque, qua iturus esset, si quos ei videretur, milites scriberet armaretque et duceret secum, dimittendique ei, quos eorum quandoque vellet, ius esset.

nihil is annus bellum exspecto consul littera m cincius praefectus is pisae sum affero ligur viginti mille armator coniuratio per omnis conciliabulum universus gens facio lunensis primus ager depopulor pisanus deinde finis transgredior omnis ora mare peragro itaque minucius consul qui ligur provincia evenio ex auctoritas senatus in rostrum escendo et edico ut legio duo urbanus qui superus annus conscribo sum post dies decimus arretium adsum in is locus sui duo legio urbanus scribo item socius et latinum nomen magistratus lego is qui miles do debeo edico ut in capitolium sui adeo is quindecim mille pedes et quingenti eques pro numerus quisque iuniorum discribo et inde ex capitolium protinus eo ad porta et ut maturo res proficisco ad dilectus iubeo fulvius flaminius terni mille romanus pedes centeni eques in supplementum et quini mille socius latinum nomen et duceni eques decerno mando praetor ut vetus dimitto miles cum in provincia venio cum miles qui in legio urbanus sum frequens tribunus plebes adeo uti causa cognosco is qui aut emereo stipendium aut morbus causa sum quo paruus milito is res littera tiberius sempronius discutio in qui scribo sum ligur decem mille in ager placentinus venio et is usque ad ipse colonia moenia et padus ripa cum caedes et incendium perpopulor sum boii quoque gens ad rebellio specto ob is res tumultus sum decerno senatus tribunus plebes non placeo causa militaris cognosco quo paruus ad edictum conveniretur adicio etiam ut socius nomen latinum qui in exercitus p cornelius tiberius sempronius sum et dimitto ab is consul sum ut ad quam dies l cornelius consul edico et in qui locus edico etruria convenio et uti l cornelius consul in provincia proficiscor in oppidum ager qui eo sum si qui is video miles scribo armo et duco sui dimitto is qui is quandoque volo ius sum


Novum ius eo anno a Ferentinatibus temptatum, ut Latini, qui in coloniam Romanam nomina dedissent, cives Romani essent. Puteolos Salernumque et Buxentum adscripti coloni, qui nomina dederant, et cum ob id se pro civibus Romanis ferrent, senatus iudicavit non esse eos civis Romanos.

novus ius is annus ab ferentinates temptas ut latinum qui in colonia romanus nomen do civis romanus sum puteoli salernus et buxentum adscribo colonus qui nomen do et cum ob is sui pro civis romanus fero senatus judico non sum is civis romanus


nocte media, cum auspicio operam dedisset, profectus, ut locum quem vellet, priusquam hostes sentirent, caperet, praeter castra hostium circumducit et prima luce acie instructa sub ipsum vallum tres cohortes mittit. mirantes barbari ab tergo apparuisse Romanum discurrere et ipsi ad arma. interim consul apud suos ‘nusquam nisi in virtute spes est, milites’ inquit, ‘ et ego sedulo, ne esset, feci. inter castra nostra et nos medii hostes et ab tergo hostium ager est. quod pulcherrimum, idem tutissimum: in virtute spem positam habere. sub haec cohortes recipi iubet, ut barbaros simulatione fugae eliceret. id, quod crediderat, evenit. pertimuisse et cedere rati Romanos porta erumpunt et, quantum inter castra sua et aciem hostium relictum erat loci, armatis complent. dum trepidant acie instruenda, consul iam paratis ordinatisque omnibus incompositos adgreditur. equites primos ab utroque cornu in pugnam induxit. sed in dextro extemplo pulsi cedentesque trepidi etiam pediti terrorem intulere. quod ubi consul vidit, duas cohortes delectas ab dextro latere hostium circumduci iubet et ab tergo se ostendere, priusquam concurrerent peditum acies. is terror obiectus hosti rem metu Romanorum equitum inclinatam aequavit; tamen adeo turbati erant dextrae alae pedites equitesque, ut quosdam consul manu ipse reprenderit verteritque in hostem. ita et quamdiu missilibus pugnatum est, anceps pugna erat, et iam ab dextra parte, unde terror et fuga coeperat, aegre Romanus restabat; ab sinistro cornu et a fronte urgebantur barbari et cohortes a tergo instantes pavidi respiciebant. ut emissis soliferreis phalaricisque gladios strinxerunt, tum velut redintegrata est pugna. non caecis ictibus procul ex improviso vulnerabantur, sed pede collato tota in virtute ac viribus spes erat. fessos iam suos consul ex secunda acie subsidiariis cohortibus in pugnam inductis accendit. nova acies facta; integri recentibus telis fatigatos adorti hostis primum acri impetu velut cuneo perculerunt, deinde dissipatos in fugam averterunt; effuso per agros cursu castra repetebantur. ubi omnia fuga completa vidit Cato, ipse ad secundam legionem, quae in subsidio posita erat, revehitur et signa proferri plenoque gradu ad castra hostium oppugnanda succedere iubet. si quis extra ordinem avidius procurrit, et ipse interequitans sparo percutit et tribunos centurionesque castigare iubet. iam castra oppugnabantur, saxisque et sudibus et omni genere telorum summovebantur a vallo Romani. ubi recens admota legio est, tum et oppugnantibus animus crevit, et infensius hostes pro vallo pugnabant. consul omnia oculis perlustrat, ut, qua minima vi resistatur, ea parte irrumpat. ad sinistram portam infrequentis videt; eo secundae legionis principes hastatosque inducit. non sustinuit impetum eorum statio, quae portae apposita erat; et ceteri, postquam intra vallum hostem vident, ipsi castris exuti signa armaque abiciunt. caeduntur in portis, suomet ipsi agmine in arto haerentes. secundani terga hostium caedunt, ceteri castra diripiunt. Valerius Antias supra quadraginta milia hostium caesa eo die scribit; Cato ipse, haud sane detrectator laudum suarum, multos caesos ait, numerum non adscribit. tria eo die laudabilia fecisse putatur, unum, quod circumducto exercitu procul navibus suis castrisque, ubi spem nusquam nisi in virtute haberent, inter medios hostes proelium commisit; alterum, quod cohortes ab tergo hostibus obiecit; tertium, quod secundam legionem ceteris omnibus effusis ad sequendos hostes pleno gradu sub signis compositam instructamque subire ad portam castrorum iussit. nihil deinde a victoria cessatum. cum receptui signo dato suos spoliis onustos in castra reduxisset, paucis horis noctis ad quietem datis ad praedandum in agros duxit. effusius, ut sparsis hostibus fuga, praedati sunt, quae res non minus quam pugna pridie adversa Emporitanos Hispanos accolasque eorum in deditionem compulit. multi et aliarum civitatium, qui Emporias perfugerant, dediderunt se. quos omnes appellatos benigne vinoque et cibo curatos domos dimisit. confestim inde castra movit, et, quacumque incedebat agmen, legati dedentium civitates suas occurrebant, et, cum Tarraconem venit, iam omnis cis Hiberum Hispania perdomita erat, captivique et Romani et socium ac Latini nominis, variis casibus in Hispania oppressi, donum consuli a barbaris reducebantur. fama deinde vulgatur consulem in Turdetaniam exercitum ducturum, et ad devios montanos ‘profectum etiam’ falso perlatum est. ad hunc vanum et sine auctore ullo rumorem Bergistanorum civitatis septem castella defecerunt. eos educto exercitu consul sine memorando proelio in potestatem redegit. haud ita multo post eidem, regresso Tarraconem consule, priusquam inde quoquam procederet, defecerunt. iterum subacti; sed non eadem venia victis fuit. sub corona veniere omnes, ne saepius pacem sollicitarent.

nox medius cum auspicium opera do proficiscor ut locus qui volo priusquam hostis sentio capio praeter castrum hostis circumduco et primus lux acies instruo sub ipse valles tres cohors mitto miror barbaris ab tergum appareo romanus discurro et ipse ad arma interim consul apud suus nusquam nisi in virtus spes sum miles inquam et ego sedulus ne sum facio inter castrum noster et nos medius hostis et ab tergum hostis ager sum qui pulcher idem tueor in virtus spes pono habeo sub hic cohors recipio iubeo ut barbarus simulatio fuga elices is qui credo evenio pertimeo et cedo reor romanus porto erumpo et quantus inter castrum suus et acies hostis relinquo sum locus armo compleo dum trepido acies instruo consul iam paro ordino omnis incompositus aggredior eques primus ab uterque cornu in pugna induco sed in dexter extemplo pello cedo trepidus etiam pedes terror infero qui ubi consul video duo cohors delecto ab dexter lateo hostis circumduco iubeo et ab tergum sui ostendo priusquam concurro pedes acies is terror objectus hostis res metus romanus eques inclino aequo tamen adeo turbo sum dexter ala pedito equito ut quidam consul manus ipse reprenderit verteritque in hostis ita et quamdiu missilis pugno sum anceps pugno sum et iam ab dextera pars unde terror et fuga coepio aeger romanus resto ab sinister cornu et ab frons urgeo barbaris et cohors ab tergum insto pavidus respicio ut emitto solliferreum falarica gladius stringo tum velut redintegro sum pugno non caecus ictus procul ex improvide vulnero sed pes confero totus in virtus atque vis spes sum fatisco iam suus consul ex secundus acies subsidiarius cohors in pugna induco accendo novo acies facio integer recens telum fatigo adorior hostis primus acer impetus velut cuneus percello deinde dissipatos in fuga averto effundo per ager cursus castrum repeto ubi omnis fuga compleo video cato ipse ad secundus legio qui in subsidium pono sum revehitur et signum profero plenus gradus ad castrum hostis oppugno succedo iubeo si quis extra ordo avidus procurro et ipse interequito sparus percutio et tribunus centurio castigaris iubeo iam castrum oppugno saxum et sudis et omnis genus telum summovebantur ab vallo romanus ubi recens admoueo legio sum tum et oppugno animus cerno et infensus hostis pro vallo pugno consul omnis oculus perlustro ut qui minimus vis resisto is pars irrumpat ad sinistra porta infrequentis video is secundus legio princeps hastati induco non sustineo impetus is statio qui porta appono sum et ceterus postquam intra valles hostis video ipse castrum exuo signum armo abicio caedo in porta suo ipse agmen in artus haereo secundani tergum hostis caedo ceterus castrum diripio valerius antius supra quadraginta mille hostis caedo is dies scribo cato ipse haud sanus detrectator laus suus multus caedo aio numerus non adscribo tres is dies laudabile facio puto unus qui circumduco exercitus procul navis suus castra ubi spes nusquam nisi in virtus habeo inter medius hostis proelium committo alter qui cohors ab tergum hostis obiacio tertius qui secundus legio ceterus omnis effundo ad sequor hostis plenus gradus sub signum compono instruo subeo ad porta castrum iubeo nihil deinde ab victoria cesso cum receptus signum do suus spolium onustus in castrum reduco paucus hora nox ad quies do ad praedor in ager duco effundo ut spargo hostis fuga praedor sum qui res non paruus quam pugno pridie adverso emporitanos hispani accolo is in deditio compello multus et alius civitas qui emporiae perfugio dedo sui qui omnis appello benignus vinum et cibus curo domus dimitto confestim inde castrum moveo et quicumque incedo agmen legatus dedo civitas suus occurro et cum tarraco venio iam omnis cis hiberus hispania perdomo sum captivus et romanus et socius atque latinum nomen varius casus in hispania opprimo donum consul ab barbaris reduco fama deinde vulgo consul in turdetania exercitus duco et ad devius montanus proficiscor etiam fallo perfero sum ad hic vanus et sine auctor ullus rumor bergistani civitas septem castellum deficio is educo exercitus consul sine memoro proelium in potestas redigo haud ita multus post idem regredior tarraco consul priusquam inde quoquam procedo deficio iterum subigo sed non idem venia vinco sum sub corona venio omnis ne saepis pax sollicito


de provinciis cum relatum esset, senatus frequens in eam sententiam ibat, ut, quoniam in Hispania et Macedonia debellatum foret, consulibus ambobus Italia provincia esset. Scipio satis esse Italiae unum consulem censebat; alteri Macedoniam decernendam esse. bellum grave ab Antiocho imminere. iam ipsum sua sponte in Europam transgressum; quid deinde facturum censerent, cum hinc Aetoli, haud dubii hostes, vocarent ad bellum, illinc Hannibal, Romanis cladibus insignis imperator, stimularet? dum de provinciis consulum disceptatur, praetores sortiti sunt; Cn. Domitio urbana iurisdictio, T. Iuventio peregrina evenit, P. Cornelio Hispania ulterior, Sex. Digitio citerior, duobus Cn. Corneliis Blasioni Sicilia, Merendae Sardinia. in Macedoniam novum exercitum transportari non placuit, eum, qui esset ibi, reduci in Italiam a Quinctio ac dimitti; item eum exercitum dimitti, qui cum M. Porcio Catone in Hispania esset; consulibus ambobus Italiam provinciam esse, et duas urbanas scribere eos legiones, ut dimissis, quos senatus censuisset, exercitibus octo omnino Romanae legiones essent.

de provincia cum refero sum senatus frequens in is sententia eo ut quoniam in hispania et macedonius debello sum consul ambo italia provincia sum scipio satis sum italia unus consul censeo alter macedonia decerno sum bellum gravis ab antiochus immineo iam ipse suus sponte in europa transgredior quis deinde facio censeo cum hinc aetolus haud dubius hostis voco ad bellum illinc hannibal romanus clades insignis imperator stimulo dum de provincia consul discepto praetor sortio sum cn domitius urbanus jurisdictio t juventius peregrinus evenio p cornelius hispania ulterior sex digitio citer duo cn cornelius blasio sicilia merenda sardinia in macedonia novus exercitus transportaris non placeo is qui sum ibi reduco in italia ab quintius atque dimitto item is exercitus dimitto qui cum m porcius cato in hispania sum consul ambo italia provincia sum et duo urbanus scribo is legio ut dimitto qui senatus censeo exercitus octo omnino romanus legio sum


ver sacrum factum erat priore anno, M. Porcio et L. Valerio consulibus. id cum P. Licinius pontifex non esse recte factum collegio primum, deinde ex auctoritate collegii patribus renuntiasset, de integro faciendum arbitratu pontificum censuerunt, ludosque magnos, qui una voti essent, tanta pecunia, quanta adsoleret, faciendos; ver sacrum videri pecus, quod natum esset inter kal. Martias et pridie kal. Maias P. Cornelio et Ti. Sempronio consulibus.

ver sacer facio sum prior annus m porcius et l valerius consul is cum p licinius pontifex non sum rectus facio collegium primus deinde ex auctoritas collegium pater renuntio de integer facio arbitratus pontifex censeo ludus magnus qui unus voveo sum tantus pecunia quantus assoleo facio ver sacer video pecus qui natus sum inter kal martius et pridie kal maia p cornelius et tiberius sempronius consul