Ab urbe condita libri, erklärt von M. Weissenborn, books 33-34 - 34

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


eodem hoc anno T. Quinctius Elatiae, quo in hiberna reduxerat copias, totum hiemis tempus iure dicundo consumpsit mutandisque iis, quae aut ipsius Philippi aut praefectorum eius licentia in civitatibus facta erant, cum suae factionis hominum vires augendo ius ac libertatem aliorum deprimerent. veris initio Corinthum conventu edicto venit. ibi omnium civitatium legationes in contionis modum circumfusas est adlocutus, orsus ab inita primum Romanis amicitia cum Graecorum gente et imperatorum, qui ante se in Macedonia fuissent, suisque rebus gestis. omnia cum approbatione ingenti sunt audita, praeterquam cum ad mentionem Nabidis ventum esset; id minime conveniens liberanti Graeciam videbatur, tyrannum reliquisse non suae solum patriae gravem, sed omnibus circa civitatibus metuendum, haerentem visceribus nobilissimae civitatis. nec ignarus huius habitus animorum Quinctius, si sine excidio Lacedaemonis fieri potuisset, fatebatur pacis cum tyranno mentionem admittendam auribus non fuisse; nunc, cum aliter quam ruina gravissimae civitatis opprimi non posset, satius visum esse, tyrannum debilitatum ac totis prope viribus ad nocendum cuiquam ademptis relinqui, quam intermori vehementioribus, quam quae pati posset, remediis civitatem sinere, in ipsa vindicta libertatis perituram. praeteritorum commemorationi subiecit, proficisci sibi in Italiam atque omnem exercitum deportare in animo esse; Demetriadis Chalcidisque praesidia intra decimum diem audituros deducta, Acrocorinthum ipsis extemplo videntibus vacuam Achaeis traditurum, ut omnes scirent, utrum Romanis an Aetolis mentiri mos esset, qui male commissam libertatem populo Romano sermonibus distulerint et mutatos pro Macedonibus Romanos dominos. sed illis nec, quid dicerent, nec, quid facerent, quicquam umquam pensi fuisse; reliquas civitates monere, ut ex factis, non ex dictis amicos pensent intellegantque, quibus credendum et a quibus cavendum sit. libertate modice utantur; temperatam eam salubrem et singulis et civitatibus esse, nimiam, et aliis gravem et ipsis qui habeant, praecipitem et effrenatam esse. concordiae in civitatibus principes et ordines inter se, et in commune omnes civitates consulerent. adversus consentientis nec regem quemquam satis validum nec tyrannum fore; discordiam et seditionem omnia opportuna insidiantibus facere, cum pars, quae domestico certamine inferior sit, externo potius se applicet quam civi cedat. alienis armis partam, externa fide redditam libertatem sua cura custodirent servarentque, ut populus Romanus dignis datam libertatem ac munus suum bene positum sciret.

idem hic annus t quintius elatiae quo in hibernus reduco copia totus hiems tempus ius dico consumo muto is qui aut ipse philippus aut praefector is licentia in civitas facio sum cum suus factio homo vireo augeo ius atque libertas alius deprimo verus initium corinthus convenio edictum venio ibi omnis civitas legatio in contio modus circumfundo sum alloquor ordior ab ineo primus romanus amicitia cum graecum gens et imperator qui ante sui in macedonius sum suo res gero omnis cum approbatio ingens sum audio praeterquam cum ad mentio nabidis venio sum is paruus convenio libero graecia video tyrannus relinquo non suus solus patria gravis sed omnis circa civitas metuo haereo viscera nobilis civitas neque ignarus hic habitus animus quintius si sine excidium lacedaemon fio possum fateor pax cum tyrannus mentio admitto auris non sum nunc cum aliter quam ruina gravis civitas opprimo non possum sero video sum tyrannus debilito atque totus prope vis ad noceo quisquam adimo relinquo quam intermorior vehemens quam qui patior possum remedium civitas sino in ipse vindicta libertas pereo praeteritor commemoratio subicio proficisco sui in italia atque omnis exercitus deportaris in animus sum demetrias chalcis praesidium intra decimus dies audio deduco acrocorinthus ipse extemplo video vacuus achaeus trado ut omnis scio utrum romanus an aetolus mentior mos sum qui malus committo libertas populus romanus sermo differo et muto pro macedones romanus dominus sed ille neque quis dico neque quis facio quisquam umquam pensum sum reliquus civitas moneo ut ex facio non ex dictum amicus penso intellego qui credo et ab qui caveo sum libertas modicus utor tempero is salubris et singuli et civitas sum nimius et alius gravis et ipse qui habeo praecipito et effreno sum concordia in civitas princeps et ordo inter sui et in communis omnis civitas consulo adverro consentio neque rex quisquam satis validus neque tyrannus sum discordia et seditio omnis opportunus insidior facio cum pars qui domesticus certamen inferus sum externus potis sui applico quam cieo cedo alienus arma pario externus fides reddo libertas suus cura custodio servarentque ut populus romanus dignus do libertas atque munus suus bene pono scio


in Gallia L. Valerius Flaccus proconsul circa Mediolanium cum Gallis Insubribus et Bois, qui Dorulato duce ad concitandos Insubres Padum transgressi erant, signis collatis depugnavit. decem milia hostium sunt caesa. per eos dies collega eius M. Porcius Cato ex Hispania triumphavit. tulit in eo triumpho argenti infecti viginti quinque milia pondo, bigati centum viginti tria milia, Oscensis quingenta quadraginta, auri pondo mille quadringenta. militibus ex praeda divisit in singulos ducenos septuagenos aeris, triplex equiti.

in gallia l valerius flaccus proconsul circa mediolanum cum gallus insuber et boo qui dorulato dux ad concito insuber padus transgredior sum signum confero depugno decem mille hostis sum caedo per is dies collega is m porcius cato ex hispania triumpho fero in is triumphus argentum inficio viginti quinque mille pondo bigatus centum viginti tres mille oscensis quingenti quadraginta aurum pondo mille quadringenti miles ex praeda divido in singuli duceni septuageni aer triplex equio


Capitolio ab Sabinis capto medio in foro signis collatis dimicaretur, nonne intercursu matronarum inter acies duas proelium sedatum est? quid? regibus exactis cum Coriolano Marcio duce legiones Volscorum castra ad quintum lapidem posuissent, nonne id agmen, quo obruta haec urbs esset, matronae averterunt ? iam urbe capta a Gallis aurum, quo redempta urbs est, nonne matronae consensu omnium in publicum contulerunt? proximo bello, ne antiqua repetam, nonne et, cum pecunia opus fuit, viduarum pecuniae adiuverunt aerarium, et, cum dii quoque novi ad opem ferendam dubiis rebus accerserentur, matronae universae ad mare profectae sunt ad matrem Idaeam accipiendam? dissimiles, inquis, causae sunt. nec mihi causas aequare propositum est; nihil novi factum purgare satis est. ceterum quod in rebus ad omnis pariter, viros feminas, pertinentibus fecisse eas nemo miratus est, in causa proprie ad ipsas pertinente miramur fecisse? quid autem fecerunt? superbas, me dius fidius, aures habemus, si, cum domini servorum non fastidiant preces, nos rogari ab honestis feminis indignamur.

capitolium ab sabinum capio medium in forum signum confero dimico nonne intercursus matronaris inter acies duo proelium sedo sum quis rex exigo cum coriolanus marcius dux legio volscus castrum ad quintus lapis pono nonne is agmen quo obruo hic urbs sum matrona averto iam urbs capio ab gallus aurum quo redempto urbs sum nonne matrona consensus omnis in publicus confero propior bellum ne antiquus repeto nonne et cum pecunia opus sum viduaris pecunia adjuvo aerarius et cum dius quoque nosco ad ops fero dubius res arcesso matrona universus ad mare proficio sum ad mater idaeus accipio dissimilis inquam causa sum neque ego causa aequaris propono sum nihil nosco facio purgaris satis sum ceterum qui in res ad omnis pariter vir femina pertineo facio is nemo miror sum in causa proprius ad ipse pertineo miror facio quis autem facio superbus ego dius fidus auris habeo si cum dominus servus non fastidio prex nos rogaris ab honestus femina indignor


eodem tempore M. Helvio decedenti ex ulteriore Hispania cum praesidio sex milium, dato ab Ap. Claudio praetore, Celtiberi agmine ingenti ad oppidum Iliturgi occurrunt. viginti milia armatorum fuisse Valerius scribit, duodecim milia ex iis caesa, oppidum Iliturgi receptum et puberes omnis interfectos. inde ad castra Catonis Helvius pervenit et, quia tuta iam ab hostibus regio erat, praesidio in ulteriorem Hispaniam remisso Romam est profectus et ob rem feliciter gestam ovans urbem est ingressus. argenti infecti tulit in aerarium decem quattuor milia pondo septingenta triginta duo et signati bigatorum septendecim milia viginti tres et Oscensis argenti undeviginti milia quadringentos undequadraginta; causa triumphi negandi senatui fuit, quod alieno auspicio et in aliena provincia pugnasset. ceterum biennio post redierat, cum provincia successori Q. Minucio tradita annum insequentem retentus ibi longo et gravi fuisset morbo. itaque duobus modo mensibus ante Helvius ovans urbem est ingressus, quam successor eius Q. Minucius triumpharet. hic quoque tulit argenti pondo triginta quattuor milia octingenta et bigatorum septuaginta tria milia et Oscensis argenti ducenta septuaginta octo milia.

idem tempus m helvius decedo ex ulterior hispania cum praesidium sex mille do ab ap claudius praetor celtiberi agmen ingens ad oppidum iliturgi occurro viginti mille armator sum valerius scribo duodecim mille ex is caedo oppidum iliturgi recipio et pubes omnis interfacio inde ad castrum cato helvus pervenio et quia tueor iam ab hostis regius sum praesidium in ulter hispania remitto roma sum proficiscor et ob res feliciter gero ovo urbs sum ingredior argentum inficio fero in aerarius decem quattuor mille pondo septingenti triginta duo et signo bigator septendecim mille viginti tres et oscensis argentum undevigniti mille quadringenti undequadraginta causa triumphus nego senatus sum qui alienus auspicium et in alienus provincia pugno ceterum biennium post redeo cum provincia successor q minucius trado annus insequor retendo ibi longus et gravis sum morbus itaque duo modo mensis ante helvus ovo urbs sum ingredior quam successor is q minucius triumpho hic quoque fero argentum pondo triginta quattuor mille octingenti et bigator septuaginta tres mille et oscensis argentum ducenti septuaginta octo mille


post orationem Romani imperatoris percenseri aliorum sententiae coeptae sunt. cum legatus Atheniensium, quantum poterat, gratiis agendis Romanorum in Graeciam merita extulisset, ‘ imploratos [auxilium] adversus Philippum tulisse opem, non rogatos ultro adversus tyrannum Nabim offerre auxilium’, indignatusque esset haec tanta merita sermonibus tamen aliquorum carpi futura calumniantium, cum fateri potius praeteritorum gratiam deberent, apparebat incessi Aetolos. igitur Alexander, princeps gentis, invectus primum in Atheniensis, libertatis quondam duces et auctores, adsentationis propriae gratia communem causam prodentis, questus deinde [est] Achaeos, Philippi quondam milites, ad postremum inclinata fortuna eius transfugas, et Corinthum recepisse et id agere, ut Argos habeant, Aetolos, primos hostis Philippi, semper socios Romanorum, pactos in foedere suas urbes agrosque fore devicto Philippo, fraudari Echino et Pharsalo, insimulavit fraudis Romanos, quod vano titulo libertatis ostentato Chalcidem et Demetriadem praesidiis tenerent, qui Philippo cunctanti deducere inde praesidia obicere semper soliti sint ‘ numquam, donec Demetrias Chalcisque et Corinthus tenerentur, liberam Graeciam fore’, postremo quia manendi in Graecia retinendique exercitus Argos et Nabim causam facerent. deportarent legiones in Italiam; Aetolos polliceri aut condicionibus et voluntate sua Nabim praesidium Argis deducturum, aut vi atque armis coacturos in potestate consentientis Graeciae esse.

post oratio romanus imperator percenseo alius sententia coepio sum cum legatus atheniensis quantus possum gratia ago romanus in graecia mereo effero imploro auxilium adverro philippus fero ops non rogo ultro adverro tyrannus nabis offero auxilium indignor sum hic tantus mereo sermo tamen aliqui carpo sum calumniantium cum fateor potis praeteritor gratia debeo appareo incedo aetoli igitur alexander princeps gens inveho primus in atheniensis libertas quondam dux et auctor adsentatio proprius gratia communis causa prodentis queror deinde sum achaeus philippus quondam miles ad posterus inclino fortuna is transfuga et corinthus recipio et is ago ut argi habeo aetoli primus hostis philippus semper socius romanus paciscor in foedus suus urbs ager sum devinco philippus fraudaris echinus et pharsalos insimulo fraus romanus qui vanus titulus libertas ostento chalcis et demetrias praesidium teneo qui philippus cuncto deduco inde praesidium obicio semper soleo sum numquam donec demetrias chalcis et corinthus teneo liber graecia sum postremo quia maneo in graecia retineo exercitus argi et nabis causa facio deporto legio in italia aetoli polliceor aut condicio et voluntas suus nabis praesidium argus deduco aut vis atque arma cogo in potestas consentio graecia sum


Quinctius plus ex timore hostium quam ex re ipsa spei nactus, per triduum insequens territavit eos nunc proeliis lacessendo, nunc operibus intersaepiendo quaedam, ne exitus ad fugam esset. his comminationibus compulsus tyrannus Pythagoram rursus oratorem misit; quem Quinctius primo aspernatus excedere castris iussit, dein suppliciter orantem advolutumque genibus tandem audivit. prima oratio fuit omnia permittentis arbitrio Romanorum; dein cum ea velut vana et sine effectu nihil proficeret, eo deducta est res, ut iis condicionibus, quae ex scripto paucis ante diebus editae erant, indutiae fierent, pecuniaque et obsides accepti.

quintius multus ex timor hostis quam ex res ipse spes nanciscor per triduum insequor territo is nunc proelium lacesso nunc opus intersaepiendo quidam ne exitus ad fuga sum hic comminatio compello tyrannus pythagoras rursus orator mitto qui quintius primus aspernor excedo castrum iubeo deinde supplex oro advolutumque genu tandem audio primus oratio sum omnis permitto arbitrium romanus deinde cum is velut vanus et sine effectus nihil proficio is deduco sum res ut is condicio qui ex scribo paucus ante dies edo sum indutiae fio pecunia et obses accipio


principio anni, quo P. Scipio Africanus iterum et Ti. Sempronius Longus consules fuerunt, legati Nabidis tyranni Romam venerunt. iis extra urbem in aede Apollinis senatus datus est. pax, quae cum T. Quinctio convenisset, ut rata esset, petierunt impetraruntque.

principium annus quo p scipio africanus iterum et tiberius sempronius longus consul sum legatus nabidis tyrannus roma venio is extra urbs in aedes apollo senatus do sum pax qui cum t quintius convenio ut reor sum peto impetro


M. Porcius consul, postquam abrogata lex Oppia est, extemplo viginti quinque navibus longis, quarum quinque sociorum erant, ad Lunae portum profectus est eodem exercitu convenire iusso et edicto per oram maritimam misso navibus omnis generis contractis ab Luna proficiscens edixit, ut ad portum Pyrenaei sequerentur; inde se frequenti classe ad hostis iturum. praetervecti Ligustinos montes sinumque Gallicum ad diem, quam edixerat, convenerunt. inde Rhodam ventum, et praesidium Hispanorum, quod in castello erat, vi deiectum. ab Rhoda secundo vento Emporias perventum. ibi copiae omnes praeter socios navales in terram expositae.

m porcius consul postquam abrogo lex oppius sum extemplo viginti quinque navis longus qui quinque socius sum ad luna portus proficiscor sum idem exercitus convenio jubeo et edictum per ora maritimus mitto navis omnis genus contraho ab luna proficiscor edico ut ad portus pyrenaeus sequor inde sui frequens classis ad hostis eo praetervehor ligustini mons sinum gallicus ad dies quam edico convenio inde rhoda venio et praesidium hispanus qui in castellum sum vis deicio ab rhoda secundus venio emporiae pervenio ibi copia omnis praeter socius naval in terra expono


venio nunc ad id, de quo agitur. in quo duplex consulis oratio fuit; nam et legem ullam omnino abrogari est indignatus, et eam praecipue legem, quae luxuriae muliebris coercendae causa lata esset. et illa communis pro legibus visa consularis oratio est, et haec adversus luxuriam severissimis moribus conveniebat; itaque periculum est, nisi, quid in utraque re vani sit, docuerimus, ne quis error vobis offundatur. ego enim quem ad modum ex iis legibus, quae non in tempus aliquod, sed perpetuae utilitatis causa in aeternum latae sunt, nullam abrogari debere fateor, nisi quam aut usus coarguit aut status aliquis rei publicae inutilem fecit, sic, quas tempora aliqua desiderarunt leges, mortales, ut ita dicam, et temporibus ipsis mutabiles esse video. quae in pace lata sunt, plerumque bellum abrogat, quae in bello, pax, ut in navis administratione alia in secunda, alia in adversa tempestate usui sunt. haec cum ita natura distincta sint, ex utro tandem genere ea lex esse videtur, quam abrogamus? quid? vetus regia lex, simul cum ipsa urbe nata aut, quod secundum est, ab decemviris ad condenda iura creatis in duodecim tabulis scripta, sine qua cum maiores nostri non existimarint decus matronale servari posse, nobis quoque verendum sit, ne cum ea pudorem sanctitatemque feminarum abrogemus? quis igitur nescit novam istam legem esse, Q. Fabio et Ti. Sempronio consulibus viginti ante annis latam? sine qua cum per tot annos matronae optimis moribus vixerint, quod tandem, ne abrogata ea effundantur ad luxuriam, periculum est? nam si ista lex vetus aut ideo lata esset, ut finiret libidinem muliebrem, verendum foret, ne abrogata incitaret; cur sit autem lata, ipsum indicabit tempus. Hannibal in Italia erat, victor ad Cannas; iam Tarentum, iam Arpos, iam Capuam habebat; ad urbem Romam admoturus exercitum videbatur; defecerant socii; non milites in supplementum, non socios navalis ad classem tuendam, non pecuniam in aerario habebamus; servi, quibus arma darentur, ita ut pretium pro iis bello perfecto dominis solveretur, emebantur; in eandem diem pecuniae frumentum et cetera, quae belli usus postulabant, praebenda publicani se conducturos professi erant; servos ad remum numero ex censu constituto cum stipendio nostro dabamus; aurum et argentum omne ab senatoribus eius rei initio orto in publicum conferebamus; viduae et pupilli pecunias suas in aerarium deferebant; cautum erat, quo ne plus auri et argenti facti, quo ne plus signati argenti et aeris domi haberemus — : tali tempore in luxuria et ornatu matronae occupatae erant, ut ad eam coercendam Oppia lex desiderata sit, cum, quia Cereris sacrificium lugentibus omnibus matronis intermissum erat, senatus finiri luctum triginta diebus iussit ? cui non apparet inopiam et miseriam civitatis [et] quia omnium privatorum pecuniae in usum publicum vertendae erant, istam legem scripsisse, tam diu mansuram, quam diu causa scribendae legis mansisset? nam si, quae tunc temporis causa aut decrevit senatus aut populus iussit, in perpetuum servari oportet, cur pecunias reddimus privatis? cur publica praesenti pecunia locamus? cur servi, qui militent, non emuntur? cur privati non damus remiges, sicut tunc dedimus? omnes alii ordines, omnes homines mutationem in meliorem statum rei publicae sentient: ad coniuges tantum nostras pacis et tranquillitatis publicae fructus non perveniet? purpura viri utemur, praetextati in magistratibus, in sacerdotiis; liberi nostri praetextis purpura togis utentur; magistratibus in coloniis municipiisque, hic Romae infimo generi, magistris vicorum, togae praetextae habendae ius permittemus, nec ut vivi solum habeant [tantum] insigne, sed etiam ut cum eo crementur mortui; feminis dumtaxat purpurae usu interdicemus ? et, cum tibi viro liceat purpura in vestem stragulam uti, matrem familiae tuam purpureum amiculum habere non sines, et equus tuus speciosius instratus erit quam uxor vestita? sed in purpura, quae teritur absumitur, iniustam quidem, sed aliquam tamen causam tenacitatis video; in auro vero, in quo praeter manu pretium nihil intertrimenti fit, quae malignitas est? praesidium potius in eo est et ad privatos et ad publicos usus, sicut experti estis. nullam aemulationem inter se singularum, quoniam nulla haberet, esse aiebat. at hercule universis dolor et indignatio est, cum sociorum Latini nominis uxoribus vident ea concessa ornamenta, quae sibi adempta sint, cum insignis eas esse auro et purpura, cum illas vehi per urbem, se pedibus sequi, tamquam in illarum civitatibus, non in sua imperium sit. virorum hoc animos vulnerare posset; quid muliercularum censetis, quas etiam parva movent? non magistratus nec sacerdotia nec triumphi nec insignia nec dona aut spolia bellica iis contingere possunt; munditiae et ornatus et cultus, haec feminarum insignia sunt, his gaudent et gloriantur, hunc mundum muliebrem appellarunt maiores nostri, quid aliud in luctu quam purpuram atque aurum deponunt? quid, cum eluxerunt, sumunt? quid in gratulationibus supplicationibusque nisi excellentiorem ornatum adiciunt? scilicet, si legem Oppiam abrogaritis, non vestri arbitrii erit, si quid eius vetare volueritis, quod nunc lex vetat; minus filiae, uxores, sorores etiam quibusdam in manu erunt; — numquam salvis suis exuitur servitus muliebris; et ipsae libertatem, quam viduitas et orbitas facit, detestantur, in vestro arbitrio suum ornatum quam in legis malunt esse; et vos in manu et tutela, non in servitio debetis habere eas et malle patres vos aut viros quam dominos dici. invidiosis nominibus utebatur modo consul seditionem muliebrem et secessionem appellando. id enim periculum est, ne Sacrum montem, sicut quondam irata plebs, aut Aventinum capiant; — patiendum huic infirmitati est, quodcumque vos censueritis. quo plus potestis, eo moderatius imperio uti debetis.’

venio nunc ad is de quo ago in quo duplex consul oratio sum nam et lex ullus omnino abrogaris sum indignor et is praecipuus lex qui luxuria muliebris coerceo causa fero sum et ille communis pro lex video consularis oratio sum et hic adverro luxuria severus mos convenio itaque periculum sum nisi quis in uter res vanus sum doceo ne quis error tu offundo ego enim qui ad modus ex is lex qui non in tempus aliqui sed perpetuus utilitas causa in aeternus fero sum nullus abrogaris debeo fateor nisi quam aut utor coarguo aut status aliquis res publicus inutilis facio sic qui tempus aliqui desidero lex mortalis ut ita dico et tempus ipse mutabilis sum video qui in pax fero sum plerusque bellum abrogo qui in bellum pax ut in navus administratio alius in secundus alius in adverso tempestas usus sum hic cum ita natura distinguo sum ex uter tandem genus is lex sum video quam abrogo quis vetus regius lex simul cum ipse urbs nata aut qui secundus sum ab decemviri ad condo ius creo in duodecim tabula scribo sine qui cum magnus noster non existimo decus matronal servaris possum nos quoque vereor sum ne cum is pudor sanctitas femina abrogo quis igitur nescio novus iste lex sum q fabius et tiberius sempronius consul viginti ante annus fero sine qui cum per tot annus matrona bonus mos vivo qui tandem ne abrogo is effundo ad luxuria periculum sum nam si iste lex vetus aut ideo fero sum ut finio libido muliebris vereor sum ne abrogo incito cur sum autem fero ipse indico tempus hannibal in italia sum victor ad cannae iam tarentus iam arpi iam capua habeo ad urbs roma admoveo exercitus video deficio socius non miles in supplementum non socius naval ad classis tueor non pecunia in aerarius habeo servio qui arma do ita ut pretium pro is bellum perficio dominus solvo emo in idem dies pecunia frumentum et ceterus qui bellum utor postulo praebeo publicanus sui conduco profiteor sum servus ad remus numerus ex census constituo cum stipendium noster do aurum et argentum omnis ab senator is res initium orior in publicus confero vidua et pupillus pecunia suus in aerarius defero caueo sum quo ne multus aurum et argentum facio quo ne multus signo argentum et aer domus habeo talis tempus in luxuria et orno matrona occupo sum ut ad is coerceo oppius lex desidero sum cum quia ceres sacrificium lugeo omnis matrona intermissus sum senatus finio luctus triginta dies iubeo qui non appareo inopia et miseria civitas et quia omnis privator pecunia in usus publicus vertendae sum iste lex scribo tam diu mando quam diu causa scribo lex maneo nam si qui tunc tempus causa aut decerno senatus aut populus iubeo in perpetuus servaris oportet cur pecunia reddo privo cur publicus praesens pecunia loco cur servio qui milito non emo cur privo non do remex sicut tunc do omnis alius ordo omnis homo mutatio in bonus status res publicus sentio ad coniunx tantus noster pax et tranquillitas publicus fructus non pervenio purpura vir uto praetextas in magistratus in sacerdotium liber noster praetexo purpura toga uto magistratus in colonia municipium hic roma infimus gener magister vicus toga praetexo habeo ius permitto neque ut vivo solus habeo tantus insignis sed etiam ut cum is cremo mortuus femina dumtaxat purpura usus interdico et cum tu vir licet purpura in vestis stragulus uti mater familia tuus purpureus amiculis habeo non sino et equus tuus speciosus insterno sum quam uxor vestio sed in purpura qui tero absumo injustus quidem sed aliqui tamen causa tenacitas video in aurum verus in quo praeter manus pretium nihil intertrimentum fio qui malignitas sum praesidium potis in is sum et ad privo et ad publicus utor sicut experior sum nullus aemulatio inter sui singularis quoniam nullus habeo sum aio at herculis universus dolor et indignatio sum cum socius latinum nomen uxor video is concedo ornamentum qui sui adimo sum cum insignis is sum aurum et purpura cum ille veho per urbs sui pes sequor tamquam in ille civitas non in suus imperium sum vir hic animus vulneraris possum quis muliercularis censeo qui etiam parvus moveo non magistratus neque sacerdotium neque triumphus neque insigne neque donum aut spolium bellicus is contingo possum munditia et orno et cultus hic femina insigne sum hic gaudeo et glorior hic mundus muliebris appello magnus noster quis alius in luctus quam purpura atque aurum depono quis cum eluceo sumo quis in gratulatio supplicatio nisi excello orno adicio scilicet si lex oppia abrogo non vester arbitrium sum si quis is vetaris volo qui nunc lex veto paruus filia uxor soror etiam quidam in manus sum numquam salvus suus exuo servio muliebris et ipse libertas quam viduitas et orbitas facio detesto in vester arbitrium suus orno quam in lex malo sum et tu in manus et tutela non in servitium debeo habeo is et malo pater tu aut vir quam dominus dico invidiosus nomen utor modo consul seditio muliebris et secessio appello is enim periculum sum ne sacer mons sicut quondam irascor plebs aut aventinus capio patior hic infirmitas sum quicumque tu censeo quo multus possum is moderatus imperium uti debeo


consul, ubi satis, quod in speciem fuit, ostentatum est, revocari ex navibus milites iubet; ipse, cum iam id tempus anni appeteret, quo geri res possent, castra hiberna tria milia passuum ab Emporiis posuit. inde per occasiones nunc hac parte, nunc illa modico praesidio castris relicto praedatum milites in hostium agros ducebat. nocte ferme proficiscebantur, ut et quam longissime a castris procederent et inopinantis opprimerent. et exercebat ea res novos milites, et hostium magna vis excipiebatur; nec iam egredi extra munimenta castellorum audebant. ubi satis ad hunc modum et suorum et hostium animos est expertus, convocari tribunos praefectosque et equites omnis et centuriones iussit. ‘tempus’ inquit, ‘quod saepe optastis, venit, quo vobis potestas fieret virtutem vestram ostendendi. adhuc praedonum magis quam bellantium militastis more; nunc iusta pugna hostes cum hostibus conferetis manus; non agros inde populari, sed urbium opes exhaurire licebit. patres nostri, cum in Hispania Carthaginiensium et imperatores [ibi] et exercitus essent, ipsi nullum in ea militem haberent, tamen addi hoc in foedere voluerunt, ut imperii sui Hiberus fluvius esset finis; nunc cum duo praetores, cum consul, cum tres exercitus Romani Hispaniam obtineant, Carthaginiensium decem iam prope annis nemo in his provinciis sit, imperium nobis citra Hiberum amissum est. hoc armis et virtute reciperetis oportet et nationem rebellantem magis temere quam constanter bellantem iugum, quo se exuit, accipere rursus cogatis. ’ in hunc modum maxime adhortatus pronuntiat se nocte ad castra hostium ducturum. ita ad corpora curanda dimissi.

consul ubi satis qui in species sum ostentas sum revocaris ex navis miles iubeo ipse cum iam is tempus annus appeto quo gero res possum castrum hibernus tres mille passus ab emporiae pono inde per occasio nunc hic pars nunc ille modicus praesidium castrum relinquo praedor miles in hostis ager duco nox ferme proficisco ut et quam longus ab castrum procedo et inopinor opprimo et exerceo is res novi miles et hostis magnus volo excipio neque iam egredior extra munimentum castellum audeo ubi satis ad hic modus et suus et hostis animus sum experior convocaris tribunus praeficio et eques omnis et centurio iubeo tempus inquam qui saepe opto venio quo tu potestas fio virtus vester ostendo adhuc praedo magis quam bellor milito mos nunc iustus pugno hostis cum hostis confero manus non ager inde populor sed urbs ops exhaurio liceo pater noster cum in hispania carthaginiensis et imperator ibi et exercitus sum ipse nullus in is miles habeo tamen addo hic in foedus volo ut imperium suus hiberus fluvius sum finis nunc cum duo praetor cum consul cum tres exercitus romanus hispania obtineo carthaginiensis decem iam prope annus nemo in hic provincia sum imperium nos citer hiberus amitto sum hic arma et virtus recipio oportet et natio rebello magis temere quam consto bellor iugum quo sui exuo accipio rursus cogo in hic modus magnus adhortor pronuntio sui nox ad castrum hostis duco ita ad corpus curo dimitto


principio anni, quo L. Cornelius Q. Minucius consules fuerunt, terrae motus ita crebri nuntiabantur, ut non rei tantum ipsius sed feriarum quoque ob id indictarum homines taederet; nam neque senatus haberi neque res publica administrari poterat sacrificando expiandoque occupatis consulibus. postremo decemviris adire libros iussis, ex responso eorum supplicatio per triduum fuit. coronati ad omnia pulvinaria supplicaverunt, edictumque est, ut omnes, qui ex una familia essent, supplicarent pariter. item ex auctoritate senatus consules edixerunt, ne quis, quo die terrae motu nuntiato feriae indictae essent, eo die alium terrae motum nuntiaret. provincias deinde consules prius, tum praetores sortiti. Cornelio Gallia, Minucio Ligures evenerunt; sortiti praetores C. Scribonius urbanam, M. Valerius peregrinam, L. Cornelius Siciliam, L. Porcius Sardiniam, C. Flaminius Hispaniam citeriorem, M. Fulvius Hispaniam ulteriorem.

principium annus quo l cornelius q minucius consul sum terra moueo ita creber nuntio ut non res tantus ipse sed feriaris quoque ob is indictaris homo taedet nam neque senatus habeo neque res publicus administraris possum sacrifico expio occupo consul postremo decemviri adeo liber iussum ex respondeo is supplicatio per triduum sum corono ad omnis pulvinaris supplico edico sum ut omnis qui ex unus familia sum supplico pariter item ex auctoritas senatus consul edico ne quis quo dies terra motus nuntio feriae indico sum is dies alius terra motus nuntio provincia deinde consul prior tum praetor sortio cornelius gallia minucius ligur evenio sortio praetor que scribonius urbanus m valerius peregrinus l cornelius sicilia l porcius sardinia que flaminius hispania citer m fulvus hispania ulter


P. Scipio ex provincia Gallia ad consules subrogandos venit. comitia consulum fuere, quibus creati sunt L. Cornelius Merula et Q. Minucius Thermus . postero die creati sunt praetores L. Cornelius Scipio , M. Fulvius Nobilior , C. Scribonius , M. Valerius Messala , L. Porcius Licinus et C. Flaminius . Megalesia ludos scaenicos A. Atilius Serranus, L. Scribonius Libo aediles curules primi fecerunt. horum aedilium ludos Romanos primum senatus a populo secretus spectavit, praebuitque sermones, sicut omnis novitas solet, aliis tandem, quod multo ante debuerit, tributum existimantibus amplissimo ordini, aliis demptum ex dignitate populi, quidquid maiestati patrum adiectum esset, interpretantibus et omnia discrimina talia, quibus ordines discernerentur, et concordiae et libertatis aequae minuendae esse. ad quingentesimum quinquagesimum octavum annum in promiscuo spectatum esse; quid repente factum, cur immisceri sibi in cavea patres plebem nollent? cur dives pauperem consessorem fastidiret? novam, superbam libidinem, ab nullius ante gentis senatu neque desideratam neque institutam. postremo ipsum quoque Africanum, quod consul auctor eius rei fuisset, paenituisse ferunt. adeo nihil motum ex antiquo probabile est; veteribus, nisi quae usus evidenter arguit, stari malunt.

p scipio ex provincia gallia ad consul subrogo venio comitium consul sum qui creo sum l cornelius merula et q minucius thermus posterus dies creo sum praetor l cornelius scipio m fulvus nobilior que scribonius m valerius messalla l porcius licinus et que flaminius megalesia ludus scaenicus ab atilius serranus l scribonius libo aedilis curulis primus facio hic aedilis ludus romanus primus senatus ab populus secerno specto praebeo sermo sicut omnis novitas soleo alius tandem qui multus ante debeo tribuo existimo amplus ordo alius demptum ex dignitas populus quisquis maiestas pater adiectus sum interpretor et omnis discrimino talis qui ordo discerno et concordia et libertas aequus minuo sum ad quingentesimus quinquagesimus octavus annus in promiscuus spectas sum quis repens facio cur immisceo sui in cavea pater plebs nolo cur dives paupero consessor fastidio novus superbus libido ab nullus ante gens senatus neque desidero neque instituo postremo ipse quoque africanus qui consul auctor is res sum paeniteo fero adeo nihil motus ex antiquus probabilis sum vetus nisi qui utor evidens arguo staris malo


sunt qui non ex oppido proficiscentem bellum gessisse tyrannum tradant, sed castris adversus Romana positis castra diuque cunctatum, quia Aetolorum auxilia expectasset, coactum ad extremum acie confligere impetu in pabulatores suos a Romanis facto; eo proelio victum castrisque exutum pacem petisse, cum cecidissent quattuordecim milia militum, capta plus quattuor milia essent.

sum qui non ex oppidum proficisco bellum gero tyrannus trado sed castrum adverro romanus pono castrum diu cunctas quia aetolus auxilium expectasset cogo ad exter acies confligo impetus in pabulator suus ab romanus facio is proelium vinco castra exuo pax peto cum caedo quattuordecim mille miles capio multus quattuor mille sum


postero die Quinctius legationes universas Graeciae Asiaeque cum in senatum introduxisset, ut scirent, quali animo populus Romanus, quali Antiochus erga civitates Graeciae essent, postulata et regis et sua exposuit: renuntiarent civitatibus suis populum Romanum, qua virtute quaque fide libertatem eorum a Philippo vindicaverit, eadem ab Antiocho, nisi decedat Europa, vindicaturum. tum Menippus deprecari et Quinctium et patres institit, ne festinarent decernere, quo decreto turbaturi orbem terrarum essent; tempus et sibi sumerent et regi ad cogitandum darent; cogitaturum, cum renuntiatae condiciones essent, et impetraturum aliquid aut pacis causa concessurum. ita integra dilata res est. legatos mitti ad regem eosdem, qui Lysimachiae apud eum fuerant, placuit, P. Sulpicium , P. Villium , P. Aelium .

posterus dies quintius legatio universus graecia asia cum in senatus introduco ut scio qual animus populus romanus qual antiochus erga civitas graecia sum postulo et rex et suus expono renuntio civitas suus populus romanus qui virtus quisque fides libertas is ab philippus vindico idem ab antiochus nisi decedo europa vindico tum menippus deprecor et quintius et pater insto ne festino decerno quo decretum turbo orbis terra sum tempus et sui sumo et rex ad cogito do cogito cum renuntio condicio sum et impetro aliquis aut pax causa concedo ita integer differo res sum legatus mitto ad rex idem qui lysimachia apud is sum placeo p sulpicius p villius p aelius


nondum conventus dimissus erat, cum respiciunt praesidium ab Acrocorintho descendens protinus duci ad portam atque abire. quorum agmen imperator secutus prosequentibus cunctis, servatorem liberatoremque acclamantibus, salutatis dimissisque iis eadem, qua venerat, via Elatiam rediit. inde cum omnibus copiis Ap. Claudium legatum dimittit. per Thessaliam atque Epirum ducere Oricum iubet atque se ibi opperiri; inde namque in animo esse exercitum in Italiam traicere. et L. Quinctio fratri, legato et praefecto classis, scribit, ut onerarias ex omni Graeciae ora eodem contraheret. ipse Chalcidem profectus, deductis non a Chalcide solum sed etiam ab Oreo atque Eretria praesidiis, conventum ibi Euboicarum habuit civitatium admonitosque, in quo statu rerum accepisset eos et in quo relinqueret, dimisit. Demetriadem inde proficiscitur; deductoque praesidio prosequentibus cunctis, sicut Corinthi et Chalcide, pergit ire in Thessaliam, ubi non liberandae modo civitates erant, sed ex omni colluvione et confusione in aliquam tolerabilem formam redigendae. nec enim temporum modo vitiis ac violentia et licentia regia turbati erant sed inquieto etiam ingenio gentis, nec comitia nec conventum nec concilium ullum non per seditionem ac tumultum iam inde a principio ad nostram usque aetatem traducentis. a censu maxime et senatum et iudices legit potentioremque eam partem civitatium fecit, cui salva et tranquilla omnia esse magis expediebat. ita cum percensuisset Thessaliam, per Epirum Oricum, unde erat traiecturus, venit. ab Orico copiae omnes Brundisium transportatae. inde per totam Italiam ad urbem prope triumphantes non minore agmine rerum captarum quam suo prae se acto venerunt. postquam Romam ventum est, senatus extra urbem Quinctio ad res gestas edisserendas datus est triumphusque meritis ab lubentibus decretus. triduum triumphavit. die primo arma, tela signaque aerea et marmorea transtulit, plura Philippo adempta, quam quae ex civitatibus ceperat; secundo aurum argentumque factum infectumque et signatum. infecti argenti fuit quadraginta tria milia pondo et ducenta septuaginta, facti vasa multa omnis generis, caelata pleraque, quaedam eximiae artis; et ex aere multa fabrefacta; ad hoc clipea argentea decem. signati argenti octoginta quattuor milia fuere Atticorum; tetrachma vocant; trium fere denariorum in singulis argenti est pondus. auri pondo fuit tria milia septingenta quattuordecim et clipeum unum ex auro totum et Philippei nummi aurei quattuordecim milia quingenti quattuordecim. tertio die coronae aureae, dona civitatium, tralatae centum quattuordecim; et hostiae ductae et ante currum multi nobiles captivi obsidesque, inter quos Demetrius, regis Philippi filius, fuit et Armenes, Nabidis tyranni filius, Lacedaemonius. ipse deinde Quinctius in urbem est invectus. secuti currum milites frequentes ut exercitu omni ex provincia deportato. his duceni quinquageni aeris in pedites divisi, duplex centurioni, triplex equiti. praebuerunt speciem triumpho capitibus rasis secuti, qui servitute exempti fuerant.

nondum convenio dimitto sum cum respicio praesidium ab acrocorinthus descendo protinus duco ad porta atque abeo qui agmen imperator sequor prosequor cunctus servator liberator acclamo salutas dimitto is idem qui venio via elatiam redeo inde cum omnis copia ap claudius legatus dimitto per thessalia atque epirus duco oricos iubeo atque sui ibi opperior inde namque in animus sum exercitus in italia traicio et l quintius frater legatus et praeficio classis scribo ut oneraria ex omnis graecia os idem contraho ipse chalcis proficiscor deduco non ab chalcis solus sed etiam ab oreus atque eretria praesidium convenio ibi euboicaris habeo civitas admoneo in quo status res accipio is et in quo relinquo dimitto demetrias inde proficisco deduco praesidium prosequor cunctus sicut corinthius et chalcis pergo eo in thessalia ubi non libero modo civitas sum sed ex omnis colluvio et confusio in aliqui tolerabilis forma redigo neque enim tempus modo vitium atque violens et licentia regius turbo sum sed inquieto etiam ingenium gens neque comitium neque convenio neque concilium ullus non per seditio atque tumultus iam inde ab principium ad noster usque aetas traduco ab census magnus et senatus et iudex lego potens is pars civitas facio qui salvo et tranquillus omnis sum magis expedio ita cum percenseo thessalia per epirus oricos unde sum transjacio venio ab oricos copia omnis brundisium transporto inde per totus italia ad urbs prope triumpho non paruus agmen res captaris quam suus prae sui ago venio postquam roma venio sum senatus extra urbs quintius ad res gero edissero do sum triumphus meritum ab libet decerno triduum triumpho dies primus arma telum signo aereus et marmoreus transfero multus philippus adimo quam qui ex civitas capio secundus aurum argentum facio inficio et signo inficio argentum sum quadraginta tres mille pondo et ducenti septuaginta facio vasum multus omnis genus caelo plerusque quidam eximius ars et ex aer multus fabrefacio ad hic clipeum argenteus decem signo argentum octoginta quattuor mille sum atticus tetradrachmum voco tres fere denarius in singuli argentum sum pondus aurum pondo sum tres mille septingenti quattuordecim et clipeus unus ex aurum totus et philippeus nummus aureus quattuordecim mille quingenti quattuordecim tertius dies corona aureus donum civitas transfero centum quattuordecim et hostia duco et ante currus multus nobilis captivus obsido inter qui demetrius rex philippus filius sum et armenes nabidis tyrannus filius lacedaemonius ipse deinde quintius in urbs sum inveho sequor currus miles frequens ut exercitus omnis ex provincia deporto hic duceni quinquageni aer in pedito divido duplex centurio triplex equio praebeo species triumphus caput rado sequor qui servitus eximo sum


ad haec imperator Romanus: ‘amicitia et societas nobis nulla tecum, sed cum Pelope, rege Lacedaemoniorum iusto ac legitimo, facta est, cuius ius tyranni quoque, qui postea per vim tenuerunt Lacedaemone imperium, quia nos bella nunc Punica, nunc Gallica, nunc alia ex aliis occupaverant, usurparunt, sicut tu quoque hoc Macedonico bello fecisti. nam quid minus conveniret quam nos, qui pro libertate Graeciae adversus Philippum gereremus bellum, cum tyranno instituere amicitiam? et tyranno tam saevo, quam qui umquam fuit saevissimus et violentissimus in suos? nobis vero, etiam si Argos nec cepisses per fraudem nec teneres, liberantibus omnem Graeciam Lacedaemon quoque vindicanda in antiquam libertatem erat atque in leges suas, quarum modo tamquam aemulus Lycurgi mentionem fecisti. an, ut ab Iaso et Bargyliis praesidia Philippi deducantur, curae erit nobis; Argos et Lacedaemonem, duas clarissimas urbes, lumina quondam Graeciae, sub pedibus tuis relinquemus, quae titulum nobis liberatae Graeciae servientes deforment? at enim cum Philippo Argivi senserunt. remittimus hoc tibi, ne nostram vicem irascaris. satis compertum habemus duorum aut summum trium in ea re, non civitatis culpam esse, tam hercule, quam in te tuoque praesidio accersendo accipiendoque in arcem nihil est publico consilio actum. Thessalos et Phocensis et Locrensis consensu omnium scimus partium Philippi fuisse; tamen cum cetera liberavimus Graecia; quid tandem censes in Argivis, qui insontes publici consilii sint, facturos? servorum ad libertatem vocatorum et egentibus hominibus agri divisi crimina tibi obici dicebas, non quidem nec ipsa mediocria; sed quid ista sunt prae iis, quae a te tuisque cotidie alia super alia facinora eduntur? exhibe liberam contionem vel Argis vel Lacedaemone, si audire iuvat vera dominationis impotentissimae crimina. ut alia omnia vetustiora omittam, quam caedem Argis Pythagoras iste, gener tuus, paene in oculis meis edidit? quam tu ipse, cum iam prope in finibus Lacedaemoniorum essem? age dum, quos in contione comprehensos omnibus audientibus civibus tuis te in custodia habiturum esse pronuntiasti, iube vinctos produci; miseri parentes, quos falso lugent, vivere sciant. at enim, ut iam ita sint haec, quid ad vos, Romani? hoc tu dicas liberantibus Graeciam? hoc iis, qui, ut liberare possent, mare traiecerunt, terra marique gesserunt bellum? vos tamen, inquis, vestramque amicitiam ac societatem proprie non violavi. quotiens vis te id arguam fecisse? sed nolo pluribus; summam rem complectar. quibus igitur rebus amicitia violatur? nempe his maxime duabus, si socios meos pro hostibus habeas, si cum hostibus te coniungas. utrumque a te factum est; nam et Messenen, uno atque eodem iure foederis quo et Lacedaemonem in amicitiam nostram acceptam, socius ipse sociam nobis urbem vi atque armis cepisti et cum Philippo, hoste nostro, non societatem solum sed, si diis placet, adfinitatem etiam per Philoclen, praefectum eius, pepigisti et ut bellum adversus nos gerens mare circa Maleum infestum navibus piraticis fecisti et plures prope cives Romanos quam Philippus cepisti atque occidisti, tutiorque Macedoniae ora quam promunturium Maleae commeatus ad exercitus nostros portantibus navibus fuit, proinde parce, sis, fidem ac iura societatis iactare et omissa populari oratione tamquam tyrannus et hostis loquere. ’ sub haec Aristaenus nunc monere Nabim, nunc etiam orare, ut, dum liceret, dum occasio esset, sibi ac fortunis suis consuleret; referre deinde nominatim tyrannos civitatium finitimarum coepit, qui deposito imperio restitutaque libertate suis non tutam modo sed etiam honoratam inter civis senectutem egissent. his dictis in vicem auditisque nox prope diremit colloquium. postero die Nabis Argis se cedere ac deducere praesidium, quando ita Romanis placeret, et captivos et perfugas redditurum dixit; aliud si quid postularent, scriptum ut ederent petiit, ut deliberare cum amicis posset. ita et tyranno tempus datum ad consultandum est, et Quinctius sociorum etiam principibus adhibitis habuit consilium. maximae partis sententia erat perseverandum in bello esse et tollendum tyrannum; numquam aliter tutam libertatem Graeciae fore; satius multo fuisse non moveri bellum adversus eum quam omitti motum; et ipsum velut comprobata dominatione firmiorem futurum auctore iniusti imperii adsumpto populo Romano et exemplo multos in aliis civitatibus ad insidiandum libertati civium suorum incitaturum. ipsius imperatoris animus ad pacem inclinatior erat. videbat enim compulso intra moenia hoste nihil praeter obsidionem restare, eam autem fore diuturnam; non enim Gytheum, quod ipsum tamen traditum, non expugnatum esset, sed Lacedaemonem, validissimam urbem viris armisque, oppugnaturos. unam spem fuisse, si qua admoventibus exercitum dissensio inter ipsos ac seditio excitari posset; cum signa portis prope inferri cernerent, neminem se movisse. adiciebat et cum Antiocho infidam pacem Villium legatum inde redeuntem nuntiare; multo maioribus quam ante terrestribus navalibusque copiis in Europam eum transisse. si occupasset obsidio Lacedaemonis exercitum, quibus aliis copiis adversus regem tam validum ac potentem bellum gesturos? haec propalam dicebat; illa tacita suberat cura, ne novus consul Graeciam provinciam sortiretur et inchoata belli victoria successori tradenda esset. cum adversus tendendo nihil moveret socios, simulando se transire in eorum sententiam omnis in adsensum consilii sui traduxit. ‘bene vertat’ inquit, ‘obsideamus Lacedaemonem, quando ita placet; illud modo ne fallat: [ceterum] cum res tam lenta, quam ipsi scitis, oppugnatio urbium sit et obsidentibus prius saepe quam obsessis taedium adferat, iam nunc hoc ita proponere vos animis oportet, hibernandum circa Lacedaemonis moenia esse. quae mora si laborem tantum ac periculum haberet, ut et animis et corporibus ad sustinenda ea parati essetis, hortarer vos; nunc impensa quoque magna eget in opera, in machinationes et tormenta, quibus tanta urbs oppugnanda est, in commeatus vobis nobisque in hiemem expediendos. itaque, ne aut repente trepidetis aut rem inchoatam turpiter destituatis, scribendum ante vestris civitatibus censeo, explorandum, quid quaeque animi, quid virium habeat. auxiliorum satis superque habeo; sed quo plures sumus, pluribus rebus egebimus. nihil iam praeter nudum solum ager hostium habet, ad hoc hiems accedet ad comportandum ex longinquo difficilis. ’ haec oratio primum animos omnium ad respicienda sua cui u sque domestica mala convertit, segnitiam, invidiam et obtrectationem domi manentium adversus militantis, libertatem difficilem ad consensum, inopiam publicam, malignitatem conferendi ex privato. versis itaque subito voluntatibus faceret, quod e re publica populi Romani sociorumque esse crederet, imperatori permiserunt. inde Quinctius adhibitis legatis tantum tribunisque militum condiciones, in quas pax cum tyranno fieret, has conscripsit: sex mensium indutiae ut essent Nabidi Romanisque et Eumeni regi et Rhodiis; legatos extemplo mitterent Romam T. Quinctius et Nabis, ut pax [ex] auctoritate senatus confirmaretur; et qua die scriptae condiciones pacis editae Nabidi forent, ea dies ut indutiarum principium esset, et ut ex ea die intra decimum diem ab Argis ceterisque oppidis, quae in Argivorum agro essent, praesidia omnia deducerentur vacuaque et libera traderentur Romanis, et ne quod inde mancipium regium publicumve aut privatum educeretur, si qua ante educta forent, dominis recte restituerentur; naves, quas civitatibus maritimis ademisset, redderet neve ipse navem ullam praeter duos lembos, qui non plus quam sedecim remis agerentur, haberet; perfugas et captivos omnibus sociis populi Romani civitatibus redderet et Messeniis omnia, quae comparerent quaeque domini cognossent; exulibus quoque Lacedaemoniis liberos coniuges restitueret, quae earum viros sequi voluissent, invita ne qua exulis comes esset; mercennariorum militum Nabidis, qui aut in civitates suas aut ad Romanos transissent, iis res suae omnes recte redderentur; in Creta insula ne quam urbem haberet; quas habuisset, redderet Romanis; ne quam societatem cum ullo Cretensium aut quoquam alio institueret neu bellum gereret; civitatibus omnibus, quasque [et] ipse restituisset quaeque se suaque in fidem ac dicionem populi Romani tradidissent, omnia praesidia deduceret seque ipse suosque ab iis abstineret; ne quod oppidum neu quod castellum in suo alienove agro conderet; obsides, ea ita futura, daret quinque, quos imperatori Romano placuisset, et filium in iis suum, et talenta centum argenti in praesenti et quinquaginta talenta in singulos annos per annos octo. haec conscripta castris propius urbem motis Lacedaemonem mittuntur. nec sane quicquam eorum satis placebat tyranno, nisi quod praeter spem reducendorum exulum mentio nulla facta erat; maxime autem omnium ea res offendebat, quod et naves et maritimae civitates ademptae erant. fuerat autem ei magno fructui mare, omnem oram a Maleo praedatoriis navibus infestam habenti; iuventutem praeterea civitatium earum ad supplementum longe optimi generis militum habebat. has condiciones quamquam ipse in secreto volutaverat cum amicis, vulgo tamen omnes fama ferebant, vanis, ut ad ceteram fidem, sic ad secreta tegenda satellitum regiorum ingeniis. non tam omnia universi, quam ea, quae ad quemque pertinerent, singuli carpebant. qui exulum coniuges in matrimonio habebant aut ex bonis eorum aliquid possederant, tamquam amissuri, non reddituri indignabantur. servis liberatis a tyranno non irrita modo futura libertas, sed multo foedior, quam fuisset ante, servitus redeuntibus in iratorum dominorum potestatem ante oculos obversabatur. mercennarii milites et pretia militiae casura in pace aegre ferebant et reditum sibi nullum in civitates videbant, infensas non tyrannis magis quam satellitibus eorum. haec inter se primo in circulis serentes fremere; deinde subito ad arma discurrerunt. quo tumultu cum per se satis irritatam multitudinem cerneret tyrannus, contionem advocari iussit. ubi cum ea, quae imperarentur ab Romanis, exposuisset et graviora atque indigniora quaedam falso adfinxisset, et ad singula nunc ab universis, nunc a partibus contionis acclamaretur, interrogavit, quid se respondere ad ea aut quid facere vellent. prope una voce omnes nihil responderi et bellum geri iusserunt; et pro se quisque, qualia multitudo solet, bonum animum habere et bene sperare iubentes, fortis fortunam adiuvare aiebant. his vocibus incitatus tyrannus et Antiochum Aetolosque adiuturos pronuntiat, et sibi ad obsidionem sustinendam copiarum adfatim esse. exciderat pacis mentio ex omnium animis, et in stationes non ultra quieturi discurrunt. paucorum excursio lacessentium et emissa iacula extemplo et Romanis dubitationem, quin bellandum esset, exemerunt. levia inde proelia per quadriduum primum sine ullo satis certo eventu commissa; quinto die prope iusta pugna adeo paventes in oppidum Lacedaemonii compulsi sunt, ut quidam milites Romani terga fugientium caedentes per intermissa, ut tunc erant, moenia urbem intrarint. et tunc quidem Quinctius satis eo terrore coercitis excursionibus hostium nihil praeter ipsius oppugnationem urbis superesse ratus, missis, qui omnis navalis socios a Gytheo accerserent, ipse interim cum tribunis militum ad visendum urbis situm moenia circumvehitur. fuerat quondam sine muro Sparta; tyranni nuper locis patentibus planisque obiecerant murum; altiora loca et difficilia aditu stationibus armatorum pro munimento obiectis tutabantur. ubi satis omnia inspexit, corona oppugnandum ratus omnibus copiis — erant autem Romanorum sociorumque, simul peditum equitumque, simul terrestrium ac navalium copiarum, ad quinquaginta milia hominum — urbem cinxit. alii scalas, alii ignem, alii alia, quibus non oppugnarent modo sed etiam terrerent, portabant. iussi sublato clamore subire undique omnes, ut, qua primum occurrerent quave opem ferrent, ad omnia simul paventes Lacedaemonii ignorarent. quod roboris in exercitu erat, trifariam divisum; parte una a Phoebeo, altera a Dictynneo, tertia ab eo loco, quem Heptagonias appellant — omnia autem haec aperta sine muro loca sunt — adgredi iubet. cum tantus undique terror urbem circumvasisset, primo tyrannus et ad clamores repentinos et ad nuntios trepidos motus, ut quisque maxime laboraret locus, aut ipse occurrebat aut aliquos mittebat; deinde circumfuso undique pavore ita obtorpuit, ut nec dicere, quod in rem esset, nec audire posset nec inops modo consilii sed vix mentis compos esset. Romanos primo sustinebant in angustiis Lacedaemonii, ternaeque acies tempore uno locis diversis pugnabant; deinde crescente certamine nequaquam erat proelium par. missilibus enim Lacedaemonii pugnabant, a quibus se et magnitudine scuti perfacile Romanus tuebatur miles, et quod alii vani, alii leves admodum ictus erant. nam propter angustias loci confertamque turbam non modo ad emittenda cum procursu, quo plurimum concitantur, tela spatium habebant, sed ne ut de gradu quidem libero ac stabili conarentur. itaque ex adverso missa tela nulla in corporibus, rara in scutis haerebant; ab circumstantibus ex superioribus locis vulnerati quidam sunt; mox progressos iam etiam ex tectis non tela modo sed tegulae quoque inopinantis perculerunt. sublatis deinde supra capita scutis continuatisque ita inter se, ut non modo ad caecos ictus sed ne ad inserendum quidem ex propinquo telum loci quicquam esset, testudine facta subibant. et primae angustiae paulisper sua hostiumque refertae turba tenuerunt; postquam in patentiorem viam urbis paulatim urgentes hostem processere, non ultra vis eorum atque impetus sustineri poterant. cum terga vertissent Lacedaemonii et fuga effusa superiora peterent loca, Nabis quidem ut capta urbe trepidans, quanam ipse evaderet, circumspectabat; Pythagoras cum ad cetera animo officioque ducis fungebatur, tum vero unus, ne caperetur urbs, causa fuit; succendi enim aedificia proxima muro iussit. quae cum momento temporis arsissent, ut adiuvantibus ignem, qui alias ad exstinguendum opem ferre solent, ruere in Romanos tecta, nec tegularum modo fragmenta sed etiam ambusta tigna ad armatos pervenire, et flamma late fundi, fumus terrorem etiam maiorem quam periculum facere. itaque et qui extra urbem erant Romanorum, tum maxime impetum facientes recessere a muro, et qui iam intraverant, ne incendio ab tergo oriente intercluderentur ab suis, receperunt sese; et Quinctius, postquam, quid rei esset, vidit, receptui canere iussit. ita iam capta prope urbe revocati in castra redierunt.

ad hic imperator romanus amicitia et societas nos nullus tu sed cum pelops rex lacedaemonius justus atque legitimus facio sum qui ius tyrannus quoque qui postea per vis teneo lacedaemon imperium quia nos bellum nunc punicus nunc gallicus nunc alius ex alius occupo usurpo sicut tu quoque hic macedonicus bellum facio nam quis paruus convenio quam nos qui pro libertas graecia adverro philippus gero bellum cum tyrannus instituo amicitia et tyrannus tam saevus quam qui umquam sum saevus et violens in suus nos verus etiam si argi neque capio per fraudo neque teneo libero omnis graecia lacedaemon quoque vindico in antiquus libertas sum atque in lex suus qui modo tamquam aemulus lycurgus mentio facio an ut ab iassus et bargyliae praesidium philippus deduco cura sum nos argi et lacedaemon duo clarus urbs lumen quondam graecia sub pes tuus relinquo qui titulis nos libero graecia servio deformo at enim cum philippus argivus sentio remitto hic tu ne noster vicis irascaris satis comperio habeo duo aut superus tres in is res non civitas culpa sum tam herculis quam in tu tuus praesidium arcesso accipio in arx nihil sum publicus consilium ago thessali et phocenses et locrensis consensus omnis scio pars philippus sum tamen cum ceterus liberavimus graecia quis tandem censeo in argivus qui insons publicus consilium sum facio servus ad libertas vocator et egeo homo ager divido crimen tu obicio dico non quidem neque ipse mediocris sed quis iste sum prae is qui ab tu tuus cottidie alius super alius facinus edo exhibeo liber contio vel argus vel lacedaemon si audio juvo verus dominatio impotens crimen ut alius omnis vetustus omitto quam caedes argus pythagoras iste gener tuus paene in oculus meus edo quam tu ipse cum iam prope in finis lacedaemonius sum ago dum qui in contio comprehendo omnis audio civis tuus tu in custodia habeo sum pronuntio jubeo vincio produco miser parens qui fallo lugeo vivo scio at enim ut iam ita sum hic quis ad tu romanus hic tu dico libero graecia hic is qui ut liberaris possum mare transjacio terra mare gero bellum tu tamen inquam vester amicitia atque societas proprius non violo quotiens volo tu is arguo facio sed nolo multus summa res complector qui igitur res amicitia violo nempe hic magnus duo si socius meus pro hostis habeo si cum hostis tu conjungo uterque ab tu facio sum nam et meto unus atque idem ius foedo quo et lacedaemon in amicitia noster accipio socius ipse socia nos urbs vis atque arma capio et cum philippus hostis noster non societas solus sed si diuus placeo adfinitas etiam per philoclen praeficio is pepigisti et ut bellum adverro nos gero mare circa maleus infestus navis piraticus facio et multus prope civis romanus quam philippus capio atque occido tueor macedonia os quam promunturium malea commeatus ad exercitus noster porto navis sum proinde parco sum fides atque ius societas iactaris et omitto populor oratio tamquam tyrannus et hostis loquor sub hic aristaenus nunc moneo nabis nunc etiam oro ut dum licet dum occasio sum sui atque fortuna suus consulo refero deinde nominatim tyrannus civitas finitimaris coepio qui depono imperium restituo libertas suus non tueor modo sed etiam honoro inter civis senectus ago hic dictum in vicis audio nox prope disredimo colloquium posterus dies no argus sui cedo atque deduco praesidium quando ita romanus placeo et captivus et perfuga reddo dico alius si quis postulo scribo ut edo peto ut deliberaris cum amicus possum ita et tyrannus tempus do ad consulto sum et quintius socius etiam princeps adhibeo habeo consilium magnus pars sententia sum persevero in bellum sum et tollo tyrannus numquam aliter tueor libertas graecia sum sero multus sum non moveo bellum adverro is quam omitto motus et ipse velut comprobo dominatio firmus sum auctor injustus imperium adsumo populus romanus et exemplum multus in alius civitas ad insidior libertas civis suus incito ipse imperator animus ad pax inclino sum video enim compello intra moenia hostis nihil praeter obsidio resto is autem sum diuturnus non enim gytheum qui ipse tamen trado non expugno sum sed lacedaemon validus urbs vis armus oppugno unus spes sum si qui admoventibus exercitus dissensio inter ipse atque seditio excito possum cum signum porta prope infero cerno nemo sui moveo adicio et cum antiochus infidus pax villius legatus inde redeo nuntiaris multus magnus quam ante terrestris navalis copia in europa is transeo si occupo obsidio lacedaemon exercitus qui alius copia adverro rex tam validus atque potens bellum gero hic propalam dico ille taceo subsum cura ne novus consul graecia provincia sortio et incoho bellum victoria successor trado sum cum adverro tendo nihil moveo socius simulo sui transeo in is sententia omnis in assensus consilium suus traduco bene verto inquam obsideamus lacedaemon quando ita placeo ille modo ne fallo ceterum cum res tam lentus quam ipse scio oppugnatio urbs sum et obsido prior saepe quam obsedeo taedium affero iam nunc hic ita propono tu animus oportet hiberno circa lacedaemon moenia sum qui mora si labor tantus atque periculum habeo ut et animus et corpus ad sustineo is paro edo horto tu nunc impensa quoque magnus egeo in opus in machinatio et tormentum qui tantus urbs oppugno sum in commeatus tu nos in hiems expedio itaque ne aut repens trepido aut res incoho turpis destituo scribo ante vester civitas censeo exploro quis quisque animus quis vis habeo auxilia satis supo habeo sed quo multus sum multus res egeo nihil iam praeter nudus solus ager hostis habeo ad hic hiems accedo ad comporto ex longinquus difficilis hic oratio primus animus omnis ad respicio suus qui quintus sque domesticus malus converto segnitiam invidia et obtrectatio domus maneo adverro milito libertas difficilis ad consensus inopia publicus malignitas confero ex privo verro itaque subeo voluntas facio qui e res publicus populus romanus socius sum credo imperator permitto inde quintius adhibeo legatus tantus tribunus miles condicio in qui pax cum tyrannus fio hic conscribo sex mensis indutiae ut sum nabidi romanus et eumenes rex et rhodius legatus extemplo mitto roma t quintius et no ut pax ex auctoritas senatus confirmo et qui dies scribo condicio pax edo nabidi sum is dies ut indutiaris principium sum et ut ex is dies intra decimus dies ab argus ceter oppidum qui in argivus ager sum praesidium omnis deduco vacuus et liber trado romanus et ne qui inde mancipium regius publicumve aut privo educo si qui ante educo sum dominus rectus restituo navo qui civitas maritimus adimo reddo neve ipse navo ullus praeter duo lembus qui non multus quam sedecim remi ago habeo perfuga et captivus omnis socius populus romanus civitas reddo et messenius omnis qui compareo quisque dominus cognosco exulis quoque lacedaemonius liber coniunx restituo qui is vir sequor volo invito ne qui exulis comes sum mercenarius miles nabidis qui aut in civitas suus aut ad romanus transeo is res suus omnis rectus reddo in creta insula ne quam urbs habeo qui habeo reddo romanus ne quam societas cum ullus cretensis aut quoquam alius instituo neu bellum gero civitas omnis quisque et ipse restituo quisque sui suum in fides atque dicio populus romanus trado omnis praesidium deduco sequor ipse suus ab is abstineo ne qui oppidum neu qui castellum in suus alienove ager condo obses is ita sum do quinque qui imperator romanus placeo et filius in is suus et talentum centum argentum in praesens et quinquaginta talentum in singuli annus per annus octo hic conscribo castrum propius urbs moveo lacedaemon mitto neque sanus quisquam is satis placeo tyrannus nisi qui praeter spes reduco exsul mentior nullus facio sum magnus autem omnis is res offendo qui et navo et maritimus civitas adimo sum sum autem is magnus fructus mare omnis ora ab maleus praedatorius navis infestus habeo iuventus praeterea civitas is ad supplementum longus bonus genus miles habeo hic condicio quamquam ipse in secretum volutaverat cum amicus vulgo tamen omnis fama fero vanus ut ad ceter fides sic ad secerno tego satelles regius ingenium non tam omnis universus quam is qui ad quisque pertineo singuli carpo qui exsul coniunx in matrimonium habeo aut ex bonus is aliquis possederant tamquam amitto non reddo indignor servio libero ab tyrannus non irrito modo sum libertas sed multus foedus quam sum ante servio redeo in irator dominus potestas ante oculus obverso mercenarius miles et pretium militia cado in pax aeger fero et redeo sui nullus in civitas video infensus non tyrannus magis quam satelles is hic inter sui primus in circulus sero fremo deinde subeo ad arma discurro quo tumultus cum per sui satis irrito multitudo cerno tyrannus contio advocaris iubeo ubi cum is qui impero ab romanus expono et gravis atque indignus quidam fallo affingo et ad singulus nunc ab universus nunc ab pars contio acclamo interrogo quis sui respondeo ad is aut quis facio volo prope unus vox omnis nihil respondeo et bellum gero jubeo et pro sui quisque qualis multitudo soleo bonus animus habeo et bene spero jubeo fortis fortuna adiuvaris aio hic vox incito tyrannus et antiochus aetoli adjuvo pronuntio et sui ad obsidio sustineo copia affatim sum excido pax mentior ex omnis animus et in statio non ultra quiesco discurro paucus excursio lacesso et emitto jaculus extemplo et romanus dubitatio quin bellor sum eximo levis inde proelio per quadriduum primus sine ullus satis certus evenio committo quintus dies prope iustus pugno adeo paveo in oppidum lacedaemonius compello sum ut quidam miles romanus tergum fugio caedo per intermissus ut tunc sum moenia urbs intro et tunc quidem quintius satis is terror coerceo excursio hostis nihil praeter ipse oppugnatio urbs supersum reor mitto qui omnis naval socius ab gytheum arcesso ipse interim cum tribunus miles ad viso urbs sino moenia circumvehor sum quondam sine murus spartum tyrannus nuper locus pateo planus objacio murus alo locum et difficilis aditus statio armator pro munimentum objecta tuto ubi satis omnis inspicio corona oppugno reor omnis copia sum autem romanus socius simul pedes equio simul terrestris atque navalis copia ad quinquaginta mille homo urbs cingo alius scala alius ignis alius alius qui non oppugno modo sed etiam terreo porto iubeo tollo clamor subeo undique omnis ut qui primus occurro qui ops fero ad omnis simul paveo lacedaemonius ignoro qui robur in exercitus sum trifariam divido pars unus ab phoebeus alter ab dictynneo tertius ab is locus qui heptagoniae appello omnis autem hic apertus sine murus locum sum aggredior iubeo cum tantus undique terror urbs circumvasisset primus tyrannus et ad clamor repentinus et ad nuntius trepidus moueo ut quisque magnus laboro locus aut ipse occurro aut aliquis mitto deinde circumfundo undique pavor ita obtorpesco ut neque dico qui in res sum neque audio possum neque inops modo consilium sed vix mens compos sum romanus primus sustineo in angustia lacedaemonius terni acies tempus unus locus diverto pugno deinde cresco certamen nequaquam sum proelium par missilis enim lacedaemonius pugno ab qui sui et magnitudo scutum perfacilis romanus tueor miles et qui alius vanus alius levo admodum iacio sum nam propter angustiae locus confercio turba non modo ad emitto cum procursus quo multus concito telum spatium habeo sed ne ut de gradus quidem liber atque stabilis conor itaque ex adverso mitto telum nullus in corpus rarus in scutum haereo ab circumsto ex superus locus vulnero quidam sum mox progredior iam etiam ex tectum non telum modo sed tegula quoque inopinor percello tollo deinde supra caput scutum continuo ita inter sui ut non modo ad caecus iacio sed ne ad insero quidem ex propinquo telis locus quisquam sum testudo facio subeo et primus angustia paulisper suus hostis refercio turba teneo postquam in pateo via urbs paulatim urgeo hostis procedo non ultra volo is atque impetus sustineo possum cum tergum verto lacedaemonius et fuga effundo superus peto locum no quidem ut capio urbs trepido quisnam ipse evado circumspecto pythagoras cum ad ceterus animus officio dux fungor tum verus unus ne capio urbs causa sum succendo enim aedificium propior murus iubeo qui cum momentum tempus ardeo ut adjuvo ignis qui alius ad exstinguo ops fero soleo ruo in romanus tectum neque tegularis modo fragmentum sed etiam amburo tignum ad armatus pervenio et flamma latus fundo fumus terror etiam magnus quam periculum facio itaque et qui extra urbs sum romanus tum magnus impetus facio recedo ab murus et qui iam intro ne incendium ab tergum orior intercludo ab suus recipio sui et quintius postquam quis res sum video receptus cano iubeo ita iam capio prope urbs revoco in castrum redeo


postquam consules dilectu habito profecti in provincias sunt, tum T. Quinctius postulavit, ut de iis, quae cum decem legatis ipse statuisset, senatus audiret eaque, si videretur, auctoritate sua confirmaret; id eos facilius facturos, si legatorum verba, qui ex universa Graecia et magna parte Asiae quique ab regibus venissent, audissent. eae legationes a C. Scribonio praetore urbano in senatum introductae sunt, benigneque omnibus responsum. cum Antiocho quia longior disceptatio erat, decem legatis, quorum pars aut in Asia aut Lysimachiae apud regem fuerant, delegata est. T. Quinctio mandatum, ut adhibitis iis legatorum regis verba audiret responderetque iis, quae ex dignitate atque utilitate populi Romani responderi possent. Menippus et Hegesianax principes regiae legationis erant. ex iis Menippus ignorare se dixit, quidnam perplexi sua legatio haberet, cum simpliciter ad amicitiam petendam iungendamque societatem venissent. esse autem tria genera foederum, quibus inter se paciscerentur amicitias civitates regesque: unum, cum bello victis dicerentur leges; ubi enim omnia ei, qui armis plus posset, dedita essent, quae ex iis habere victos, quibus multari eos velit, ipsius ius atque arbitrium esse; alterum, cum pares bello aequo foedere in pacem atque amicitiam venirent; tunc enim repeti reddique per conventionem res et, si quarum turbata bello possessio sit, eas aut ex formula iuris antiqui aut ex partis utriusque commodo componi; tertium esse genus, cum, qui numquam hostes fuerint, ad amicitiam sociali foedere inter se iungendam coeant; eos neque dicere nec accipere leges; id enim victoris et victi esse. ex eo genere cum Antiochus esset, mirari se, quod Romani aequum censeant leges ei dicere, quas Asiae urbium liberas et immunis, quas stipendiarias esse velint, quas intrare praesidia regia regemque vetent. cum Philippo enim hoste pacem, non cum Antiocho amico societatis foedus ita sanciendum esse.

postquam consul delectus habeo proficiscor in provincia sum tum t quintius postulo ut de is qui cum decem legatus ipse statuo senatus audio is si video auctoritas suus confirmo is is facilis facio si legatus verbum qui ex universus graecia et magnus pars asia quisque ab rex venio audio is legatio ab que scribonius praetor urbanus in senatus introduco sum benignus omnis responsum cum antiochus quia longus disceptatio sum decem legatus qui pars aut in asia aut lysimachia apud rex sum delego sum t quintius mando ut adhibeo is legatus rex verbum audio respondeo is qui ex dignitas atque utilitas populus romanus respondeo possum menippus et hegesianax princeps regia legatio sum ex is menippus ignoro sui dico quisnam perplexus suus legatio habeo cum simplex ad amicitia peto jungo societas venio sum autem tres genus foedus qui inter sui pacisco amicitia civitas rego unus cum bellum vinco dico lex ubi enim omnis is qui arma multus possum dedo sum qui ex is habeo vinco qui multo is volo ipse ius atque arbitrium sum alter cum par bellum aequus foedus in pax atque amicitia venio tunc enim repeto reddo per conventio res et si qui turbo bellum possessio sum is aut ex formula ius antiquus aut ex pars uterque commodum compono tertius sum genus cum qui numquam hostis sum ad amicitia social foedus inter sui jungo coeo is neque dico neque accipio lex is enim victor et vinco sum ex is genus cum antiochus sum miror sui qui romanus aequus censeo lex is dico qui asia urbs libero et immunis qui stipendiarius sum volo qui intro praesidium regius rex veto cum philippus enim hostis pax non cum antiochus amicus societas foedus ita sancio sum


cum terra marique tantum belli circumstaret tyrannum, et prope nulla spes esset vere vires suas hostiumque aestimanti, non tamen omisit bellum, sed et a Creta mille delectos iuventutis eorum excivit, cum mille iam haberet, et tria milia mercennariorum militum, decem milia popularium cum castellanis agrestibus in armis habuit et fossa valloque urbem communivit; et, ne quid intestini motus oreretur, metu et acerbitate poenarum tenebat animos, quoniam, ut salvum vellent tyrannum, sperare non poterat. cum suspectos quosdam civium haberet, eductis in campum omnibus copiis — Dromon ipsi vocant — positis armis ad contionem vocari iubet Lacedaemonios atque eorum contioni satellites armatos circumdedit; et pauca praefatus, cur sibi omnia timenti caventique ignoscendum in tali tempore foret, et ipsorum referre, si quos suspectos status praesens rerum faceret, prohiberi potius, ne quid moliri possint, quam puniri molientis; itaque quosdam se in custodia habiturum, donec ea, quae instet, tempestas praetereat; hostibus repulsis, a quibus, si modo proditio intestina satis caveatur, minus periculi esse, extemplo eos emissurum — : sub haec citari nomina octoginta ferme principum iuventutis iussit atque eos, ut quisque ad nomen responderat, in custodiam tradidit; nocte insequenti omnes interfecti. Ilotarum deinde quidam — hi sunt iam inde antiquitus castellani, agreste genus —, transfugere voluisse insimulati per omnis vicos sub verberibus acti necantur. hoc terrore obstipuerant multitudinis animi ab omni conatu novorum consiliorum. intra munitiones copias continebat, nec parem se ratus, si dimicare acie vellet, et urbem relinquere tam suspensis et incertis omnium animis metuens.

cum terra mare tantus bellum circumsto tyrannus et prope nullus spes sum verus vireo suus hostis aestimo non tamen omitto bellum sed et ab creta mille deligo iuventus is excio cum mille iam habeo et tres mille mercenarius miles decem mille popularis cum castellanus agrestis in arma habeo et fossa vallo urbs communio et ne quis intestinus moueo orior metus et acerbitas poena teneo animus quoniam ut salvus volo tyrannus spero non possum cum suspicio quidam civis habeo educo in campus omnis copia dromo ipse voco pono arma ad contio vocaris iubeo lacedaemonii atque is contio satelles armatus circumdo et paucus praefor cur sui omnis timeo caventique ignosco in talis tempus sum et ipse refero si qui suspicio status praesens res facio prohibeo potis ne quis molior possum quam punior molior itaque quidam sui in custodia habeo donec is qui insto tempestas praetereo hostis repello ab qui si modo proditio intestinum satis caveatur paruus periculum sum extemplo is emitto sub hic citaris nomen octoginta ferme princeps iuventus iubeo atque is ut quisque ad nomen respondeo in custodia trado nox insequor omnis interfacio ilotaris deinde quidam hic sum iam inde antiquus castellanus agrestis genus transfugio volo insimulo per omnis vicus sub verber ago neco hic terror obstipesco multitudo animus ab omnis conatus novum consilium intra munitio copia contineo neque par sui reor si dimicaris acies volo et urbs relinquo tam suspendo et incertus omnis animus metuo


haec cum contra legem proque lege dicta essent, aliquanto maior frequentia mulierum postero die sese in publicum effudit, unoque agmine omnes Brutorum ianuas obsederunt, qui collegarum rogationi intercedebant, nec ante abstiterunt, quam remissa intercessio ab tribunis est. nulla deinde dubitatio fuit, quin omnes tribus legem abrogarent. viginti annis post abrogata est quam lata.

hic cum contra lex pro lex dictum sum aliquantus magnus frequentia mulier posterus dies sui in publicus effundo unus agmen omnis brutor janua obsedeo qui collega rogatio intercedo neque ante absisto quam remitto intercessio ab tribunus sum nullus deinde dubitatio sum quin omnis tres lex abrogo viginti annus post abrogo sum quam fero


difficilius bellum in Turdetania praetori P. Manlio Celtiberi mercede exciti ab hostibus, sicut ante dictum est, faciebant. itaque eo consul accersitus litteris praetoris legiones duxit. ubi eo venit, castra separatim Celtiberi et Turdetani habebant. cum Turdetanis extemplo levia proelia incursantes in stationes eorum Romani facere semperque victores ex quamvis temere coepto certamine abire. ad Celtiberos in colloquium tribunos militum ire consul atque iis trium condicionum electionem ferre iubet, priman, si transire ad Romanos velint et duplex stipendium accipere, quam quantum a Turdetanis pepigissent; alteram, si domos abire, publica fide accepta, nihil eam rem noxiae futuram, quod hostibus se Romanorum iunxissent; tertiam, si utique bellum placeat, diem locumque constituant, ubi secum armis decernant. a Celtiberis dies ad consultandum petita. concilium immixtis Turdetanis habitum magno cum tumultu; eo minus decerni quicquam potuit. cum incerta bellum an pax cum Celtiberis essent, commeatus tamen haud secus quam in pace ex agris castellisque hostium Romani portabant, deni saepe munimenta eorum, velut communi pacto commercio, privatis indutiis ingredientes. consul ubi hostis ad pugnam elicere nequit, primum praedatum sub signis aliquot expeditas cohortis in agrum integrae regionis ducit, deinde audito, Saguntiae Celtiberum omnis sarcinas impedimentaque relicta, eo pergit ducere ad oppugnandum. postquam nulla moventur re, persoluto stipendio non suis modo sed etiam praetoris militibus relictoque omni exercitu in castris praetoris ipse cum septem cohortibus ad Hiberum est regressus. ea tam exigua manu oppida aliquot cepit. defecere ad eum Sedetani, Ausetani, Suessetani. Lacetanos, deviam et silvestrem gentem, cum insita feritas continebat in armis, tum conscientia, dum consul exercitusque Turdulo bello esset occupatus, depopulatorum subitis incursionibus sociorum. igitur ad oppidum eorum oppugnandum consul ducit non Romanas modo cohortes, sed iuventutem etiam merito infensorum iis sociorum. oppidum longum, in latitudinem haudquaquam tantundem patens habebant. quadringentos inde ferme passus constituit signa. ibi delectarum cohortium stationem relinquens praecepit iis, ne se ex eo loco ante moverent, quam ipse ad eos venisset; ceteras copias ad ulteriorem partem urbis circumducit. maximum ex omnibus auxiliis numerum Suessetanae iuventutis habebat; eos ad murum oppugnandum subire iubet. quorum ubi arma signaque Lacetani cognovere, memores, quam saepe in agro eorum impune persultassent, quotiens ipsos signis collatis fudissent fugassentque, patefacta repente porta universi in eos erumpunt. vix clamorem eorum nedum impetum Suessetani tulere. quod postquam, sicut futurum ratus erat, consul fieri etiam vidit, equo citato subter murum hostium ad cohortes avehitur atque eas arreptas, effusis omnibus ad sequendos Suessetanos, qua silentium ac solitudo erat, in urbem inducit priusque omnia cepit, quam se reciperent Lacetani. mox ipsos nihil praeter arma habentis in deditionem accepit. confestim inde victor ad Bergium castrum ducit. receptaculum id maxime praedonum erat, et inde incursiones in agros pacatos provinciae eius fiebant. transfugit inde ad consulem princeps Bergistanus et purgare se ac popularis coepit: non esse in manu ipsis rem publicam; praedones receptos totum suae potestatis id castrum fecisse. consul eum domum redire conficta aliqua probabili, cur afuisset, causa iussit; cum se muros subisse cerneret intentosque praedones ad tuenda moenia esse, tum uti cum suae factionis hominibus meminisset arcem occupare. id, uti praeceperat, factum; repente anceps terror hinc muros ascendentibus Romanis, illinc arce capta barbaros circumvasit. huius potitus loci consul eos, qui arcem tenuerant, liberos esse cum cognatis suaque habere iussit, Bergistanos ceteros quaestori ut venderet imperavit, de praedonibus supplicium sumpsit. pacata provincia vectigalia magna instituit ex ferrariis argentariisque, quibus tum institutis locupletior in dies provincia fuit. ob has res gestas in Hispania supplicationem in triduum patres decreverunt.

difficilis bellum in turdetania praetor p manlius celtiberi merces excio ab hostis sicut ante dico sum facio itaque is consul arcesso littera praetor legio duco ubi is venio castrum separatim celtiberi et turdetani habeo cum turdetani extemplo levis proelio incurso in statio is romanus facio semper victor ex quivis temere coepio certamen abeo ad celtiberi in colloquium tribunus miles eo consul atque is tres condicio electio fero iubeo priman si transeo ad romanus volo et duplex stipendium accipio quam quantus ab turdetani pepigissent alter si domus abeo publicus fides accipio nihil is res noxia sum qui hostis sui romanus jungo tertius si utique bellum placeo dies locus constituo ubi sui arma decerno ab celtiberi dies ad consulto peto concilium immisceo turdetani habitus magnus cum tumultus is paruus decerno quisquam possum cum incertus bellum an pax cum celtiberi sum commeatus tamen haud secus quam in pax ex ager castellum hostis romanus porto deni saepe munimentum is velut communis pacisco commercium privo indutiae ingredior consul ubi hostis ad pugna elices nequeo primus praedor sub signum aliquot expedio cohors in ager integer regio duco deinde audio saguntiae celtiberi omnis sarcina impedimentum relinquo is pergo duco ad oppugno postquam nullus moveo res persolvo stipendium non suus modo sed etiam praetor miles relinquo omnis exercitus in castrum praetor ipse cum septem cohors ad hiberus sum regredior is tam exiguus manus oppidum aliquot capio deficio ad is sedetani ausetanus suessetanus lacetani devius et silvestris gens cum inquiro ferio contineo in arma tum conscientia dum consul exerceo turdulus bellum sum occupo depopulator subeo incursio socius igitur ad oppidum is oppugno consul duco non romanus modo cohors sed iuventus etiam mereo infensor is socius oppidum longus in latitudo haudquaquam tantus pateo habeo quadringenti inde ferme patior constituo signum ibi delectaris cohors statio relinquo praecipio is ne sui ex is locus ante moveo quam ipse ad is venio ceterus copia ad ulter pars urbs circumduco magnus ex omnis auxilium numerus suessetanus iuventus habeo is ad murus oppugno subeo iubeo qui ubi arma signo lacetani cognosco memor quam saepe in ager is impunis persulto quotiens ipse signum confero fundo fugo patefacio repens porto universus in is erumpo vix clamor is nedum impetus suessetanus fero qui postquam sicut sum reor sum consul fio etiam video equus cito subter murus hostis ad cohors aveho atque is arrepo effundo omnis ad sequor suessetani qui silentium atque solitudo sum in urbs induco prior omnis capio quam sui recipio lacetani mox ipse nihil praeter arma habeo in deditio accipio confestim inde victor ad bergium castra duco receptaculis is magnus praedo sum et inde incursio in ager pacatos provincia is fio transfugio inde ad consul princeps bergistanus et purgaris sui atque popularis coepio non sum in manus ipse res publicus praedo recipio totus suus potestas is castra facio consul is domus redeo confingo aliqui probabilis cur asum causa iubeo cum sui murus subeo cerno intendo praedo ad tueor moenia sum tum uti cum suus factio homo memini arx occuparis is uti praecipio facio repens anceps terror hinc murus ascendo romanus illinc arx capio barbarus circumvasit hic potior locus consul is qui arx teneo liber sum cum cognatus suum habeo iubeo bergistani ceterus quaestor ut vendo impero de praedo supplicium sumo paco provincia vectigalis magnus instituo ex ferraria argentarius qui tum institus locupletior in dies provincia sum ob hic res gero in hispania supplicatio in triduum pater decerno


iam tunc Emporiae duo oppida erant muro divisa. unum Graeci habebant, a Phocaea, unde et Massilienses, oriundi, alterum Hispani; sed Graecum oppidum in mare expositum totum orbem muri minus quadringentos passus patentem habebat, Hispanis retractior a mari trium milium passuum in circuitu murus erat. tertium genus Romani coloni ab divo Caesare post devictos Pompei liberos adiecti. nunc in corpus unum confusi omnes Hispanis prius, postremo et Graecis in civitatem Romanam adscitis. miraretur, qui tum cerneret, aperto mari ab altera parte, ab altera Hispanis, tam fera et bellicosa gente, obiectis quae res eos tutaretur. disciplina erat custos infirmitatis, quam inter validiores optime timor continet. partem muri versam in agros egregie munitam habebant, una tantum in eam regionem porta imposita, cuius adsiduus custos semper aliquis ex magistratibus erat. nocte pars tertia civium in muris excubabat; neque moris causa tantum aut legis, sed quanta si hostis ad portas esset et servabant vigilias et circumibant cura. Hispanum neminem in urbem recipiebant; ne ipsi quidem temere urbe excedebant. ad mare patebat omnibus exitus. porta ad Hispanorum oppidum versa numquam nisi frequentes, pars tertia fere, cuius proxima nocte vigiliae in muris fuerant, egrediebantur. causa exeundi haec erat: commercio eorum Hispani, imprudentes maris, gaudebant mercarique et ipsi ea, quae externa navibus inveherentur, et agrorum exigere fructus volebant. huius mutui usus desiderium, ut Hispana urbs Graecis pateret, faciebat. erant etiam eo tutiores, quod sub umbra Romanae amicitiae latebant, quam sicut minoribus viribus quam Massilienses, pari colebant fide. tum quoque consulem exercitumque comiter ac benigne acceperunt. paucos ibi moratus dies Cato, dum exploraret, ubi et quantae hostium copiae essent, ut ne mora quidem segnis esset, omne id tempus exercendis militibus consumpsit. id erat forte tempus anni, ut frumentum in areis Hispani haberent; itaque redemptoribus vetitis frumentum parare ac Romam dimissis ‘bellum’ inquit ‘ se ipsum alet’. profectus ab Emporiis agros hostium urit vastatque, omnia fuga et terrore complet.

iam tunc emporiae duo oppidum sum murus divido unus graecum habeo ab phocaea unde et massiliensis orior alter hispanus sed graecus oppidum in mare expono totus orbis murus paruus quadringenti patior pateo habeo hispanus retraho ab mare tres mille passus in circuitus murus sum tertius genus romanus colonus ab divus caesaris post devinco pompejus liber adicio nunc in corpus unus confundo omnis hispanus prior postremo et graecum in civitas romanus adscio miro qui tum cerno aperio mare ab alter pars ab alter hispanus tam ferus et bellicosus gens objecta qui res is tuto disciplina sum custos infirmitas quam inter validus optume timor contineo pars murus verro in ager egregius munio habeo unus tantus in is regio porto impono qui assiduus custos semper aliquis ex magistratus sum nox pars tertius civis in murus excubo neque mos causa tantus aut lex sed quantus si hostis ad porta sum et servo vigilia et circumeo cura hispanus nemo in urbs recipio ne ipse quidem temere urbs excedo ad mare pateo omnis exitus porto ad hispanus oppidum verso numquam nisi frequens pars tertius fere qui propior nox vigilia in murus sum egredior causa exeo hic sum commercium is hispanus imprudens mare gaudeo mercor et ipse is qui externus navis inveho et ager exigo fructus volo hic mutuus utor desiderium ut hispanus urbs graecum pateo facio sum etiam is tueor qui sub umbra romanus amicitia lateo quam sicut paruus vis quam massiliensis par colo fides tum quoque consul exerceo comis atque benignus accipio paucus ibi moror dies cato dum exploro ubi et quantus hostis copia sum ut ne mora quidem segnis sum omnis is tempus exerceo miles consumo is sum fors tempus annus ut frumentum in areis hispanus habeo itaque redemptor veto frumentum paro atque roma dimitto bellum inquam sui ipse alo proficiscor ab emporiae ager hostis uro vastatque omnis fuga et terror compleo


cum hic status rerum in Italia Hispaniaque esset, T. Quinctio in Graecia ita hibernis actis, ut exceptis Aetolis, quibus nec pro spe victoriae praemia contigerant, nec diu quies placere poterat, universa Graecia simul pacis libertatisque perfruens bonis egregie statu suo gauderet nec magis in bello virtutem Romani ducis quam in victoria temperantiam iustitiamque et moderationem miraretur, senatus consultum, quo bellum adversus Nabim Lacedaemonium decretum erat, adfertur. quo lecto Quinctius conventum Corinthum omnium sociarum civitatium legationibus in diem certam edicit. ad quam ubi frequentes undique principes convenerunt, ita uti ne Aetoli quidem abessent, tali oratione est usus: ‘bellum adversus Philippum non magis communi animo consilioque Romani et Graeci gesserunt, quam utrique suas causas belli habuerunt. nam et Romanorum amicitiam nunc Carthaginiensis hostis eorum iuvando, nunc hic sociis nostris oppugnandis violaverat et in vos talis fuit, ut nobis, etiam si nostrarum oblivisceremur iniuriarum, vestrae iniuriae satis digna causa belli fuerit. hodierna consultatio tota ex vobis pendet. refero enim ad vos, utrum Argos, sicut scitis ipsi, ab Nabide occupatos pati velitis sub dicione eius esse, an aequum censeatis nobilissimam vetustissimamque civitatem, in media Graecia sitam, repeti in libertatem et eodem statu quo ceteras urbes Peloponnesi et Graeciae esse, haec consultatio, ut videtis, tota de re pertinente ad vos est; Romanos nihil contingit, nisi quatenus liberatae Graeciae unius civitatis servitus non plenam nec integram gloriam esse sinit. ceterum, si vos nec cura eius civitatis nec exemplum nec periculum movet, ne serpat latius contagio eius mali, nos aequi bonique facimus. de hac re vos consulo, staturus eo, quod plures censueritis.’

cum hic status res in italia hispania sum t quintius in graecia ita hibernus ago ut excipio aetolus qui neque pro spes victoria praemium contingo neque diu quies placeo possum universus graecia simul pax libertas perfruor bonus egregius status suus gaudeo neque magis in bellum virtus romanus dux quam in victoria temperantia justitia et moderatio miro senatus consulo quo bellum adverro nabis lacedaemonius decretum sum affero quo lectus quintius convenio corinthus omnis socius civitas legatio in dies certus edico ad quam ubi frequens undique princeps convenio ita uti ne aetolus quidem absum talis oratio sum utor bellum adverro philippus non magis communis animus consilior romanus et graecum gero quam uterque suus causa bellum habeo nam et romanus amicitia nunc carthaginiensis hostis is juvo nunc hic socius noster oppugno violo et in tu talis sum ut nos etiam si nostraris oblivisceremur iniuriaris vester iniuria satis dignus causa bellum sum hodiernus consultatio totus ex tu pendeo refero enim ad tu utrum argi sicut scio ipse ab nabide occupo patior volo sub dicio is sum an aequus censeo nobilis vetustissimamque civitas in medius graecia sino repeto in libertas et idem status quo ceterus urbs peloponnesius et graecia sum hic consultatio ut video totus de res pertineo ad tu sum romanus nihil contingo nisi quatenus libero graecia unus civitas servio non plenus neque integer gloria sum sino ceterum si tu neque cura is civitas neque exemplum neque periculum moveo ne serpo fero contagio is malus nos aequum bonus facio de hic res tu consulo sto is qui multus censeo


coloniae civium Romanorum eo anno deductae sunt Puteolos, Volturnum, Liternum, treceni homines in singulas. item Salernum Buxentumque coloniae civium Romanorum deductae sunt. deduxere triumviri Ti. Sempronius Longus , qui tum consul erat, M. Servilius , Q. Minucius Thermus . ager divisus est, qui Campanorum fuerat. Sipontum item in agrum, qui Arpinorum fuerat, coloniam civium Romanorum alii triumviri, D. Iunius Brutus , M. Baebius Tamphilus , M. Helvius , deduxerunt. Tempsam item et Crotonem coloniae civium Romanorum deductae. Tempsanus ager de Bruttiis captus erat; Bruttii Graecos expulerant; Crotonem Graeci habebant. triumviri Cn. Octavius , L. Aemilius Paulus , C. Laetorius Crotonem , Tempsam L. Cornelius Merula , Q. , C. Salonius deduxerunt.

colonia civis romanus is annus deduco sum puteoli vulturnus liternum treceni homo in singulus item salernus buxentum colonia civis romanus deduco sum deduco triumviri tiberius sempronius longus qui tum consul sum m servilis q minucius thermus ager divido sum qui campanus sum sipontum item in ager qui arpini sum colonia civis romanus alius triumviri d junius brutus m baebius tamphilus m helvus deduco temesa item et croto colonia civis romanus deduco tempsanus ager de bruttius capio sum bruttius graeci expello croto graecum habeo triumviri cn octavus l aemilius paulus que laetorius croto temesa l cornelius merula q que salonius deduco


censorum inde comitia sunt habita. creati censores Sex. Aelius Paetus et C. Cornelius Cethegus . principem senatus P. Scipionem consulem, quem et priores censores legerant, legerunt. tris omnino senatores, neminem curuli honore usum, praeterierunt, gratiam quoque ingentem apud eum ordinem pepererunt, quod ludis Romanis aedilibus curulibus imperarunt, ut loca senatoria secernerent a populo; nam antea in promiscuo spectabant. equitibus quoque perpaucis adempti equi, nec in ullum ordinem saevitum. atrium Libertatis et villa publica ab iisdem refecta amplificataque.

censor inde comitium sum habeo creo censor sex aelius paetus et que cornelius cethegus princeps senatus p scipio consul qui et prior censor lego lego tres omnino senator nemo curulis honor usus praetereo gratia quoque ingens apud is ordo pario qui ludus romanus aedilis curulis impero ut locum senatorius secerno ab populus nam antea in promiscuus specto eques quoque perpaucus adimo equus neque in ullus ordo saevio atrium libertas et villa publicus ab idem reficio amplifico


post haec tribuni quoque plebi, qui se intercessuros professi erant, cum pauca in eandem sententiam adiecissent, tum L. Valerius pro rogatione ab se promulgata ita disseruit: ‘ si privati tantummodo ad suadendum dissuadendumque id, quod ab nobis rogatur, processissent, ego quoque, cum satis dictum pro utraque parte existimarem, tacitus suffragia vestra expectassem; nunc cum vir gravissimus, consul M. Porcius , non auctoritate solum, quae tacita satis momenti habuisset, sed oratione etiam longa et accurata insectatus sit rogationem nostram, necesse est paucis respondere. qui tamen plura verba in castigandis matronis quam in rogatione nostra dissuadenda consumpsit, et quidem ut in dubio poneret, utrum id, quod reprenderet, matronae sua sponte an nobis auctoribus fecissent. rem defendam, non nos, in quos iecit magis hoc consul verbo tenus, quam ut re insimularet. coetum et seditionem et interdum secessionem muliebrem appellavit, quod matronae in publico vos rogassent, ut legem in se latam per bellum temporibus duris in pace et florenti ac beata re publica abrogaretis. verba magna, quae rei augendae causa conquirantur, et haec et alia esse scio, et M. Catonem oratorem non solum gravem sed interdum etiam trucem esse scimus omnes, cum ingenio sit mitis. nam quid tandem novi matronae fecerunt, quod frequentes in causa ad se pertinente in publicum processerunt? numquam ante hoc tempus in publico apparuerunt? tuas adversus te Origines revolvam. accipe, quotiens id fecerint, et quidem semper bono publico. iam a principio, regnante Romulo, cum

post hic tribunus quoque plebs qui sui intercedo profiteor sum cum paucus in idem sententia adicio tum l valerius pro rogatio ab sui promulgo ita disseruio si privo tantummodo ad suadeo dissuadeo is qui ab nos rogo procedo ego quoque cum satis dico pro uter pars existimaris taceo suffragium vester expectassem nunc cum vir gravis consul m porcius non auctoritas solus qui taceo satis momentum habeo sed oratio etiam longus et accuro insector sum rogatio noster necesse sum paucus respondeo qui tamen multus verbum in castigo matrona quam in rogatio noster dissuadeo consumo et quidem ut in dubius pono utrum is qui reprehendo matrona suus sponte an nos auctor facio res defendo non nos in qui jacio magis hic consul verbum tenus quam ut res insimulo coitus et seditio et interdum secessio muliebris appello qui matrona in publicus tu rogo ut lex in sui fero per bellum tempus durus in pax et floreo atque beatus res publicus abrogo verbum magnus qui res augeo causa conquaero et hic et alius sum scio et m cato orator non solus gravis sed interdum etiam trux sum scio omnis cum ingenium sum mitis nam quis tandem nosco matrona facio qui frequens in causa ad sui pertineo in publicus procedo numquam ante hic tempus in publicus appareo tuus adverro tu origo revolvo accipio quotiens is facio et quidem semper bonus publicus iam ab principium regno romulus cum


aedes eo anno aliquot dedicatae sunt: una Iunonis Matutae in foro olitorio, vota locataque quadriennio ante a C. Cornelio consule Gallico bello; censor idem dedicavit; altera Fauni; aediles eam biennio ante ex multaticio argento faciendam locarant C. Scribonius et Cn. Domitius , qui praetor urbanus eam dedicavit. et aedem Fortunae Primigeniae in colle Quirinali dedicavit Q. Marcius Ralla , duumvir ad id ipsum creatus; voverat eam decem annis ante Punico bello P. Sempronius Sophus consul, locaverat idem censor. et in insula Iovis aedem C. Servilius duumvir dedicavit; vota erat sex annis ante Gallico bello ab L. Furio Purpurione praetore, ab eodem postea consule locata. haec eo anno acta.

aedes is annus aliquot dedico sum unus juno matuta in forum olitorio veto loco quadriennium ante ab que cornelius consul gallicus bellum censor idem dedico alter faunus aedilis is biennium ante ex multaticius argentum facio loco que scribonius et cn domitius qui praetor urbanus is dedico et aedes fortuna primigenia in collis quirinal dedico q marcius rallus duumvir ad is ipse creo voveo is decem annus ante punicus bellum p sempronius sophus consul loco idem censor et in insula iuppiter aedes que servilis duumvir dedico veto sum sex annus ante gallicus bellum ab l furius purpurio praetor ab idem postea consul loco hic is annus ago