Ab urbe condita libri, erklärt von M. Weissenborn, books 35-38 - 35

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


Alexander Acarnan in consilio erat; Philippo quondam amicus, nuper relicto eo secutus opulentiorem regiam Antiochi et tamquam peritus Graeciae nec ignarus Romanorum in eum gradum amicitiae regis, ut consiliis quoque arcanis interesset, acceptus erat. is, tamquam non, utrum bellandum esset necne, consuleretur, sed, ubi et qua ratione bellum gereretur, victoriam se haud dubiam proponere animo adfirmabat, si in Europam transisset rex et in aliqua Graeciae parte sedem bello cepisset. iam primum Aetolos, qui umbilicum Graeciae incolerent, in armis eum inventurum, antesignanos ad asperrima quaeque belli paratos; in duobus velut cornibus Graeciae, Nabim a Peloponneso concitaturum omnia, repetentem Argivorum urbem, repetentem maritimas civitates, quibus eum depulsum Romani Lacedaemonis muris inclusissent, a Macedonia Philippum, ubi primum bellicum cani audisset, arma capturum: nosse se spiritus eius, nosse animum; scire ferarum modo, quae claustris aut vinculis teneantur, ingentis iam diu iras eum in pectore volvere; meminisse etiam se, quotiens in bello precari omnis deos solitus sit, ut Antiochum sibi darent adiutorem, cuius voti si compos nunc fiat, nullam moram rebellandi facturum. tantum non cunctandum nec cessandum esse: in eo enim victoriam verti, si et loca opportuna et socii praeoccuparentur. Hannibalem quoque sine mora mittendum in Africam esse ad distringendos Romanos.

alexander acarnan in consilium sum philippus quondam amicus nuper relinquo is sequor opulens regia antiochus et tamquam pereo graecia neque ignarus romanus in is gradus amicitia rex ut consilium quoque arcanus intersum accipio sum is tamquam non utrum bellor sum necne consulo sed ubi et qui ratio bellum gero victoria sui haud dubius propono animus adfirmo si in europa transeo rex et in aliqui graecia pars sedes bellum capio iam primus aetoli qui umbilicus graecia incolo in arma is invenio antesignanus ad asper quisque bellum paro in duo velut cornu graecia nabis ab peloponnesus concito omnis repeto argivus urbs repeto maritimus civitas qui is depello romanus lacedaemon murus includo ab macedonius philippus ubi primus bellicus canis audio arma capio nosco sui spiritus is nosco animus scio ferus modo qui claustra aut vinculis teneo ingens iam diu ira is in pectus volvo memini etiam sui quotiens in bellum precor omnis deus soleo sum ut antiochus sui do adiutor qui voveo si compos nunc fio nullus mora rebello facio tantus non cuncto neque cesso sum in is enim victoria verto si et locum opportunus et socius praeoccupo hannibal quoque sine mora mitto in africa sum ad distringo romanus


de ea re nihil temere decerni placuit; ad frequentiores consultatio dilata est: instabat enim cura alia, quod civitas faenore laborabat, et quod, cum multis faenebribus legibus constricta avaritia esset, via fraudis inita erat, ut in socios, qui non tenerentur iis legibus, nomina transcriberent: ita libero faenore obruebantur debitores. cuius coercendi cum ratio quaereretur, diem finiri placuit Feralia, quae proxime fuissent, ut, qui post eam diem socii civibus Romanis credidissent pecunias, profiterentur, et ex ea die pecuniae creditae, quibus debitor vellet legibus, ius creditori redderetur. inde postquam professionibus detecta est magnitudo aeris alieni per hanc fraudem contracti, M. Sempronius tribunus plebis ex auctoritate patrum plebem rogavit, plebesque scivit, ut cum sociis ac nomine Latino creditae pecuniae ius idem quod cum civibus Romanis esset. haec in Italia domi militiaeque acta. in Hispania nequaquam tantum belli fuit, quantum auxerat fama. C. Flaminius in citeriore Hispania oppidum Inluciam in Oretanis cepit, deinde in hibernacula milites deduxit, et per hiemem proelia aliquot nulla memoria digna adversus latronum magis quam hostium excursiones vario tamen eventu nec sine militum iactura sunt facta. maiores gestae res a M. Fulvio . is apud Toletum oppidum cum Vaccaeis Vettonibusque et Celtiberis signis collatis dimicavit, exercitum earum gentium fudit fugavitque, regem Hilernum vivum cepit.

de is res nihil temere decerno placeo ad frequens consultatio differo sum insto enim cura alius qui civitas faenus laboro et qui cum multus faenebris lex constringo avaritia sum via fraus ineo sum ut in socius qui non teneo is lex nomen transcribo ita liber faenus obruo debitor qui coerceo cum ratio quaero dies finio placeo feralis qui propior sum ut qui post is dies socius civis romanus credo pecunia profiteor et ex is dies pecunia credo qui debitor volo lex ius creditor reddo inde postquam professio detego sum magnitudo aer alienus per hic fraudo contraho m sempronius tribunus plebs ex auctoritas pater plebs rogo plebs scio ut cum socius atque nomen latinum credo pecunia ius idem qui cum civis romanus sum hic in italia domus militia ago in hispania nequaquam tantus bellum sum quantus augeo fama que flaminius in citer hispania oppidum inluciam in oretani capio deinde in hibernacula miles deduco et per hiems proelio aliquot nullus memoria dignus adverro latro magis quam hostis excursio vario tamen evenio neque sine miles iactura sum facio magnus gero res ab m fulvius is apud toletum oppidum cum vaccaei vettonibusque et celtiberi signum confero dimico exercitus is gens fundo fugo rex hilernum vivus capio


Antiochus cum ad Chalcidis praesidium et Achaeos et Eumenem regem misisse audisset, maturandum ratus, ut et praevenirent sui et venientis, si possent, exciperent, Menippum cum tribus ferme milibus militum et omni classe Polyxenidan mittit, ipse paucos post dies sex milia suorum militum, et ex ea copia, quae Lamiae repente colligi potuit, non ita multos Aetolos ducit. Achaei quingenti et ab Eumene rege modicum auxilium missum duce Xenoclide Chalcidensi nondum obsessis itineribus tuto transgressi Euripum Chalcidem pervenerunt; Romani milites, quingenti ferme et ipsi, cum iam Menippus castra ante Salganea ad Hermaeum, qua transitus ex Boeotia in Euboeam insulam est, haberet, venerunt. Micythio erat cum iis, lagatus ab Chalcide ad Quinctium ad id ipsum praesidium petendum missus. qui, postquam ab hostibus obsessas fauces vidit, omisso ad Aulidem itinere Delium convertit, ut inde in Euboeam transmissurus. templum est Apollinis Delium, imminens mari; quinque milia passuum ab Tanagra abest; minus quattuor milium inde in proxima Euboeae est mari traiectus. ubi et in fano lucoque ea religione et eo iure sancto, quo sunt templa, quae asyla Graeci appellant, et nondum aut indicto bello aut ita commisso, ut strictos gladios aut sanguinem usquam factum audissent, cum per magnum otium milites alii ad spectaculum templi lucique versi, alii in littore inermes vagarentur, magna pars per agros lignatum pabulatumque dilapsa esset, repente Menippus palatos passim adgressus eos cecidit, ad quinquaginta vivos cepit; perpauci effugerunt, in quibus Micythio parva oneraria nave exceptus. ea res Quinctio Romanisque sicut iactura militum molesta, ita ad ius inferendi Antiocho belli adiecisse aliquantum videbatur. Antiochus admoto ad Aulidem exercitu, cum rursus oratores partim ex suis partim Aetolos Chalcidem misisset, qui eadem illa, quae nuper, cum minis gravioribus agerent, nequiquam contra Micythione et Xenoclide tendentibus facile tenuit, ut portae sibi aperirentur. qui Romanae partis erant sub adventum regis urbe excesserunt. Achaeorum et Eumenis milites Salganea tenebant, et in Euripo castellum Romani milites pauci custodiae causa loci communiebant. Salganea Menippus, rex ipse castellum Euripi oppugnare est adortus. priores Achaei et Eumenis milites pacti, ut sine fraude liceret abire, praesidio excesserunt; pertinacius Romani Euripum tuebantur. hi quoque tamen, cum terra marique obsiderentur et iam machinas tormentaque adportari viderent, non tulere obsidionem. cum id, quod caput erat Euboeae, teneret rex, ne ceterae quidem eius insulae urbes imperium abnuerunt; magnoque principio sibi orsus bellum videbatur, quod tanta insula et tot opportunae urbes in suam dicionem venissent.

antiochus cum ad chalcis praesidium et achaeus et eumenes rex mitto audio maturo reor ut et praevenio suus et venio si possum excipio menippus cum tres ferme mille miles et omnis classis polyxenidan mitto ipse paucus post dies sex mille suus miles et ex is copia qui lamia repens colligo possum non ita multus aetoli duco achaeus quingenti et ab eumenes rex modicus auxilium mitto dux xenoclide chalcidensis nondum obsedeo iter tueor transgredior euripus chalcis pervenio romanus miles quingenti ferme et ipse cum iam menippus castrum ante salganea ad hermaeum qui transitus ex boeotius in euboea insula sum habeo venio micythio sum cum is lagatus ab chalcis ad quintius ad is ipse praesidium peto mitto qui postquam ab hostis obsedeo fauces video omitto ad aulis iter delius converto ut inde in euboea transmitto templum sum apollo delius immineo mare quinque mille passus ab tanagra absum paruus quattuor mille inde in propior euboea sum mare trajectus ubi et in fanum lucus is religio et is ius sancio quo sum templum qui asylum graecum appello et nondum aut indico bellum aut ita committo ut stringo gladius aut sanguis usquam facio audio cum per magnus otium miles alius ad spectaculum templum lucus verro alius in littor inermis vago magnus pars per ager lignor pabulor dilabor sum repens menippus palo passim aggredior is cado ad quinquaginta vivus capio perpaucus effugio in qui micythio parvus oneraria navus excipio is res quintius romanus sicut iactura miles molestus ita ad ius infero antiochus bellum adiicio aliquantus video antiochus admoueo ad aulis exercitus cum rursus orator pars ex suus pars aetoli chalcis mitto qui idem ille qui nuper cum minae gravis ago nequiquam contra micythio et xenoclide tendo facilis teneo ut porta sui aperio qui romanus pars sum sub advenio rex urbs excedo achaeus et eumenes miles salganea teneo et in euripus castellum romanus miles paucus custodia causa locus communio salganea menippus rex ipse castellum euripus oppugnaris sum adorior prior achaeus et eumenes miles paciscor ut sine fraus licet abeo praesidium excedo pertinax romanus euripus tueor hic quoque tamen cum terra mare obsido et iam machina tormentum adportaris video non fero obsidio cum is qui caput sum euboea teneo rex ne ceterus quidem is insula urbs imperium abnuo magnus principium sui ordior bellum video qui tantus insula et tot opportunus urbs in suus dicio venio


in exitu iam annus erat, et ambitio magis quam umquam alias exarserat consularibus comitiis. multi et potentes petebant patricii plebeique, P. Cornelius Cn. filius Scipio , qui ex Hispania provincia nuper decesserat magnis rebus gestis, et L. Quinctius Flamininus , qui classi in Graecia praefuerat, et Cn. Manlius Volso ; hi patricii; plebeii autem C. Laelius , Cn. Domitius , C. Livius Salinator , M’ . Acilius. sed omnium oculi in Quinctium Corneliumque coniecti: nam et in unum locum petebant ambo patricii, et rei militaris gloria recens utrumque commendabat. ceterum ante omnia certamen accendebant fratres candidatorum, duo clarissimi aetatis suae imperatores. maior gloria Scipionis, et quo maior, eo propior invidiam; Quincti recentior, ut qui eo anno triumphasset, accedebat, quod alter decimum jam prope annum adsiduus in oculis hominum fuerat, quae res minus verendos magnos homines ipsa satietate facit, consul iterum post devictum Hannibalem censorque fuerat; in Quinctio nova et recentia omnia ad gratiam erant; nihil nec petierat a populo post triumphum nec adeptus erat. pro fratre germano, non patrueli se petere aiebat, pro legato et participe administrandi belli; se terra, fratrem mari rem gessisse. his obtinuit, ut praeferretur candidato, quem Africanus frater ducebat, quem Cornelia gens Cornelio consule comitia habente, quem tantum praeiudicium senatus, virum e civitate optimum iudicatum, qui matrem Idaeam Pessinunte venientem in urbem acciperet. L. Quinctius et Cn. Domitius Ahenobarbus consules facti: adeo ne in plebeio quidem consule, cum pro C. Laelio niteretur, Africanus valuit. postero die praetores creati L. Scribonius Libo M. Fulvius Centumalus A. Atilius Serranus M. Baebius Tamphilus L. Valerius Tappo Q. Salonius Sarra . aedilitas insignis eo anno fuit M. Aemilii Lepidi et L. Aemilii Pauli ; multos pecuarios damnarunt; ex ea pecunia clipea inaurata in fastigio Iovis aedis posuerunt, porticum unam extra portam Trigeminam, emporio ad Tiberim adiecto, alteram ab porta Fontinali ad Martis aram, qua in Campum iter esset, perduxerunt.

in exeo iam annus sum et ambitio magis quam umquam alius exardeo consularis comitium multus et potens peto patricius plebeius p cornelius cn filius scipio qui ex hispania provincia nuper decedo magnus res gero et l quintius flamininus qui classis in graecia praesum et cn manlius vulso hic patricius plebeius autem que laelius cn domitius que livius salinator m acilius sed omnis oculus in quintius cornelius conicio nam et in unus locus peto ambo patricius et res militaris gloria recens uterque commendo ceterum ante omnis certamen accendo frater candidator duo clarus aetas suus imperator magnus gloria scipio et quo magnus is propior invidia quintius recens ut qui is annus triumpho accedo qui alter decimus jam prope annus assiduus in oculus homo sum qui res paruus vereor magnus homo ipse satietas facio consul iterum post devinco hannibal censor sum in quintius novo et recens omnis ad gratia sum nihil neque peto ab populus post triumphus neque adipiscor sum pro frater germanus non patruelis sui peto aio pro legatus et participe administro bellum sui terra frater mare res gero hic obtineo ut praefero candidatus qui africanus frater duco qui cornelius gens cornelius consul comitium habeo qui tantus praejudicium senatus vir e civitas bonus iudico qui mater idaeus pessinus venio in urbs accipio l quintius et cn domitius ahenobarbus consul facio adeo ne in plebeius quidem consul cum pro que laelius niteo africanus valeo posterus dies praetor creo l scribonius libo m fulvus centumalus ab atilius serranus m baebius tamphilus l valerius tappo q salonius sarra aedilitas insignis is annus sum m aemilius lepidus et l aemilius paulis multus pecuarius damno ex is pecunia clipeum inauro in fastigium iuppiter aedes pono porticus unus extra porta trigeminus emporium ad tiberis adicio alter ab porto fontinal ad mars ara qui in campus iter sum perduco


cum alii atque alii nuntii bellum instare adferrent, ad rem pertinere visum est consules primo quoque tempore creari. itaque senatus consultum factum est, ut M. Fulvius praetor litteras extemplo ad consulem mitteret, quibus certior fieret senatui placere, provincia exercituque tradito legatis Romam reverti eum et ex itinere praemittere edictum, quo comitia consulibus creandis ediceret. paruit iis litteris consul et praemisso edicto Romam venit. eo quoque anno magna ambitio fuit, quod patricii tres in unum locum petierunt, P. Cornelius Cn. F. Scipio , qui priore anno repulsam tulerat, et L. Cornelius Scipio et Cn. Manlius Volso . P. Scipioni , ut dilatum viro tali, non negatum honorem appareret, consulatus datus est; additur ei de plebe collega M'. Acilius Glabrio . postero die praetores creati L. Aemilius Paulus M. Aemilius Lepidus M. Iunius Brutus A. Cornelius Mammula C. Livius et L. Oppius , utrique eorum Salinator cognomen erat; Oppius is erat, qui classem viginti navium in Siciliam duxerat. interim, dum novi magistratus sortirentur provincias, M. Baebius a Brundisio cum omnibus copiis transire in Epirum est iussus et circa Apolloniam copias continere, et M. Fulvio praetori urbano negotium datum est, ut quinqueremes novas quinquaginta faceret.

cum alius atque alius nuntius bellum insto affero ad res pertineo video sum consul primus quoque tempus creo itaque senatus consulo facio sum ut m fulvus praetor littera extemplo ad consul mitto qui certus fio senatus placeo provincia exerceo trado legatus roma revorto is et ex iter praemitto edictum quo comitium consul creo edico pareo is littera consul et praemitto edictum roma venio is quoque annus magnus ambitio sum qui patricius tres in unus locus peto p cornelius cn f scipio qui prior annus repello fero et l cornelius scipio et cn manlius vulso p scipio ut differo vir talis non nego honor appareo consulatus do sum addo is de plebs collega m acilius glabrio posterus dies praetor creo l aemilius paulus m aemilius lepidus m junius brutus ab cornelius mammula que livius et l oppius uterque is salinator cognomen sum oppius is sum qui classis viginti navis in sicilia duco interim dum nosco magistratus sortio provincia m baebius ab brundisium cum omnis copia transeo in epirus sum iubeo et circa apollonia copia contineo et m fulvius praetor urbanus negotium do sum ut quinqueremis novo quinquaginta facio


inde et ex fortuna pugnae et ex ingenio ducis coniectans, in quo tum is pavore esset, unum de auxiliaribus specie transfugae mittit ad eum, qui pro comperto adferret Achaeos statuisse postero die ad Eurotan amnem, qui prope ipsis adfluit moenibus, progredi, ut intercluderent iter, ne aut tyrannus, cum vellet, receptum ad urbem haberet, aut commeatus ad urbe in castra portarentur, simul etiam temptaturos, si quorum animi sollicitari ad defectionem a tyranno possent. non tam fidem dictis perfuga fecit, quam perculso metu relinquendi castra causam probabilem praebuit. postero die Pythagoram cum auxiliaribus et equitatu stationem agere pro vallo iussit; ipse tamquam in aciem cum robore exercitus egressus signa ocius ferri ad urbem iussit. Philopoemen postquam citatum agmen per angustam et proclivem viam duci raptim vidit, equitatum omnem et Cretensium auxiliares in stationem hostium, quae pro castris erat, emittit. illi ubi hostis adesse et a suis se desertos viderunt, primo in castra recipere se conati sunt; deinde, postquam instructa acies tota Achaeorum admovebatur, metu, ne cum ipsis castris caperentur, sequi suorum agmen aliquantum praegressum insistunt. extemplo caetrati Achaeorum in castra impetum faciunt [et diripiunt]; ceteri ad persequendos hostes ire pergunt. erat iter tale, per quod vix tranquillum ab hostili metu agmen expediri posset: ut vero ad postremos proelium ortum est, clamorque terribilis ab tergo paventium ad prima signa est perlatus, pro se quisque armis abiectis in circumiectas itineri silvas diffugiunt, momentoque temporis strage armorum saepta via est, maxime hastis, quae pleraeque adversae cadentes velut vallo obiecto iter impediebant. Philopoemen, utcumque possent, instare et persequi auxiliaribus iussis — utique enim equitibus haud facilem futuram fugam —, ipse gravius agmen via patentiore ad Eurotan amnem deduxit. ibi castris sub occasum solis positis levem armaturam, quam ad persequendum reliquerat hostem, opperiebatur. qui ubi prima vigilia venerunt, nuntiantes tyrannum cum paucis ad urbem penetrasse, ceteram multitudinem inermem toto sparsam vagari saltu, corpora curare eos iubet; ipse ex cetera copia militum, qui quia priores in castra venerant, refecti et cibo sumpto et modica quiete erant, delectos nihil praeter gladios secum ferentis extemplo educit, et duarum portarum itineribus, quae Pharas quaeque Barnosthenem ferunt, eos instruxit, qua ex fuga recepturos sese hostis credebat. nec eum opinio fefellit. nam Lacedaemonii, quoad lucis superfuit quicquam, deviis callibus medio saltu recipiebant se; primo vespere, ut lumina in castris hostium conspexere, e regione eorum occultis semitis se tenuerunt; ubi praegressi ea sunt, iam tutum rati in patentis vias descenderunt. ibi excepti ab insidente hoste passim ita multi caesi captique sunt, ut vix quarta pars de toto exercitu evaserit. Philopoemen incluso tyranno in urbem insequentis dies prope triginta vastandis agris Laconum absumpsit, debilitatisque ac prope fractis tyranni viribus domum rediit, aequantibus eum gloria rerum Achaeis imperatori Romano, et quod ad Laconum bellum attineret, praeferentibus etiam.

inde et ex fortuna pugna et ex ingenium dux conjecto in quo tum is pavor sum unus de auxiliaris species transfuga mitto ad is qui pro comperio affero achaeus statuo posterus dies ad eurotas amnis qui prope ipse affluo moenia progredior ut intercludo iter ne aut tyrannus cum volo recipio ad urbs habeo aut commeatus ad urbs in castrum porto simul etiam tento si qui animus sollicito ad defectio ab tyrannus possum non tam fides dictum perfuga facio quam percello metus relinquo castrum causa probabilis praebeo posterus dies pythagoras cum auxiliaris et equitatus statio ago pro vallo iubeo ipse tamquam in acies cum robur exercitus egredior signum ocior fero ad urbs iubeo philopoemen postquam citas agmen per angustus et proclivem via duco raptim video equitas omnis et cretensis auxiliaris in statio hostis qui pro castrum sum emitto ille ubi hostis adsum et ab suus sui desero video primus in castrum recipio sui conor sum deinde postquam instruo acies totus achaeus admoveo metus ne cum ipse castrum capio sequor suus agmen aliquantus praegredior insisto extemplo caetratus achaeus in castrum impetus facio et diripio ceterus ad persequor hostis eo pergo sum iter talis per qui vix tranquillus ab hostilis metus agmen expedio possum ut verus ad posterus proelium orior sum clamo terribilis ab tergum paveo ad primus signum sum perfero pro sui quisque arma abicio in circumjacio iter silva diffugio momentum tempus strages armus saeptum via sum magnus hasta qui plerus adverro cado velut vallo obicio iter impedio philopoemen utcumque possum insto et persequor auxiliaris iussum utique enim eques haud facilis sum fuga ipse gravis agmen via pateo ad eurotas amnis deduco ibi castrum sub occasus sol pono levo armo quam ad persequor relinquo hostis opperior qui ubi primus vigil venio nuntio tyrannus cum paucus ad urbs penetro ceter multitudo inermis totus spargo vagaris saltus corpus curo is iubeo ipse ex ceterus copia miles qui quia prior in castrum venio reficio et cibus sumo et modicus quiesco sum deligo nihil praeter gladius sui fero extemplo educo et duaris portaris iter qui pharas quisque barnosthenem fero is instruo qui ex fuga recipio sui hostis credo neque is opinio fallo nam lacedaemonius quoad lucus supersum quisquam devius callis medium saltus recipio sui primus vesperus ut lumen in castrum hostis conspicio e regio is occulo semita sui teneo ubi praegredior is sum iam tueor reor in pateo via descendo ibi excipio ab insideo hostis passim ita multus caedo capio sum ut vix quartus pars de totus exercitus evado philopoemen includo tyrannus in urbs insequor dies prope triginta vasto ager laco absumo debilito atque prope frango tyrannus vis domus redeo aequo is gloria res achaeus imperator romanus et qui ad laco bellum attineo praefero etiam


ceterum eo tempore minus ea bella, quae gerebantur, curae patribus erant quam expectatio nondum coepti cum Antiocho belli, nam etsi per legatos identidem omnia explorabantur, tamen rumores temere sine ullis auctoribus orti multa falsa veris miscebant. inter quae adlatum erat, cum in Aetoliam venisset Antiochus, extemplo classem eum in Siciliam missurum. itaque senatus, etsi praetorem Atilium cum classe miserat in Graeciam, tamen, quia non copiis modo sed etiam auctoritate opus erat ad tenendos sociorum animos, T. Quinctium et Cn. Octavium et Cn. Servilium et P. Villium legatos in Graeciam misit et, ut M. Baebius ex Bruttis ad Tarentum et Brundisium promoveret legiones, decrevit, inde, si res posceret, in Macedoniam traiceret, et ut M. Fulvius praetor classem navium viginti mitteret ad tuendam Siciliae oram, et ut cum imperio esset, qui classem eam duceret — duxit L. Oppius Salinator , qui priore anno aedilis plebei fuerat —, et ut idem praetor L. Valerio collegae scriberet periculum esse, ne classis regis Antiochi ex Aetolia in Siciliam traiceret: itaque placere senatui ad eum exercitum, quem haberet, tumultuariorum militum ad duodecim milia et quadringentos equites scriberet, quibus oram maritimam provinciae, qua vergeret in Graeciam, tueri posset. eum dilectum praetor non ex Sicilia ipsa tantum sed ex circumiacentibus insulis habuit, oppidaque omnia maritima, quae in Graeciam versa erant, praesidiis firmavit. addidit alimenta rumoribus adventus Attali, Eumenis fratris, qui nuntiavit Antiochum regem Hellespontum cum exercitu transisse, et Aetolos ita se parare, ut sub adventum eius in armis essent. et Eumeni absenti et praesenti Attalo gratiae actae, et aedes liberae locus lautia decreta, et munera data, equi duo, bina equestria arma et vasa argentea centum pondo et aurea viginti pondo.

ceterum is tempus paruus is bellum qui gero cura pater sum quam expectatio nondum coepio cum antiochus bellum nam etsi per legatus identidem omnis exploro tamen rumor temere sine ullus auctor orior multus fallo verus misceo inter qui affero sum cum in aetolia venio antiochus extemplo classis is in sicilia mitto itaque senatus etsi praetor atilius cum classis mitto in graecia tamen quia non copia modo sed etiam auctoritas opus sum ad teneo socius animus t quintius et cn octavius et cn servilius et p villius legatus in graecia mitto et ut m baebius ex bruttis ad tarentus et brundisium promoveret legio decerno inde si res posco in macedonia traicio et ut m fulvus praetor classis navis viginti mitto ad tueor sicilia ora et ut cum imperium sum qui classis is duco duco l oppius salinator qui prior annus aedilis plebes sum et ut idem praetor l valerius collega scribo periculum sum ne classis rex antiochus ex aetolius in sicilia traicio itaque placeo senatus ad is exercitus qui habeo tumultuarius miles ad duodecim mille et quadringenti eques scribo qui ora maritimus provincia qui vergeret in graecia tueor possum is dilectus praetor non ex sicilia ipse tantus sed ex circumjaceo insula habeo oppidum omnis maritimus qui in graecia verso sum praesidium firmo addo alimentum rumor advenio attal eumenes frater qui nuntio antiochus rex hellespontus cum exercitus transeo et aetoli ita sui paro ut sub advenio is in arma sum et eumenes absum et praesens attalus gratia ago et aedes liber locus lautia decretum et munus do equus duo bini equester arma et vasum argenteus centum pondo et aureus viginti pondo


cum haec in Hispania gerebantur, comitiorum iam appetebat dies. itaque L. Cornelius consul relicto ad exercitum M. Claudio legato Romam venit. is in senatu cum de rebus ab se gestis disseruisset, quoque statu provincia esset, questus est cum patribus conscriptis, quod tanto bello una secunda pugna tam feliciter perfecto non esset habitus diis immortalibus honos. postulavit deinde, supplicationem simul triumphumque decernerent. prius tamen quam relatio fieret, Q. Metellus , qui consul dictatorque fuerat, litteras eodem tempore dixit et consulis L. Corneli ad senatum et M. Marcelli ad magnam partem senatorum adlatas esse inter se pugnantis, eoque dilatam esse consultationem, ut praesentibus auctoribus earum litterarum disceptaretur. itaque expectasse sese, ut consul, qui sciret ab legato suo adversus se scriptum aliquid, cum ipsi veniendum esset, deduceret eum secum Romam, cum etiam verius esset Ti. Sempronio imperium habenti tradi exercitum quam legato: nunc videri esse amotum de industria, qui ea, quae scripsisset, praesens dicere et arguere coram, et, si quid vani adferret, argui posset, donec ad liquidum veritas explorata esset. itaque nihil eorum, quae postularet consul, decernendum in praesentia censere. cum pergeret nihilo segnius referre, ut supplicationes decernerentur triumphantique sibi urbem invehi liceret, M. et C. Titinii tribuni plebis se intercessuros, si de ea re fieret senatus consultum, dixerunt.

cum hic in hispania gero comitium iam appeto dies itaque l cornelius consul relinquo ad exercitus m claudius legatus roma venio is in senatus cum de res ab sui gero disservio quoque status provincia sum queror sum cum pater conscribo qui tantus bellum unus secundus pugno tam feliciter perficio non sum habitus diuus immortalis honor postulo deinde supplicatio simul triumphus decerno prior tamen quam relatio fio q metellus qui consul dictator sum littera idem tempus dico et consul l cornelis ad senatus et m marcellus ad magnus pars senator affero sum inter sui pugno eo differo sum consultatio ut praesens auctor is litteraris discepto itaque expectasse sui ut consul qui scio ab legatus suus adverro sui scribo aliquis cum ipse venio sum deduco is sui roma cum etiam verus sum tiberius sempronius imperium habeo trado exercitus quam legatus nunc video sum amoveo de industria qui is qui scribo praesens dico et arguo coram et si quis vanus affero arguo possum donec ad liquidus vereor exploro sum itaque nihil is qui postulo consul decerno in praesens censeo cum pergo nihilum segnis refero ut supplicatio decerno triumpho sui urbs inveho licet m et que titinius tribunus plebs sui intercedo si de is res fio senatus consulo dico


priusquam L. Quinctius consul in provinciam perveniret, Q. Minucius in agro Pisano cum Liguribus signis collatis pugnavit; novem milia hostium occidit, ceteros fusos fugatosque in castra compulit. ea usque in noctem magno certamine oppugnata defensaque sunt. nocte clam profecti Ligures; prima luce vacua castra Romanus invasit; praedae minus inventum est, quod subinde spolia agrorum capta domos mittebant. Minucius nihil deinde laxamenti hostibus dedit; ex agro Pisano in Ligures profectus castella vicosque eorum igni ferroque pervastavit. ibi praeda Etrusca, quae missa a populatoribus fuerat, repletus est miles Romanus.

priusquam l quintius consul in provincia pervenio q minucius in ager pisanus cum ligur signum confero pugno novo mille hostis occido ceterus fundo fugo in castrum compello is usque in nox magnus certamen oppugno defendo sum nox clam proficiscor ligur primus lux vacuus castrum romanus invado praeda paruus invenio sum qui subinde spolium ager capio domus mitto minucius nihil deinde laxamentum hostis do ex ager pisanus in ligur proficiscor castellum vicus is ignis ferrum pervastavit ibi praeda etruscus qui mitto ab populator sum repletus sum miles romanus


Quinctius quoque his auditis, ab Corintho veniens navibus, in Chalcidico Euripo Eumeni regi occurrit. placuit quingentos milites praesidii causa relinqui Chalcide ab Eumene rege, ipsum Athenas ire. Quinctius, quo profectus erat, Demetriadem contendit, ratus Chalcidem liberatam momenti aliquid apud Magnetas ad repetendam societatem Romanam facturam, et, ut praesidii aliquid esset suae partis hominibus, Eunomo praetori Thessalorum scripsit, ut armaret iuventutem, et Villium ad Demetriadem praemisit ad temptandos animos, non aliter, nisi pars aliqua inclinaret ad respectum pristinae societatis, rem adgressurus. Villius quinqueremi nave ad ostium portus est invectus. eo multitudo omnis Magnetum cum se effudisset, quaesivit Villius, utrum ad amicos an ad hostis venisse se mallent. respondit Magnetarches Eurylochus ad amicos venisse eum; sed abstineret portu et sineret Magnetas in concordia et libertate esse nec per colloquii speciem multitudinem sollicitaret. altercatio inde non sermo fuit, cum Romanus ut ingratos increparet Magnetas imminentisque praediceret clades, multitudo obstreperet nunc senatum nunc Quinctium accusando. ita irrito incepto Villius ad Quinctium sese recepit. at Quinctius nuntio ad praetorem misso, ut reduceret domum copias, ipse navibus Corinthum rediit.

quintius quoque hic audio ab corinthus venio navis in chalcidicus euripus eumenes rex occurro placeo quingenti miles praesidium causa relinquo chalcis ab eumenes rex ipse athenae eo quintius quo proficiscor sum demetrias contendo reor chalcis libero momentum aliquis apud magnetas ad repeto societas romanus factura et ut praesidium aliquis sum suus pars homo eunomo praetor thessalus scribo ut armo iuventus et villius ad demetrias praemitto ad tento animus non aliter nisi pars aliqui inclino ad respicio pristinus societas res aggredior villius quinqueremis navus ad ostium portus sum inveho is multitudo omnis magnes cum sui effundo quaero villius utrum ad amicus an ad hostis venio sui malo respondeo magnetarches eurylochus ad amicus venio is sed abstineo portus et sino magnetas in concordia et libertas sum neque per colloquium species multitudo sollicito altercatio inde non sermo sum cum romanus ut ingratus increpo magnetas immineo praedico clades multitudo obstrepo nunc senatus nunc quintius accuso ita irrito inceptum villius ad quintius sui recipio at quintius nuntio ad praetor mitto ut reduco domus copia ipse navis corinthus redeo


priusquam consul praetoresque in provincias proficiscerentur, supplicatio fuit prodigiorum causa. capram sex haedos uno fetu edidisse ex Piceno nuntiatum est et Arreti puerum natum unimanum, Amiterni terram pluvisse, Formiis portam murumque de caelo tacta et, quod maxime terrebat, consulis Cn. Domiti bovem locutum “ Roma, cave tibi.” ceterorum prodigiorum causa supplicatum est; bovem cum cura servari alique haruspices iusserunt. Tiberis infestiore quam priore impetu illatus urbi duos pontis, aedificia multa, maxime circa Flumentanam portam, evertit. saxum ingens, sive imbribus seu motu terrae leniore, quam ut alioqui sentiretur, labefactatum in vicum Iugarium ex Capitolio procidit et multos oppressit. in agris passim inundatis pecua ablata, villarum strages facta est.

priusquam consul praetor in provincia proficisco supplicatio sum prodigus causa capra sex haedus unus fetus edo ex picenus nuntio sum et arretium puer natus unimanus amiternum terra pluvisse formiae porta murus de caelum tango et qui magnus terreo consul cn domitius bos loquor roma caveo tu ceterus prodigus causa supplico sum bos cum cura servaris aliqui haruspex jubeo tiberis infestus quam prior impetus illatus urbs duo pons aedificium multus magnus circa flumentana porta everto saxum ingens sive imber seu motus terra lenis quam ut alioqui sentio labefactas in vicus jugarius ex capitolium procaedo et multus opprimo in ager passim inundo pecua aufero villaris strages facio sum


Villius ab Epheso Apameam processit. eo et Antiochus audito legatorum Romanorum adventu occurrit. Apameae congressis disceptatio eadem ferme fuit, quae Romae inter Quinctium et legatos regis fuerat, mors nuntiata Antiochi filii regis, quem missum paulo ante dixeram in Syriam, diremit conloquia. magnus luctus in regia fuit magnumque eius iuvenis desiderium: id enim iam specimen sui dederat, ut, si vita longior contigisset, magni iustique regis in eo indolem fuisse appareret. quo carior acceptiorque omnibus erat, eo mors eius suspectior fuit, gravem successorem eum instare senectuti suae patrem credentem per spadones quosdam, talium ministeriis facinorum acceptos regibus, veneno sustulisse. eam quoque causam clandestino facinori adiciebant, quod Seleuco filio Lysimachiam dedisset, Antiocho quam similem daret sedem, ut procul ab se honore eum quoque ablegaret, non habuisset. magni tamen luctus species per aliquot dies regiam tenuit; legatusque Romanus ne alieno tempore incommodus obversaretur, Pergamum concessit; rex Ephesum omisso quod inchoaverat bello redit. ibi per luctum regia clausa cum Minnione quodam, qui princeps amicorum eius erat, secreta consilia agitavit. Minnio, ignarus omnium externorum viresque aestimans regis ex rebus in Syria aut Asia gestis, non causa modo superiorem esse Antiochum, quod nihil aequi postularent Romani, sed bello quoque superaturum credebat. fugienti regi disceptationem cum legatis, seu iam experto eam minus prosperam seu maerore recenti confuso, professus Minnio se quae pro causa essent dicturum persuasit, ut a Pergamo accerserentur legati. iam convaluerat Sulpicius; itaque ambo Ephesum venerunt. rex a Minnione excusatus, et absente eo agi res coepta est. ibi praeparata oratione Minnio “specioso titulo“ inquit “uti vos, Romani, Graecarum civitatium liberandarum video, sed facta vestra orationi non conveniunt, et aliud Antiocho iuris statuistis, alio ipsi utimini. qui enim magis Zmyrnaei Lampsacenique Graeci sunt quam Neapolitani et Regini et Tarentini a quibus stipendium, a quibus naves ex foedere exigitis? cur Syracusas atque in alias Siciliae Graecas urbes praetorem quotannis cum imperio et virgis et securibus mittitis? nihil aliud profecto dicatis quam armis superatis vos iis has leges imposuisse. eandem de Zmyrna, Lampsaco civitatibusque, quae Ioniae aut Aeolidis sunt, causam ab Antiocho accipite. bello superatas a maioribus, stipendiarias ac vectigales factas in antiquum ius repetit: itaque ad haec ei responderi velim, si ex aequo disceptatur et non belli causa quaeritur. “ ad ea Sulpicius “fecit verecunde“ inquit “Antiochus, qui, si alia pro causa eius non erant, quae dicerentur, quemlibet ista quam se dicere maluit. quid enim simile habet civitatium earum, quas comparasti, causa? ab Reginis et Neapolitanis et Tarentinis, ex quo in nostram venerunt potestatem, uno et perpetuo tenore iuris, semper usurpato, numquam intermisso, quae ex foedere debent, exigimus. potesne tandem dicere, ut ii populi non per se, non per alium quemquam foedus mutaverint, sic Asiae civitates, ut semel venere in maiorum Antiochi potestatem, in perpetua possessione regni vestri permansisse, et non alias earum in Philippi, alias in Ptolomaei fuisse potestate, alias per multos annos nullo ambigente libertatem usurpasse? nam si, quod aliquando servierunt, temporum iniquitate pressi, ius post tot secula adserendi eos in servitutem faciet, quid abest, quin actum nihil nobis sit, quod a Philippo liberavimus Graeciam, et repetant posteri eius Corinthum Chalcidem Demetriadem et Thessalorum totam gentem? sed quid ego causam civitatium ago, quam ipsis agentibus et nos et regem ipsum cognoscere aequius est? “ Vocari deinde civitatium legationes iussit, praeparatas iam ante et instructas ab Eumene, qui, quantumcumque virium Antiocho decessisset, suo id accessurum regno ducebat. admissi plures, dum suas quisque nunc querellas, nunc postulationes inserit, et aequa iniquis miscent, ex disceptatione altercationem fecerunt. itaque nec remissa ulla re nec impetrata aeque, ac venerant, omnium incerti legati Romam redierunt.

villius ab ephesus apamea procedo is et antiochus audio legatus romanus advenio occurro apamea congredior disceptatio idem ferme sum qui roma inter quintius et legatus rex sum mors nuntio antiochus filius rex qui mitto paulus ante dico in syria disredimo colloquium magnus luctus in regius sum magnus is juvenis desiderium is enim iam specimen suus do ut si vito longus contingo magnus justus rex in is indoles sum appareo quo carus accipio omnis sum is mors is suspicio sum gravis successor is insto senectus suus pater credo per spado quidam talis ministerium facinus accipio rex veneno tollo is quoque causa clandestinus facinus adicio qui seleucus filius lysimachia do antiochus quam similis do sedes ut procul ab sui honor is quoque ablego non habeo magnus tamen luctus species per aliquot dies regia teneo lego romanus ne alienus tempus incommodus obverso pergamum concedo rex ephesus omitto qui incoho bellum redeo ibi per luctus regius claudo cum minnio quidam qui princeps amicus is sum secerno consilium agito minnio ignarus omnis externus vireo aestimo rex ex res in syria aut asia gero non causa modo superus sum antiochus qui nihil aequum postulo romanus sed bellum quoque supero credo fugio rex disceptatio cum legatus seu iam experior is paruus prosper seu maeror recens confundo profiteor minnio sui qui pro causa sum dico persuadeo ut ab pergamum arcesso legatus iam convaluerat sulpicius itaque ambo ephesus venio rex ab minnio excuso et absum is ago res coepio sum ibi praeparo oratio minnio speciosus titulus inquam uti tu romanus graecaris civitas liberandaris video sed facio vester oratio non convenio et alius antiochus ius statuo alius ipse utor qui enim magis smyrnaeus lampsacenus graecum sum quam neapolitanus et rego et tarentinus ab qui stipendium ab qui navo ex foedus exigo cur syracusae atque in alius sicilia graece urbs praetor quot cum imperium et virga et securis mitto nihil alius profecto dico quam arma supero tu is hic lex impono idem de smyrna lampsacus civitas qui ionia aut aeolides sum causa ab antiochus accipio bellum supero ab magnus stipendiarius atque vectigal facio in antiquus ius repeto itaque ad hic is respondeo volo si ex aequus discepto et non bellum causa quaero ad is sulpicius facio verecundus inquam antiochus qui si alius pro causa is non sum qui dico qui iste quam sui dico malo quis enim similis habeo civitas is qui comparo causa ab rego et neapolitanus et tarentinus ex quo in noster venio potestas unus et perpetuus tenor ius semper usurpo numquam intermitto qui ex foedus debeo exigo possum tandem dico ut is populus non per sui non per alius quisquam foedus muto sic asia civitas ut semel venio in magnus antiochus potestas in perpetuus possessio regnum vester permaneo et non alius is in philippus alius in ptolomaeus sum potestas alius per multus annus nullus ambago libertas usurpo nam si qui aliquando servio tempus iniquitas premo ius post tot secula assero is in servitus facio quis absum quin ago nihil nos sum qui ab philippus liberavimus graecia et repeto posterus is corinthus chalcis demetrias et thessalus totus gens sed quis ego causa civitas ago quam ipse ago et nos et rex ipse cognosco aequus sum vocaris deinde civitas legatio iubeo praeparo iam ante et instruo ab eumenes qui quantus vis antiochus decedo suus is accedo regnum duco admitto multus dum suus quisque nunc querela nunc postulatio insero et aequus iniquus misceo ex disceptatio altercatio facio itaque neque remitto ullus res neque impetro aequus atque venio omnis incertus legatus roma redeo


censores erant priore anno creati Sex. Aelius Paetus et C. Cornelius Cethegus . Cornelius lustrum condidit. censa sunt civium capita CXXXXIII. DCCIIII. aquae ingentes eo anno fuerunt, et Tiberis loca plana urbis inundavit; circa portam Flumentanam etiam collapsa quaedam ruinis sunt. et porta Coelimontana fulmine icta est, murusque circa multis locis de caelo tactus; et Ariciae et Lanuvii et in Aventino lapidibus pluvit; et a Capua nuntiatum est examen vesparum ingens in forum advolasse et in Martis aede consedisse; eas collectas cum cura et igni crematas esse. horum prodigiorum causa decemviri libros adire iussi, et novemdiale sacrum factum, et supplicatio indicta est atque urbs lustrata. iisdem diebus aediculam Victoriae Virginis prope aedem Victoriae M. Porcius Cato dedicavit biennio post, quam vovit.

censor sum prior annus creo sex aelius paetus et que cornelius cethegus cornelius lustrum condo censeo sum civis caput cxxxxiii dcciiii aqua ingens is annus sum et tiberis locum planum urbs inundo circa porta flumentana etiam collabor quidam ruina sum et porto coelimontana fulmen iacio sum murus circa multus locus de caelum tango et aricia et lanuvium et in aventinus lapis pluvit et ab capua nuntio sum examen vesparis ingens in forum advolo et in mars aedes consido is colligo cum cura et ignis cremo sum hic prodigus causa decemviri liber adeo iubeo et novemdial sacer facio et supplicatio indico sum atque urbs lustro idem dies aedicula victoria virgo prope aedes victoria m porcius cato dedico biennium post quam voveo


Romae destinabant quidem sermonibus hostem Antiochum, sed nihildum ad id bellum praeter animos parabant. consulibus ambobus Italia provincia decreta est, ita ut inter se compararent sortirenturve, uter comitiis eius anni praeesset; ad utrum ea non pertineret cura, ut paratus esset, si quo eum extra Italiam opus esset ducere legiones. huic consuli permissum, ut duas legiones scriberet novas et socium nominis Latini viginti milia et equites octingentos; alteri consuli duae legiones decretae, quas L. Cornelius consul superioris anni habuisset et socium ac Latini nominis ex eodem exercitu quindecim milia et equites quingenti. Q. Minucio cum exercitu, quem in Liguribus habebat, prorogatum imperium; additum, in supplementum ut quattuor milia peditum Romanorum scriberentur, centum quinquaginta equites, et sociis eodem quinque milia peditum imperarentur, ducenti quinquaginta equites. Cn. Domitio extra Italiam, quo senatus censuisset, provincia evenit, L. Quinctio Gallia et comitia habenda. praetores deinde provincias sortiti, M. Fulvius Centumalus urbanam, L. Scribonius Libo peregrinam, L. Valerius Tappo Siciliam, Q. Salonius Sarra Sardiniam, M. Baebius Tamphilus Hispaniam citeriorem, A. Atilius Serranus ulteriorem. sed his duobus primum senatus consulto, deinde plebei etiam scito permutatae provinciae sunt: A. Atilio classis et Macedonia, Baebio Brutti decreti. Flaminio Fulvioque in Hispaniis prorogatum imperium. Atilio in Bruttios duae legiones decretae, quae priore anno urbanae fuissent, et ut sociis eodem milia peditum quindecim imperarentur et quingenti equites. Baebius Tamphilus triginta naves quinqueremes facere iussus et ex navalibus veteres deducere, si quae utiles essent, et scribere navalis socios; et consulibus imperatum, ut ei duo milia socium ac Latini nominis et mille Romanos darent pedites. hi duo praetores et duo exercitus, terrestris navalisque, adversus Nabim aperte iam oppugnantem socios populi Romani dicebantur parari; ceterum legati ad Antiochum missi expectabantur, et priusquam ii redissent, vetuerat Cn. Domitium consulem senatus discedere ab urbe. praetoribus Fulvio et Scribonio, quibus ut ius dicerent Romae provincia erat, negotium datum, ut praeter eam classem, cui Baebius praefuturus erat, centum quinqueremes pararent.

roma destino quidem sermo hostis antiochus sed nihildum ad is bellum praeter animus paro consul ambo italia provincia decretum sum ita ut inter sui comparo sortirenturve uter comitium is annus praesum ad utrum is non pertineo cura ut paro sum si quo is extra italia opus sum duco legio hic consul permitto ut duo legio scribo novo et socius nomen latinum viginti mille et eques octingenti alter consul duo legio decerno qui l cornelius consul superus annus habeo et socius atque latinum nomen ex idem exercitus quindecim mille et eques quingenti q minucius cum exercitus qui in ligur habeo prorogo imperium addo in supplementum ut quattuor mille pedes romanus scribo centum quinquaginta eques et socius idem quinque mille pedes impero ducenti quinquaginta eques cn domitius extra italia quo senatus censeo provincia evenio l quintius gallia et comitium habeo praetor deinde provincia sortio m fulvus centumalus urbanus l scribonius libo peregrinus l valerius tappo sicilia q salonius sarra sardinia m baebius tamphilus hispania citer ab atilius serranus ulter sed hic duo primus senatus consultum deinde plebes etiam scio permuto provincia sum ab atilius classis et macedonius baebius bruttius decerno flaminius fulvioque in hispania prorogo imperium atilius in bruttii duo legio decerno qui prior annus urbanus sum et ut socius idem mille pedes quindecim impero et quingenti eques baebius tamphilus triginta navo quinqueremis facio iubeo et ex naval vetus deduco si qui utilis sum et scribo naval socius et consul impero ut is duo mille socius atque latinum nomen et mille romanus do pedito hic duo praetor et duo exercitus terrestris navalisque adverro nabis apertus iam oppugno socius populus romanus dico paro ceterum legatus ad antiochus mitto expectabantur et priusquam is redeo veto cn domitius consul senatus discedo ab urbs praetor fulvius et scribonius qui ut ius dico roma provincia sum negotium do ut praeter is classis qui baebius praesum sum centum quinqueremis paro


dum inter Achaeos et tyrannum bellum erat, legati Romanorum circuire sociorum urbes solliciti, ne Aetoli partis alicuius animos ad Antiochum avertissent. minimum operae in Achaeis adeundis consumpserunt, quos, quia Nabidi infesti erant, ad cetera quoque satis fidos censebant esse. Athenas primum, inde Chalcidem, inde in Thessaliam iere, adlocutique concilio frequenti Thessalos Demetriadem iter flexere. eo Magnetum concilium indictum est. accuratior ibi habenda oratio fuit, quod pars principum alienati Romanis totique Antiochi et Aetolorum erant, quia, cum reddi obsidem filium Philippo adlatum esset stipendiumque inpositum remitti, inter cetera vana adlatum erat Demetriadem quoque ei reddituros Romanos esse. id ne fieret, Eurylochus, princeps Magnetum, factionisque eius quidam omnia novari Aetolorum Antiochique adventu malebant. adversus eos ita disserendum erat, ne timorem vanum iis demendo spes incisa Philippum abalienaret, in quo plus ad omnia momenti quam in Magnetibus esset. illa tantum commemorata, cum totam Graeciam beneficio libertatis obnoxiam Romanis esse tum eam civitatem praecipue: ibi enim non praesidium modo Macedonum fuisse, sed regiam exaedificatam, ut praesens semper in oculis habendus esset dominus; ceterum nequiquam ea facta, si Aetoli Antiochum in Philippi regiam adducerent, et novus et incognitus pro noto et experto habendus rex esset. Magnetarchen summum magistratum vocant; is tum Eurylochus erat, ac potestate ea fretus negavit dissimulandum sibi et Magnetibus esse, quae fama vulgata de reddenda Demetriade Philippo foret; id ne fieret, omnia et conanda et audenda Magnetibus esse. et inter dicendi contentionem inconsultius evectus proiecit tum quoque specie liberam Demetriadem esse, re vera omnia ad nutum Romanorum fieri. sub hanc vocem fremitus variantis multitudinis fuit partim adsensu partim indignatione, dicere id ausum eum; Quinctius quidem adeo exarsit ira; ut manus ad caelum tendens deos testes ingrati ac perfidi animi Magnetum invocaret. hac, voce perterritis omnibus Zeno, ex principibus unus, magnae cum ob eleganter actam vitam auctoritatis, tum quod semper Romanorum haud dubie partis fuerat, ab Quinctio legatisque aliis flens petit, ne unius amentiam civitati adsignarent; suo quemque periculo furere; Magnetas non libertatem modo, sed omnia, quae hominibus sancta caraque sint, T. Quinctio et populo Romano debere; nihil quemquam ab diis immortalibus precari posse, quod non Magnetes ab illis haberent, et in corpora sua citius per furorem saevituros, quam ut Romanam amicitiam violarent. huius orationem subsecutae multitudinis preces sunt; Eurylochus ex concilio itineribus occultis ad portam atque inde protinus in Aetoliam profugit. iam enim, et id magis in dies, Aetoli defectionem nudabant, eoque ipso tempore forte Thoas, princeps gentis, quem miserant ad Antiochum, redierat, indeque Menippum secum adduxerat regis legatum. qui, priusquam concilium iis daretur, impleverant omnium aures terrestris navalisque copias commemorando: ingentem vim peditum equitumque venire, ex India elephantos accitos, ante omnia, quo maxime credebant moveri multitudinis animos, tantum advehi auri, ut ipsos emere Romanos posset. apparebat, quid ea oratio in concilio motura esset; nam et venisse eos et, quae agerent, omnia legatis Romanis deferebantur; et quamquam prope abscisa spes erat, tamen non ab re esse Quinctio visum est sociorum aliquos legatos interesse ei concilio, qui admonerent Romanae societatis Aetolos, qui vocem liberam mittere adversus regis legatum auderent. Athenienses maxime in eam rem idonei visi sunt propter et civitatis dignitatem et vetustam societatem cum Aetolis. ab iis Quinctius petit, ut legatos ad Panaetolicum concilium mitterent. Thoas primus in eo concilio renuntiavit legationem. Menippus post eum intromissus optimum fuisse omnibus, qui Graeciam Asiamque incolerent, ait, integris rebus Philippi potuisse intervenire Antiochum: sua quemque habiturum fuisse, neque omnia sub nutum dicionemque Romanam perventura. “nunc quoque “ inquit, “si modo vos quae inchoastis consilia constanter perducitis ad exitum, poterit diis iuvantibus et Aetolis sociis Antiochus quamvis inclinatas Graeciae res restituere in pristinam dignitatem. ea autem in libertate posita est, quae suis stat viribus, non ex alieno arbitrio pendet. ‘ Athenienses, quibus primis post regiam legationem dicendi quae vellent potestas facta est, mentione omni regis praetermissa Romanae societatis Aetolos meritorumque in universam Graeciam T. Quincti admonuerunt: ne temere eam nimia celeritate consiliorum everterent; consilia calida et audacia prima specie laeta, tractatu dura, eventu tristia esse. legatos Romanos, et in iis T. Quinctium , haud procul inde abesse; dum integra omnia essent, verbis potius de iis, quae ambigerentur, disceptarent quam Asiam Europamque ad funestum armarent bellum. multitudo avida novandi res Antiochi tota erat, et ne admittendos quidem in concilium Romanos censebant; principum maxime seniores auctoritate obtinuerunt, ut daretur iis concilium. hoc decretum Athenienses cum retulissent, eundum in Aetoliam Quinctio visum est: aut enim moturum aliquid, aut omnis homines testes fore penes Aetolos culpam belli esse, Romanos iusta ac prope necessaria sumpturos arma. postquam ventum est eo, Quinctius in concilio orsus a principio societatis Aetolorum cum Romanis, et quotiens ab iis fides mota foederis esset, pauca de iure civitatium, de quibus ambigeretur, disseruit: si quid tamen aequi se habere arbitrarentur, quanto esse satius Romam mittere legatos, seu disceptare seu rogare senatum mallent, quam populum Romanum cum Antiocho lanistis Aetolis non sine magno motu generis humani et pernicie Graeciae dimicare? nec ullos prius cladem eius belli sensuros, quam qui movissent. haec nequiquam velut vaticinatus Romanus. Thoas deinde ceterique factionis eiusdem cum adsensu omnium auditi pervicerunt, ut ne dilato quidem concilio et absentibus Romanis decretum fieret, quo accerseretur Antiochus ad liberandam Graeciam disceptandumque inter Aetolos et Romanos. huic tam superbo decreto addidit propriam contumeliam Damocritus praetor eorum: nam cum id ipsum decretum posceret eum Quinctius, non veritus maiestatem viri aliud in praesentia, quod magis instaret, praevertendum sibi esse dixit; decretum responsumque in Italia brevi castris super ripam Tiberis positis daturum: tantus furor illo tempore gentem Aetolorum, tantus magistratus eorum cepit.

dum inter achaeus et tyrannus bellum sum legatus romanus circumeo socius urbs sollicitus ne aetolus pars aliquis animus ad antiochus averto paruus opera in achaeus adeo consumo qui quia nabidi infestus sum ad ceterus quoque satis fidus censeo sum athenae primus inde chalcis inde in thessalia eo alloquor concilio frequens thessali demetrias iter flecto is magnes concilium indico sum accuro ibi habeo oratio sum qui pars princeps alieno romanus totus antiochus et aetolus sum quia cum reddo obsidem filius philippus affero sum stipendium inpono remitto inter ceterus vanus affero sum demetrias quoque is reddo romanus sum is ne fio eurylochus princeps magnes factio is quidam omnis novaris aetolus antiochus advenio malo adverro is ita dissero sum ne timor vanus is demo spes incido philippus abalieno in quo multus ad omnis momentum quam in magnes sum ille tantus commemoro cum totus graecia beneficium libertas obnoxius romanus sum tum is civitas praecipuus ibi enim non praesidium modo macedones sum sed regia exaedifico ut praesens semper in oculus habeo sum dominus ceterum nequiquam is facio si aetolus antiochus in philippus regia adduco et novus et incognitus pro nosco et experior habeo rex sum magnetarches superus magistratus voco is tum eurylochus sum atque potestas is fretus nego dissimulo sui et magnes sum qui fama vulgo de reddo demetrias philippus sum is ne fio omnis et conor et audeo magnes sum et inter dico contentio inconsultus eveho proicio tum quoque species liber demetrias sum res verus omnis ad nutus romanus fio sub hic voco fremo vario multitudo sum pars assensus pars indignatio dico is audeo is quintius quidem adeo exardeo ira ut manus ad caelum tendo deus testis ingratus atque perfidus animus magnes invoco hic vox perterreo omnis zeno ex princeps unus magnus cum ob eleganter ago vita auctoritas tum qui semper romanus haud dubius pars sum ab quintius lego alius fleo peto ne unus amentia civitas adsigno suus quisque periculum furo magnetas non libertas modo sed omnis qui homo sancio carus sum t quintius et populus romanus debeo nihil quisquam ab diuus immortalis precor possum qui non magnes ab ille habeo et in corpus suus cieo per furor saevituros quam ut romanus amicitia violo hic oratio subsequor multitudo prex sum eurylochus ex concilio iter occulo ad porta atque inde protinus in aetolia profugio iam enim et is magis in dies aetolus defectio nudo eo ipse tempus fors thoas princeps gens qui mitto ad antiochus redeo indo menippus sui adduco rex legatus qui priusquam concilium is do impleo omnis auris terrestris navalisque copia commemoro ingens vis pedes equio venio ex india elephantus accio ante omnis quo magnus credo moveo multitudo animus tantus adveho aurum ut ipse emo romanus possum appareo quis is oratio in concilio moveo sum nam et venio is et qui ago omnis legatus romanus defero et quamquam prope abscido spes sum tamen non ab res sum quintius video sum socius aliquis legatus intersum is concilio qui admoneo romanus societas aetoli qui voco liber mitto adverro rex legatus audeo atheniensis magnus in is res idoneus video sum propter et civitas dignitas et vetustus societas cum aetolus ab is quintius peto ut legatus ad panaetolicus concilium mitto thoas primus in is concilio renuntio legatio menippus post is intromitto bonus sum omnis qui graecia asia incolo aio integer res philippus possum intervenio antiochus suus quisque habeo sum neque omnis sub nutus dicio romanus pervenio nunc quoque inquam si modo tu qui inchoastis consilium consto perduco ad exitus possum diuus juvo et aetolus socius antiochus quivis inclino graecia res restituo in pristinus dignitas is autem in libertas pono sum qui suus sto vis non ex alienus arbitrium pendeo atheniensis qui primus post regia legatio dico qui volo potestas facio sum mentio omnis rex praetermitto romanus societas aetoli mereo in universus graecia t quintius admoneo ne temere is nimius celeritas consilium everto consilium calidum et audacia primus species laetus tracto durus evenio tristis sum legatus romanus et in is t quintius haud procul inde absum dum integer omnis sum verbum potis de is qui ambago discepto quam asia europa ad funestus armo bellum multitudo avidus novo res antiochus totus sum et ne admitto quidem in concilium romanus censeo princeps magnus senex auctoritas obtineo ut do is concilium hic decretum atheniensis cum refero eo in aetolia quintius video sum aut enim moveo aliquis aut omnis homo testis sum penis aetoli culpa bellum sum romanus iustus atque prope necessarius sumo arma postquam venio sum is quintius in concilio ordior ab principium societas aetolus cum romanus et quotiens ab is fides moueo foedo sum paucus de ius civitas de qui ambago disseruio si quis tamen aequum sui habeo arbitror quantus sum sero roma mitto legatus seu disceptaris seu rogo senatus malo quam populus romanus cum antiochus lanista aetolus non sine magnus motus genus humanus et pernicies graecia dimicaris neque ullus prior clades is bellum sentio quam qui moveo hic nequiquam velut vaticinor romanus thoas deinde ceter factio idem cum assensus omnis audio pervicerunt ut ne differo quidem concilio et absum romanus decretum fio quo arcesso antiochus ad libero graecia discepto inter aetoli et romanus hic tam superbus decretum addo proprius contumelia damocritus praetor is nam cum is ipse decretum posco is quintius non vereor maiestas vir alius in praesens qui magis insto praeverto sui sum dico decretum respondeo in italia brevis castrum super ripa tiberis pono do tantus furor ille tempus gens aetolus tantus magistratus is capio


Claudius, secutus Graecos Acilianos libros, P. Africanum in ea fuisse legatione tradit, eumque Ephesi collocutum cum Hannibale, et sermonem unum etiam refert: quaerenti Africano, quem fuisse maximum imperatorem Hannibal crederet, respondisse, Alexandrum Macedonum regem, quod parva manu innumerabiles exercitus fudisset, quodque ultimas oras, quas visere supra spem humanam esset, peragrasset. quaerenti deinde, quem secundum poneret, Pyrrhum dixisse; castra metari primum docuisse; ad hoc neminem elegantius loca cepisse, praesidia disposuisse; artem etiam conciliandi sibi homines eam habuisse, ut Italicae gentes regis externi quam populi Romani, tam diu principis in ea terra, imperium esse mallent. exequenti, quem tertium duceret, haud dubie semet ipsum dixisse. tum risum obortum Scipioni, et subiecisse “quidnam tu diceres, si me vicisses?” “tum vero me” inquit “et ante Alexandrum et ante Pyrrhum et ante alios omnes imperatores esse. ” et perplexum Punico astu responsum et improvisum adsentationis genus Scipionem movisse, quod e grege se imperatorum velut inaestimabilem secrevisset.

claudus sequor graeci acilianus liber p africanus in is sum legatio trado is ephesus collocutum cum hannibal et sermo unus etiam refero quaero africanus qui sum magnus imperator hannibal credo respondeo alexander macedones rex qui parvus manus innumerabilis exercitus fundo quisque ulter ora qui viso supra spes humanus sum peragro quaero deinde qui secundus pono pyrrhus dico castrum metaris primus doceo ad hic nemo elego locum capio praesidium dispono ars etiam concilio sui homo is habeo ut italica gens rex externus quam populus romanus tam diu princeps in is terra imperium sum malo exequenti qui tertius duco haud dubius sui ipse dico tum risus oborior scipio et subjacio quisnam tu dico si ego vinco tum verus ego inquam et ante alexander et ante pyrrhus et ante alius omnis imperator sum et perplexus punicus astus responsum et improvide adsentatio genus scipio moveo qui e grex sui imperator velut inaestimabilis secrevisset


iisdem diebus circa Chalcidem Thoas per Euthymidam principem, pulsum opibus eorum, qui Romanae societatis erant, post T. Quinctii legatorumque adventum, et Herodorum, Cianum mercatorem, sed potentem Chalcide propter divitias, praeparatis ad proditionem iis, qui Euthymidae factionis erant, nequaquam eandem fortunam, qua Demetrias per Eurylochum occupata erat, habuit. Euthymidas ab Athenis — eum domicilio delegerat locum — Thebas primum, hinc Salganea processit, Herodorus ad Thronium. inde haud procul in Maliaco sinu duo milia peditum Thoas et ducentos equites, onerarias leves ad triginta habebat. eas cum sexcentis peditibus Herodorus traicere in insulam Atalanten iussus, ut inde, cum pedestris copias appropinquare iam Aulidi atque Euripo sensisset, Chalcidem traiceret; ipse ceteras copias nocturnis maxime itineribus, quanta poterat celeritate, Chalcidem ducebat. Micythio et Xenoclides, penes quos tum summa rerum pulso Euthymida Chalcide erat, seu ipsi per se suspicati seu indicata re, primo pavidi nihil usquam spei nisi in fuga ponebant; deinde postquam resedit terror et prodi et deseri non patriam modo sed etiam Romanorum societatem cernebant, consilio tali animum adiecerunt. sacrum anniversarium eo forte tempore Eretriae Amarynthidis Dianae erat, quod non popularium modo sed Carystiorum etiam coetu celebratur. eo miserunt, qui orarent Eretrienses Carystiosque, ut et suarum fortunarum in eadem insula geniti misererentur et Romanam societatem respicerent; ne sinerent Aetolorum Chalcidem fieri; Euboeam habituros, si Chalcidem habuissent; graves fuisse Macedonas dominos; multo minus tolerabilis futuros Aetolos. Romanorum maxime respectus civitates movit, et virtutem nuper in bello et in victoria iustitiam benignitatemque expertas. itaque quod roboris in iuventute erat utraque civitas armavit misitque. iis tuenda moenia Chalcidis oppidani cum tradidissent, ipsi omnibus copiis transgressi Euripum ad Salganea posuerunt castra. inde caduceator primum, deinde legati ad Aetolos missi percunctatum, quo suo dicto factove socii atque amici ad se oppugnandos venirent. respondit Thoas, dux Aetolorum, non ad oppugnandos, sed ad liberandos ab Romanis venire sese; splendidiore nunc eos catena, sed multo graviore vinctos esse, quam cum praesidium Macedonum in arce habuissent. se vero negare Chalcidenses aut servire ulli aut praesidio cuiusquam egere. ita digressi ex colloquio legati ad suos; Thoas et Aetoli, ut qui spem omnem in eo, ut improviso opprimerent, habuissent, ad iustum bellum oppugnationemque urbis mari ac terra munitae haudquaquam pares, domum rediere. Euthymidas postquam castra popularium ad Salganea esse profectosque Aetolos audivit, et ipse a Thebis Athenas rediit; et Herodorus cum per aliquot dies intentus ab Atalante signum nequiquam expectasset, missa speculatoria nave, ut, quid morae esset, sciret, postquam rem omissam ab sociis vidit, Thronium, unde venerat, repetit.

idem dies circa chalcis thoas per euthymidam princeps pello ops is qui romanus societas sum post t quintius lego advenio et herodorum ciani mercator sed potens chalcis propter divitiae praeparo ad proditio is qui euthymidae factio sum nequaquam idem fortuna qui demetrias per eurylochus occupo sum habeo euthymidas ab athenae is domicilium deligo locus thebae primus hinc salganea procedo herodorus ad thronium inde haud procul in maliaco sinus duo mille pedes thoas et ducenti eques oneraria levo ad triginta habeo is cum sexcentis pedes herodorus traicio in insula atalanta iubeo ut inde cum pedestris copia appropinquo iam aulis atque euripus sentio chalcis traicio ipse ceterus copia nocturnus magnus iter quantus possum celeritas chalcis duco micythio et xenoclides penis qui tum summus res pulso euthymida chalcis sum seu ipse per sui suspicor seu indico res primus pavidus nihil usquam spes nisi in fuga pono deinde postquam resedeo terror et prodo et desero non patria modo sed etiam romanus societas cerno consilium talis animus adicio sacer anniversarius is fors tempus eretria amarynthis diana sum qui non popularis modo sed carystius etiam coitus celebro is mitto qui oro eretriensis carystii ut et suus fortuna in idem insula gigno misereo et romanus societas respicio ne sino aetolus chalcis fio euboea habeo si chalcis habeo gravis sum macedonas dominus multus paruus tolerabilis sum aetoli romanus magnus respicio civitas moveo et virtus nuper in bellum et in victoria iustitia benignitas experior itaque qui robur in iuventus sum uter civitas armo mitto is tueor moenia chalcis oppidanus cum trado ipse omnis copia transgredior euripus ad salganea pono castrum inde caduceator primus deinde legatus ad aetoli mitto percunctas quo suus dico factove socius atque amicus ad sui oppugno venio respondeo thoas dux aetolus non ad oppugno sed ad libero ab romanus venio sui splendidus nunc is catena sed multus gravis vincio sum quam cum praesidium macedones in arx habeo sui verus nego chalcidensis aut servio ullus aut praesidium quisquam ago ita digredior ex colloquium legatus ad suus thoas et aetolus ut qui spes omnis in is ut improvide opprimo habeo ad iustus bellum oppugnatio urbs mare atque terra munio haudquaquam par domus redeo euthymidas postquam castrum popularis ad salganea sum proficio aetoli audio et ipse ab thebae athenae redeo et herodorus cum per aliquot dies intendo ab atalanta signum nequiquam expectasset mitto speculatorius navus ut quis mora sum scio postquam res omitto ab socius video thronium unde venio repeto


eodem fere tempore duorum consulum litterae allatae sunt, L. Corneli de proelio ad Mutinam cum Bois facto et Q. Minuci a Pisis: comitia suae sortis esse; ceterum adeo suspensa omnia in Liguribus se habere, ut abscedi inde sine pernicie sociorum et damno rei publicae non posset. si ita videretur patribus, mitterent ad collegam, ut is, qui profligatum bellum haberet, ad comitia Romam rediret; si id facere gravaretur, quod non suae sortis id negotium esset, se quidem facturum, quodcumque senatus censuisset; sed etiam atque etiam viderent, ne magis e re publica esset interregnum iniri, quam ab se in eo statu relinqui provinciam. senatus C. Scribonio negotium dedit, ut duos legatos ex ordine senatorio mitteret ad L. Cornelium consulem, qui litteras collegae ad senatum missas deferrent ad eum et nuntiarent senatum, ni is ad magistratus subrogandos Romam veniret, potius quam Q. Minucium a bello integro avocaret, interregnum iniri passurum. missi legati renuntiarunt L. Cornelium ad magistratus subrogandos Romam venturum. de litteris L. Corneli , quas scripserat secundum proelium cum Bois factum, disceptatio in senatu fuit, quia privatim plerisque senatoribus legatus M. Claudius scripserat fortunae populi Romani et militum virtuti gratiam habendam, quod res bene gesta esset; consulis opera et militum aliquantum amissum, et hostium exercitum, cuius delendi oblata fortuna fuerit, elapsum: milites eo plures perisse. quod tardius ex subsidiis, qui laborantibus opem ferrent, successissent; hostes e manibus emissos, quod equitibus legionariis et tardius datum signum esset et persequi fugientes non licuisset.

idem fere tempus duo consul littera affero sum l cornelis de proelium ad mutina cum boo facio et q minucius ab pisae comitium suus sors sum ceterum adeo suspendo omnis in ligur sui habeo ut abscedo inde sine pernicies socius et damnum res publicus non possum si ita video pater mitto ad collega ut is qui profligo bellum habeo ad comitium roma redeo si is facio gravo qui non suus sors is negotium sum sui quidem facio quicumque senatus censeo sed etiam atque etiam video ne magis e res publicus sum interregnum ineo quam ab sui in is status relinquo provincia senatus que scribonius negotium do ut duo legatus ex ordo senatorius mitto ad l cornelius consul qui littera collega ad senatus mitto defero ad is et nuntio senatus ni is ad magistratus subrogo roma venio potis quam q minucius ab bellum integer avoco interregnum ineo patior mitto legatus renuntio l cornelius ad magistratus subrogo roma venio de littera l cornelis qui scribo secundus proelium cum boo facio disceptatio in senatus sum quia privatim plerusque senator legatus m claudus scribo fortuna populus romanus et miles virtus gratia habeo qui res bene gero sum consul opus et miles aliquantus amitto et hostis exercitus qui deleo offertor fortuna sum elabor miles is multus pereo qui tardus ex subsidium qui laboro ops fero succedo hostis e manus emitto qui eques legionarius et tardus do signum sum et persequor fugio non licet


cum bellum Ligustinum ad Pisas constitisset, consul alter, L. Cornelius Merula , per extremos Ligurum finis exercitum in agrum Boiorum induxit, ubi longe alia belli ratio quam cum Liguribus erat. consul in aciem exibat, hostes pugnam detractabant; praedatumque, ubi nemo obviam exiret, discurrebant Romani, Boi diripi sua impune quam tuendo ea conserere certamen malebant. postquam omnia ferro ignique satis evastata erant, consul agro hostium excessit, et ad Mutinam agmine incauto, ut inter pacatos, ducebat. Boi ut egressum suis finibus hostem sensere, sequebantur silenti agmine, locum insidiis quaerentes. nocte praetergressi castra Romana saltum, qua transeundum erat Romanis, insederunt. id cum parum occulte fecissent, consul, qui multa nocte solitus erat movere castra, ne nox terrorem in tumultuario proelio augeret, lucem expectavit et, cum luce moveret, tamen turmam equitum exploratum misit. postquam relatum est, quantae copiae, et in quo loco essent, totius agminis sarcinas in medium coici iussit et triarios vallum circumicere, cetero exercitu instructo ad hostem accessit. idem et Galli fecerunt, postquam apertas esse insidias et recto ac iusto proelio, ubi vera vinceret virtus, dimicandum viderunt. hora secunda ferme concursum est. sinistra sociorum [equitum] ala et extraordinarii prima in acie pugnabant; praeerant duo consulares legati, M. Marcellus et Ti. Sempronius , prioris anni consul. novus consul nunc ad prima signa erat, nunc legiones continebat in subsidiis, ne certaminis studio prius procurrerent, quam datum signum esset. equites earum extra aciem in locum patentem. Q. et P. Minucios tribunos militum educere iussit; inde, cum signum dedisset, impetum ex aperto facerent. haec agenti nuntius venit a Ti. Sempronio Longo non sustinere extraordinarios impetum Gallorum; et caesos permultos esse et, qui supersint, partim labore partim metu remisisse ardorem pugnae. legionem alteram ex duabus, si videretur, summitteret, priusquam ignominia acciperetur. secunda missa est legio, et extraordinarii recepti. tum redintegrata est pugna, cum et recens miles et frequens ordinibus legio successisset. et sinistra ala ex proelio subducta est, dextra in primam aciem subiit. sol ingenti ardore torrebat minime patientia aestus Gallorum corpora; densis tamen ordinibus nunc alii in alios, nunc in scuta incumbentes sustinebant impetus Romanorum. quod ubi animadvertit consul, ad perturbandos ordines eorum C. Livium Salinatorem , qui praeerat alariis equitibus, quam concitatissimos equos immittere iubet et legionarios equites in subsidiis esse. haec procella equestris primo confudit et turbavit, deinde dissipavit aciem Gallorum, non tamen ut terga darent. obstabant duces, hastilibus caedentes terga trepidantium et redire in ordines cogentes; sed interequitantes alarii non patiebantur. consul obtestabatur milites, ut paulum adniterentur; victoriam in manibus esse; dum turbatos et trepidantis viderent, instarent; si restitui ordines sivissent, integro rursus eos proelio et dubio dimicaturos. inferre vexillarios iussit signa. omnes conisi tandem averterunt hostem. postquam terga dabant et in fugam passim effundebantur, tum ad persequendos eos legionarii equites immissi. quattuordecim milia Boiorum eo die sunt caesa; vivi capti mille nonaginta duo, equites septingenti viginti unus, tres duces eorum, signa militaria ducenta duodecim, carpenta sexaginta tria. nec Romanis incruenta victoria fuit; supra quinque milia militum, ipsorum aut sociorum, amissa, centuriones tres et viginti, praefecti socium quattuor et M. Genucius et Q. et M. Marcii tribuni militum secundae legionis.

cum bellum ligustinus ad pisae consto consul alter l cornelius merula per extremus ligur finis exercitus in ager boii induco ubi longus alius bellum ratio quam cum ligur sum consul in acies exeo hostis pugna detracto praedor ubi nemo obvius exeo discurro romanus boo diripio suus impunis quam tueor is consero certamen malo postquam omnis ferrum ignis satis evasto sum consul ager hostis excedo et ad mutina agmen incautus ut inter pacatos duco boo ut egredior suus finis hostis sentio sequor sileo agmen locus insidiae quaero nox praetergredior castrum romanus saltus qui transeo sum romanus insedeo is cum parum occulte facio consul qui multus nox soleo sum moveo castrum ne nox terror in tumultuarius proelium augeo lux expectavit et cum lux moveo tamen turma eques exploro mitto postquam refero sum quantus copia et in quo locus sum totus agmen sarcina in medius coix iubeo et triarii valles circumicio ceterus exercitus instruo ad hostis accedo idem et gallus facio postquam aperio sum insidiae et recingo atque justus proelium ubi verus vinco virtus dimico video hora secundus ferme concurro sum sinistra socius eques ala et extraordinarius primus in acies pugno praesum duo consularis legatus m marcellus et tiberius sempronius prior annus consul novus consul nunc ad primus signum sum nunc legio contineo in subsidium ne certamen studium prior procurro quam do signum sum eques is extra acies in locus pateo q et p minucius tribunus miles educo iubeo inde cum signum do impetus ex aperio facio hic ago nuntius venio ab tiberius sempronius longus non sustineo extraordinarius impetus gallus et caedo permultus sum et qui supersum pars labor pars metus remitto ardor pugna legio alter ex duo si video summitto priusquam ignominia accipio secundus mitto sum legio et extraordinarius recipio tum redintegro sum pugno cum et recens miles et frequens ordo legio succedo et sinistra ala ex proelium subduco sum dextera in primus acies subeo sol ingens ardor torreo paruus patientia aestus gallus corpus densus tamen ordo nunc alius in alius nunc in scutum incumbo sustineo impetus romanus qui ubi animadverto consul ad perturbo ordo is que livius salinator qui praesum alarius eques quam concito equus immitto iubeo et legionarius eques in subsidium sum hic procella equester primus confundo et turbo deinde dissipavit acies gallus non tamen ut tergum do obsto dux hastilis caedo tergum trepido et redeo in ordo cogo sed interequito alarius non patior consul obtestor miles ut paulus adnitendus victoria in manus sum dum turbo et trepido video insto si restituo ordo sino integer rursus is proelium et dubius dimico infero vexillarii iubeo signum omnis conitor tandem averto hostis postquam tergum do et in fuga passim effundo tum ad persequor is legionarius eques immitto quattuordecim mille boii is dies sum caedo vivo capio mille nonaginta duo eques septingenti viginti unus tres dux is signum militaris ducenti duodecim carpentum sexaginta tres neque romanus incruentus victoria sum supra quinque mille miles ipse aut socius amitto centurio tres et viginti praefectus socius quattuor et m genucius et q et m marcius tribunus miles secundus legio


Aetoli, postquam Demetriadem venisse Antiochum adlatum est, concilio indicto decretum, quo accerserent eum, fecerunt. iam profectus ab Demetriade rex, quia ita decreturos sciebat, Phalara in sinum Maliacum processerat. inde decreto accepto Lamiam venit, exceptus ingenti favore multitudinis cum plausibus clamoribusque et quibus aliis laetitia effusa vulgi significatur. in concilium ut ventum est, aegre a Phaenea praetore principibusque aliis [introductus] facto silentio dicere orsus rex. prima eius oratio fuit excusantis, quod tanto minoribus spe atque opinione omnium copiis venisset. id suae impensae erga eos voluntatis maximum debere indicium esse, quod nec paratus satis ulla re et tempore ad navigandum immaturo vocantibus legatis eorum haud gravate obsecutus esset credidissetque, cum se vidissent Aetoli, omnia vel in se uno posita praesidia existimaturos esse. ceterum eorum quoque se, quorum expectatio destituta in praesentia videatur, spem abunde expleturum: nam simul primum anni tempus navigabile praebuisset mare, omnem se Graeciam armis viris equis, omnem oram maritimam classibus completurum, nec impensae nec labori nec periculo parsurum, donec depulso cervicibus eorum imperio Romano liberam vere Graeciam atque in ea principes Aetolos fecisset. cum exercitibus commeatus quoque omnis generis ex Asia venturos; in praesentia curae esse Aetolis debere, ut copia frumenti suis et annona tolerabilis rerum aliarum suppeditetur. in hanc sententiam rex cum magno omnium adsensu locutus discessit. post discessum regis inter duos principes Aetolorum, Phaeneam et Thoantem, contentio fuit. Phaeneas reconciliatore pacis et disceptatore de iis, quae in controversia cum populo Romano essent, utendum potius Antiocho censebat quam duce belli; adventum eius et maiestatem ad verecundiam faciendam Romanis vim maiorem habituram quam arma; multa homines, ne bellare necesse sit, voluntate remittere, quae bello et armis cogi non possint. Thoas negare paci studere Phaeneam, sed discutere apparatum belli velle, ut taedio et impetus relanguescat regis et Romani tempus ad comparandum habeant: nihil enim aequi ab Romanis impetrari posse totiens legationibus missis Romam, totiens cum ipso Quinctio disceptando satis expertum esse, nec nisi abscisa omni spe auxilium Antiochi imploraturos fuisse. quo celerius spe omnium oblato non esse elanguescendum, sed orandum potius regem, ut, quoniam, quod maximum fuerit, ipse vindex Graeciae venerit, copias quoque terrestris navalisque accersat. armatum regem aliquid impetraturum; inermem non pro Aetolis modo, sed ne pro se quidem ipso momenti ullius futurum apud Romanos. haec vicit sententia, imperatoremque regem appellandum censuerunt et triginta principes, cum quibus, si qua vellet, consultaret, delegerunt.

aetolus postquam demetrias venio antiochus affero sum concilio indico decretum quo arcesso is facio iam proficiscor ab demetrias rex quia ita decerno scio phalara in sinum maliacum procedo inde decretum accipio lamia venio excipio ingens favor multitudo cum plausibus clamor et qui alius laetitia effundo vulgus significo in concilium ut venio sum aeger ab phaenea praetor princeps alius introduco facio silentium dico ordior rex primus is oratio sum excuso qui tantus paruus spes atque opinio omnis copia venio is suus impendo erga is voluntas magnus debeo indicium sum qui neque paro satis ullus res et tempus ad navigo immaturus voco legatus is haud gravo obsequor sum credo cum sui video aetolus omnis vel in sui unus pono praesidium existimo sum ceterum is quoque sui qui expectatio destituo in praesens video spes abunde expleturum nam simul primus annus tempus navigabilis praebeo mare omnis sui graecia arma vis equus omnis ora maritimus classis compleo neque impendo neque labor neque periculum parsurum donec depello cervix is imperium romanus liber verus graecia atque in is princeps aetoli facio cum exercitus commeatus quoque omnis genus ex asia venio in praesens cura sum aetolus debeo ut copia frumentum suus et annona tolerabilis res alius suppedito in hic sententia rex cum magnus omnis assensus loquor discedo post discedo rex inter duo princeps aetolus phaeneam et thoas contentio sum phaeneas reconciliator pax et disceptator de is qui in controversia cum populus romanus sum utor potis antiochus censeo quam dux bellum advenio is et maiestas ad verecundia facio romanus vis magnus habeo quam arma multus homo ne bellaris necesse sum voluntas remitto qui bellum et arma cogo non possum thoas nego pax studeo phaeneam sed discutio appario bellum volo ut taedium et impetus relanguesco rex et romanus tempus ad comparo habeo nihil enim aequum ab romanus impetraris possum totiens legatio mitto roma totiens cum ipse quintius discepto satis experior sum neque nisi abscido omnis spes auxilium antiochus imploro sum quo celer spes omnis offertor non sum elanguesco sed oro potis rex ut quoniam qui magnus sum ipse vindex graecia venio copia quoque terrestris navalisque arcesso armo rex aliquis impetro inermis non pro aetolus modo sed ne pro sui quidem ipse momentum ullus sum apud romanus hic vinco sententia imperator rex appello censeo et triginta princeps cum qui si qui volo consulto deligo


sed neque Boi neque Hispani, cum quibus eo anno bellatum erat, tam inimice infesti erant Romanis quam Aetolorum gens. ii post deportatos ex Graecia exercitus primo in spe fuerant et Antiochum in vacuam Europae possessionem venturum, nec Philippum aut Nabim quieturos. ubi nihil usquam moveri viderunt, agitandum aliquid miscendumque rati, ne cunctando senescerent consilia, concilium Naupactum indixerunt. ibi Thoas praetor eorum conquestus iniurias Romanorum statumque Aetoliae, quod omnium Graeciae gentium civitatiumque inhonoratissimi post eam victoriam essent, cuius causa ipsi fuissent, legatos censuit circa reges mittendos, qui non solum temptarent animos eorum, sed suis quemque stimulis moverent ad Romanum bellum. Damocritus ad Nabim, Nicander ad Philippum, Dicaearchus, frater praetoris, ad Antiochum est missus. tyranno Lacedaemonio Damocritus ademptis maritimis civitatibus enervatam tyrannidem dicere; inde militem, inde naves navalesque socios habuisse; inclusum suis prope muris Achaeos videre dominantis in Peloponneso; numquam habiturum reciperandi sua occasionem si eam, quae tum esset, praetermisisset; [et] nullum exercitum Romanum in Graecia esse, nec [propter] Gytheum aut maritimos alios Laconas dignam causam existimaturos Romanos, cur legiones rursus in Graeciam transmittant. haec ad incitandum animum tyranni dicebantur, ut, cum Antiochus in Graeciam traiecisset, conscientia violatae per sociorum iniurias Romanae amicitiae coniungeret se cum Antiocho. et Philippum Nicander haud dissimili oratione incitabat; erat etiam maior orationis materia, quo ex altiore fastigio rex quam tyrannus detractus erat, quoque plures ademptae res. ad hoc vetusta regum Macedoniae fama peragratusque orbis terrarum victoriis eius gentis referebatur. et tutum vel incepto vel eventu se consilium adferre: nam neque, ut ante se moveat Philippus, quam Antiochus cum exercitu transierit in Graeciam, suadere, et, qui sine Antiocho adversus Romanos Aetolosque tam diu sustinuerit bellum, ei adiuncto Antiocho, sociis Aetolis, qui tum graviores hostes quam Romani fuerint, quibus tandem viribus resistere Romanos posse? adiciebat de duce Hannibale, nato adversus Romanos hoste, qui plures et duces et milites eorum occidisset, quam quot superessent, haec Philippo Nicander; alia Dicaearchus Antiocho; et omnium primum praedam de Philippo Romanorum esse dicere, victoriam Aetolorum; et aditum in Graeciam Romanis nullos alios quam Aetolos dedisse, et ad vincendum vires eosdem praebuisse. deinde quantas peditum equitumque copias praebituri Antiocho ad bellum essent, quae loca terrestribus copiis, quos portus maritimis. tum de Philippo et Nabide libero mendacio abutebatur: paratum utrumque ad rebellandum esse, et primam quamque occasionem reciperandi ea, quae bello amisissent, arrepturos. ita per totum simul orbem terrarum Aetoli Romanis concitabant bellum. et reges tamen aut non moti aut tardius moti sunt; Nabis extemplo circa omnis maritimos vicos dimisit ad seditiones in iis miscendas, et alios principum donis ad suam causam perduxit, alios pertinaciter in societate Romana manentis occidit. Achaeis omnium maritimorum Laconum tuendorum a T. Quinctio cura mandata erat. itaque extemplo et ad tyrannum legatos miserunt, qui admonerent foederis Romani, denuntiarentque, ne pacem, quam tantopere petisset, turbaret, et auxilia ad Gytheum, quod iam oppugnabatur ab tyranno, et Romam qui ea nuntiarent, legatos miserunt.

sed neque boo neque hispanus cum qui is annus bello sum tam inimicus infestus sum romanus quam aetolus gens is post deporto ex graecia exercitus primus in spes sum et antiochus in vacuus europa possessio venio neque philippus aut nabis quiesco ubi nihil usquam moveo video agito aliquis misceo reor ne cuncto senesco consilium concilium naupactus indico ibi thoas praetor is conqueror injuria romanus sto aetolia qui omnis graecia gens civitatiumque inhonoro post is victoria sum qui causa ipse sum legatus censeo circa rex mitto qui non solus tento animus is sed suus quisque stimulus moveo ad romanus bellum damocritus ad nabis nicander ad philippus dicaearchus frater praetor ad antiochus sum mitto tyrannus lacedaemonius damocritus adimo maritimus civitas enervo tyrannis dico inde miles inde navo navalis socius habeo includo suus prope murus achaeus video dominor in peloponnesus numquam habeo recipero suus occasio si is qui tum sum praetermitto et nullus exercitus romanus in graecia sum neque propter gytheum aut maritimus alius laconas dignus causa existimo romanus cur legio rursus in graecia transmitto hic ad incito animus tyrannus dico ut cum antiochus in graecia transjacio conscientia violo per socius injuria romanus amicitia conjungo sui cum antiochus et philippus nicander haud dissimilis oratio incito sum etiam magnus oratio materia quo ex alo fastigium rex quam tyrannus detraho sum quoque multus adimo res ad hic vetustus rex macedonia fama peragro orbis terra victoria is gens refero et tueor vel inceptum vel evenio sui consilium affero nam neque ut ante sui moveo philippus quam antiochus cum exercitus transeo in graecia suadeo et qui sine antiochus adverro romanus aetoli tam diu sustineo bellum is adjungo antiochus socius aetolus qui tum gravis hostis quam romanus sum qui tandem vis resisto romanus possum adicio de dux hannibal natus adverro romanus hostis qui multus et dux et miles is occido quam quot supersum hic philippus nicander alius dicaearchus antiochus et omnis primus praeda de philippus romanus sum dico victoria aetolus et aditus in graecia romanus nullus alius quam aetoli do et ad vinco vireo idem praebeo deinde quantus pedes equio copia praebeo antiochus ad bellum sum qui locum terrestris copia qui portus maritimus tum de philippus et nabide liber mendacium abutor paro uterque ad rebello sum et primus quisque occasio recipero is qui bellum amitto arrepo ita per totus simul orbis terra aetolus romanus concito bellum et rex tamen aut non moveo aut tardus moveo sum no extemplo circa omnis maritimus vicus dimitto ad seditio in is misceo et alius princeps donum ad suus causa perduco alius pertinax in societas romanus maneo occido achaeus omnis maritimus laco tueor ab t quintius cura mandatum sum itaque extemplo et ad tyrannus legatus mitto qui admoneo foedo romanus denuntio ne pax quam tantopere peto turbo et auxilium ad gytheum qui iam oppugno ab tyrannus et roma qui is nuntio legatus mitto


ita dimisso concilio multitudo omnis in suas civitates dilapsa est; rex postero die cum apocletis eorum, unde bellum ordiretur, consultabat. optimum visum est Chalcidem, frustra ab Aetolis nuper temptatam, primum adgredi; et celeritate magis in eam rem quam magno conatu et apparatu opus esse. itaque cum mille peditibus rex, qui Demetriade secuti erant, profectus per Phocidem est, et alio itinere principes Aetoli iuniorum paucis evocatis ad Chaeroniam occurrerunt et decem constratis navibus secuti sunt. rex ad Salganea castris positis navibus ipse cum principibus Aetolorum Euripum traiecit, et, cum haud procul portu egressus esset, magistratus quoque Chalcidensium et principes ante portam processerunt. pauci utrimque ad colloquium congressi sunt. Aetoli magno opere suadere, ut salva Romanorum amicitia regem quoque adsumerent socium atque amicum: neque enim eum inferendi belli, sed liberandae Graeciae causa in Europam traiecisse, et liberandae re, non verbis et simulatione, quod fecissent Romani; nihil autem utilius Graeciae civitatibus esse quam utramque complecti amicitiam; ita enim ab utriusque iniuria tutas alterius semper praesidio et fiducia fore. nam si non recepissent regem, viderent, quid patiendum iis extemplo foret, cum Romanorum procul auxilium, hostis Antiochus, cui resistere suis viribus non possent, ante portas esset. ad haec Micythio, unus ex principibus, mirari se dixit, ad quos liberandos Antiochus relicto regno suo in Europam traiecisset: nullam enim civitatem se in Graecia nosse, quae aut praesidium habeat, aut stipendium Romanis pendat, aut foedere iniquo adligata quas nolit leges patiatur: itaque Chalcidenses neque vindice libertatis ullo egere, cum liberi sint, neque praesidio, cum pacem eiusdem populi Romani beneficio et libertatem habeant. amicitiam regis non aspernari, nec ipsorum Aetolorum. id primum eos pro amicis facturos, si insula excedant atque abeant: nam ipsis certum esse non modo non recipere moenibus, sed ne societatem quidem ullam pacisci nisi ex auctoritate Romanorum. haec renuntiata regi ad naves, ubi restiterat, cum essent, in praesentia — neque enim iis venerat copiis, ut vi agere quicquam posset — reverti Demetriadem placuit. ibi, quoniam primum vanum inceptum evasisset, consultare cum Aetolis rex, quid deinde fieret. placuit Boeotos Achaeos Amynandrum regem Athamanum temptare. Boeotorum gentem aversam ab Romanis iam inde a Brachylli morte, et quae secuta eam fuerant, censebant; Achaeorum Philopoemenem principem aemulatione gloriae in bello Laconum infestum invisumque esse Quinctio credebant. Amynander uxorem Apamam, filiam Alexandri cuiusdam Megalopolitani, habebat, qui se oriundum a magno Alexandro ferens filiis duobus Philippum atque Alexandrum et filiae Apamam nomina inposuerat; quam regiis inclutam nuptiis maior ex fratribus Philippus secutus in Athamaniam fuerat. hunc forte ingenio vanum Aetoli et Antiochus inpulerant in spem Macedoniae regni, quod is vere regum stirpis esset, si Amynandrum Athamanesque Antiocho coniunxisset. et ea vanitas promissorum non apud Philippum modo sed etiam apud Amynandrum valuit.

ita dimitto concilio multitudo omnis in suus civitas dilabor sum rex posterus dies cum apocletis is unde bellum ordior consulto bonus video sum chalcis frustra ab aetolus nuper tento primus aggredior et celeritas magis in is res quam magnus conatus et apparatus opus sum itaque cum mille pedes rex qui demetrias sequor sum proficiscor per phocis sum et alius iter princeps aetolus iuniorum paucus evoco ad chaeroniam occurro et decem consterno navis sequor sum rex ad salganea castrum pono navis ipse cum princeps aetolus euripus transiacio et cum haud procul portus egredior sum magistratus quoque chalcidensis et princeps ante porta procedo paucus utrimque ad colloquium congredior sum aetolus magnus opus suadeo ut salvo romanus amicitia rex quoque adsumo socius atque amicus neque enim is infero bellum sed libero graecia causa in europa transjacio et libero res non verbum et simulatio qui facio romanus nihil autem utilis graecia civitas sum quam uter complector amicitia ita enim ab uterque iniuria tueor alter semper praesidium et fiducia sum nam si non recipio rex video quis patior is extemplo sum cum romanus procul auxilium hostis antiochus qui resisto suus vis non possum ante porta sum ad hic micythio unus ex princeps miror sui dico ad qui libero antiochus relinquo regnum suus in europa transjacio nullus enim civitas sui in graecia nosco qui aut praesidium habeo aut stipendium romanus pendo aut foedus iniquus adligo qui nolo lex patior itaque chalcidensis neque vindex libertas ullus ago cum liber sum neque praesidium cum pax idem populus romanus beneficium et libertas habeo amicitia rex non aspernaris neque ipse aetolus is primus is pro amicus facio si insula excedo atque abeo nam ipse certus sum non modo non recipio moenia sed ne societas quidem ullus pacisco nisi ex auctoritas romanus hic renuntio rex ad navo ubi resto cum sum in praesens neque enim is venio copia ut vis ago quisquam possum revorto demetrias placeo ibi quoniam primus vanus incipio evado consulto cum aetolus rex quis deinde fio placeo boeoti achaeus amynandrum rex athamanes tento boeotor gens averto ab romanus iam inde ab brachylli mors et qui sequor is sum censeo achaeus philopoemen princeps aemulatio gloria in bellum laco infestus invideo sum quintius credo amynander uxor apamam filia alexander quidam megalopolitani habeo qui sui orior ab magnus alexander fero filius duo philippus atque alexander et filia apamam nomen inpono quam regius inclutus nuptiae magnus ex frater philippus sequor in athamania sum hic fors ingenium vanus aetolus et antiochus inpello in spes macedonia regnum qui is verus rex stirps sum si amynandrum athamanes antiochus conjungo et is vanitas promissor non apud philippus modo sed etiam apud amynandrum valeo