rex Chalcidem a Demetriade profectus, amore captus virginis Chalcidensis, Cleoptolemi filiae, cum patrem primo allegando, deinde coram ipse rogando fatigasset, invitum se gravioris fortunae condicioni illigantem, tandem impetrata re tamquam in media pace nuptias celebrat et relicum hiemis, oblitus, quantas simul duas res suscepisset, bellum Romanum et Graeciam liberandam, omissa omnium rerum cura, in conviviis et vinum sequentibus voluptatibus ac deinde ex fatigatione magis quam satietate earum in somno sommo traduxit. eadem omnis praefectos regios, qui ubique, ad Boeotiam maxime, praepositi hibernis erant, cepit luxuria; in eandem et milites effusi sunt, nec quisquam eorum aut arma induit aut stationem aut vigilias servavit aut quicquam quod militaris operis aut muneris esset, fecit. itaque principio veris, cum per Phocidem Chaeroneam, quo convenire omnem undique exercitum iusserat, venisset, facile animadvertit nihilo severiore disciplina milites quam ducem hibernasse. Alexandrum inde Acarnana et Menippum Macedonem Stratum Aetoliae copias ducere iussit: ipse Delphis sacrificio Apollini facto Naupactum processit. consilio principum Aetoliae habito via, quae praeter Calydonem et Lysimachiam fert ad Stratum, suis, qui per Maliacum sinum veniebant, occurrit. ibi Mnasilochus princeps Acarnanum, multis emptus donis, non ipse solum gentem regi conciliabat, sed Clytum etiam praetorem, penes quem tum summa potestas erat, in suam sententiam adduxerat. is cum Leucadios, quod Acarnaniae caput est, non facile ad defectionem posse cerneret impelli propter metum Romanae classis, quae cum Atilio quaeque circa Cephallaniam erat, arte eos est adgressus. nam cum in concilio dixisset tuenda mediterranea Acarnaniae esse et omnibus, qui arma ferrent, exeundum ad Medionem et Thyrreum, ne ab Antiocho aut Aetolis occuparentur, fuere qui dicerent nihil attinere omnis tumultuose concitari, satis esse quingentorum hominum praesidium. eam iuventutem nactus, trecentis Medione, ducentis Thyrrei in praesidio positis, id agebat, ut pro obsidibus futuri venirent in potestatem regis. per eosdem dies legati regis Medionem venerunt; quibus auditis cum in contione, quidnam respondendum regi esset, consultaretur, et alii manendum in Romana societate, alii non aspernandam amicitiam regis censerent, media visa est Clyti sententia eoque accepta, ut ad regem mitterent legatos peterentque ab eo, ut Medionios super tanta re consultare in concilio Acarnanum pateretur. in eam legationem Mnasilochus et qui eius factionis erant de industria coniecti, clam missis, qui regem admovere copias iuberent, ipsi terebant tempus. itaque vixdum iis egressis legatis Antiochus in finibus, et mox ad portas erat, et trepidantibus, qui expertes proditionis fuerant, tumultuoseque iuventutem ad arma vocantibus ab Clyto et Mnasilocho in urbem est inductus; et aliis sua voluntate adfluentibus metu coacti etiam, qui dissentiebant, ad regem convenerunt. quos placida oratione territos cum permulsisset, ad spem vulgatae clementiae aliquot populi Acarnaniae defecerunt. Thyrreum a Medione profectus est Mnasilocho eodem et legatis praemissis. ceterum detecta Medione fraus cautiores, non timidiores Thyrreensis fecit: dato enim haud perplexo responso, nullam se novam societatem nisi ex auctoritate imperatorum Romanorum accepturos, portisque clausis armatos in muris disposuerunt. et peropportune ad confirmandos Acarnanum animos Cn. Octavius missus a Quinctio, cum praesidium et paucas naves ab A. Postumio , qui ab Atilio legato Cephallaniae praepositus fuerat, accepisset, Leucadem venit implevitque spei socios M'. Acilium consulem iam cum legionibus mare traiecisse et in Thessalia castra Romana esse. hunc rumorem quia similem veri tempus anni maturum iam ad navigandum faciebat, rex praesidio Medione imposito et in quibusdam aliis Acarnaniae oppidis Thyrreo abscessit et per Aetoliae ac Phocidis urbis Chalcidem redit.

rex chalcis ab demetrias proficiscor amor capio virgo chalcidensis cleoptolemi filia cum pater primus allego deinde coram ipse rogo fatigo invitus sui gravis fortuna condicio illigo tandem impetro res tamquam in medius pax nuptiae celebro et relicum hiems obliuiscor quantus simul duo res suscipio bellum romanus et graecia libero omitto omnis res cura in convivium et vinum sequor voluptas atque deinde ex fatigatio magis quam satietas is in somnus sommo traduco idem omnis praeficio regius qui ubique ad boeotia magnus praepono hibernus sum capio luxuria in idem et miles effundo sum neque quisquam is aut arma induo aut statio aut vigilia servo aut quisquam qui militaris opus aut munus sum facio itaque principium verus cum per phocis chaeronea quo convenio omnis undique exercitus iubeo venio facilis animadverto nihilum severiore disciplina miles quam dux hiberno alexander inde acarnana et menippus macedonem stratos aetolia copia duco iubeo ipse delphi sacrificium apollo facio naupactus procedo consilium princeps aetolia habeo via qui praeter calydon et lysimachia fero ad stratos suus qui per maliacum sinum venio occurro ibi mnasilochus princeps acarnanum multus emo donum non ipse solus gens rex concilio sed clytus etiam praetor penis qui tum summus potestas sum in suus sententia adduco is cum leucadii qui acarnania caput sum non facilis ad defectio possum cerno impello propter metus romanus classis qui cum atilius quisque circa cephallaniam sum ars is sum aggredior nam cum in concilio dico tueor mediterraneus acarnania sum et omnis qui arma fero exeo ad medio et thyrreum ne ab antiochus aut aetolus occupo sum qui dico nihil attineo omnis tumultuosus concitaris satis sum quingentor homo praesidium is iuventus nanciscor trecenti medio ducenti thyrrei in praesidium pono is ago ut pro obsidibus sum venio in potestas rex per idem dies legatus rex medio venio qui audio cum in contio quisnam respondeo rex sum consulto et alius maneo in romanus societas alius non aspernor amicitia rex censeo medius video sum clytus sententia eo accipio ut ad rex mitto legatus peto ab is ut medionii super tantus res consulto in concilio acarnanum pateo in is legatio mnasilochus et qui is factio sum de industria conicio clam mitto qui rex admoveo copia iubeo ipse tero tempus itaque vixdum is egredior legatus antiochus in finis et mox ad porta sum et trepido qui expers proditio sum tumultuosus iuventus ad arma voco ab clytus et mnasilocho in urbs sum induco et alius suus voluntas affluo metus cogo etiam qui dissentio ad rex convenio qui placidus oratio terreo cum permulceo ad spes vulgo clementia aliquot populus acarnania deficio thyrreum ab medio proficiscor sum mnasilocho idem et legatus praemitto ceterum detego medio fraus caveo non timidus thyrreensis facio do enim haud perplexus respondeo nullus sui novus societas nisi ex auctoritas imperator romanus accipio porta claudo armatus in murus dispono et peropportunus ad confirmo acarnanum animus cn octavus mitto ab quintius cum praesidium et paucus navo ab ab postumius qui ab atilius legatus cephallaniae praepono sum accipio leucas venio impleo spes socius m acilius consul iam cum legio mare transjacio et in thessalia castrum romanus sum hic rumor quia similis verus tempus annus maturus iam ad navigo facio rex praesidium medio impono et in quidam alius acarnania oppidum thyrreo abscedo et per aetolia atque phocis urbs chalcis redeo


P. Cornelius consul obsidibus a Boiorum gente acceptis agri parte fere dimidia eos multavit, quo, si vellet, populus Romanus colonias mittere posset. inde Romam ut ad triumphum haud dubium decedens exercitum dimisit, et adesse Romae ad diem triumphi iussit; ipse postero die, quam venit, senatu in aedem Bellonae vocato cum de rebus ab se gestis disseruisset, postulavit, ut sibi triumphanti liceret urbem invehi. P. Sempronius Blaesus tribunus plebis non negandum Scipioni, sed differendum honorem triumphi censebat: bella Ligurum Gallicis semper iuncta fuisse; eas inter se gentes mutua ex propinquo ferre auxilia. si P. Scipio devictis acie Bois aut ipse cum victore exercitu in agrum Ligurum transisset, aut partem copiarum Q. Minucio misisset, qui iam tertium ibi annum dubio detineretur bello, debellari cum Liguribus potuisse: nunc ad triumphum frequentandum deductos esse milites, qui egregiam navare operam rei publicae potuissent, possent etiam, si senatus, quod festinatione triumphi praetermissum esset, id restituere differendo triumpho vellet. iuberent consulem cum legionibus redire in provinciam, dare operam, ut Ligures subigantur. nisi illi cogantur in ius iudiciumque populi Romani, ne Boios quidem quieturos: aut pacem aut bellum utrobique habenda. devictis Liguribus, paucos post menses proconsulem P. Cornelium multorum exemplo, qui in magistratu non triumphaverunt, triumphaturum esse. ad ea consul neque se Ligures provinciam sortitum esse ait, neque cum Liguribus bellum gessisse, neque triumphum de iis postulare; Q. Minucium confidere brevi subactis iis meritum triumphum postulaturum atque impetraturum esse: se de Gallis Bois postulare triumphum, quos acie vicerit, castris exuerit, quorum gentem biduo post pugnam totam acceperit in deditionem, a quibus obsides abduxerit, pacis futurae pignus. verum enimvero illud multo maius esse, quod tantum numerum Gallorum occiderit in acie, quot cum milibus certe Boiorum nemo ante se imperator pugnaverit. plus partem dimidiam ex quinquaginta milibus hominum caesam, multa milia capta; senes puerosque Bois superesse. itaque id quemquam mirari posse, cur victor exercitus, cum hostem in provincia neminem reliquisset, Romam venerit ad celebrandum consulis triumphum? quorum militum si et in alia provincia opera uti senatus velit, utro tandem modo promptiores ad aliud periculum novumque laborem ituros credat, si persoluta eis sine detractatione prioris periculi laborisque merces sit, an si spem pro re ferentis dimittant, iam semel in prima spe deceptos? nam quod ad se attineat, sibi gloriae in omnem vitam illo die satis quaesitum esse, quo se virum optimum iudicatum ad accipiendam matrem Idaeam misisset senatus. hoc titulo, etsi nec consulatus nec triumphus addatur, satis honestam honoratamque P. Scipionis Nasicae imaginem fore. universus senatus non ipse modo ad decernendum triumphum consensit, sed etiam tribunum plebis auctoritate sua compulit ad remittendam intercessionem. P. Cornelius consul triumphavit de Bois. in eo triumpho Gallicis carpentis arma signaque et spolia omnis generis travexit et vasa aenea Gallica et cum captivis nobilibus equorum quoque captorum gregem traduxit. aureos torques transtulit mille quadringentos septuaginta unum, ad hoc auri pondo ducenta quadraginta septem, argenti infecti factique in Gallicis vasis, non infabre suo more factis, duo milia trecenta quadraginta pondo, bigatorum nummorum ducenta triginta quattuor. militibus, qui currum secuti sunt, centenos vicenos quinos asses divisit, duplex centurioni, triplex equiti. postero die contione advocata de rebus ab se gestis et de iniuria tribuni bello alieno se illigantis, ut suae victoriae fructu se fraudaret, cum disseruisset, milites exauctoratos dimisit.

p cornelius consul obsidibus ab boii gens accipio ager pars fere dimidio is multo quo si volo populus romanus colonia mitto possum inde roma ut ad triumphus haud dubius decedo exercitus dimitto et adsum roma ad dies triumphus iubeo ipse posterus dies quam venio senatus in aedes bellona voco cum de res ab sui gero disservio postulo ut sui triumpho licet urbs inveho p sempronius blaesus tribunus plebs non nego scipio sed differo honor triumphus censeo bellum ligur gallicus semper iungo sum is inter sui gens mutuus ex propinquo fero auxilium si p scipio devinco acies boo aut ipse cum victor exercitus in ager ligur transeo aut pars copia q minucius mitto qui iam tertius ibi annus dubius detineo bellum debellaris cum ligur possum nunc ad triumphus frequento deduco sum miles qui egregius navaris opera res publicus possum possum etiam si senatus qui festinatio triumphus praetermitto sum is restituo differo triumphus volo iubeo consul cum legio redeo in provincia do opera ut ligur subigo nisi ille cogo in ius judicium populus romanus ne boii quidem quiesco aut pax aut bellum utrobique habeo devinco ligur paucus post mensis proconsulis p cornelius multus exemplum qui in magistratus non triumphaverunt triumpho sum ad is consul neque sui ligur provincia sortio sum aio neque cum ligur bellum gero neque triumphus de is postulo q minucius confido brevis subigo is mereo triumphus postulo atque impetro sum sui de gallus boo postulo triumphus qui acies vinco castrum exuo qui gens biduus post pugna totus accipio in deditio ab qui obses abduco pax sum pignus verus enimvero ille multus magnus sum qui tantus numerus gallus occido in acies quot cum mille certus boii nemo ante sui imperator pugno multus pars dimidia ex quinquaginta mille homo caedo multus mille capio senex puer boo supersum itaque is quisquam miror possum cur victor exercitus cum hostis in provincia nemo relinquo roma venio ad celebro consul triumphus qui miles si et in alius provincia opus uti senatus volo uter tandem modo promptus ad alius periculum novus labor eo credo si persolvo is sine detractatio prior periculum labor merces sum an si spes pro res fero dimitto iam semel in primus spes decipio nam qui ad sui attineo sui gloria in omnis vita ille dies satis quaero sum quo sui vir bonus iudico ad accipio mater idaeus mitto senatus hic titulus etsi neque consulatus neque triumphus addo satis honestus honoro p scipio nasica imago sum universus senatus non ipse modo ad decerno triumphus consentio sed etiam tribunus plebs auctoritas suus compello ad remitto intercessio p cornelius consul triumpho de boo in is triumphus gallicus carpo arma signo et spolium omnis genus travexit et vasum aeneas gallicus et cum captivus nobilis equus quoque capio grex traduco aureus torqueo transfero mille quadringenti septuaginta unus ad hic aurum pondo ducenti quadraginta septem argentum inficio facio in gallicus vasum non infabre suus mos facio duo mille trecenti quadraginta pondo bigator nummus ducenti triginta quattuor miles qui currus sequor sum centeni viceni quini asso divido duplex centurio triplex equio posterus dies contio advoco de res ab sui gero et de iniuria tribunus bellum alienus sui illigo ut suus victoria fructus sui fraudo cum disservio miles exauctoro dimitto


inter ipsum pugnae tempus decem naves regiae cum praefecto Isidoro ad Thronium in sinu Maliaco stabant. eo gravis vulneribus Alexander Acarnan, nuntius adversae pugnae, cum perfugisset, trepidae inde recenti terrore naves Cenaeum Euboeae petierunt. ibi mortuus sepultusque Alexander. tres, quae ex Asia profectae eundem portum tenuerant, naves audita exercitus clade Ephesum redierunt. Isidorus ab Cenaeo Demetriadem, si forte eo deferret fuga regem, traiecit. —per eosdem dies A. Atilius praefectus Romanae classis magnos regios commeatus iam fretum, quod ad Andrum insulam est, praetervectos excepit; alias mersit, alias cepit naves; quae novissimi agminis erant cursum in Asiam verterunt. Atilius Piraeum, unde profectus erat, cum agmine captivarum navium revectus magnam vim frumenti et Atheniensibus et aliis eiusdem regionis sociis divisit.

inter ipse pugna tempus decem navo regia cum praeficio isidorus ad thronium in sinus maliaco sto is gravis vulnus alexander acarnan nuntius adverro pugna cum perfugio trepidus inde recens terror navo cenaeum euboea peto ibi mortuus sepelio alexander tres qui ex asia proficio idem portus teneo navo audio exercitus clades ephesus redeo isidorus ab cenaeum demetrias si fors is defero fuga rex transiacio per idem dies ab atilius praefectus romanus classis magnus regius commeatus iam fretus qui ad andros insula sum praetervehor excipio alius mergo alius capio navo qui novus agmen sum cursus in asia verto atilius piraceus unde proficiscor sum cum agmen captivaris navis reveho magnus vis frumentum et atheniensis et alius idem regio socius divido


eodem tempore et Messene in Peloponneso ab Achaeis, quod concilii eorum recusarat esse, oppugnari coepta est. etenim duae civitates, Messene et Elis, extra concilium Achaicum erant; cum Aetolis sentiebant. Elei tamen post fugatum ex Graecia Antiochum legatis Achaeorum lenius responderant: dimisso praesidio regio cogitaturos se, quid sibi faciendum esset; Messenii sine responso dimissis legatis moverant bellum, trepidique rerum suarum, cum iam ager effuso exercitu passim ureretur castraque prope urbem poni viderent, legatos Chalcidem ad T. Quinctium , auctorem libertatis, miserunt, qui nuntiarent Messenios Romanis, non Achaeis, et aperire portas et dedere urbem paratos esse. auditis legatis extemplo profectus Quinctius a Megalopoli ad Diophanen praetorem Achaeorum misit, qui extemplo reducere eum a Messene exercitum et venire ad se iuberet. dicto paruit Diophanes et soluta obsidione expeditus ipse praegressus agmen circa Andaniam, parvum oppidum inter Megalopolim Messenenque positum, Quinctio occurrit; et cum causas oppugnationis exponeret, castigatum leniter, quod tantam rem sine auctoritate sua conatus esset, dimittere exercitum iussit nec pacem omnium bono partam turbare. Messeniis imperavit, ut exules reducerent et Achaeorum concilii essent; si qua haberent, de quibus aut recusare aut in posterum caveri sibi vellent, Corinthum ad se venirent; Diophanen concilium Achaeorum extemplo sibi praebere iussit. ibi de Zacyntho intercepta per fraudem insula questus postulavit, ut restitueretur Romanis. Philippi Macedonum regis Zacynthus fuerat; eam mercedem Amynandro dederat, ut per Athamaniam ducere exercitum in superiorem partem Aetoliae liceret, qua expeditione fractis animis Aetolos compulit ad petendam pacem. Amynander Philippum Megalopolitanum insulae praefecit; postea per bellum, quo se Antiocho adversus Romanos coniunxit, Philippo ad munera belli revocato Hieroclen Agrigentinum successorem misit. is post fugam ab Thermopylis Antiochi Amynandrumque a Philippo Athamania pulsum missis ultro ad Diophanen praetorem Achaeorum nuntiis pecunia pactus insulam Achaeis tradidit. id praemium belli suum esse aequum censebant Romani: non enim M'. Acilium consulem legionesque Romanas Diophani et Achaeis ad Thermopylas pugnasse. Diophanes adversus haec purgare interdum sese gentemque, interdum de iure facti disserere. quidam Achaeorum et initio eam se rem aspernatos testabantur et tunc pertinaciam increpitabant praetoris; auctoribusque iis decretum est, ut T. Quinctio ea res permitteretur. erat Quinctius sicut adversantibus asper, ita, si cederes, idem placabilis. omissa contentione vocis vultusque “si utilem” inquit, “possessionem eius insulae censerem Achaeis esse, auctor essem senatui populoque Romano, ut eam vos habere sinerent; ceterum sicut testudinem ubi collecta in suum tegumen est, tutam ad omnis ictus video esse, ubi exserit partis aliquas. quodcumque nudavit, obnoxium atque infirmum habere, haud dissimiliter vos, Achaei, clausos undique mari, quae intra Peloponnesi sunt terminos, ea et iungere vobis et iuncta tueri facile, simul aviditate plura amplectendi hinc excedatis, nuda vobis omnia, quae extra sint, et exposita ad omnes ictus esse. ” adsentienti omni concilio nec Diophane ultra tendere auso Zacynthus Romanis traditur.

idem tempus et meto in peloponnesus ab achaeus qui concilium is recuso sum oppugnaris coepio sum etenim duo civitas meto et elis extra concilium achaicus sum cum aetolus sentio elei tamen post fugo ex graecia antiochus legatus achaeus lenis respondeo dimitto praesidium regius cogito sui quis sui facio sum messenius sine respondeo dimitto legatus moveo bellum trepidus res suus cum iam ager effundo exercitus passim uro castro prope urbs pono video legatus chalcis ad t quintius auctor libertas mitto qui nuntio messenii romanus non achaeus et aperio porta et do urbs paro sum audio legatus extemplo proficiscor quintius ab megalopolis ad diophanes praetor achaeus mitto qui extemplo reduco is ab meto exercitus et venio ad sui iubeo dico pareo diophanes et solvo obsidio expedio ipse praegredior agmen circa andania parvus oppidum inter megalopolis meto pono quintius occurro et cum causa oppugnatio expono castigo lenis qui tantus res sine auctoritas suus conor sum dimitto exercitus iubeo neque pax omnis bonus pario turbo messenius impero ut exulis reduco et achaeus concilium sum si qui habeo de qui aut recusaris aut in posterus caveri sui volo corinthus ad sui venio diophanes concilium achaeus extemplo sui praebeo iubeo ibi de zacynthus intercipio per fraudo insula queror postulo ut restituo romanus philippus macedones rex zacynthus sum is merces amynandro do ut per athamania duco exercitus in superus pars aetolia licet qui expeditio frango animus aetoli compello ad peto pax amynander philippus megalopolitani insula praeficio postea per bellum quo sui antiochus adverro romanus conjungo philippus ad munus bellum revoco hierocles agrigentinus successor mitto is post fuga ab thermopylae antiochus amynandrumque ab philippus athamania pello mitto ultro ad diophanes praetor achaeus nuntius pecunia paciscor insula achaeus trado is praemium bellum suus sum aequus censeo romanus non enim m acilius consul legio romanus diophanes et achaeus ad thermopylae pugno diophanes adverro hic purgaris interdum sui gens interdum de ius facio dissero quidam achaeus et initium is sui res aspernor testo et tunc pertinacia increpito praetor auctor is decretum sum ut t quintius is res permitto sum quintius sicut adverso asper ita si cedo idem placabilis omitto contentio vox vultus si utilis inquam possessio is insula censeo achaeus sum auctor sum senatus populo romanus ut is tu habeo sino ceterum sicut testudo ubi colligo in suus tegumen sum tueor ad omnis iacio video sum ubi exsero pars aliqui quicumque nudo obnoxius atque infirmus habeo haud dissimilis tu achaeus claudo undique mare qui intra peloponnesius sum terminus is et iungo tu et iungo tueor facilis simul aviditas multus amplector hinc excedo nudo tu omnis qui extra sum et expono ad omnis iacio sum adsentio omnis concilio neque diophanes ultra tendo audeo zacynthus romanus trado


M'. Acilius vendita aut concessa militi circa Heracleam praeda, postquam nec Hypatae pacata consilia esse, et Naupactum concurrisse Aetolos, ut inde totum impetum belli sustinerent, audivit, praemisso Ap. Claudio cum quattuor milibus militum ad occupanda iuga, qua difficiles transitus montium erant, ipse Oetam escendit Herculique sacrificium fecit in eo loco, quem Pyram, quod ibi mortale corpus eius dei sit crematum, appellant. inde toto exercitu profectus reliquum iter satis expedito agmine fecit; ut ad Coracem ventum est—mons est altissimus inter Callipolim et Naupactum—, ibi et iumenta multa ex agmine praecipitata cum ipsis oneribus sunt et homines vexati; et facile apparebat, quam cum inerti hoste res esset, qui tam impeditum saltum nullo praesidio, ut clauderet transitum, insedisset. tum quoque vexato exercitu ad Naupactum descendit, et uno castello adversus arcem posito ceteras partes urbis divisis copiis pro situ moenium circumsedit. nec minus operis laborisque ea oppugnatio quam Heracleae habuit.

m acilius vendo aut concedo miles circa heraclea praeda postquam neque hypata paco consilium sum et naupactus concurro aetoli ut inde totus impetus bellum sustineo audio praemitto ap claudius cum quattuor mille miles ad occupo iugum qui difficilis transitus mons sum ipse oeta escendo hercules sacrificium facio in is locus qui pyra qui ibi mortalis corpus is deus sum cremo appello inde totus exercitus proficiscor reliquus iter satis expedio agmen facio ut ad corax venio sum mons sum altus inter callipolis et naupactus ibi et iumentum multus ex agmen praecipito cum ipse onus sum et homo vexo et facilis appareo quam cum iners hostis res sum qui tam impedio saltus nullus praesidium ut claudeo transeo insedeo tum quoque vexo exercitus ad naupactus descendo et unus castellum adverro arx pono ceterus pars urbs divido copia pro sino moenia circumsedeo neque paruus opus labor is oppugnatio quam heraclea habeo


ceterum Heraclea capta fregit tandem animos Aetolorum, et paucos post dies, quam ad bellum renovandum acciendumque regem in Asiam miserant legatos, abiectis belli consiliis pacis petendae oratores ad consulem miserunt. quos dicere exorsos consul interfatus, cum alia sibi praevertenda esse dixisset, redire Hypatam eos datis dierum decem indutiis et L. Valerio Flacco cum iis misso iussit eique, quae secum acturi fuissent, exponere, et si qua vellent alia. Hypatam ut est ventum, principes Aetolorum apud Flaccum concilium habuerunt consultantes, quonam agendum modo apud consulem foret. parantibus iis antiqua iura foederum ordiri meritaque in populum Romanum absistere abstisere iis Flaccus iussit, quae ipsi violassent ac rupissent; confessionem iis culpae magis profuturam et totam in preces orationem versam: nec enim in causa ipsorum, sed in populi Romani clementia spem salutis positam esse; et se suppliciter agentibus iis adfuturum et apud consulem et Romae in senatu: eo quoque enim mittendos fore legatos. haec una via omnibus ad salutem visa est, ut in fidem se permitterent Romanorum: ita enim et illis violandi supplices verecundiam se imposituros, et ipsos nihilo minus suae potestatis fore, si quid melius fortuna ostendisset. postquam ad consulem ventum est, Phaeneas legationis princeps longam orationem et varie ad mitigandam iram victoris compositam ita ad extremum finivit, ut diceret Aetolos se suaque omnia fidei populi Romani permittere. id consul ubi audivit, “etiam atque etiam videte” inquit, “Aetoli, ut ita permittatis.” tum decretum Phaeneas, in quo id diserte scriptum erat, ostendit. “quando ergo” inquit “ita permittis, postulo, ut mihi Dicaerchum civem vestrum et Menestam Epirotam”—Naupactum is cum praesidio ingressus ad defectionem compulerat—”et Amynandrum cum principibus Athamanum, quorum consilio ab nobis defecistis, sine mora dedatis. “ prope dicentem interfatus Romanum “ non in servitutem ” inquit, “sed in fidem tuam nos tradidimus, et certum habeo te imprudentia labi, qui nobis imperes, quae moris Graecorum non sint.” ad ea consul “nec hercule” inquit “magnopere nunc curo, quid Aetoli satis ex more Graecorum factum esse censeant, dum ego more Romano imperium inhibeam in deditos modo decreto suo, ante armis victos: itaque, ni propere fit, quod impero, vinciri vos iam iubebo.” adferri catenas et circumsistere lictores iussit. tum fracta Phaeneae ferocia Aetolisque aliis est, et tandem cuius condicionis essent senserunt, et Phaeneas se quidem et qui adsint Aetolorum scire facienda esse, quae imperentur, dixit, sed ad decernenda ea concilio Aetolorum opus esse; ad id petere ut decem dierum indutias daret. petente Flacco pro Aetolis indutiae datae, et Hypatam reditum est. ubi cum in consilio delectorum, quos apocletos vocant, Phaeneas, et quae imperarentur et quae ipsis prope accidissent, exposuisset, ingemuerunt quidem principes condicioni suae, parendum tamen victori censebant et ex omnibus oppidis convocandos Aetolos ad concilium. postquam vero coacta omnis multitudo eadem illa audivit, adeo saevitia imperii atque indignitate exasperati animi sunt, ut, si in pace fuissent, illo impetu irae concitari potuerint ad bellum. ad iram accedebat et difficultas eorum, quae imperarentur—quonam modo enim utique regem Amynandrum se tradere posse? —et spes forte oblata, quod Nicander eo ipso tempore ab rege Antiocho veniens implevit expectatione vana multitudinem, terra marique ingens parari bellum. duodecumo is die, quam conscenderat navem, in Aetoliam perfecta legatione rediens Phalara in sinu Maliaco tenuit. inde Lamiam pecuniam cum devexisset, ipse cum expeditis prima vespera inter Macedonum Romanaque castra medio agro, dum Hypatam notis callibus petit, in stationem incidit Macedonum deductusque ad regem est nondum convivio dimisso. quod ubi nuntiatum est, velut hospitis, non hostis adventu motus Philippus accumbere eum epularique iussit, atque inde dimissis aliis, solum retentum, ipsum quidem de se timere quicquam vetuit, Aetolorum prava consilia atque in ipsorum caput semper recidentia accusavit, qui primum Romanos, deinde Antiochum in Graeciam adduxissent. sed praeteritorum, quae magis reprehendi quam corrigi possint, oblitum se non facturum, ut insultet adversis rebus eorum; Aetolos quoque finire tandem adversus se odia debere, et Nicandrum privatim eius diei, quo servatus a se foret, meminisse. ita datis, qui in tutum eum prosequerentur, Hypatam Nicander consultantibus de pace Romana supervenit.

ceterum heraclea capio frango tandem animus aetolus et paucus post dies quam ad bellum renovo accieo rex in asia mitto legatus abicio bellum consilium pax peto orator ad consul mitto qui dico exordior consul interfor cum alius sui praevertenda sum dico redeo hypata is do dies decem indutiae et l valerius flaccus cum is mitto iubeo is qui sui ago sum expono et si qui volo alius hypata ut sum venio princeps aetolus apud flaccus concilium habeo consulto quonam ago modo apud consul sum paro is antiquus ius foedus ordior mereo in populus romanus absisto abstisere is flaccus iubeo qui ipse violo atque rumpo confessio is culpa magis possum et totus in prex oratio verro neque enim in causa ipse sed in populus romanus clemens spes salus pono sum et sui supplex ago is adsum et apud consul et roma in senatus is quoque enim mitto sum legatus hic unus via omnis ad salus video sum ut in fides sui permitto romanus ita enim et ille violo supplex verecundia sui impono et ipse nihilum paruus suus potestas sum si quis bonus fortuna ostendo postquam ad consul venio sum phaeneas legatio princeps longus oratio et varius ad mitigo ira victor compono ita ad exter finio ut dico aetoli sui suum omnis fides populus romanus permitto is consul ubi audio etiam atque etiam video inquam aetolus ut ita permittas tum decretum phaeneas in quo is dissero scribo sum ostendo quando ergo inquam ita permitto postulo ut ego dicaerchum civis vester et menestam epirotes naupactus is cum praesidium ingredior ad defectio compello et amynandrum cum princeps athamanes qui consilium ab nos deficio sine mora dedo prope dico interfor romanus non in servitus inquam sed in fides tuus nos trado et certus habeo tu imprudens labor qui nos impero qui mos graecum non sum ad is consul neque herculis inquam magnopere nunc curo quis aetolus satis ex mos graecum facio sum censeo dum ego mos romanus imperium inhibeo in dedo modo decretum suus ante arma vinco itaque ni properus fio qui impero vincio tu iam iubeo affero cateno et circumsisto lictor iubeo tum frango phaeneae ferocia aetolus alius sum et tandem qui condicio sum sentio et phaeneas sui quidem et qui adsum aetolus scio facio sum qui impero dico sed ad decerno is concilio aetolus opus sum ad is peto ut decem dies indutiae do peto flaccus pro aetolus indutiae do et hypata redeo sum ubi cum in consilium delector qui apocletos voco phaeneas et qui impero et qui ipse prope accido expono ingemo quidem princeps condicio suus pareo tamen victor censeo et ex omnis oppidum convoco aetoli ad concilium postquam verus cogo omnis multitudo idem ille audio adeo saevitia imperium atque indignitas exaspero animus sum ut si in pax sum ille impetus ira concitaris possum ad bellum ad ira accedo et difficultas is qui impero quonam modo enim utique rex amynandrum sui trado possum et spes fors offertor qui nicander is ipse tempus ab rex antiochus venio impleo expectatio vanus multitudo terra mare ingens paro bellum duodecumo is dies quam conscendo navo in aetolia perficio legatio redeo phalara in sinus maliaco teneo inde lamia pecunia cum devexisset ipse cum expeditus primus vesperus inter macedones romanus castrum medium ager dum hypata nosco callis peto in statio incido macedones deduco ad rex sum nondum convivium dimitto qui ubi nuntio sum velut hospes non hostis advenio moueo philippus accumbo is epulor iubeo atque inde dimitto alius solus retendo ipse quidem de sui timeo quisquam veto aetolus pravus consilium atque in ipse caput semper recido accuso qui primus romanus deinde antiochus in graecia adduco sed praeteritor qui magis reprehendo quam corrigo possum obliuiscor sui non facio ut insulto adverro res is aetoli quoque finio tandem adverro sui odium debeo et nicander privatim is dies quo servo ab sui sum memini ita do qui in tueor is prosequor hypata nicander consulto de pax romanus supervenio


per idem tempus Philippus rex proficiscentem consulem ad Naupactum percunctatus, si se interim, quae defecissent ab societate Romana, urbes recipere vellet, permittente eo ad Demetriadem copias admovit haud ignarus, quanta ibi tum turbatio esset. destituti enim ab omni spe, cum desertos se ab Antiocho, spem nullam in Aetolis esse cernerent, dies noctesque aut Philippi hostis adventum aut infestiorem etiam, quo iustius irati erant, Romanorum expectabant. turba erat ibi incondita regiorum, qui primo pauci in praesidio relicti, postea plures, plerique inermes, ex proelio adverso fuga delati, nec virium nec animi satis ad obsidionem tolerandam habebant: itaque praemissis a Philippo, qui spem impetrabilis veniae ostendebant, responderunt patere portas regi. ad primum eius ingressum principum quidam urbe excesserunt, Eurylochus mortem sibi conscivit. Antiochi milites—sic enim pacti crant—sic enim pacti erant—per Macedoniam Thraeciamque prosequentibus Macedonibus, ne quis eos violaret, Lysimachiam deducti sunt. crant et paucae naves Demetriade, quibus praeerat Isidorus; eae quoque cum praefecto suo dimissae sunt. inde Dolopiam et Aperantiam et Perrhaebiae quasdam civitates recipit.

per idem tempus philippus rex proficisco consul ad naupactus percuncto si sui interim qui deficio ab societas romanus urbs recipio volo permitto is ad demetrias copia admoveo haud ignarus quantus ibi tum turbatio sum destitus enim ab omnis spes cum desero sui ab antiochus spes nullus in aetolus sum cerno dies nox aut philippus hostis advenio aut infestus etiam quo iustus irascor sum romanus exspecto turba sum ibi inconditus regius qui primus paucus in praesidium relinquo postea multus plerusque inermis ex proelium adverso fuga defero neque vis neque animus satis ad obsidio tolero habeo itaque praemitto ab philippus qui spes impetrabilis venia ostendo respondeo pateo porta rex ad primus is ingredior princeps quidam urbs excedo eurylochus mors sui conscio antiochus miles sic enim paciscor crant sic enim paciscor sum per macedonia thraeciamque prosequor macedones ne quis is violo lysimachia deduco sum crant et paucus navo demetrias qui praesum isidorus is quoque cum praeficio suus dimitto sum inde dolopia et aperantia et perrhaebia quidam civitas recipio


consul cum T. Quinctio ad Achaicum concilium Aegium traiecit. ibi de Eleis et de exulibus Lacedaemoniorum restituendis actum est; neutra perfecta res,* quia suae gratiae reservari eam Achaei, Elei per se ipsi quam per Romanos maluerunt Achaico contribui concilio. Epirotarum legati ad consulem venerunt, quos non sincera fide in amicitia fuisse satis constabat; militem tamen nullum Antiocho dederant; pecunia iuvisse eum insimulabantur; legatos ad regem ne ipsi quidem misisse infitiabantur. iis petentibus, ut in amicitia pristina esse liceret, respondit consul se, utrum hostium an pacatorum eos numero haberet, nondum scire; senatum eius rei iudicem fore; integram se causam eorum Romam reicere; indutias ad id dierum nonaginta dare. Epirotae Romam missi senatum adierunt. iis magis, quae non fecissent hostilia, referentibus quam purgantibus ea, de quibus arguebantur, responsum datum est, quo veniam impetrasse, non causam probasse videri possent. et Philippi regis legati sub idem tempus in senatum introducti, gratulantes de victoria. iis petentibus, ut sibi sacrificare in Capitolio donumque ex auro liceret ponere in aede Iovis optimi maximi, permissum ab senatu. centum pondo coronam auream posuerunt. non responsum solum benigne regis legatis est, sed filius quoque Philippi Demetrius, qui obses Romae erat, ad patrem reducendus legatis datus est. bellum, quod cum Antiocho rege in Graecia gestum est a M'. Acilio consule, hunc finem habuit.

consul cum t quintius ad achaicus concilium aegium transiacio ibi de elei et de exulis lacedaemonius restituo ago sum neuter perficio res quia suus gratia reservaris is achaeus elei per sui ipse quam per romanus malo achaicus contribuo concilio epirotaris legatus ad consul venio qui non sincerus fides in amicitia sum satis consto miles tamen nullus antiochus do pecunia juvo is insimulo legatus ad rex ne ipse quidem mitto infitior is peto ut in amicitia pristinus sum licet respondeo consul sui utrum hostis an pacator is numerus habeo nondum scio senatus is res judico sum integer sui causa is roma reicio indutiae ad is dies nonaginta do epirotes roma mitto senatus adeo is magis qui non facio hostilis refero quam purgo is de qui arguo responsum do sum quo venio impetro non causa probo video possum et philippus rex legatus sub idem tempus in senatus introduco gratulor de victoria is peto ut sui sacrificaris in capitolium donum ex aurum licet pono in aedes iuppiter bonus magnus permitto ab senatus centum pondo corona aureus pono non responsum solus benignus rex legatus sum sed filius quoque philippus demetrius qui obses roma sum ad pater reduco legatus do sum bellum qui cum antiochus rex in graecia gero sum ab m acilius consul hic finis habeo


consul postquam insessa superiora loca ab Aetolis vidit, M. Porcium Catonem et L. Valerium Flaccum consularis legatos cum binis milibus delectorum peditum ad castella Aetolorum, Flaccum in Rhoduntiam et Tichiunta, Catonem in Callidromum mittit. ipse, priusquam ad hostem copias admoveret, vocatos in contionem milites paucis est adlocutus. “plerosque omnium ordinum, milites, inter vos esse video, qui in hac eadem provincia T. Quincti ductu auspicioque militaveritis. Macedonico bello inexsuperabilior saltus ad amnem Aoum fuit quam hic: quippe portae sunt hae, et unus inter duo maria clausis omnibus velut naturalis transitus est; munitiones et locis opportunioribus tunc fuerunt et validiores impositae; exercitus hostium ille et numero maior et militum genere aliquanto melior: quippe illic Macedones Thracesque et Illyrii erant, ferocissimae omnes gentes, hic Syri et Asiatici Graeci sunt, vilissima genera hominum et servituti nata; rex ille bellicosissimus et exercitatus iam inde ab iuventa finitimis Thracum atque Illyriorum et circa omnium accolarum bellis, hic, ut aliam omnem vitam sileam, is est, qui cum ad inferendum populo Romano bellum ex Asia in Europam transisset, nihil memorabilius toto tempore hibernorum gesserit, quam quod amoris causa ex domo privata et obscuri etiam inter popularis generis uxorem duxit, et novus maritus, velut saginatus nuptialibus cenis, ad pugnam processit. summa virium speique eius in Aetolis fuit, gente vanissima et ingratissima, ut vos prius experti estis, nunc Antiochus experitur. nam nec venerunt frequentes, nec contineri in castris potuerunt, et in seditione ipsi inter sese sunt, et, cum Hypatam tuendam Heracleamque depoposcissent, neutram tutati refugerunt in iuga montium, pars Heracleae incluserunt sese. rex ipse confessus nusquam aequo campo non modo congredi se ad pugnam audere, sed ne castra quidem in aperto ponere, relicta omni ante se regione ea, quam se nobis ac Philippo ademisse gloriabatur, condidit se intra rupes, ne ante fauces quidem saltus, ut quondam Lacedaemonios fama est, sed intra penitus retractis castris; quod quantum interest ad timorem ostendendum, an muris urbis alicuius obsidendum, sese incluserit? sed neque Antiochum tuebuntur angustiae, nec Aetolos vertices illi, quos ceperunt. satis undique provisum atque praecautum est, ne quid adversus vos in pugna praeter hostis esset. illud proponere animo vestro debetis, non vos pro Graeciae libertate tantum dimicare, quamquam is quoque egregius titulus esset, liberatam a Philippo ante nunc ab Aetolis et ab Antiocho liberare, neque ea tantum in praemium vestrum cessura, quae nunc in regiis castris sunt, sed illum quoque omnem apparatum, qui in dies ab Epheso expectatur, praedae futurum, Asiam deinde Syriamque et omnia usque ad ortum solis ditissima regna Romano imperio aperturos. quid deinde aberit, quin ab Gadibus ad mare rubrum Oceano finis terminemus, qui orbem terrarum amplexu finit, et omne humanum genus secundum deos nomen Romanum veneretur? in haec tanta praemia dignos parate animos, ut crastino die bene iuvantibus diis acie decernamus.”

consul postquam insessus superus locum ab aetolus video m porcius cato et l valerius flaccus consularis legatus cum bini mille delector pedes ad castellum aetolus flaccus in rhoduntia et tichiunta cato in callidromus mitto ipse priusquam ad hostis copia admoveo voco in contio miles paucus sum alloquor plerus omnis ordo miles inter tu sum video qui in hic idem provincia t quintius ductus auspicium militaveritis macedonicus bellum inexsuperabilis saltus ad amnis aous sum quam hic quippe porta sum hic et unus inter duo mare claudo omnis velut natural transitus sum munitio et locus opportunus tunc sum et validus impono exercitus hostis ille et numerus magnus et miles genus aliquantus bonus quippe illic macedones thracesque et illyrius sum ferox omnis gens hic syrus et asiaticus graecum sum vilis genus homo et servitus nata rex ille bellicosus et exercito iam inde ab juventa finitimus thracus atque illyrius et circa omnis accolaris bellum hic ut alius omnis vita sileo is sum qui cum ad infero populus romanus bellum ex asia in europa transeo nihil memorabilis totus tempus hibernus gero quam qui amor causa ex domus privo et obscurus etiam inter popularis genus uxor duco et novus maritus velut sagino nuptial cena ad pugna procedo summus vis spes is in aetolus sum gens vanus et ingratus ut tu prior experior sum nunc antiochus experior nam neque venio frequens neque contineo in castrum possum et in seditio ipse inter sui sum et cum hypata tueor heraclea deposco neuter tutas refugio in iugum mons pars heraclea includo sui rex ipse confiteor nusquam aequus campus non modo congredior sui ad pugna audeo sed ne castrum quidem in aperio pono relinquo omnis ante sui regio is quam sui nos atque philippus adimo glorior condo sui intra rupes ne ante fauces quidem saltus ut quondam lacedaemonii fama sum sed intra penitus retraho castrum qui quantus intersum ad timor ostendo an murus urbs aliquis obsideo sui includo sed neque antiochus tueor angustia neque aetoli vertex ille qui capio satis undique provideo atque praecaveo sum ne quis adverro tu in pugno praeter hostis sum ille propono animus vester debeo non tu pro graecia libertas tantus dimicaris quamquam is quoque egregius titulus sum libero ab philippus ante nunc ab aetolus et ab antiochus liberaris neque is tantus in praemium vester cedo qui nunc in regius castrum sum sed ille quoque omnis appario qui in dies ab ephesus expecto praeda sum asia deinde syria et omnis usque ad orior sol dives regnum romanus imperium aperio quis deinde absum quin ab gades ad mare rubrus oceanus finis termino qui orbis terra amplexus finio et omnis humanus genus secundus deus nomen romanus veneror in hic tantus praemium dignus paro animus ut crastinus dies bene juvo diuus acies decerno


hac quoque gente adiuncta Chalcidem regressus, praemissis inde litteris, ut Demetriadem convenirent principes Aetolorum, cum quibus de summa rerum deliberaret, navibus eo ad diem indictum concilio venit. et Amynander, accitus ad consultandum ex Athamania, et Hannibal Poenus, iam diu non adhibitus, interfuit ei consilio. consultatum de Thessalorum gente est, quorum omnibus, qui aderant, voluntas temptanda videbatur. in eo modo diversae sententiae erant, quod alii extemplo agendum, alii ex hieme, quae tum ferme media erat, differendum in veris principium, et alii legatos tantummodo mittendos, alii cum omnibus copiis eundum censebant terrendosque metu, si cunctarentur. cum circa hanc fere consultationem disceptatio omnis verteretur, Hannibal nominatim interrogatus sententiam in universi belli cogitationem regem atque eos, qui aderant, tali oratione avertit. “si, ex quo traiecimus in Graeciam, adhibitus essem in consilium, cum de Euboea deque Achaeis et de Boeotia agebatur, eandem sententiam dixissem, quam hodie, cum de Thessalis agitur, dicam. ante omnia Philippum et Macedonas in societatem belli quacumque ratione censeo deducendos esse. nam quod ad Euboeam Boeotosque et Thessalos attinet, cui dubium est, quin, ut quibus nullae suae vires sint, praesentibus adulando semper, quem metum in consilio habeant, eodem ad impetrandam veniam utantur, simul ac Romanum exercitum in Graecia viderint, ad consuetum imperium se avertant, nec iis noxiae futurum sit, quod, cum Romani procul abessent, vim tuam praesentis exercitusque tui experiri noluerint? quanto igitur prius potiusque est Philippum nobis coniungere quam hos? cui, si semel in causam descenderit, nihil integri futurum sit, quique eas vires adferat, quae non accessio tantum ad Romanum esse bellum, sed per se ipsae nuper sustinere potuerint Romanos. hoc ego adiuncto—absit verbo invidia—qui dubitare de eventu possim, cum, quibus adversus Philippum valuerint Romani, iis nunc fore videam, ut ipsi oppugnentur? Aetoli, qui Philippum, quod inter omnes constat, vicerunt, cum Philippo adversus Romanos pugnabunt; Amynander atque Athamanum gens, quorum secundum Aetolos plurima fuit opera in eo bello, nobiscum stabunt; Philippus tum te quieto totam molem sustinebat belli; nunc duo maximi reges Asiae Europaeque viribus adversus unum populum, ut meam utramque fortunam taceam, patrum certe aetate ne uni quidem Epirotarum regi parem—qui quid tandem erit vobiscum comparatus? —geretis bellum. quae igitur res mihi fiduciam praebet coniungi nobis Philippum posse? una, communis utilitas, quae societatis maximum vinculum est; altera, auctores vos Aetoli. vester enim legatus hic Thoas inter cetera, quae ad exciendum in Graeciam Antiochum dicere est solitus, ante omnia hoc semper adfirmavit, fremere Philippum et aegre pati sub specie pacis leges servitutis sibi impositas. ille quidem ferae bestiae vinctae aut clausae et refringere claustra cupienti regis iram verbis aequabat. cuius si talis animus est, solvamus nos eius vincula et claustra refringamus, ut erumpere diu coercitam iram in hostes communes possit. quod si nihil eum legatio nostra moverit, at nos, quoniam nobis eum adiungere non possumus, ne hostibus nostris ille adiungi possit, caveamus. Seleucus filius tuus Lysimachiae est; qui si eo exercitu, quem secum habet, per Thraciam proxima Macedoniae coeperit depopulari, facile ab auxilio ferendo Romanis Philippum ad sua potissimum tuenda avertet. de Philippo meam sententiam habes: de ratione universi belli quid sentirem, iam ab initio non ignorasti. quod si tum auditus forem, non in Euboea Chalcidem captam et castellum Euripi expugnatum Romani, sed Etruriam Ligurumque et Galliae Cisalpinae oram bello ardere, et, qui maximus iis terror est, Hannibalem in Italia esse audirent. nunc quoque accersas censeo omnis navalis terrestrisque copias; sequantur classem onerariae cum commeatibus: nam hic sicut ad belli munera pauci sumus, sic nimis multi pro inopia commeatum. cum omnis tuas contraxeris vires divisa classe partem Corcyrae in statione habebis, ne transitus Romanis liber ac tutus pateat, partem ad litus Italiae, quod Sardiniam Africamque spectat, traicies; ipse cum omnibus terrestribus copiis in Bullinum agrum procedes; inde Graeciae praesidebis, et speciem Romanis traiecturum te praebens et, si res poposcerit, traiecturus. haec suadeo, qui ut non omnis peritissimus sim belli, cum Romanis certe bellare bonis malisque meis didici. in quae consilium dedi, in eadem nec infidelem nec segnem operam polliceor. dii approbent eam sententiam, quae tibi optima visa fuerit.”

hic quoque gens adjungo chalcis regredior praemitto inde littera ut demetrias convenio princeps aetolus cum qui de summus res delibero navis is ad dies indico concilio venio et amynander accio ad consulto ex athamania et hannibal poenus iam diu non adhibeo intersum is consilium consulto de thessalus gens sum qui omnis qui adsum voluntas tento video in is modo diverto sententia sum qui alius extemplo ago alius ex hiems qui tum ferme medius sum differo in verus principium et alius legatus tantummodo mitto alius cum omnis copia eo censeo terreo metus si cuncto cum circa hic fere consultatio disceptatio omnis verto hannibal nominatim interrogo sententia in universus bellum cogitatio rex atque is qui adsum talis oratio averto si ex quo transjacio in graecia adhibeo sum in consilium cum de euboea de achaeus et de boeotius ago idem sententia dico quam hodie cum de thessal ago dico ante omnis philippus et macedonas in societas bellum quicumque ratio censeo deduco sum nam qui ad euboea boeoti et thessali attineo qui dubius sum quin ut qui nullus suus vireo sum praesens adulo semper qui metus in consilium habeo idem ad impetro venio utor simul atque romanus exercitus in graecia video ad consuesco imperium sui averto neque is noxia sum sum qui cum romanus procul absum vis tuus praesum exerceo tuus experior nolo quantus igitur prior potis sum philippus nos coniungo quam hic qui si semel in causa descendo nihil integer sum sum quisque is vireo affero qui non accessio tantus ad romanus sum bellum sed per sui ipse nuper sustineo possum romanus hic ego adjungo absum verbum invidia qui dubitaris de evenio possum cum qui adverro philippus valeo romanus is nunc sum video ut ipse oppugno aetolus qui philippus qui inter omnis consto vinco cum philippus adverro romanus pugno amynander atque athamanes gens qui secundus aetoli multus sum opus in is bellum nos sto philippus tum tu quiesco totus moles sustineo bellum nunc duo magnus rex asia europa vis adverro unus populus ut meus uter fortuna taceo pater certus aetas ne unus quidem epirotaris rex par qui quis tandem sum tu comparo gero bellum qui igitur res ego fiducia praebeo conjungo nos philippus possum unus communis utilitas qui societas magnus vinculis sum alter auctor tu aetolus vester enim legatus hic thoas inter ceterus qui ad excio in graecia antiochus dico sum soleo ante omnis hic semper adfirmo fremo philippus et aeger patior sub species pax lex servitus sui impono ille quidem fera bestia vincio aut claudo et refringo claustra cupio rex ira verbum aequo qui si talis animus sum solvo nos is vinculum et claustra refringo ut erumpo diu coerceo ira in hostis communis possum qui si nihil is legatio noster moveo at nos quoniam nos is adiungo non possum ne hostis noster ille adjungo possum caveamus seleucus filius tuus lysimachia sum qui si is exercitus qui sui habeo per thracia propior macedonia coepio depopularis facilis ab auxilium fero romanus philippus ad suus potis tueor averto de philippus meus sententia habeo de ratio universus bellum quis sentio iam ab initium non ignoro qui si tum audio sum non in euboea chalcis capio et castellum euripus expugno romanus sed etruria ligur et gallia cisalpinus ora bellum ardeo et qui magnus is terror sum hannibal in italia sum audio nunc quoque arcesso censeo omnis naval terrestris copia sequor classis oneraria cum commeatus nam hic sicut ad bellum munus paucus sum sic nimis multus pro inopia commeatus cum omnis tuus contraho vireo divido classis pars corcyra in statio habeo ne transitus romanus liber atque tueor pateo pars ad litus italia qui sardinia africa specto traicio ipse cum omnis terrestris copia in bullinum ager procedo inde graecia praesideo et species romanus transjacio tu praebeo et si res posco transjacio hic suadeo qui ut non omnis pereo sum bellum cum romanus certus bellaris bonus malo meus disco in qui consilium do in idem neque infidelis neque segnis opera polliceor dius approbo is sententia qui tu bonus video sum


paucis priusquam Heraclea caperetur diebus Aetoli concilio Hypatam coacto legatos ad Antiochum miserunt, inter quos et Thoas idem, qui et antea, missus est. mandata erant, ut ab rege peterent, primum ut ipse coactis rursus terrestribus navalibusque copiis in Graeciam traiceret, deinde, si qua ipsum teneret res ut pecuniam et auxilia mitteret; id cum ad dignitatem eius fidemque pertinere, non prodi socios, tum etiam ad incolumitatem regni, ne sineret Romanos vacuos omni cura, cum Aetolorum gentem sustulissent, omnibus copiis in Asiam traicere. vera erant, quae dicebantur; eo magis regem moverunt. itaque in praesentia pecuniam, quae ad usus belli necessaria erat, legatis dedit; auxilia terrestria navaliaque adfirmavit missurum. Thoantem unum ex legatis retinuit, et ipsum haud invitum morantem, ut exactor praesens promissorum adesset.

paucus priusquam heraclea capio dies aetolus concilio hypata cogo legatus ad antiochus mitto inter qui et thoas idem qui et antea mitto sum mandatum sum ut ab rex peto primus ut ipse cogo rursus terrestris navalis copia in graecia traicio deinde si qui ipse teneo res ut pecunia et auxilium mitto is cum ad dignitas is fides pertineo non prodo socius tum etiam ad incolumitas regnum ne sino romanus vacuus omnis cura cum aetolus gens tollo omnis copia in asia traicio verus sum qui dico is magis rex moveo itaque in praesens pecunia qui ad utor bellum necessarius sum legatus do auxilium terrestria navaliaque adfirmo mitto thoas unus ex legatus retineo et ipse haud invitus moror ut exactor praesens promissor adsum


haec ferme Hannibalis oratio fuit; quam laudarunt magis in praesentia, qui aderant, quam rebus ipsis exsecuti sunt: nihil enim eorum factum est, nisi quod ad classem copiasque accersendas ex Asia Polyxenidam misit. legati Larisam ad concilium Thessalorum sunt missi, et Aetolis Amynandroque dies ad conveniendum exercitui Pheras est dictus; eodem et rex cum suis copiis confestim venit. ubi dum opperitur Amynandrum atque Aetolos Philippum Megalopolitanum cum duobus milibus hominum ad legenda ossa Macedonum circa Cynoscephalas, ubi debellatum erat cum Philippo, misit, sive ab ipso, quaerente sibi commendationem ad Macedonum gentem et invidiam regi, quod insepultos milites reliquisset, monitus, sive ab insita regibus vanitate ad consilium specie amplum, re inane animo adiecto. tumulus est in unum ossibus, quae passim strata erant, coacervatis factus, qui nullam gratiam ad Macedonas, odium ingens ad Philippum movit. itaque qui ad id tempus fortunam esset habiturus in consilio, is extemplo ad M. Baebium propraetorem misit, Antiochum in Thessaliam impetum fecisse, si videretur ei, moveret ex hibernis; se obviam processurum, ut, quid agendum esset, consultarent.

hic ferme hannibal oratio sum quam laudo magis in praesens qui adsum quam res ipse exsequor sum nihil enim is facio sum nisi qui ad classis copia arcesso ex asia polyxenidam mitto legatus larisam ad concilium thessalus sum mitto et aetolus amynandroque dies ad convenio exercitus pherae sum dico idem et rex cum suus copia confestim venio ubi dum opperior amynandrum atque aetoli philippus megalopolitani cum duo mille homo ad lego os macedones circa cynoscephalae ubi debello sum cum philippus mitto sive ab ipse quaero sui commendatio ad macedones gens et invidia rex qui insepultus miles relinquo moneo sive ab inquiro rex vanitas ad consilium species amplus res inanis animus adicio tumulus sum in unus os qui passim sterno sum coacervo facio qui nullus gratia ad macedonas odium ingens ad philippus moveo itaque qui ad is tempus fortuna sum habeo in consilium is extemplo ad m baebius propraetor mitto antiochus in thessalia impetus facio si video is moveo ex hibernus sui obvius procedo ut quis ago sum consulto