Ab urbe condita libri, erklärt von M. Weissenborn, books 35-38 - 36

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


sub idem tempus M. Baebius et Philippus rex, iam ante per hiemem in Dassaretiis congressi, cum Ap. Claudium , ut obsidione Larisam eximeret, in Thessaliam misissent, quia id tempus rebus gerendis immaturam erat, in hiberna regressi, principio veris coniunctis copiis in Thessaliam descenderunt. in Acarnania tum Antiochus erat. advenientes Philippus Malloeam Perrhaebiae, Baebius Phacium est adgressus; quo primo prope impetu capto Phaestum eadem celeritate capit. inde Atragem cum se recepisset, Cyretias hinc et Eritium occupat, praesidiisque per recepta oppida dispositis Philippo rursus obsidenti Malloeam se coniungit. sub adventum Romani exercitus seu ad metum virium seu ad spem veniae cum dedidissent sese, ad ea recipienda oppida, quae Athamanes occupaverant, uno agmine ierunt. erant autem haec: Aeginium Ericinium Gomphi Silana Tricca Meliboea Phaloria. inde Pellinaeum, ubi Philippus Megalopolitanus cum quingentis peditibus et equitibus quadraginta in praesidio erat, circumsidunt et, priusquam oppugnarent, mittunt ad Philippum qui monerent, ne vim ultimam experiri vellet. quibus ille satis ferociter respondit vel Romanis vel Thessalis se crediturum fuisse, in Philippi se potestatem commissurum non esse. postquam apparuit vi agendum, quia videbatur et Limnaeum eodem tempore oppugnari posse, regem ad Limnaeum ire placuit, Baebius restitit ad Pellinaeum oppugnandum.

sub idem tempus m baebius et philippus rex iam ante per hiems in dassaretiis congredior cum ap claudius ut obsidio larisam eximo in thessalia mitto quia is tempus res gero immaturus sum in hibernus regredior principium verus conjungo copia in thessalia descendo in acarnania tum antiochus sum advenio philippus malloea perrhaebia baebius phacium sum aggredior quo primus prope impetus capio phaestum idem celeritas capio inde atragem cum sui recipio cyretiae hinc et eritium occupo praesidium per recipio oppidum dispono philippus rursus obsido malloea sui conjungo sub advenio romanus exercitus seu ad metus vis seu ad spes venia cum dedo sui ad is recipio oppidum qui athamanes occupo unus agmen eo sum autem hic aeginium ericinium gomphus silanus tricca meliboeus phaloria inde pellinaeum ubi philippus megalopolitanus cum quingenti pedes et eques quadraginta in praesidium sum circumsido et priusquam oppugno mitto ad philippus qui moneo ne vis ulter experior volo qui ille satis ferociter respondeo vel romanus vel thessal sui credo sum in philippus sui potestas committo non sum postquam appareo vis ago quia video et limnaeum idem tempus oppugnaris possum rex ad limnaeum eo placeo baebius resto ad pellinaeum oppugno


consulibus sortitis provincias extemplo et praetores sortiti sunt. M. Iunio Bruto iurisdictio utraque evenit, A. Cornelio Mammulae Bruttii, M. Aemilio Lepido Sicilia, L. Oppio Salinatori Sardinia, C. Livio Salinatori classis, L. Aemilio Paulo Hispania ulterior. his ita exercitus decreti: A. Cornelio novi milites, conscripti priore anno ex senatus consulto a L. Quinctio consule, dati sunt, iussusque tueri omnem oram circa Tarentum Brundisiumque. L. Aemilio Paulo in ulteriorem Hispaniam, praeter eum exercitum, quem a M. Fulvio proconsule accepturus esset, decretum est, ut novorum militum tria milia duceret et trecentos equites, ita ut in iis duae partes socium Latini nominis, tertia civium Romanorum esset. idem supplementi ad C. Flaminium , cui imperium prorogabatur, in Hispaniam citeriorem est missum. M. Aemilius Lepidus ab L. Valerio , cui successurus esset, simul provinciam exercitumque accipere iussus; L. Valerium , si ita videretur, pro praetore in provincia retinere et provinciam ita dividere, ut una ab Agrigento ad Pachynum esset, altera a Pachyno Tyndareum; eam maritimam oram L. Valerius viginti navibus longis custodiret. eidem praetori mandatum, ut duas decumas frumenti exigeret; id ad mare comportandum devehendumque in Graeciam curaret. idem L. Oppio de alteris decumis exigendis in Sardinia imperatum; ceterum non in Graeciam sed Romam id frumentum portari placere. C. Livius praetor, cui classis evenerat, triginta navibus paratis traicere in Graeciam primo quoque tempore iussus, et ab Atilio naves accipere. veteres naves, quae in navalibus erant, ut reficeret et armaret, M. Iunio praetori negotium datum est, et in eam classem socios navales libertinos legeret. legati terni in Africam ad Carthaginienses et in Numidiam ad frumentum rogandum, quod in Graeciam portaretur, missi, pro quo pretium solveret populus Romanus. adeoque in apparatum curamque eius belli civitas intenta fuit, ut P. Cornelius consul ediceret, qui senatores essent quibusque in senatu sententiam dicere liceret, quique minores magistratus essent, ne quis eorum longius ab urbe Roma abiret, quam unde eo die redire posset, neve uno tempore quinque senatores ab urbe Roma abessent. in comparanda impigre classe C. Livium praetorem contentio orta cum colonis maritimis paulisper tenuit. nam cum cogerentur in classem, tribunos plebi appellarunt; ab iis ad senatum reiecti sunt. senatus ita, ut ad unum omnes consentirent, decrevit vacationem rei navalis eis colonis non esse. Ostia et Fregenae et Castrum Novum et Pyrgi et Antium et Tarracina et Minturnae et Sinuessa fuerunt, quae cum praetore de vacatione certarunt. consul deinde M’. Acilius ex senatus consulto ad collegium fetialium rettulit, ipsine utique regi Antiocho indiceretur bellum, an satis esset ad praesidium aliquod eius nuntiari; et num Aetolis quoque separatim indici iuberent bellum, et num prius societas et amicitia eis renuntianda esset quam bellum indicendum. fetiales responderunt, iam ante sese, cum de Philippo consulerentur, decrevisse nihil referre, ipsi coram an ad praesidium nuntiaretur; amicitiam renuntiatam videri, cum legatis totiens repetentibus res nec reddi nec satisfieri aequum censuissent; Aetolos ultro sibi bellum indixisse, cum Demetriadem, sociorum urbem, per vim occupassent, Chalcidem terra marique oppugnatum issent, regem Antiochum in Europam ad bellum populo Romano inferendum traduxissent. omnibus iam satis comparatis M'. Acilius consul edixit, ut quos L. Quinctius milites conscripsisset et quos sociis nominique Latino imperasset, quos secum in provinciam ire oporteret, et tribuni militum legionis primae et tertiae, ut ii omnes Brundisium idibus Mais convenirent. ipse a. d. quintum nonas Maias paludatus urbe egressus est. per eosdem dies et praetores in provincias profecti sunt.

consul sortio provincia extemplo et praetor sortio sum m junius brutus jurisdictio uter evenio ab cornelius mammula bruttius m aemilius lepidus sicilia l oppius salinator sardinia que livius salinator classis l aemilius paulus hispania ulterior hic ita exercitus decerno ab cornelius nosco miles conscribo prior annus ex senatus consultum ab l quintius consul do sum jubeo tueor omnis ora circa tarentus brundisium l aemilius paulus in ulter hispania praeter is exercitus qui ab m fulvius proconsulis accipio sum decretum sum ut novum miles tres mille duco et trecenti eques ita ut in is duo pars socius latinum nomen tertius civis romanus sum idem supplementum ad que flaminius qui imperium prorogo in hispania citer sum mitto m aemilius lepidus ab l valerius qui succedo sum simul provincia exerceo accipio iubeo l valerius si ita video pro praetor in provincia retineo et provincia ita divido ut unus ab agrigentum ad pachynus sum alter ab pachynus tyndareus is maritimus ora l valerius viginti navis longus custodio idem praetor mando ut duo decimus frumentum exigo is ad mare comporto devehendumque in graecia curo idem l oppius de alter decimus exigo in sardinia impero ceterum non in graecia sed roma is frumentum porto placeo que livius praetor qui classis evenio triginta navis paro traicio in graecia primus quoque tempus iubeo et ab atilius navo accipio vetus navo qui in naval sum ut reficio et armo m junius praetor negotium do sum et in is classis socius naval libertinus lego legatus terni in africa ad carthaginiensis et in numidia ad frumentum rogo qui in graecia porto mitto pro quo pretium solvo populus romanus adeo in appario cura is bellum civitas intendo sum ut p cornelius consul edico qui senator sum quisque in senatus sententia dico licet quisque paruus magistratus sum ne quis is longus ab urbs roma abeo quam unde is dies redeo possum neve unus tempus quinque senator ab urbs roma absum in comparo impiger classis que livius praetor contentio orior cum colonia maritimus paulisper teneo nam cum cogo in classis tribunus plebs appello ab is ad senatus reicio sum senatus ita ut ad unus omnis consentio decerno vacatio res naval is colonia non sum ostium et fregenae et castra novus et pyrgus et antius et tarracina et minturnae et sinuessa sum qui cum praetor de vacatio certo consul deinde m acilius ex senatus consultum ad collegium fetialis refero ipse utique rex antiochus indico bellum an satis sum ad praesidium aliqui is nuntiaris et num aetolus quoque separatim indico iubeo bellum et num prior societas et amicitia is renuntio sum quam bellum indico fetial respondeo iam ante sui cum de philippus consulo decerno nihil refero ipse coram an ad praesidium nuntio amicitia renuntio video cum legatus totiens repeto res neque reddo neque satisfieri aequus censeo aetoli ultro sui bellum indico cum demetrias socius urbs per vis occupo chalcis terra mare oppugno eo rex antiochus in europa ad bellum populus romanus infero traduco omnis iam satis comparo m acilius consul edico ut qui l quintius miles conscribo et qui socius nomen latinum impero qui sui in provincia eo oportet et tribunus miles legio primus et tertius ut is omnis brundisium idus maus convenio ipse ab d quintus nona maia paludatus urbs egredior sum per idem dies et praetor in provincia proficiscor sum


exitu anni comitia Romae habita, quibus creati sunt consules L. Cornelius Scipio et C. Laelius Africanum intuentibus cunctis ad finiendum cum Antiocho bellum. postero die praetores creati M. Tuccius L. Aurunculeius Cn. Fulvius L. Aemilius P. Iunius C. Atinius Labeo .

exeo annus comitium roma habeo qui creo sum consul l cornelius scipio et que laelius africanus intueor cunctus ad finio cum antiochus bellum posterus dies praetor creo m tuccius l aurunculeius cn fulvus l aemilius p junius que atinius labeo


C. Livius praefectus Romanae classis, cum quinquaginta navibus tectis profectus ab Roma Neapolim, quo ab sociis eius orae convenire iusserat apertas naves, quae ex foedere debebantur, Siciliam inde petit fretoque Messanam praetervectus, cum sex Punicas naves ad auxilium missas accepisset et ab Reginis Locrisque et eiusdem iuris sociis debitas exegisset naves, lustrata classe ad Lacinium altum petit. Corcyram, quam primam Graeciae civitatium adiit, cum venisset, percunctatus de statu belli—necdum enim omnia in Graecia perpacata erant—et ubi classis Romana esset, postquam audivit circa Thermopylarum saltum in statione consulem ac regem esse, classem Piraei stare, maturandum ratus omnium rerum causa, pergit protinus navigare Peloponnesum. Samen Zacynthumque, quia partis Aetolorum maluerant esse, protinus depopulatus Maleam petit, et prospera navigatione usus paucis diebus Piraeum ad veterem classem pervenit. ad Scyllaeum Eumenes rex cum tribus navibus occurrit, cum Aeginae diu incertus consilii fuisset, utrum ad tuendum rediret regnum—audiebat enim Antiochum Ephesi navales terrestrisque parare copias—, an nusquam abscederet ab Romanis, ex quorum fortuna sua penderet. a Piraeo A. Atilius traditis successori quinque et viginti navibus tectis Romam est profectus. Livius una et octoginta constratis navibus, multis praeterea minoribus, quae aut apertae rostratae aut sine rostris speculatoriae erant, Delum traiecit. eo [fere] tempore consul Acilius Naupactum oppugnabat. Livium Deli per aliquot dies—et est ventosissima regio inter Cycladas fretis alias maioribus, alias minoribus divisas— adversi venti tenuerunt. Polyxenidas certior per dispositas speculatorias naves factus Deli stare Romanam classem, nuntios ad regem misit. qui omissis, quae in Hellesponto agebat, cum rostratis navibus, quantum accelerare poterat, Ephesum redit et consilium extemplo habuit, faciendumne periculum navalis certaminis foret. Polyxenidas negabat cessandum et utique prius confligendum quam classis Eumenis et Rhodiae naves coniungerentur Romanis: ita numero non ferme impares futuros se, ceteris omnibus superiores, et celeritate navium et varietate auxiliorum. nam Romanas naves cum ipsas inscite factas immobiles esse, tum etiam, ut quae in terram hostium veniant, oneratas commeatu venire; suas autem, ut pacata omnia circa se relinquentis, nihil praeter militem atque arma habituras. multum etiam adiuturam notitiam maris terrarumque et ventorum, quae omnia ignaros turbatura hostis essent. movit omnis auctor consilii, qui et re consilium exsecuturus erat. biduum in apparatu morati tertio die centum navibus, quarum septuaginta tectae ceterae apertae minoris omnes formae erant, profecti Phocaeam petierunt. inde, cum audisset appropinquare iam Romanam classem, rex, quia non interfuturus navali certamini erat, Magnesiam, quae ad Sipylum est, concessit ad terrestris copias comparandas; classis ad Cissuntem portum Erythraeorum, tamquam ibi aptius expectatura hostem, contendit. Romani, ubi primum aquilones—ii namque per aliquot dies tenuerant—ceciderunt, ab Delo Phanas, portum Chiorum in Aegaeum mare versum, petunt; inde ad urbem circumegere naves, commeatuque sumpto Phocaeam traiciunt. Eumenes Elaeam ad suam classem profectus, paucis post inde diebus cum quattuor et viginti navibus tectis, apertis pluribus paulo Phocaeam ad Romanos parantis instruentisque se ad navale certamen rediit. inde centum quinque tectis navibus, apertis ferme quinquaginta profecti, primo aquilonibus transversis cum urgerentur in terram, cogebantur tenui agmine prope in ordinem singulae naves ire; deinde, ut lenita paulum vis venti est, ad Corycum portum, qui super Cissuntem est, conati sunt traicere. Polyxenidas, ut appropinquare hostis adlatum est, occasione pugnandi laetus sinistrum ipse cornu in altum extendit, dextrum cornu praefectos navium ad terram explicare iubet, et aequa fronte ad pugnam procedebat. quod ubi vidit Romanus, vela contrahit malosque inclinat et simul armamenta componens opperitur insequentis navis. iam fere triginta in fronte erant, quibus ut aequaret laevum cornu, dolonibus erectis altum petere intendit, iussis qui sequebantur adversus dextrum cornu prope terram proras derigere. Eumenes agmen cogebat; ceterum, ut demendis armamentis tumultuari primum coeptum est, et ipse, quanta maxime celeritate potest, concitat naves. iam omnibus in conspectu erant. duae Punicae naves antecedebant Romanam classem, quibus obviae tres fuerunt regiae naves; et, ut in numero impari, duae regiae unam circumsistunt, et primum ab utroque latere remos detergunt, deinde transcendunt armati et deiectis caesisque propugnatoribus navem capiunt; una, quae pari Marte concurrerat, postquam captam alteram navem vidit, priusquam ab tribus simul circumveniretur, retro ad classem refugit. Livius indignatione accensus praetoria nave in hostes tendit. adversus quam eadem spe duae, quae Punicam unam navem circumvenerant, cum inferrentur, demittere remos in aquam ab utroque latere remiges stabiliendae navis causa iussit, et in advenientis hostium naves ferreas manus inicere et, ubi pugnam pedestri similem fecissent, meminisse Romanae virtutis nec pro viris ducere regia mancipia. haud paulo facilius quam ante duae unam, tunc una duas naves expugnavit cepitque. et iam classes quoque undique concurrerant, et passim permixtis navibus pugnabatur. Eumenes, qui [extremus] commisso certamine advenerat, ut animadvertit laevum cornu hostium ab Livio turbatum, dextrum ipse, ubi aequa pugna erat, invadit. neque ita multo post primum ab laevo cornu fuga coepit. Polyxenidas enim ut virtute militum haud dubie se superari vidit, sublatis dolonibus effuse fugere intendit; mox idem et qui prope terram cum Eumene contraxerant certamen fecerunt. Romani et Eumenes, quoad sufficere remiges potuerunt et in spe erant extremi agminis vexandi, satis pertinaciter secuti sunt. postquam celeritate navium, utpote levium, suas commeatu onustas eludi frustra tendentis viderunt, tandem abstiterunt tredecim captis navibus cum milite ac remige, decem demersis. Romanae classis una Punica navis, in primo certamine ab duabus circumventa, periit. Polyxenidas non prius quam in portu Ephesi fugae finem fecit. Romani eo die, unde egressa regia classis erat, manserunt; postero die hostem persequi intenderunt. medio fere in cursu obviae fuere iis quinque et viginti tectae Rhodiae naves cum Pausistrato praefecto classis. his adiunctis Ephesum hostem persecuti ante ostium portus acie instructa steterunt. postquam confessionem victis satis expresserunt, Rhodii et Eumenes domos dimissi; Romani Chium petentes, Phoenicuntem primum portum Erythraeae terrae praetervecti, nocte ancoris iactis, postero die in insulam ad ipsam urbem traiecerunt. ubi paucos dies remige maxime reficiendo morati Phocaeam tramittunt. ibi relictis ad praesidium urbis quattuor quinqueremibus ad Canas classis venit; et, cum iam hiems appeteret, fossa valloque circumdatis naves subductae.

que livius praefectus romanus classis cum quinquaginta navis tectum proficiscor ab roma neapolis quo ab socius is ora convenio iubeo aperio navo qui ex foedus debeo sicilia inde peto fretus messana praetervehor cum sex punicus navo ad auxilium mitto accipio et ab rego locri et idem ius socius debeo exigo navo lustro classis ad lacinius altus peto corcyra quam primus graecia civitas adeo cum venio percuncto de status bellum necdum enim omnis in graecia perpaco sum et ubi classis romanus sum postquam audio circa thermopylaris saltus in statio consul atque rex sum classis piraceus sto maturo reor omnis res causa pergo protinus navigaris peloponnesus samos zacynthus quia pars aetolus malo sum protinus depopulor malea peto et prosper navigatio utor paucus dies piraceus ad vetus classis pervenio ad scyllaeus eumenes rex cum tres navis occurro cum aegina diu incertus consilium sum utrum ad tueor redeo regnum audio enim antiochus ephesus naval terrestris paro copia an nusquam abscedo ab romanus ex qui fortuna suus pendeo ab piraceus ab atilius trado successor quinque et viginti navis tectum roma sum proficiscor livius unus et octoginta consterno navis multus praeterea paruus qui aut aperio rostratus aut sine rostrum speculatoria sum delis transiacio is fere tempus consul acilius naupactus oppugno livius delis per aliquot dies et sum ventosissima regius inter cycladas fretus alius magnus alius paruus divido adverro venio teneo polyxenidas certus per dispono speculatoria navo facio delis sto romanus classis nuntius ad rex mitto qui omitto qui in hellespontus ago cum rostratus navis quantus acceleraris possum ephesus redeo et consilium extemplo habeo facio periculum naval certamen sum polyxenidas nego cesso et utique prior confligo quam classis eumenes et rhodius navo conjungo romanus ita numerus non ferme imparis sum sui ceterus omnis superus et celeritas navis et varietas auxilia nam romanus navo cum ipse inscitus facio immobilis sum tum etiam ut qui in terra hostis venio onero commeatus venio suus autem ut paco omnis circa sui relinquo nihil praeter miles atque arma habeo multus etiam adjuvo notitia mare terra et ventor qui omnis ignarus turbo hostis sum moveo omnis auctor consilium qui et res consilium exsequor sum biduus in apparatus moror tertius dies centum navis qui septuaginta tego ceterus aperio paruus omnis forma sum proficiscor phocaea peto inde cum audio appropinquo iam romanus classis rex quia non intersum naval certamen sum magnesia qui ad sipylus sum concedo ad terrestris copia comparo classis ad cissuntem portus erythraeus tamquam ibi aptus expectatura hostis contendo romanus ubi primus aquilo is namque per aliquot dies teneo cado ab delus phanae portus chius in aegaeus mare verro peto inde ad urbs circumago navo commeatus sumo phocaea traicio eumenes elaea ad suus classis proficiscor paucus post inde dies cum quattuor et viginti navis tectum apertus multus paulus phocaea ad romanus paro instruo sui ad naval certamen redeo inde centum quinque tectum navis apertus ferme quinquaginta proficiscor primus aquilo transverto cum urgeo in terra cogo tenuis agmen prope in ordo singulus navo eo deinde ut lenio paulus volo venio sum ad corycus portus qui super cissuntem sum conor sum traicio polyxenidas ut appropinquo hostis affero sum occasio pugno laetus sinister ipse cornu in altus extendo dexter cornu praeficio navis ad terra explicaris iubeo et aequus frons ad pugna procedo qui ubi video romanus velo contraho malus inclino et simul armamenta compono opperior insequor navus iam fere triginta in frons sum qui ut aequo laevus cornu dolo erigo altus peto intendo iussum qui sequor adverro dexter cornu prope terra prora derigeo eumenes agmen cogo ceterum ut demo armamenta tumultuor primus coepio sum et ipse quantus magnus celeritas possum concito navo iam omnis in conspectus sum duo punicus navo antecedo romanus classis qui obvius tres sum regia navo et ut in numerus imparis duo regia unus circumsisto et primus ab uterque lateo remus detergeo deinde transcendo armatus et deicio caedo propugnator navo capio unus qui par mars concurro postquam capio alter navo video priusquam ab tres simul circumvenio retro ad classis refugio livius indignatio accendo praetorius navus in hostis tendo adverro quam idem spes duo qui punicus unus navo circumvenio cum infero demitto remus in aqua ab uterque lateo remex stabilio navus causa iubeo et in advenio hostis navo ferreus manus inicio et ubi pugna pedestri similis facio memini romanus virtus neque pro vis duco regius mancipium haud paulus facilis quam ante duo unus tunc unus duo navo expugno capio et iam classis quoque undique concurro et passim permisceo navis pugno eumenes qui extremus committo certamen advenio ut animadverto laevus cornu hostis ab livius turbo dexter ipse ubi aequus pugno sum invado neque ita multus post primus ab laevus cornu fuga coepio polyxenidas enim ut virtus miles haud dubius sui superaris video tollo dolo effuse fugio intendo mox idem et qui prope terra cum eumenes contraho certamen facio romanus et eumenes quoad sufficio remex possum et in spes sum extremus agmen vexo satis pertinax sequor sum postquam celeritas navis utpote levis suus commeatus onustus eludo frustra tendo video tandem absisto tredecim capio navis cum miles atque remex decem demergo romanus classis unus punicus navus in primus certamen ab duo circumvenio pereo polyxenidas non prior quam in portus ephesus fuga finis facio romanus is dies unde egredior regius classis sum maneo posterus dies hostis persequor intendo medium fere in cursus obvius sum is quinque et viginti tego rhodius navo cum pausistratus praeficio classis hic adjungo ephesus hostis persequor ante ostium portus acies instruo sto postquam confessio vinco satis exprimo rhodius et eumenes domus dimitto romanus chius peto phoenicuntem primus portus erythraea terra praetervehor nox ancora jacio posterus dies in insula ad ipse urbs transjacio ubi paucus dies remex magnus reficio moror phocaea transmitto ibi relinquo ad praesidium urbs quattuor quinqueremis ad canae classis venio et cum iam hiems appeto fossa vallo circumdo navo subduco


per eosdem dies M. Fulvius Nobilior ex ulteriore Hispania ovans urbem est ingressus. argenti transtulit duodecim milia pondo, bigati argenti centum triginta, auri centum viginti septem pondo.

per idem dies m fulvus nobilior ex ulterior hispania ovo urbs sum ingredior argentum transfero duodecim mille pondo bigatus argentum centum triginta aurum centum viginti septem pondo


P. Cornelium Cn. filium Scipionem et M’. Acilium Glabrionem consules inito magistratu patres, priusquam de provinciis agerent, res divinas facere maioribus hostiis iusserunt in omnibus fanis, in quibus lectisternium maiorem partem anni fieri solet, precarique, quod senatus de novo bello in animo haberet, ut ea res senatui populoque Romano bene atque feliciter eveniret. ea omnia sacrificia laeta fuerunt, primisque hostiis perlitatum est, et ita haruspices responderunt, eo bello terminos populi Romani propagari, victoriam ac triumphum ostendi. haec cum renuntiata essent, solutis religione animis patres rogationem ad populum ferri iusserunt, vellent iuberentne cum Antiocho rege, quique eius sectam secuti essent bellum iniri; si ea perlata rogatio esset, tum, si ita videretur consulibus, rem integram ad senatum referrent. P. Cornelius eam rogationem pertulit; tum senatus decrevit, ut consules Italiam et Graeciam provincias sortirentur, cui Graecia evenisset, ut praeter eum numerum militum, quem L. Quinctius consul in eam provinciam ex auctoritate senatus scripsisset imperassetve, ut eum exercitum acciperet, quem M. Baebius praetor anno priore ex senatus consulto in Macedoniam traiecisset; et extra Italiam permissum, ut, si res postulasset, auxilia ab sociis ne supra quinque milium numerum acciperet. L. Quinctium superioris anni consulem legari ad id bellum placuit. alter consul, cui Italia provincia evenisset, cum Bois iussus bellum gerere utro exercitu mallet ex duobus, quos superiores consules habuissent, alterum ut mitteret Romanam, eaeque urbanae legiones essent paratae quo senatus censuisset. his ita in senatu intento ad id, quae cuius provincia foret, decretis, tum demum sortiri consules placuit. Acilio Graecia, Cornelio Italia evenit. certa deinde sorte senatus consultum factum est, quod populus Romanus eo tempore duellum iussisset esse cum rege Antiocho quique sub imperio eius essent, ut eius rei causa supplicationem imperarent consules, utique M’. Acilius consul ludos magnos Iovi voveret et dona ad omnia pulvinaria. id votum in haec verba praeeunte P. Licinio pontifice maximo consul nuncupavit: “si duellum, quod cum rege Antiocho sumi populus iussit, id ex sententia senatus populique Romani confectum erit, tum tibi, Iuppiter, populus Romanus ludos magnos dies decem continuos faciet, donaque ad omnia pulvinaria dabuntur de pecunia, quantam senatus decreverit. quisquis magistratus eos ludos quando ubique faxit, hi ludi recte facti donaque data recte sunto.” supplicatio inde ab duobus consulibus edicta per biduum fuit.

p cornelius cn filius scipio et m acilius glabrio consul ineo magistratus pater priusquam de provincia ago res divino facio magnus hostia jubeo in omnis fanum in qui lectisternium magnus pars annus fio soleo preco qui senatus de novo bellum in animus habeo ut is res senatus populo romanus bene atque feliciter evenio is omnis sacrificium laetus sum primus hostia perlitas sum et ita haruspex respondeo is bellum terminus populus romanus propagaris victoria atque triumphus ostendo hic cum renuntio sum soluo religio animus pater rogatio ad populus fero jubeo volo jubeo cum antiochus rex quisque is seco sequor sum bellum ineo si is perfero rogatio sum tum si ita video consul res integer ad senatus refero p cornelius is rogatio perfero tum senatus decerno ut consul italia et graecia provincia sortio qui graecia evenio ut praeter is numerus miles qui l quintius consul in is provincia ex auctoritas senatus scribo imperassetve ut is exercitus accipio qui m baebius praetor annus prior ex senatus consultum in macedonia transjacio et extra italia permitto ut si res postulo auxilium ab socius ne supra quinque mille numerus accipio l quintius superus annus consul legaris ad is bellum placeo alter consul qui italia provincia evenio cum boo iubeo bellum gero uter exercitus malo ex duo qui superus consul habeo alter ut mitto romanus is urbanus legio sum paro quo senatus censeo hic ita in senatus intendo ad is qui qui provincia sum decretum tum demum sortior consul placeo acilius graecia cornelius italia evenio certus deinde sors senatus consulo facio sum qui populus romanus is tempus bellum iubeo sum cum rex antiochus quisque sub imperium is sum ut is res causa supplicatio impero consul utique m acilius consul ludus magnus iuppiter voveret et donum ad omnis pulvinaris is voveo in hic verbum praeeo p licinius pontifex maximus consul nuncupo si bellum qui cum rex antiochus sumo populus iubeo is ex sententia senatus populus romanus conficio sum tum tu iuppiter populus romanus ludus magnus dies decem continuus facio dono ad omnis pulvinaris do de pecunia quantus senatus decerno quisquis magistratus is ludus quando ubique facio hic ludo rectus facio dono do rectus sum supplicatio inde ab duo consul edico per biduus sum


intra decimum diem, quam Pheras venerat, his perfectis Crannonem profectus cum toto exercitu primo adventu cepit. inde Cierium et Metropolim et iis circumiecta castella recepit; omniaque iam regionis eius praeter Atragem et Gyrtonem in potestate erant. tunc adgredi Larisam constituit ratus vel terrore ceterarum expugnatarum vel beneficio praesidii dimissi vel exemplo tot civitatium dedentium sese non ultra in pertinacia mansuros. elephantis agi ante signa terroris causa iussis quadrato agmine ad urbem incessit, ut incerti fluctuarentur animi magnae partis Larisacorum inter metum praesentem hostium et verecundiam absentium sociorum. per eosdem dies Amynander cum Athamanum iuventute occupat Pellinaeum, et Menippus cum tribus milibus peditum Aetolorum et ducentis equitibus in Perrhaebiam profectus Malloeam et Cyretias vi cepit et depopulatus est agrum Tripolitanum. his raptim peractis Larisam ad regem redeunt; consultanti, quidnam agendum de Larisa esset, supervenerunt. ibi in diversum sententiae tendebant aliis vim adhibendam et non differendum censentibus, quin operibus ac machinis simul undique moenia adgrederetur urbis sitae in plano, aperto et campestri undique aditu, aliis nunc vires urbis nequaquam Pheris conferendae memorantibus, nunc hiemem et tempus anni nulli bellicae rei, minime obsidioni atque oppugnationi urbium aptum. incerto regi inter spem metumque legati a Pharsalo, qui ad dedendam urbem suam forte venerant, animos auxerunt. M. Baebius interim cum Philippo in Dassaretiis congressus Ap. Claudium ex communi consilio ad praesidium Larisae misit, qui per Macedoniam magnis itineribus in iugum montium, quod super Gonnos est, pervenit. oppidum Gonni viginti milia ab Larisa abest, in ipsis faucibus saltus, quae Tempe appellantur, situm. ibi castra metatus latius quam pro copiis et plures quam quot satis in usum erant ignes cum accendisset, speciem, quam quaesierat, hosti fecit omnem ibi Romanum exercitum cum rege Philippo esse. itaque hiemem instare apud suos causatus rex unum tantum moratus diem ab Larisa recessit et Demetriadem redit, Aetolique et Athamanes in suos receperunt se fines. Appius etsi, cuius rei causa missus erat, solutam cernebat obsidionem, tamen Larisam ad confirmandos in reliquum sociorum animos descendit; duplexque laetitia erat, quod et hostes excesserant finibus, et intra moenia praesidium Romanum cernebant.

intra decimus dies quam pherae venio hic perficio crannonem proficiscor cum totus exercitus primus advenio capio inde cierium et metropolis et is circumjacio castellum recipio omne iam regio is praeter atragem et gyrtonem in potestas sum tunc aggredior larisam constituo reor vel terror ceteraris expugnataris vel beneficium praesidium dimitto vel exemplum tot civitas dedo sui non ultra in pertinacia maneo elephantus ago ante signum terror causa iussum quadro agmen ad urbs incedo ut incertus fluctuo animus magnus pars larisacorum inter metus praesens hostis et verecundia absentium socius per idem dies amynander cum athamanes iuventus occupo pellinaeum et menippus cum tres mille pedes aetolus et ducenti eques in perrhaebia proficiscor malloea et cyretiae vis capio et depopulor sum ager tripolitanus hic raptim perago larisam ad rex redeo consulto quisnam ago de larisa sum supervenio ibi in diverto sententia tendo alius vis adhibeo et non differo censeo quin opus atque machina simul undique moenia aggredior urbs sino in planus aperio et campestre undique aditus alius nunc vireo urbs nequaquam pherae confero memoro nunc hiems et tempus annus nullus bellicus res paruus obsidio atque oppugnatio urbs aptus incertum rex inter spes metus legatus ab pharsalos qui ad dedo urbs suus fors venio animus augeo m baebius interim cum philippus in dassaretiis congredior ap claudius ex communis consilium ad praesidium larisae mitto qui per macedonia magnus iter in iugum mons qui super gonni sum pervenio oppidum gonni viginti mille ab larisa absum in ipse fauces saltus qui tempe appello sino ibi castrum meto fero quam pro copia et multus quam quot satis in usus sum ignis cum accendo species quam quaero hostis facio omnis ibi romanus exercitus cum rex philippus sum itaque hiems insto apud suus causor rex unus tantus moror dies ab larisa recedo et demetrias redeo aetolus et athamanes in suus recipio sui finis appius etsi qui res causa mitto sum solvo cerno obsidio tamen larisam ad confirmo in reliquus socius animus descendo duplex laetitia sum qui et hostis excedo finis et intra moenia praesidium romanus cerno


dum haec a Philippo geruntur, T. Quinctius recepta Zacyntho ab Achaico concilio Naupactum traiecit, quae iam per duos menses— et iam prope excidium erat—oppugnabatur, et si capta vi foret, omne nomen ibi Aetolorum ad internecionem videbatur venturum. ceterum quamquam merito iratus erat Aetolis, quod solos obtrectasse gloriae suae, cum liberaret Graeciam, meminerat, et nihil auctoritate sua motos esse, cum, quae tum maxime acciderant, casura praemonens a furioso incepto eos deterreret, tamen sui maxime operis esse credens nullam gentem liberatae ab se Graeciae funditus everti, obambulare muris, ut facile nosceretur ab Aetolis, coepit. confestim a primis stationibus cognitus est, vulgatumque per omnes ordines, Quinctium esse. itaque concursu facto undique in muros manus pro se quisque tendentes consonante clamore nominatim Quinctium orare, ut opem ferret ac servaret. et tum quidem, quamquam moveretur his vocibus, manu tamen abnuit quicquam opis in se esse; ceterum postquam ad consulem venit, “utrum fefellit” inquit “te, M. Acili , quid agatur, an, cum satis pervideas, nihil id magnopere ad summam rem pertinere censes?” erexerat expectatione consulem; et “quin expromis” inquit “ quid rei sit?” tum Quinctius” ecquid vides te devicto Antiocho in duabus urbibus oppugnandis tempus terere, cum iam prope annus circumactus sit imperii tui, Philippum autem, qui non aciem, non signa hostium vidit, non solum urbes sed tot iam gentes, Athamaniam Perrhaebiam Aperantiam Dolopiam, sibi adiunxisse? atqui non tantum interest nostra Aetolorum opes ac vires minui, quantum non supra modum Philippum crescere, et victoriae tuae praemium te militesque tuos nondum duas urbes, Philippum tot gentes Graeciae habere. ” adsentiebatur his consul; sed pudor, si irrito incepto abscederet obsidione, occurrebat. tota inde Quinctio res permissa est. is rursus ad eam partem muri, qua paulo ante vociferati Aetoli fuerant, redit. ibi cum impensius orarent, ut misereretur gentis Aetolorum, exire aliquos ad se iussit. Phaeneas ipse principesque alii extemplo egressi sunt. quibus provolutis ad pedes “fortuna” inquit” vestra facit, ut et irae meae et orationi temperem. evenerunt quae praedixi eventura, et ne hoc quidem reliqui vobis est, ut indignis accidisse ea videantur: ego tamen sorte quadam nutriendae Graeciae datus ne ingratis quidem benefacere absistam. mittite oratores ad consulem, qui indutias tanti temporis petant, ut mittere legatos Romam possitis, per quos senatui de vobis permittatis; ego apud consulem defensor deprecatorque vobis adero. “ ita, ut censuerat Quinctius, fecerunt, nec aspernatus est consul legationem; indutiisque in diem certam datis, qua legatio renuntiari ab Roma posset, soluta obsidio et exercitus in Phocidem missus.

dum hic ab philippus gero t quintius recipio zacynthus ab achaicus concilio naupactus transiacio qui iam per duo mensis et iam prope excidium sum oppugno et si capio vis sum omnis nomen ibi aetolus ad internecio video venio ceterum quamquam mereo irascor sum aetolus qui solus obtrecto gloria suus cum libero graecia memini et nihil auctoritas suus moueo sum cum qui tum magnus accido cado praemoneo ab furiosus inceptum is deterreo tamen suus magnus opus sum credo nullus gens libero ab sui graecia fundus everto obambularis murus ut facilis nosco ab aetolus coepio confestim ab primus statio cognosco sum vulgo per omnis ordo quintius sum itaque concursus facio undique in murus manus pro sui quisque tendo consono clamor nominatim quintius oro ut ops fero atque servo et tum quidem quamquam moveo hic vox manus tamen abnuo quisquam ops in sui sum ceterum postquam ad consul venio utrum fallo inquam tu m acilis quis ago an cum satis pervideo nihil is magnopere ad summa res pertineo censeo erigo expectatio consul et quin expromo inquam quis res sum tum quintius ecquis video tu devinco antiochus in duo urbs oppugno tempus tero cum iam prope annus circumago sum imperium tuus philippus autem qui non acies non signum hostis video non solus urbs sed tot iam gens athamania perrhaebia aperantia dolopia sui adjungo atqui non tantus intersum noster aetolus ops atque vireo minuo quantus non supra modus philippus cresco et victoria tuus praemium tu milito tuus nondum duo urbs philippus tot gens graecia habeo adsentio hic consul sed pudor si irrito inceptum abscedo obsidio occurro totus inde quintius res permitto sum is rursus ad is pars murus qui paulus ante vocifero aetolus sum redeo ibi cum impendo oro ut misereor gens aetolus exeo aliquis ad sui iubeo phaeneas ipse princeps alius extemplo egredior sum qui provolvo ad pes fortuna inquam vester facio ut et ira meus et oratio tempero evenio qui praedico evenio et ne hic quidem reliquus tu sum ut indignus accido is video ego tamen sors quidam nutrio graecia do ne ingratus quidem benefacio absisto mitto orator ad consul qui indutiae tantus tempus peto ut mitto legatus roma possum per qui senatus de tu permittas ego apud consul defenso deprecatorque tu adsum ita ut censeo quintius facio neque aspernor sum consul legatio indutiae in dies certus do qui legatio renuntiaris ab roma possum solvo obsidio et exercitus in phocis mitto


Antiochus sub adventum consulis a Chalcide profectus Tenum primo tenuit, inde Ephesum transmisit. consuli Chalcidem venienti portae patuerunt, cum appropinquante eo Aristoteles praefectus regis urbe excessisset. et ceterae urbes in Euboea sine certamine traditae; post paucosque dies omnibus perpacatis sine ullius noxa urbis exercitus Thermopylas reductus, multo modestia post victoriam quam ipsa victoria laudabilior. inde consul M. Catonem , per quem quae gesta essent senatus populusque Romanus haud dubio auctore sciret, Romam misit. is a Creusa —Thespiensium emporium est, in intimo sinu Corinthiaco retractum—Patras Achaiae petit; a Patris Corcyram usque Aetoliae atque Acarnaniae littora legit, atque ita ad Hydruntum Italiae traicit. quinto die inde pedestri itinere Romam ingenti cursu pervenit. ante lucem ingressus urbem a porta ad praetorem M. Iunium iter intendit. is prima luce in senatum vocavit; quo L. Cornelius Scipio , aliquot diebus ante a consule dimissus, cum adveniens audisset praegressum Catonem in senatu esse, supervenit exponenti, quae gesta essent. duo inde legati iussu senatus in contionem sunt producti, atque ibi eadem, quae in senatu, de rebus in Aetolia gestis exposuerunt. supplicatio in triduum decreta est et ut quadraginta hostiis maioribus praetor, quibus diis ei videretur, sacrificaret. —per eosdem dies et M. Fulvius Nobilior , qui biennio ante praetor in Hispaniam erat profectus, ovans urbem est ingressus; argenti bigati prae se tulit centum triginta milia et extra numeratum duodecim milia pondo argenti, auri pondo centum viginti septem.

antiochus sub advenio consul ab chalcis proficiscor tenos primus teneo inde ephesus transmitto consul chalcis venio porta pateo cum appropinquo is aristotelis praefectus rex urbs excedo et ceterus urbs in euboea sine certamen trado post pauci dies omnis perpaco sine ullus noxa urbs exercitus thermopylae reduco multus modestia post victoria quam ipse victoria laudabilis inde consul m cato per qui qui gero sum senatus populus romanus haud dubius auctor scio roma mitto is ab creusa thespienses emporium sum in intimo sinus corinthiacus retraho patrae achaia peto ab patrae corcyra usque aetolia atque acarnania litus lego atque ita ad hydrus italia traicio quintus dies inde pedestri iter roma ingens cursus pervenio ante lux ingredior urbs ab porto ad praetor m junius iter intendo is primus lux in senatus voco quo l cornelius scipio aliquot dies ante ab consul dimitto cum advenio audio praegredior cato in senatus sum supervenio expono qui gero sum duo inde legatus iussus senatus in contio sum produco atque ibi idem qui in senatus de res in aetolius gero expono supplicatio in triduum decretum sum et ut quadraginta hostia magnus praetor qui diuus is video sacrifico per idem dies et m fulvus nobilior qui biennium ante praetor in hispania sum proficiscor ovo urbs sum ingredior argentum bigatus prae sui fero centum triginta mille et extra numero duodecim mille pondo argentum aurum pondo centum viginti septem


ab hac contione dimissi milites, priusquam corpora curarent, arma tela parant. luce prima signo pugnae proposito instruit aciem consul, arta fronte, ad naturam et angustias loci. rex, postquam signa hostium conspexit, et ipse copias educit. levis armaturae partem ante vallum in primo locavit, tum Macedonum robur, quos sarisophorus appellabant, velut firmamentum circa ipsas munitiones constituit. his ab sinistro cornu iaculatorum sagittariorumque et funditorum manum sub ipsis radicibus montis posuit, ut ex altiore loco nuda latera hostium incesserent. ab dextro Macedonibus ad ipsum munimentorum finem, qua loca usque ad mare invia palustri limo et voraginibus claudunt, elephantos cum adsueto praesidio posuit, post eos equites, tum modico intervallo relicto ceteras copias in secunda acie. Macedones pro vallo locati primo facile sustinebant Romanos, temptantis ab omni parte aditus, multum adiuvantibus, qui ex loco superiore fundis velut nimbum glandis et sagittas simul ac iacula ingerebant; deinde, ut maior nec iam toleranda vis hostium inferebat se, pulsi loco intra munimenta subductis ordinibus concesserunt; inde ex vallo prope alterum vallum hastis prae se obiectis fecerunt. et ita modica altitudo valli erat, ut et locum superiorem suis ad pugnandum praeberet, et propter longitudinem hastarum subiectum haberet hostem. multi temere subeuntes vallum transfixi sunt; et aut incepto irrito recessissent aut plures cecidissent, ni M. Porcius ab iugo Callidromi deiectis inde Aetolis et magna ex parte caesis—incautos enim et plerosque sopitos oppresserat — super imminentem castris collem apparuisset. Flacco non eadem fortuna ad Tichiunta et Rhoduntiam, nequiquam subire ad ea castella conato, fuerat. Macedones quique alii in castris regiis erant primo, dum procul nihil aliud quam turba et agmen apparebat, Aetolos credere visa procul pugna subsidio venire; ceterum, ut primum signaque et arma ex propinquo cognita errorem aperuerunt, tantus repente pavor omnis cepit, ut abiectis armis fugerent. et munimenta sequentis impedierunt, et angustiae vallis, per quam sequendi erant, et maxime omnium quod elephanti novissimi agminis erant, quos pedes aegre praeterire, eques nullo poterat modo timentibus equis tumultumque inter se maiorem quam in proelio edentibus; aliquantum temporis et direptio castrorum tenuit: Scarpheam tamen eo die consecuti sunt hostem. multis in ipso itinere caesis captisque, non equis virisque tantum, sed etiam elephantis, quos capere non potuerant, interfectis, in castra reverterunt; quae temptata eo die inter ipsum pugnae tempus ab Aetolis, Heracleam obtinentibus praesidio, sine ullo haud parum audacis incepti effectu fuerant. consul noctis insequentis tertia vigilia praemisso equitatu ad persequendum hostem, signa legionum luce prima movit. aliquantum viae praeceperat rex, ut qui non ante quam Elatiae ab effuso constiterit cursu; ubi primum reliquiis pugnaeque et fugae collectis, cum perexigua manu semiermium militum Chalcidem se recepit. Romanus equitatus ipsum quidem regem Elatiae adsecutus non est; magnam partem agminis aut lassitudine subsistentis aut errore, ut qui sine ducibus per ignota itinera fugerent, dissipatos oppresserunt; nec praeter quingentos, qui circa regem fuerunt, ex toto exercitu quisquam effugit, etiam ex decem milibus militum, quos Polybio auctore traiecisse secum regem in Graeciam scripsimus, exiguus numerus: quid, si Antiati Valerio credamus sexaginta milia militum fuisse in regio exercitu scribenti, quadraginta inde milia cecidisse. supra quinque milia capta cum signis militaribus ducentis triginta? Romanorum centum quinquaginta in ipso certamine pugnae, ab incursu Aetolorum se tuentes non plus quinquaginta interfecti sunt. consule per Phocidem et Boeotiam exercitum ducente consciae defectionis civitates cum velamentis ante portas stabant metu, ne hostiliter diriperentur. ceterum per omnes dies haud secus quam in pacato agro sine vexatione ullius rei agmen processit, donec in agrum Coroneum ventum est. ibi statua regis Antiochi posita in templo Minervae Itoniae iram accendit, permissumque militi est, ut circumiectum templo agrum popularetur; dein cogitatio animum subit, cum communi decreto Boeotorum posita esset statua, indignum esse in unum Coronensem agrum saevire. revocato extemplo milite finis populandi factus; castigati tantum verbis Boeoti ob ingratum in tantis tamque recentibus beneficiis animum erga Romanos.

ab hic contio dimitto miles priusquam corpus curo arma telum paro lux primus signum pugna propono instruo acies consul artus frons ad natura et angustiae locus rex postquam signum hostis conspicio et ipse copia educo levis armo pars ante valles in primus loco tum macedones robur qui sarisophorus appello velut firmamentum circa ipse munitio constituo hic ab sinister cornu iaculator sagittarius et funditor manus sub ipse radix mons pono ut ex alo locus nudo latus hostis incesso ab dexter macedones ad ipse munimentor finis qui locum usque ad mare invius palustri limus et vorago claudo elephantus cum assuesco praesidium pono post is eques tum modicus intervallum relinquo ceterus copia in secundus acies macedones pro vallo loco primus facilis sustineo romanus tento ab omnis pars aditus multus adjuvo qui ex locus superus fundo velut nimbus glandis et sagitto simul atque jaculus ingero deinde ut magnus neque iam tolero volo hostis infero sui pello locus intra munimentum subduco ordo concedo inde ex vallo prope alter valles hasta prae sui objecta facio et ita modicus altitudo valles sum ut et locus superus suus ad pugno praebeo et propter longitudo hastaris subicio habeo hostis multus temere subeo valles transfigo sum et aut inceptum irrito recedo aut multus caedo ni m porcius ab iugum callidromus deicio inde aetolus et magnus ex pars caedo incautus enim et plerus sopio opprimo super immineo castrum collis appareo flaccus non idem fortuna ad tichiunta et rhoduntia nequiquam subeo ad is castellum conor sum macedones quisque alius in castrum regius sum primus dum procul nihil alius quam turba et agmen appareo aetoli credo video procul pugno subsidium venio ceterum ut primus signo et arma ex propinquo cognosco error aperio tantus repens pavor omnis capio ut abicio arma fugio et munimentum sequor impedio et angustia valles per quam sequor sum et magnus omnis qui elephantus novus agmen sum qui pes aeger praetereo eques nullus possum modo timeo equus tumultus inter sui magnus quam in proelium edo aliquantus tempus et direptio castrum teneo scarphea tamen is dies consequor sum hostis multus in ipse iter caedo capio non equus vis tantus sed etiam elephantus qui capio non possum interficio in castrum revorto qui tento is dies inter ipse pugna tempus ab aetolus heraclea obtineo praesidium sine ullus haud parum audax incipio effectus sum consul nox insequor tertius vigil praemitto equitatus ad persequor hostis signum legio lux primus moveo aliquantus via praecipio rex ut qui non ante quam elatiae ab effundo consto cursus ubi primus reliquiae pugna et fuga colligo cum perexiguus manus semiermium miles chalcis sui recipio romanus equito ipse quidem rex elatiae assequor non sum magnus pars agmen aut lassitudo subsistentis aut error ut qui sine dux per ignotus iter fugio dissipatos opprimo neque praeter quingenti qui circa rex sum ex totus exercitus quisquam effugio etiam ex decem mille miles qui polybius auctor transjacio sui rex in graecia scribo exiguus numerus quis si antias valerius credo sexaginta mille miles sum in regius exercitus scribo quadraginta inde mille cado supra quinque mille capio cum signum militaris ducenti triginta romanus centum quinquaginta in ipse certamen pugna ab incursus aetolus sui tueor non multus quinquaginta interfacio sum consul per phocis et boeotia exercitus duco conscius defectio civitas cum velamentum ante porta sto metus ne hostilis diripio ceterum per omnis dies haud secus quam in pacatum ager sine vexatio ullus res agmen procedo donec in ager coroneus venio sum ibi statua rex antiochus pono in templum minerva itonius ira accendo permitto miles sum ut circumjacio templum ager populo deinde cogitatio animus subeo cum communis decretum boeotor pono sum statua indignus sum in unus coronensis ager saevio revoco extemplo miles finis populo facio castigo tantus verbum boeotus ob ingratus in tantus tam recens beneficium animus erga romanus


Acilius consul ab Thermopylis Heracleam ad Aetolos praemisit, ut tunc saltem, experti regiam vanitatem, resipiscerent traditaque Heraclea cogitarent de petenda ab senatu seu furoris sui seu erroris venia. et ceteras Graeciae civitates defecisse eo bello ab optime meritis Romanis; sed quia post fugam regis, cuius fiducia officio decessissent, non addidissent pertinaciam culpae, in fidem receptas esse; Aetolos quoque, quamquam non secuti sint regem, sed accersierint, et duces belli, non socii fuerint, si paenitere possint, posse et incolumis esse. ad ea cum pacati nihil responderetur, appareretque armis rem gerendam et rege superato bellum Aetolicum integrum restare, castra ab Thermopylis ad Heracleam movit, eoque ipso die, ut situm nosceret urbis, ab omni parte equo moenia est circumvectus. sita est Heraclea in radicibus Oetae montis, ipsa in campo, arcem imminentem loco alto et undique praecipiti habet. contemplatus omnia, quae noscenda erant, quattuor simul locis aggredi urbem constituit. a flumine Asopo, qua et gymnasium est, L. Valerium operibus atque oppugnationi praeposuit; ab arce extra muros, qua frequentius prope quam in urbe habitabatur, Ti. Sempronio Longo oppugnandum dedit; e regione sinus Maliaci, quae aditum haud facilem pars habebat, M. Baebium , ab altero amniculo, quem Melana vocant, adversus Dianae templum Ap. Claudium opposuit. horum magno certamine intra paucos dies turres arietesque et alius omnis apparatus oppugnandarum urbium perficitur. et cum ager Heracleensis paluster omnis frequensque proceris arboribus benigne ad omne genus operum materiam suppeditabat, tum, quia refugerant intra moenia Aetoli, deserta, quae in vestibulo urbis erant, tecta in varios usus non tigna modo et tabulas sed laterem quoque et caementa et saxa variae magnitudinis praebebant. et Romani quidem operibus magis quam armis urbem oppugnabant, Aetoli contra armis se tuebantur. nam cum ariete quaterentur muri, non laqueis, ut solet, exceptos declinabant ictus, sed armati frequentes , quidam ignes etiam, quos aggeribus inicerent, ferebant. fornices quoque in muro erant apti ad excurrendum, et ipsi, cum pro dirutis reficerent muros, crebriores eos, ut pluribus erumperetur in hostem locis, faciebant. hoc primis diebus, dum integrae vires erant, et frequentes et inpigre fecerunt; in dies deinde pauciores et segnius. etenim cum multis urgerentur rebus, nulla eos res aeque ac vigiliae conficiebant, Romanis in magna copia militum succedentibus aliis in stationem aliorum, Aetolos propter paucitatem eosdem dies noctesque adsiduo labore urente. per quattuor et viginti dies, ita ut nullum tempus vacuum dimicatione esset, adversus quattuor e partibus simul oppugnantem hostem nocturnus diurno continuatus labor est. cum fatigatos iam Aetolos sciret consul et ex ratione temporis et quod ita transfugae adfirmabant, tale consilium init. media nocte receptui signum dedit et ab oppugnatione simul milites omnes deductos usque ad tertiam diei horam quietos in castris tenuit; inde coepta oppugnatio ad mediam rursus noctem perducta est, intermissa deinde usque ad tertiam diei horam. fatigationem rati esse causam Aetoli non continuandae oppugnationis, quae et ipsos adfecerat, ubi Romanis datum receptui signum esset, velut ipsi quoque revocati pro se quisque ex stationibus decedebant, nec ante tertiam dici horam armati in muris apparebant. consul cum nocte media intermisisset oppugnationem, quarta vigilia rursus ab tribus partibus summa vi adgressus, ab una Ti. Sempronium tenere intentos milites signumque expectantes iussit, ad ea in nocturno tumultu, unde clamor exaudiretur, haud dubie ratus hostis concursuros. Aetoli pars sopiti adfecta labore ac vigiliis corpora ex somno moliebantur, pars vigilantes adhuc ad strepitum pugnantium in tenebris currunt. hostes partim per ruinas iacentis muri transcendere conantur, partim scalis ascensus temptant, adversus quos undique ad opem ferendam occurrunt Aetoli. pars una, in qua aedificia extra urbem erant, neque defenditur neque oppugnatur; sed qui oppugnarent, intenti signum expectabant; defensor nemo aderat. iam dilucescebat, cum signum consul dedit; et sine ullo certamine partim per semirutos, partim scalis integros muros transcendere. simul clamor, index capti oppidi, est exauditus; undique Aetoli desertis stationibus in arcem fugiunt. oppidum victores permissu consulis diripiunt, non tam ab ira nec ab odio, quam ut miles, coercitus in tot receptis ex potestate hostium urbibus, aliquo tandem loco fructum victoriae sentiret. revocatos inde a medio ferme die milites cum in duas divisisset partes, unam radicibus montium circumduci ad rupem iussit, quae, fastigio altitudinis par, media valle velut abrupta ab arce erat, sed adeo prope geminata cacumina eorum montium sunt, ut ex vertice altero conici tela in arcem possint, cum dimidia parte militum consul ab urbe escensurus in arcem signum ab iis, qui ab tergo in rupem evasuri erant, expectabat. non tulere qui in arce erant Aetoli primum eorum, qui rupem ceperant, clamorem, deinde impetum ab urbe Romanorum et fractis iam animis et nulla ibi praeparata re ad obsidionem diutius tolerandam, utpote congregatis feminis puerisque et imbelli alia turba in arcem, quae vix capere, nedum tueri multitudinem tantam posset. itaque ad primum impetum abiectis armis dediderunt sese. traditus inter ceteros princeps Aetolorum Damocritus est, qui principio belli decretum Aetolorum, quo accersendum Antiochum censuerant, T. Quinctio poscenti responderat, in Italia daturum, cum castra ibi Aetoli posuissent. ob eam ferociam maius victoribus gaudium traditus fuit.

acilius consul ab thermopylae heraclea ad aetoli praemitto ut tunc saltem experior regia vanitas resipisco trado heraclea cogito de peto ab senatus seu furor suus seu error venia et ceterus graecia civitas deficio is bellum ab optume meritum romanus sed quia post fuga rex qui fiducia officium decedo non addo pertinacia culpa in fides recipio sum aetoli quoque quamquam non sequor sum rex sed accersierint et dux bellum non socius sum si paeniteo possum possum et incolumis sum ad is cum pacatum nihil respondeo appareo arma res gero et rex supero bellum aetolicus integer resto castrum ab thermopylae ad heraclea moveo eo ipse dies ut sino nosco urbs ab omnis pars equus moenia sum circumvehor sino sum heraclea in radix oeta mons ipse in campus arx immineo locus altus et undique praeceps habeo contemplo omnis qui nosco sum quattuor simul locus aggredio urbs constituo ab flumen asopus qui et gymnasium sum l valerius opus atque oppugnatio praepono ab arx extra murus qui frequens prope quam in urbs habito tiberius sempronius longus oppugno do e regio sinus maliaci qui aditus haud facilis pars habeo m baebius ab alter amniculus qui melana voco adverro diana templum ap claudius oppono hic magnus certamen intra paucus dies turris arieto et alius omnis apparatus oppugnandaris urbs perficio et cum ager heracleenses paluster omnis frequens procerus arbor benignus ad omnis genus opus materia suppedito tum quia refugio intra moenia aetolus desero qui in vestibulum urbs sum tectum in varius utor non tignum modo et tabula sed lateo quoque et caementum et saxum varia magnitudo praebeo et romanus quidem opus magis quam arma urbs oppugno aetolus contra arma sui tueor nam cum aries quatio murus non laqueus ut soleo excipio declino iacio sed armatus frequens quidam ignis etiam qui agger inicio fero fornix quoque in murus sum aptus ad excurro et ipse cum pro diruo reficio murus creber is ut multus erumpo in hostis locus facio hic primus dies dum integer vireo sum et frequens et impiger facio in dies deinde paucus et segnis etenim cum multus urgeo res nullus is res aequus atque vigilia confacio romanus in magnus copia miles succedo alius in statio alius aetoli propter paucitas idem dies nox assiduus labor uro per quattuor et viginti dies ita ut nullus tempus vacuus dimicatio sum adverro quattuor e pars simul oppugno hostis nocturnus diurnus continuo labor sum cum fatigo iam aetoli scio consul et ex ratio tempus et qui ita transfuga adfirmo talis consilium ineo medius nox receptus signum do et ab oppugnatio simul miles omnis deduco usque ad tertius dies hora quiesco in castrum teneo inde coepio oppugnatio ad medius rursus nox perduco sum intermissus deinde usque ad tertius dies hora fatigatio reor sum causa aetolus non continuo oppugnatio qui et ipse afficio ubi romanus do receptus signum sum velut ipse quoque revoco pro sui quisque ex statio decedo neque ante tertius dico hora armatus in murus appareo consul cum nox medius intermitto oppugnatio quartus vigil rursus ab tres pars summus vis aggredior ab unus tiberius sempronius teneo intendo miles signum exspecto iubeo ad is in nocturnus tumultus unde clamor exaudio haud dubius reor hostis concurro aetolus pars sopio afficio labor atque vigilia corpus ex somnus molio pars vigilo adhuc ad strepitus pugno in tenebrae curro hostis pars per ruina iaceo murus transcendo conor pars scalae ascensus tento adverro qui undique ad ops fero occurro aetolus pars unus in qui aedificium extra urbs sum neque defendo neque oppugno sed qui oppugno intendo signum exspecto defenso nemo adsum iam dilucesco cum signum consul do et sine ullus certamen pars per semirutus pars scalae integer murus transcendo simul clamor index capio oppidum sum exaudio undique aetolus desero statio in arx fugio oppidum victor permitto consul diripio non tam ab ira neque ab odium quam ut miles coerceo in tot recipio ex potestas hostis urbs aliquis tandem locus fructus victoria sentio revoco inde ab medium ferme dies miles cum in duo divido pars unus radix mons circumduco ad rupes iubeo qui fastigium altitudo par medius valles velut abrumpo ab arx sum sed adeo prope gemino cacumen is mons sum ut ex vertex alter conicio telum in arx possum cum dimidio pars miles consul ab urbs escendo in arx signum ab is qui ab tergum in rupes evasuri sum expectabat non fero qui in arx sum aetolus primus is qui rupes capio clamor deinde impetus ab urbs romanus et frango iam animus et nullus ibi praeparo res ad obsidio diu tolero utpote congrego femina puer et imbellis alius turba in arx qui vix capio nedum tueor multitudo tantus possum itaque ad primus impetus abicio arma dedo sui trado inter ceterus princeps aetolus damocritus sum qui principium bellum decretum aetolus quo arcesso antiochus censeo t quintius posco respondeo in italia do cum castrum ibi aetolus pono ob is ferocio magnus victor gaudium trado sum


per eos forte dies M’. Acilius consul cum viginti milibus peditum, duobus milibus equitum, quindecim elephantis mari traiecto pedestris copias Larisam ducere tribunos militum iussit; ipse cum equitatu Limnaeum ad Philippum venit. adventu consulis deditio sine cunctatione est facta, traditumque praesidium regium et cum iis Athamanes. ab Limnaeo Pellinaeum consul proficiscitur. ibi primi Athamanes tradiderunt sese, deinde et Philippus Megalopolitanus; cui decedenti praesidio cum obvius forte fuisset Philippus rex, ad ludibrium regem eum consalutari iussit, ipse congressus fratrem haud sane decoro maiestati suae ioco appellavit. deductus inde ad consulem custodiri iussus et haud ita multo post in vinculis Romam missus. cetera multitudo Athamanum aut militum Antiochi regis, quae in praesidiis deditorum per eos dies oppidorum fuerat, Philippo tradita regi est; fuere autem ad quattuor milia hominum. consul Larisam est profectus, ibi de summa belli consultaturus. in itinere ab Cierio et Metropoli legati tradentes urbes suas occurrerunt. Philippus Athamanum praecipue captivis indulgenter habitis, ut per eos conciliaret gentem, nactus spem Athamaniae potiendae exercitum eo duxit praemissis in civitates captivis. et illi magnam auctoritatem apud populares habuerunt, clementiam erga se regis munificentiamque commemorantes, et Amynander, cuius praesentis maiestas aliquos in fide continuisset, veritus, ne traderetur Philippo iam pridem hosti et Romanis merito tunc propter defectionem infensis, cum coniuge ac liberis regno excessit Ambraciamque se contulit: ita Athamania omnis in ius dicionemque Philippi concessit. consul ad reficienda maxime iumenta, quae et navigatione et postea itineribus fatigata erant, paucos Larisae moratus dies, velut renovato modica quiete exercitu Crannonem est progressus. venienti Pharsalus et Scotusa et Pherae quaeque in eis praesidia Antiochi erant deduntur. ex iis interrogatis, qui manere secum vellent, mille volentis Philippo tradit, ceteros inermes Demetriadem remittit. Proernam inde recepit et quae circa [ea] castella erant. ducere tum porro in sinum Maliacum coepit. appropinquanti faucibus, super quas siti Thaumaci sunt, deserta urbe iuventus omnis armata silvas et itinera insedit et in agmen Romanum ex superioribus locis incursavit. consul primo misit, qui ex propinquo colloquentes deterrerent eos a tali furore; postquam perseverare in incepto vidit, tribuno cum duorum signorum militibus circummisso interclusit ad urbem iter armatis, vacuamque eam cepit. tum clamore ab tergo captae urbis audito refugientium undique ex silvis insidiatorum caedes facta est. ab Thaumacis altero die consul ad Spercheum amnem pervenit, inde Hypataeorum agros vastavit.

per is fors dies m acilius consul cum viginti mille pedes duo mille eques quindecim elephantus mare traicio pedestris copia larisam duco tribunus miles iubeo ipse cum equitatus limnaeum ad philippus venio advenio consul deditio sine cunctatio sum facio trado praesidium regius et cum is athamanes ab limnaeo pellinaeum consul proficisco ibi primus athamanes trado sui deinde et philippus megalopolitanus qui decedo praesidium cum obvius fors sum philippus rex ad ludibrium rex is consalutaris iubeo ipse congredior frater haud sanus decoro maiestas suus iocus appello deduco inde ad consul custodio iubeo et haud ita multus post in vinculis roma mitto ceterus multitudo athamanes aut miles antiochus rex qui in praesidium deditor per is dies oppidum sum philippus trado rex sum sum autem ad quattuor mille homo consul larisam sum proficiscor ibi de summus bellum consulto in iter ab cierio et metropolis legatus trado urbs suus occurro philippus athamanes praecipuus captivus indulgenter habeo ut per is concilio gens nanciscor spes athamania potio exercitus is duco praemitto in civitas captivus et ille magnus auctoritas apud popularis habeo clementia erga sui rex munificentia commemoro et amynander qui praesum maiestas aliquis in fides contineo vereor ne trado philippus iam pridem hostis et romanus mereo tunc propter defectio infensus cum coniunx atque liber regnum excedo ambracia sui confero ita athamania omnis in ius dicio philippus concedo consul ad reficio magnus iumentum qui et navigatio et postea iter fatigo sum paucus larisae moror dies velut renovo modicus quiesco exercitus crannonem sum progredior venio pharsalus et scotusa et pherae quisque in is praesidium antiochus sum dedo ex is interrogo qui maneo sui volo mille volo philippus trado ceterus inermis demetrias remitto proerna inde recipio et qui circa is castellum sum duco tum porro in sinum maliacum coepio appropinquo fauces super qui sitis thaumaci sum desero urbs juventus omnis armo silva et iter insedeo et in agmen romanus ex superus locus incurso consul primus mitto qui ex propinquo colloquor deterreo is ab talis furor postquam perseveraris in inceptum video tribunus cum duo signum miles circummitto intercludo ad urbs iter armo vacuus is capio tum clamor ab tergum capio urbs audio refugio undique ex silva insidiator caedes facio sum ab thaumaci alter dies consul ad spercheos amnis pervenio inde hypataei ager vasto


alter consul P. Cornelius Scipio , Galliam provinciam sortitus, priusquam ad bellum, quod cum Bois gerendum erat, proficisceretur, postulavit ab senatu, ut pecunia sibi decerneretur ad ludos, quos praetor in Hispania inter ipsum discrimen pugnae vovisset. novum atque iniquum postulare est visus: censuerunt ergo, quos ludos inconsulto senatu ex sua unius sententia vovisset, eos vel de manubiis, si quam pecuniam ad id reservasset, vel sua ipse impensa faceret. eos ludos per dies decem P. Cornelius fecit. per idem fere tempus aedes matris magnae Idaeae dedicata est quam deam is P. Cornelius advectam ex Asia P. Cornelio Scipione , cui postea Africano fuit cognomen, P. Licinio consulibus in Palatium a mari detulerat. locaverant aedem faciendam ex senatus consulto M. Livius C. Claudius censores M. Cornelio P. Sempronio consulibus; tredecim annis postquam locata erat, dedicavit eam M. Iunius Brutus , ludique ob dedicationem eius facti, quos primos scenicos fuisse Antias Valerius est auctor, Megalesia appellatos. item Iuventatis aedem in circo maximo C. Licinius Lucullus duumvir dedicavit. voverat eam sexdecim annis ante M. Livius consul, quo die Hasdrubalem exercitumque eius cecidit; idem censor eam faciendam locavit M. Cornelio P. Sempronio consulibus. huius quoque dedicandae causa ludi facti, et [eo] omnia cum maiore religione facta, quod novum cum Antiocho instabat bellum.

alter consul p cornelius scipio gallia provincia sortior priusquam ad bellum qui cum boo gero sum proficiscor postulo ab senatus ut pecunia sui decerno ad ludus qui praetor in hispania inter ipse discrimen pugna vovisset novus atque iniquus postulo sum video censeo ergo qui ludus inconsultus senatus ex suus unus sententia vovisset is vel de manubiae si quam pecunia ad is reservo vel suus ipse impensa facio is ludus per dies decem p cornelius facio per idem fere tempus aedes mater magnus idaeus dedico sum quam dea is p cornelius adveho ex asia p cornelius scipio qui postea africanus sum cognomen p licinius consul in palatium ab mare defero loco aedes facio ex senatus consultum m livius que claudus censor m cornelius p sempronius consul tredecim annus postquam loco sum dedico is m junius brutus ludo ob dedicatio is facio qui primus scaenicus sum antius valerius sum auctor megalesia appello item iuventas aedes in circus maximus que licinius lucullus duumvir dedico voveo is sexdecim annus ante m livius consul quo dies hasdrubal exerceo is cado idem censor is facio loco m cornelius p sempronius consul hic quoque dedico causa ludo facio et is omnis cum magnus religio facio qui novus cum antiochus insto bellum


cum haec agebantur, Chalcide erat Antiochus, iam tum cernens nihil se ex Graecia praeter amoena Chalcide hiberna et infames nuptias petisse. tunc Aetolorum vana promissa incusare et Thoantem, Hannibalem vero non ut prudentem tantum virum sed prope vatem omnium. quae tum evenirent, admirari. ne tamen temere coepta segnitia insuper everteret, nuntios in Aetoliam misit, ut omni contracta iuventute convenirent Lamiam; et ipse eo decem milia fere peditum ex iis, qui postea venerant ex Asia, expleta et equites quingentos duxit. quo cum aliquanto pauciores quam umquam ante convenissent, et principes tantummodo cum paucis clientibus essent, atque ii dicerent omnia sedulo ab se facta, ut quam plurimos ex civitatibus suis evocarent; nec auctoritate nec gratia nec imperio adversus detractantes militiam valuisse, destitutus undique et ab suis, qui morabantur in Asia, et ab sociis, qui ea, in quorum spem vocaverant, non praestabant, intra saltum Thermopylarum sese recepit. id iugum, sicut Appennini dorso Italia dividitur, ita mediam Graeciam dirimit. ante saltum Thermopylarum in septentrionem versa Epirus et Perrhaebia et Magnesia—et Thessalia est et Phthiotae Achaei et sinus Maliacus; intra fauces ad meridiem vergunt Aetoliae pars maior et Acarnania et cum Locride Phocis et Boeotia adiunctaque insula Euboea et excurrente in altum velut promunturio Attica terra, sita ab tergo et Peloponnesus. hoc iugum ab Leucate et mari ad occidentem verso per Aetoliam ad alterum mare orienti obiectum tendens ea aspreta rupesque interiectas habet, ut non modo exercitus sed ne expediti quidem facile ullas ad transitum calles inveniant. extremos ad orientem montis Oetam vocant, quorum quod altissimum est Callidromon appellatur, in cuius valle ad Maliacum sinum vergente iter est non latius quam sexaginta passus. haec una militaris via est, qua traduci exercitus, si non prohibeantur, possint. ideo Pylae et ab aliis, quia calidae aquae in ipsis faucibus sunt, Thermopylae locus appellatur, nobilis Lacedaemoniorum adversus Persas morte magis memorabili quam pugna.

cum hic ago chalcis sum antiochus iam tum cerno nihil sui ex graecia praeter amoenus chalcis hibernus et infamo nuptiae peto tunc aetolus vanus promitto incuso et thoas hannibal verus non ut prudens tantus vir sed prope vates omnis qui tum evenio admiraris ne tamen temere coepio segnitia insuper everto nuntius in aetolia mitto ut omnis contraho iuventus convenio lamia et ipse is decem mille fere pedes ex is qui postea venio ex asia expleta et eques quingenti duco quo cum aliquantus paucus quam umquam ante convenio et princeps tantummodo cum paucus cliens sum atque is dico omnis sedulus ab sui facio ut quam multus ex civitas suus evoco neque auctoritas neque gratia neque imperium adverro detracto militia valeo destituo undique et ab suus qui moror in asia et ab socius qui is in qui spes voco non praesto intra saltus thermopylaris sui recipio is iugum sicut apenninus dorsum italia divido ita medius graecia dirimo ante saltus thermopylaris in septentrio verso epirus et perrhaebia et magnesia et thessalia sum et phthiotes achaeus et sinus maliacus intra fauces ad meridio vergo aetolia pars magnus et acarnania et cum locris phocus et boeotius adjungo insula euboea et excurro in altus velut promunturium atticus terra sino ab tergum et peloponnesus hic iugum ab leucates et mare ad occaedes verso per aetolia ad alter mare orior obicio tendo is aspretum rupes interjacio habeo ut non modo exercitus sed ne expedio quidem facilis ullus ad transeo calleo invenio extremus ad orior mons oeta voco qui qui alo sum callidromus appello in qui valles ad maliacum sinum vergo iter sum non fero quam sexaginta patior hic unus militaris via sum qui traduco exercitus si non prohibeo possum ideo pylae et ab alius quia calida aqua in ipse fauces sum thermopylae locus appello nobilis lacedaemonius adverro persa mors magis memorabilis quam pugno


cum haec Romae agebantur, Chalcide Antiochus, ne cessaret per hibernorum tempus, partim ipse sollicitabat civitatium animos mittendis legatis, partim ultro ad eum veniebant, sicut Epirotae communi gentis consensu et Elei e Peloponneso venerunt. Elei auxilium adversus Achaeos petebant, quos post bellum non ex sua sententia indictum Antiocho primum civitati suae arma illaturos credebant. mille iis pedites cum duce Cretensi Euphane sunt missi. Epirotarum legatio erat minime in partem ullam liberi aut simplicis animi; apud regem gratiam initam volebant cum eo, ut caverent, ne quid offenderent Romanos. petebant enim, ne se temere in causam deduceret, expositos adversus Italiam pro omni Graecia et primos impetus Romanorum excepturos; sed si ipse posset terrestribus navalibusque copiis praesidere Epiro, cupide eum omnis Epirotas et urbibus et portibus suis accepturos; si id non posset, deprecari, ne se nudos atque inermes Romano bello obiceret. hac legatione id agi apparebat, ut sive, quod magis credebant, abstinuisset Epiro, integra sibi omnia apud exercitus Romanos essent, conciliata satis apud regem gratia, quod accepturi fuissent venientem, sive venisset, sic quoque spes veniae ab Romanis foret, quod non expectato longinquo ab se auxilio praesentis viribus succubuissent. huic tam perplexae legationi quia non satis in promptu erat, quid responderet, legatos se missurum ad eos dixit, qui de iis, quae ad illos seque communiter pertinerent, loquerentur. in Boeotiam ipse profectus est, causas in speciem irae adversus Romanos eas, quas ante dixi, habentem, Brachylli necem et bellum a Quinctio Coroneae propter Romanorum militum caedes illatum, re vera per multa iam saecula publice privatimque labante egregia quondam disciplina gentis et multorum eo statu, qui diuturnus esse sine mutatione rerum non posset. obviam effusis undique Boeotiae principibus Thebas venit. ibi in concilio gentis, quamquam et ad Delium impetu in praesidium Romanum facto et ad Chalcidem commiserat nec parvis nec dubiis principiis bellum, tamen eandem orationem exorsus, qua in colloquio primo ad Chalcidem quaque per legatos in concilio Achaeorum usus erat, ut amicitiam secum institui, non bellum indici Romanis postularet. neminem, quid ageretur, fallebat; decretum tamen sub leni verborum praetextu pro rege adversus Romanos factum est.

cum hic roma ago chalcis antiochus ne cesso per hibernus tempus pars ipse sollicito civitas animus mitto legatus pars ultro ad is venio sicut epirotes communis gens consensus et elei e peloponnesus venio elei auxilium adverro achaeus peto qui post bellum non ex suus sententia indico antiochus primus civitas suus arma illaturos credo mille is pedito cum dux cretensis euphane sum mitto epirotaris legatio sum paruus in pars ullus liber aut simplex animus apud rex gratia ineo volo cum is ut caveo ne quis offendo romanus peto enim ne sui temere in causa deduco expono adverro italia pro omnis graecia et primus impetus romanus excipio sed si ipse possum terrestris navalis copia praesideo epirus cupidus is omnis epirotes et urbs et portus suus accipio si is non possum deprecor ne sui nudus atque inermis romanus bellum obicio hic legatio is ago appareo ut sive qui magis credo abstineo epirus integer sui omnis apud exercitus romanus sum concilio satis apud rex gratia qui accipio sum venio sive venio sic quoque spes venia ab romanus sum qui non expectato longinquus ab sui auxilium praesum vis succumbo hic tam perplexus legatio quia non satis in promptus sum quis respondeo legatus sui mitto ad is dico qui de is qui ad ille sequor communis pertineo loquor in boeotia ipse proficiscor sum causa in species ira adverro romanus is qui ante dico habeo brachylli nex et bellum ab quintius coronea propter romanus miles caedes illatum res verus per multus iam saeculum publicus privatim labo egregius quondam disciplina gens et multus is status qui diuturnus sum sine mutatio res non possum obvius effundo undique boeotia princeps thebae venio ibi in concilio gens quamquam et ad delius impetus in praesidium romanus facio et ad chalcis committo neque parvus neque dubius principia bellum tamen idem oratio exordior qui in colloquium primus ad chalcis quisque per legatus in concilio achaeus utor sum ut amicitia sui instituo non bellum indico romanus postulo nemo quis ago fallo decretum tamen sub lenis verbum praetextus pro rex adverro romanus facio sum


sub idem fere tempus Ligures lege sacrata coacto exercitu nocte improviso castra Q. Minucii proconsulis adgressi sunt. Minucius usque ad lucem intra vallum militem instructum tenuit intentus, ne qua transcenderet hostis munimenta. prima luce duabus simul portis eruptionem fecit. nec primo impetu, quod speraverat, Ligures pulsi sunt; duas amplius horas dubium certamen sustinuere; postremo, cum alia atque alia agmina erumperent, et integri fessis succederent ad pugnam, tandem Ligures, inter cetera etiam vigiliis confecti, terga dederunt. caesa supra quattuor milia hostium; ex Romanis sociisque minus trecenti perierunt. duobus fere post mensibus P. Cornelius consul cum Boiorum exercitu signis collatis egregie pugnavit. duodetriginta milia hostium occisa Antias Valerius scribit, capta tria milia et quadringentos, signa militaria centum viginti quattuor, equos mille ducentos triginta, carpenta ducenta quadraginta septem; ex victoribus mille quadringentos octoginta quattuor cecidisse. ubi ut in numero scriptori parum fidei sit, quia in augendo eo non alius intemperantior est, magnam tamen victoriam fuisse apparet, quod et castra capta sunt et Boi post eam pugnam extemplo dediderunt sese, et quod supplicatio eius victoriae causa decreta ab senatu victimaeque maiores caesae.

sub idem fere tempus ligur lex sacro cogo exercitus nox improvide castrum q minucius proconsulis aggredior sum minucius usque ad lux intra valles miles instruo teneo intendo ne qui transcendo hostis munimentum primus lux duo simul porta eruptio facio neque primus impetus qui spero ligur pello sum duo amplus hora dubius certamen sustineo postremo cum alius atque alius agmen erumpo et integer fatisco succedo ad pugna tandem ligur inter ceterus etiam vigilia confacio tergum do caedo supra quattuor mille hostis ex romanus socius paruus trecenti pereo duo fere post mensis p cornelius consul cum boii exercitus signum confero egregius pugno duodetriginta mille hostis occaedes antius valerius scribo capio tres mille et quadringenti signum militaris centum viginti quattuor equus mille ducenti triginta carpentum ducenti quadraginta septem ex victor mille quadringenti octoginta quattuor cado ubi ut in numerus scriptor parum fides sum quia in augeo is non alius intempero sum magnus tamen victoria sum appareo qui et castrum capio sum et boo post is pugna extemplo dedo sui et qui supplicatio is victoria causa decretum ab senatus victima magnus caedo


Antiocho ad Pheras iam castra habenti, ubi coniunxerant ei se Aetoli et Amynander, legati ab Larisa venerunt quaerentes, quod ob factum dictumve Thessalorum bello lacesseret eos, simul orantes, ut remoto exercitu per legatos, si quid ei videretur, secum disceptaret. eodem tempore quingentos armatos duce Hippolocho Pheras in praesidium miserunt; ii exclusi aditu, iam omnia itinera obsidentibus regiis, Scotusam se receperunt. legatis Larisaeorum rex clementer respondit, non belli faciendi sed tuendae et stabiliendae libertatis Thessalorum causa se Thessaliam intrasse. similia his, qui cum Pheraeis ageret, missus; cui nullo dato responso Pheraei ipsi legatum ad regem principem civitatis Pausaniam miserunt. qui cum haud dissimilia iis, ut in causa pari, quae pro Chalcidensibus in colloquio ad Euripi fretum dicta erant, quaedam etiam ferocius egisset, rex etiam atque etiam deliberare eos iussos, ne id consilii caperent, cuius, dum in futurum nimis cauti et providi essent, extemplo paeniteret, dimisit. haec renuntiata Pheras legatio cum esset, ne paulum quidem dubitarunt, quin pro fide erga Romanos, quidquid fors belli tulisset, paterentur. itaque et vi summa ope parabant se ad urbem defendendam, et rex ab omni parte simul oppugnare moenia est adgressus et, ut qui satis intellegeret— neque enim dubium erat—in eventu eius urbis positum esse, quam primam adgressus esset, aut sperni deinde ab universa gente Thessalorum aut timeri se, omnem undique terrorem obsessis iniecit. primum impetum oppugnationis satis constanter sustinuerunt; deinde cum multi propugnantes caderent aut vulnerarentur, labare animi coeperunt. revocati deinde castigationibus principum ad perseverandum in proposito, relicto exteriore circulo muri, deficientibus iam copiis in interiorem partem urbis concesserunt, cui brevior orbis munitionis circumiectus erat; postremo victi malis, cum timerent, ne vi captis nulla apud victorem venia esset, dediderunt sese. nihil inde moratus rex quattuor milia armatorum, dum recens terror esset, Scotusam misit. nec ibi mora deditionis est facta cernentibus Pheraeorum recens exemplum, qui, quod pertinaciter primo abnuerant, malo domiti tandem fecissent: cum ipsa urbe Hippolochus Larisaeorumque deditum est praesidium. dimissi ab rege inviolati omnes, quod eam rem magni momenti futuram rex ad conciliandos Larisaeorum animos credebat.

antiochus ad pherae iam castrum habeo ubi conjungo is sui aetolus et amynander legatus ab larisa venio quaero qui ob facio dico thessalus bellum lacesso is simul oro ut removeo exercitus per legatus si quis is video sui discepto idem tempus quingenti armatus dux hippolocho pherae in praesidium mitto is excludo aditus iam omnis iter obsido regius scotusa sui recipio legatus larisaeus rex clemens respondeo non bellum facio sed tueor et stabilio libertas thessalus causa sui thessalia intro similis hic qui cum pheraeus ago mitto qui nullus do respondeo pheraeus ipse legatus ad rex princeps civitas pausanias mitto qui cum haud dissimilis is ut in causa par qui pro chalcidensis in colloquium ad euripus fretus dictum sum quidam etiam ferox ago rex etiam atque etiam deliberaris is iubeo ne is consilium capio qui dum in sum nimis caveo et provideo sum extemplo paeniteo dimitto hic renuntio pherae legatio cum sum ne paulus quidem dubito quin pro fides erga romanus quisquis fors bellum fero pateo itaque et vis summus ops paro sui ad urbs defendo et rex ab omnis pars simul oppugnaris moenia sum aggredior et ut qui satis intellego neque enim dubius sum in evenio is urbs pono sum quam primus aggredior sum aut sperno deinde ab universus gens thessalus aut timeo sui omnis undique terror obsedeo injacio primus impetus oppugnatio satis consto sustineo deinde cum multus propugno cado aut vulnero labaris animus coepio revoco deinde castigatio princeps ad persevero in propono relinquo exter circulus murus deficio iam copia in interior pars urbs concedo qui brevis orbis munitio circumjacio sum postremo vinco malus cum timeo ne vis capio nullus apud victor venia sum dedo sui nihil inde moror rex quattuor mille armator dum recens terror sum scotusa mitto neque ibi mora deditio sum facio cerno pheraeus recens exemplum qui qui pertinax primus abnuo malus domo tandem facio cum ipse urbs hippolochus larisaeus dedo sum praesidium dimitto ab rex inviolo omnis qui is res magnus momentum sum rex ad concilio larisaeus animus credo


sub idem tempus legati ab duobus regibus, Philippo et Ptolomaeo, [Aegypti rege,] Romam venerunt, Philippo pollicente ad bellum auxilia et pecuniam et frumentum; ab Ptolomaeo etiam mille pondo auri, viginti milia pondo argenti adlata. nihil eius acceptum; gratiae regibus actae; et cum uterque se cum omnibus copiis in Aetoliam venturum belloque interfuturum polliceretur, Ptolomaeo id remissum; Philippi legatis responsum gratum eum senatui populoque Romano facturum, si M'. Acilio consuli non defuisset. item ab Carthaginiensibus et Masinissa rege legati venerunt. Carthaginienses tritici modium milia, hordei quingenta ad exercitum, dimidium eius Romam apportaturos polliciti: id ut ab se munus Romani acciperent, petere sese, et classem [suorum] suo sumptu comparaturos, et stipendium, quod pluribus pensionibus in multos annos deberent, praesens omne daturos; Masinissae legati quingenta milia modium tritici, trecenta hordei ad exercitum in Graeciam, Romam trecenta milia modium tritici, ducenta quinquaginta hordei, equites quingentos, elephantos viginti regem ad M'. Acilium consulem missurum. de frumento utrisque responsum, ita usurum eo populum Romanum, si pretium acciperent; de classe Carthaginiensibus remissum, praeterquam si quid navium ex foedere deberent; de pecunia item responsum, nullam ante diem accepturos.

sub idem tempus legatus ab duo rex philippus et ptolomaeus aegyptius rex roma venio philippus polliceo ad bellum auxilium et pecunia et frumentum ab ptolomaeus etiam mille pondo aurum viginti mille pondo argentum affero nihil is accipio gratia rex ago et cum uterque sui cum omnis copia in aetolia venio bellus intersum polliceo ptolomaeus is remitto philippus legatus responsum gratus is senatus populo romanus facio si m acilius consul non desum item ab carthaginiensis et masinissa rex legatus venio carthaginiensis triticum modius mille hordeum quingenti ad exercitus dimidium is roma apporto polliceor is ut ab sui munus romanus accipio peto sui et classis suus suus sumo comparo et stipendium qui multus pensio in multus annus debeo praesens omnis do masinissa legatus quingenti mille modius triticum trecenti hordeum ad exercitus in graecia roma trecenti mille modius triticum ducenti quinquaginta hordeum eques quingenti elephantus viginti rex ad m acilius consul mitto de frumentum uterque responsum ita utor is populus romanus si pretium accipio de classis carthaginiensis remitto praeterquam si quis navis ex foedus debeo de pecunia item responsum nullus ante dies accipio


eodem tempore, quo Romani Heracleam, Philippus Lamiam ex composito oppugnabat, circa Thermopylas cum consule redeunte ex Boeotia, ut victoriam ipsi populoque Romano gratularetur excusaretque, quod morbo impeditus bello non interfuisset, congressus. inde diversi ad duas simul oppugnandas urbes profecti. intersunt septem ferme milia passuum; et quia Lamia cum posita est in tumulo, tum regionem maxime Oetae spectat, oppido quam breve intervallum videtur, et omnia in conspectu sunt. cum enixe, velut proposito certamine, Romani Macedonesque diem ac noctem aut in operibus aut in proeliis essent, hoc maior difficultas Macedonibus erat, quod Romani aggere et vineis et omnibus supra terram operibus, subter Macedones cuniculis oppugnabant, et in asperis locis silex saepe inpenetrabilis ferro occurrebat. et cum parum procederet inceptum, per colloquia principum oppidanos temptabat rex, ut urbem dederent, haud dubius, quin, si prius Heraclea capta foret, Romanis se potius quam sibi dedituri essent, suamque gratiam consul in obsidione liberanda facturus esset. nec eum opinio est frustrata; confestim enim ab Heraclea capta nuntius venit, ut oppugnatione absisteret: aequius esse Romanos milites, qui acie dimicassent cum Aetolis, praemia victoriae habere. ita recessum ab Lamia est, et propinquae clade urbis ipsi, ne quid simile paterentur, effugerunt.

idem tempus quo romanus heraclea philippus lamia ex compono oppugno circa thermopylae cum consul redeo ex boeotius ut victoria ipse populo romanus gratulor excuso qui morbus impedio bellum non intersum congredior inde diverto ad duo simul oppugno urbs proficiscor intersum septem ferme mille passus et quia lamia cum pono sum in tumulus tum regio magnus oeta specto oppidum quam brevis intervallum video et omnis in conspectus sum cum enitor velut propono certamen romanus macedones dies atque nox aut in opus aut in proelium sum hic magnus difficultas macedones sum qui romanus aggero et vinea et omnis supra terra opus subter macedones cuniculis oppugno et in asper locus silex saepe inpenetrabilis ferrum occurro et cum parum procedo incipio per colloquium princeps oppidanus tento rex ut urbs dedo haud dubius quin si prior heraclea capio sum romanus sui potis quam sui dedo sum suo gratia consul in obsidio libero facio sum neque is opinio sum frustro confestim enim ab heraclea capio nuntius venio ut oppugnatio absisto aequus sum romanus miles qui acies dimico cum aetolus praemium victoria habeo ita recedo ab lamia sum et propinqua clades urbs ipse ne quis similis pateo effugio


principio eius anni, quo haec iam profecto ad bellum M'. Acilio , manente adhuc Romae P. Cornelio consule agebantur, boves duos domitos in Carinis per scalas pervenisse in tegulas aedificii proditum memoriae est. eos vivos comburi cineremque eorum deici in Tiberim haruspices iusserunt. Tarracinae et Amiterni nuntiatum est aliquotiens lapidibus pluvisse, Menturnis aedem Iovis et tabernas circa forum de caelo tactas esse, Volturni in ostio fluminis duas naves fulmine ictas conflagrasse. eorum prodigiorum causa libros Sibyllinos ex senatus consulto decemviri cum adissent, renuntiaverunt, ieiunium instituendum Cereri esse, et id quinto quoque anno servandum; et ut novemdiale sacrum fieret et unum diem supplicatio esset; coronati supplicarent; et consul P. Cornelius , quibus diis quibusque hostiis edidissent decemviri, sacrificaret. placatis diis nunc votis rite solvendis nunc prodigiis expiandis, in provinciam proficiscitur consul, atque inde Cn. Domitium proconsulem dimisso exercitu Romam decedere iussit; ipse in agrum Boiorum legiones induxit.

principium is annus quo hic iam profecto ad bellum m acilius maneo adhuc roma p cornelius consul ago bos duo domo in carina per scala pervenio in tegula aedificium prodeo memoria sum is vivus comburo cinis is deicio in tiberis haruspex jubeo tarracina et amiternum nuntio sum aliquoties lapis pluvisse minturnae aedes iuppiter et taberna circa forum de caelum tango sum vulturnus in ostium flumen duo navo fulmen ictas conflagro is prodigus causa liber sibyllinus ex senatus consultum decemviri cum adeo renuntio ieiunium instituo ceres sum et is quintus quoque annus servo et ut novemdial sacer fio et unus dies supplicatio sum corono supplico et consul p cornelius qui diuus quisque hostia edo decemviri sacrifico placo diuus nunc voveo rite solvo nunc prodigium expio in provincia proficisco consul atque inde cn domitius proconsulis dimitto exercitus roma decedo iubeo ipse in ager boii legio induco


dum haec in Italia geruntur, Antiochus Ephesi securus admodum de bello Romano erat tamquam non transituris in Asiam Romanis; quam securitatem ei magna pars amicorum aut per errorem aut adsentando faciebat. Hannibal unus, cuius eo tempore vel maxima apud regem auctoritas erat, magis mirari se aiebat, quod non iam in Asia essent Romani, quam venturos dubitare: propius esse ex Graecia in Asiam quam ex Italia in Graeciam traicere, et multo maiorem causam Antiochum quam Aetolos esse; neque enim mari minus quam terra pollere Romana arma. iam pridem classem circa Maleam esse; audire sese nuper novas naves novumque imperatorum rei gerendae causa ex Italia venisse: itaque desineret Antiochus pacem sibi ipse spe vana facere. in Asia et de ipsa Asia brevi terra marique dimicandum ei cum Romanis esse, et aut imperium adimendum orbem terrarum adfectantibus, aut ipsi regnum amittendum. unus vera et providere et fideliter praedicere visus. itaque ipse rex navibus, quae paratae instructaeque erant, Chersonesum petit, ut ea loca, si forte terra venirent Romani, praesidiis firmaret; ceteram classem Polyxenidam parare et deducere iussit; speculatorias naves ad omnia exploranda circa insulas dimisit.

dum hic in italia gero antiochus ephesus securus admodum de bellum romanus sum tamquam non transeo in asia romanus quam securitas is magnus pars amicus aut per error aut assentor facio hannibal unus qui is tempus vel maximus apud rex auctoritas sum magis miror sui aio qui non iam in asia sum romanus quam venio dubitaris propius sum ex graecia in asia quam ex italia in graecia traicio et multus magnus causa antiochus quam aetoli sum neque enim mare paruus quam terra polleo romanus arma iam pridem classis circa malea sum audio sui nuper novo navo novus imperator res gero causa ex italia venio itaque desino antiochus pax sui ipse spes vanus facio in asia et de ipse asia brevis terra mare dimico is cum romanus sum et aut imperium adimo orbis terra adfectantibus aut ipse regnum amitto unus verus et provideo et fidelis praedico video itaque ipse rex navis qui paro instruo sum cherronesus peto ut is locum si fors terra venio romanus praesidium firmo ceter classis polyxenidam paro et deduco iubeo speculatoria navo ad omnis exploro circa insula dimitto


haudquaquam pari tum animo Antiochus intra portas loci eius castris positis munitionibus insuper saltum impediebat et, cum duplici vallo fossaque et muro etiam, qua res postulabat, ex multa copia passim iacentium lapidum permunisset omnia, satis fidens numquam ea vim Romanum exercitum facturum, Aetolos ex quattuor milibus—tot enim convenerant—partim ad Heracleam praesidio obtinendam, quae ante ipsas fauces posita est, partim Hypatam mittit, et Heracleam haud dubius consulem oppugnaturum, et iam multis nuntiantibus circa Hypatam omnia evastari. consul depopulatus Hypatensem primo deinde Heracleensem agrum, inutili utrobique auxilio Aetolorum, in ipsis faucibus prope fontes calidarum aquarum adversus regem posuit castra. Aetolorum utraeque manus Heracleam sese incluserunt. Antiochum, cui, priusquam hostem cerneret, satis omnia permunita et praesidiis obsaepta videbantur, timor incessit, ne quas per imminentia iuga calles inveniret ad transitum Romanus; nam et Lacedaemonios quondam ita a Persis circuitos fama erat, et nuper Philippum ab iisdem Romanis: itaque nuntium Heracleam ad Aetolos mittit, ut hanc saltem sibi operam eo bello praestarent, ut vertices circa montium occuparent obsiderentque, ne qua transire Romani possent. hoc nuntio audito dissensio inter Aetolos orta est. pars imperio parendum regis atque eundum censebant, pars subsistendum Heracleae ad utramque fortunam, ut, sive victus ab consule rex esset, in expedito haberent integras copias ad opem propinquis ferendam civitatibus suis, sive vinceret, ut dissipatos in fugam Romanos persequerentur. utraque pars non mansit modo in sententia sua, sed etiam exsecuta est consilium: duo milia Heracleae substiterunt; duo trifariam divisa Callidromum et Rhoduntiam et Tichiunta—haec nomina cacuminibus sunt—occupavere.

haudquaquam par tum animus antiochus intra porta locus is castrum pono munitio insuper saltus impedio et cum duplex vallo fodio et murus etiam qui res postulo ex multus copia passim jaceo lapis permunio omnis satis fido numquam is vis romanus exercitus facio aetoli ex quattuor mille tot enim convenio pars ad heraclea praesidium obtineo qui ante ipse fauces pono sum pars hypata mitto et heraclea haud dubius consul oppugno et iam multus nuntio circa hypata omnis evastaris consul depopulor hypatensem primus deinde heracleensem ager inutilis utrobique auxilium aetolus in ipse fauces prope fons calidaris aqua adverro rex pono castrum aetolus uter manus heraclea sui includo antiochus qui priusquam hostis cerno satis omnis permunio et praesidium obsaepio video timor incedo ne qui per immineo iugum calleo invenio ad transeo romanus nam et lacedaemonii quondam ita ab persa circumeo fama sum et nuper philippus ab idem romanus itaque nuntius heraclea ad aetoli mitto ut hic saltem sui opera is bellum praesto ut vertex circa mons occupo obsido ne qui transeo romanus possum hic nuntio audio dissensio inter aetoli orior sum pars imperium pareo rex atque eo censeo pars subsisto heraclea ad uter fortuna ut sive vinco ab consul rex sum in expedio habeo integer copia ad ops propinquus fero civitas suus sive vinco ut dissipatos in fuga romanus persequor uter pars non maneo modo in sententia suus sed etiam exsequor sum consilium duo mille heraclea substiterunt duo trifariam divido callidromus et rhoduntia et tichiunta hic nomen cacumen sum occupo