Piraei L. Aemilio Regillo succedenti ad navale imperium Epicrates occurrit; qui audita clade Rhodiorum, cum ipse duas tantum quinqueremes haberet, Epicratem cum quattuor navibus in Asiam secum reduxit; prosecutae etiam apertae Atheniensium naves sunt. Aegaeo mari traiecit Chium. eodem Timasicrates Rhodius cum duabus quadriremibus ab Samo nocte intempesta venit, deductusque ad Aemilium praesidii causa se missum ait, quod eam oram maris infestam onerariis regiae naves excursionibus crebris ab Hellesponto atque Abydo facerent. traicienti Aemilio a Chio Samum duae Rhodiae quadriremes, missae obviam ab Livio, et rex Eumenes cum duabus quinqueremibus occurrit. Samum postquam ventum est, accepta ab Livio classe et sacrificio, ut adsolet, rite facto Aemilius consilium advocavit. ibi C. Livius — is enim est primus rogatus sententiam — neminem fidelius posse dare consilium dixit quam eum, qui id alteri suaderet, quod ipse, si in eodem loco esset, facturus fuerit: se in animo habuisse tota classe Ephesum petere et onerarias ducere multa saburra gravatas, atque eas in faucibus portus supprimere; et eo minoris molimenti ea claustra esse, quod in fluminis modum longum et angustum et vadosum ostium portus sit. ita adempturum se maris usum hostibus fuisse inutilemque classem facturum. nulli ea placere sententia. Eumenes rex quaesivit, quid tandem? ubi demersis navibus frenassent claustra maris, utrum libera sua classe abscessuri inde forent ad opem ferendam sociis terroremque hostibus praebendum, an nihilo minus tota classe portum obsessuri? sive enim abscedant, cui dubium esse, quin hostes extracturi demersas moles sint et minore molimento aperturi portum, quam obstruatur? sin autem manendum ibi nihilo minus sit, quid attinere claudi portum? quin contra illos, tutissimo portu, opulentissima urbe fruentis, omnia Asia praebente quieta aestiva acturos; Romanos aperto in mari fluctibus tempestatibusque obiectos, omnium inopes, in adsidua statione futuros, ipsos magis adligatos impeditosque, ne quid eorum, quae agenda sint, possint agere, quam ut hostis clausos habeant. Eudamus praefectus Rhodiae classis magis eam sibi displicere sententiam ostendit, quam ipse, quid censeret faciendum, dixit. Epicrates Rhodius omissa in praesentia Epheso mittendam navium partem in Lyciam censuit, et Patara, caput gentis, in societatem adiungenda. in duas magnas res id usui fore, et Rhodios pacatis contra insulam suam terris totis viribus incumbere in unius belli, quod adversus Antiochum sit, curam posse, et eam classem, quae in Cilicia comparetur, intercludi, ne Polyxenidae coniungatur. haec maxime movit sententia; placuit tamen Regillum classe tota evehi ad portum Ephesi ad inferendum hostibus terrorem.

piraceus l aemilius regillus succedo ad naval imperium epicrates occurro qui audio clades rhodius cum ipse duo tantus quinqueremis habeo epicratem cum quattuor navis in asia sui reduco prosequor etiam aperio atheniensis navo sum aegaeus mare transiacio chius idem timasicrates rhodius cum duo quadriremis ab samos nox intempestus venio deduco ad aemilius praesidium causa sui mitto aio qui is ora mare infestus oneraria regia navo excursio creber ab hellespontus atque abydo facio traicio aemilius ab chius samos duo rhodius quadriremis mitto obvius ab livius et rex eumenes cum duo quinqueremis occurro samos postquam venio sum accipio ab livius classis et sacrificium ut assoleo rite facio aemilius consilium advoco ibi que livius is enim sum primus rogo sententia nemo fidelis possum do consilium dico quam is qui is alter suadeo qui ipse si in idem locus sum facio sum sui in animus habeo totus classis ephesus peto et oneraria duco multus saburro gravo atque is in fauces portus supprimo et is paruus molimentum is claustra sum qui in flumen modus longus et angustus et vadosus ostium portus sum ita adimo sui mare usus hostis sum inutilis classis facio nullus is placeo sententia eumenes rex quaero quis tandem ubi demergo navis freno claustra mare utrum liber suus classis abscedo inde sum ad ops fero socius terror hostis praebeo an nihilum paruus totus classis portus obsedeo sive enim abscedo qui dubius sum quin hostis extraho demergo moles sum et paruus molimentum aperio portus quam obstruo sin autem maneo ibi nihilum paruus sum quis attineo claudo portus quin contra ille tueor portus opulens urbs fruor omnis asia praebeo quietus aestivus ago romanus aperio in mare fluctus tempestas objacio omnis inops in assiduus statio sum ipse magis adligo impedio ne quis is qui ago sum possum ago quam ut hostis claudo habeo eudamus praefectus rhodius classis magis is sui displiceo sententia ostendo quam ipse quis censeo facio dico epicrates rhodius omitto in praesens ephesus mitto navis pars in lycia censeo et patara caput gens in societas adjungo in duo magnus res is usus sum et rhodii pacatum contra insula suus terra totus vis incumbo in unus bellum qui adverro antiochus sum cura possum et is classis qui in cilicium comparo intercludo ne polyxenidae conjungo hic magnus moveo sententia placeo tamen regillus classis totus eveho ad portus ephesus ad infero hostis terror


nebula matutina, crescente die levata in nubes, caliginem dedit; umor inde ab austro velut perfudit omnia; quae nihil admodum Romanis, eadem perincommoda regiis erant: nam et obscuritas lucis in acie modica Romanis non adimebat in omnis partes conspectum, et umor toto fere gravi armatu nihil gladios aut pila hebetabat; regii tam lata acie ne ex medio quidem cornua sua circumspicere poterant, nedum extremi inter se conspicerentur, et umor arcus fundasque et iaculorum amenta emollierat. falcatae quoque quadrigae, quibus se perturbaturum hostium aciem Antiochus crediderat, in suos terrorem verterunt. armatae autem in hunc maxime modum erant; cuspides circa temonem ab iugo decem cubita exstantis velut cornua habebant, quibus, quidquid obvium daretur, transfigerent, et in extremis iugis binae circa eminebant falces, altera aequata iugo, altera inferior in terrain devexa, illa ut, quidquid ab latere obiceretur, abscideret, haec ut prolapsos subeuntisque contingeret; item ab axibus rotarum utrimque binae eodem modo diversae deligabantur falces. sic armatas quadrigas, quia, si in extremo aut in medio locatae forent, per suos agendae erant, in prima acie, ut ante dictum est. locaverat rex. quod ubi Eumenes vidit, haud ignarus pugnae, et quam anceps esset auxilii genus, si quis pavorem magis equis iniceret, quam iusta adoriretur pugna, Cretenses sagittarios funditoresque et iaculatores equitum non confertos, sed quam maxime possent dispersos excurrere iubet et ex omnibus simul partibus tela ingerere. haec velut procella partim vulneribus missilium undique coniectorum partim clamoribus dissonis ita consternavit equos, ut repente velut effrenati passim incerto cursu ferrentur; quorum impetus et levis armatura et expediti funditores et velox Cretensis momento declinabant; et eques insequendo tumultum ac pavorem equis camelisque, et ipsis simul consternatis, augebat clamore et ab alia circumstantium turba multiplici adiecto. ita medio inter duas acies campo exiguntur quadrigae; amotoque inani ludibrio, tum demum ad iustum proelium signo utrimque dato concursum est. ceterum vana illa res verae mox cladis causa fuit. auxilia enim subsidiaria, quae proxima locata erant, pavore et consternatione quadrigarum territa, et ipsa in fugam versa nudarunt omnia usque ad cataphractos equites. ad quos cum dissipatis subsidiis pervenisset equitatus Romanus, ne primum quidem impetum [pars] eorum sustinuerunt: alii fusi sunt, alii propter gravitatem tegumentorum armorumque oppressi sunt. totum deinde laevum cornu inclinavit, et turbatis auxiliaribus, qui inter equitem et quos appellant phalangitas erant, usque ad mediam aciem terror pervenit. ibi simul perturbati ordines et impeditus intercursu suorum usus praelongarum hastarum — sarisas Macedones vocant —, intulere signa Romanae legiones et pila in perturbatos coniecere. ne interpositi quidem elephanti militem Romanum deterrebant, adsuetum iam ab Africis bellis et vitare impetum beluae et ex transverso aut pilis incessere aut, si propius subire posset, gladio nervos incidere. iam media acies fere omnis a fronte prostrata erat, et subsidia circumita ab tergo caedebantur, cum in parte alia fugam suorum et prope iam ad ipsa castra clamorem paventium accepere. namque Antiochus a dextro cornu, cum ibi fiducia fluminis nulla subsidia cerneret praeter quattuor turmas equitum, et eas, dum applicant se suis, ripam nudantis, impetum in eam partem cum auxiliis et cataphracto equitatu fecit; nec a fronte tantum instabat, sed circumito a flumine cornu iam ab latere urgebat, donec fugati equites primum, dein proximi peditum effuso cursu ad castra compulsi sunt. praeerat castris M. Aemilius tribunus militum, M. Lepidi filius; qui post paucos annos pontifex maximus factus est. is qua fugam cernebat suorum, cum praesidio omni occurrit et stare primo, deinde redire in pugnam iubebat pavorem et turpem fugam increpans; minae exinde erant, in perniciem suam caecos ruere, ni dicto parerent; postremo dat suis signum, ut primos fugientium caedant, turbam insequentium ferro et vulneribus in hostem redigant. hic maior timor minorem vicit: ancipiti coacti metu primo constiterunt; deinde et ipsi rediere in pugnam, et Aemilius cum suo praesidio — erant autem duo milia virorum fortium — effuse sequenti regi acriter obstitit, et Attalus, Eumenis frater, ab dextro cornu, quo laevum hostium primo impetu fugatum fuerat, ut ab sinistro fugam suorum et tumultum circa castra vidit, in tempore cum ducentis equitibus advenit. Antiochus postquam et eos, quorum terga modo viderat, repetentis pugnam et aliam et a castris et ex acie adfluentem turbam conspexit, in fugam vertit equum. ita utroque cornu victores Romani per acervos corporum, quos in media maxime acie cumulaverant, ubi et robur fortissimorum virorum et arma gravitate fugam impedierant, pergunt ad castra diripienda. equites primi omnium Eumenis, deinde et alius equitatus toto passim campo secuntur hostem et postremos, ut quosque adepti sunt, caedunt. ceterum fugientibus maior pestis intermixtis quadrigis elephantisque et camelis erat et sua ipsorum turba, cum solutis ordinibus velut caeci super alios alii ruerent et incursu beluarum obtererentur. in castris quoque ingens et maior prope quam in acie caedes est edita: nam et primorum fuga in castra maxime inclinavit, et huius fiducia multitudinis, qui in praesidio erant, pertinacius pro vallo pugnarunt. retenti in portis valloque, quae se impetu ipso capturos crediderant, Romani, postquam tandem perruperunt, ab ira graviorem ediderunt caedem. ad quinquaginta milia peditum caesa eo die dicuntur; equitum tria milia, mille et quadringenti capti, et quindecim cum rectoribus elephanti. Romanorum aliquot vulnerati sunt; ceciderunt non plus trecenti pedites, quattuor et viginti equites et de Eumenis exercitu quinque et viginti.

nebula matutinus cresco dies levo in nubes caligo do umor inde ab auster velut perfundo omnis qui nihil admodum romanus idem perincommodus regius sum nam et obscuritas lucus in acies modicus romanus non adimo in omnis pars conspectus et umor totus fere gravis armo nihil gladius aut pilum hebeto regius tam fero acies ne ex medium quidem cornu suus circumspicio possum nedum extremus inter sui conspicio et umor arcus fundo et jaculus amento emollio falcatus quoque quadrigae qui sui perturbo hostis acies antiochus credo in suus terror verto armo autem in hic magnus modus sum cuspis circa temo ab iugum decem cubo exsto velut cornu habeo qui quisquis obvius do transfigo et in exter iugum bini circa emineo falx alter aequo iugum alter inferus in terrain devexus ille ut quisquis ab lateo obicio abscido hic ut prolabor subeo contingo item ab axis rotaris utrimque bini idem modo diverto deligo falx sic armo quadrigae quia si in exter aut in medium loco sum per suus ago sum in primus acies ut ante dico sum loco rex qui ubi eumenes video haud ignarus pugna et quam anceps sum auxilium genus si quis pavor magis equus inicio quam iustus adorio pugno cretensis sagittarius funditor et iaculator eques non confercio sed quam magnus possum dispermulceo excurro iubeo et ex omnis simul pars telum ingero hic velut procella pars vulnus missile undique coniector pars clamor dissonus ita consternavit equus ut repens velut effreno passim incertum cursus fero qui impetus et levis armo et expedio funditor et velox cretensis momentum declino et eques insequor tumultus atque pavor equus camelus et ipse simul consterno augeo clamor et ab alius circumsto turba multiplex adicio ita medium inter duo acies campus exigo quadrigae amoveo inanis ludibrium tum demum ad iustus proelium signum utrimque do concurro sum ceterum vanus ille res verus mox clades causa sum auxilium enim subsidiarius qui propior loco sum pavor et consternatio quadrigaris terreo et ipse in fuga verso nudo omnis usque ad cataphracti eques ad qui cum dissipatis subsidium pervenio equito romanus ne primus quidem impetus pars is sustineo alius fundo sum alius propter gravitas tegumentor armus opprimo sum totus deinde laevus cornu inclino et turbo auxiliaris qui inter eques et qui appello phalangitae sum usque ad medius acies terror pervenio ibi simul perturbo ordo et impedio intercursus suus utor praelongaris hastaris sarisa macedones voco infero signum romanus legio et pilum in perturbo conicio ne interpono quidem elephantus miles romanus deterreo assuesco iam ab africanus bellum et vitaris impetus belua et ex transverto aut pila incedo aut si propius subeo possum gladius nervus incido iam medius acies fere omnis ab frons prosterno sum et subsidium circumeo ab tergum caedo cum in pars alius fuga suus et prope iam ad ipse castrum clamor paveo accipio namque antiochus ab dexter cornu cum ibi fiducia flumen nullus subsidium cerno praeter quattuor turma eques et is dum applico sui suus ripa nudo impetus in is pars cum auxilium et cataphractus equitatus facio neque ab frons tantus insto sed circumeo ab flumen cornu iam ab lateo urgeo donec fugo eques primus deinde propior pedes effundo cursus ad castrum compello sum praesum castrum m aemilius tribunus miles m lepidus filius qui post paucus annus pontifex magnus facio sum is qui fuga cerno suus cum praesidium omnis occurro et sto primus deinde redeo in pugna jubeo pavor et turpis fuga increpo minae exinde sum in pernicies suus caecus ruo ni dico pario postremo do suus signum ut primus fugio caedo turba insequor ferrum et vulnus in hostis redigo hic magnus timor paruus vinco anceps cogo metus primus consto deinde et ipse redeo in pugna et aemilius cum suus praesidium sum autem duo mille vir fors effuse sequor rex acer obsto et attalus eumenes frater ab dexter cornu quo laevus hostis primus impetus fugo sum ut ab sinister fuga suus et tumultus circa castrum video in tempus cum ducenti eques advenio antiochus postquam et is qui tergum modo video repeto pugna et alius et ab castrum et ex acies affluo turba conspicio in fuga verto equus ita uterque cornu victor romanus per acervus corpus qui in medius magnus acies cumulo ubi et robur fortis vir et arma gravitas fuga impedio pergo ad castrum diripio eques primus omnis eumenes deinde et alius equito totus passim campus secor hostis et posterus ut quisque adipiscor sum caedo ceterum fugio magnus pestis intermisceo quadrigae elephantus et camelis sum et suus ipse turba cum soluo ordo velut caecus super alius alius ruo et incursus beluaris obtero in castrum quoque ingens et magnus prope quam in acies caedes sum edo nam et prima fuga in castrum magnus inclino et hic fiducia multitudo qui in praesidium sum pertinax pro vallo pugno retendo in porta vallo qui sui impetus ipse capio credo romanus postquam tandem perrumpo ab ira gravis edo caedes ad quinquaginta mille pedes caedo is dies dico eques tres mille mille et quadringenti capio et quindecim cum rector elephantus romanus aliquot vulnero sum cado non multus trecenti pedito quattuor et viginti eques et de eumenes exercitus quinque et viginti


tum Africanus fratri: ”iter, quod insistis, L. Scipio , ego quoque approbo; sed totum id vertitur in voluntate Philippi, qui si imperio nostro fidus est, et iter et commeatus et omnia, quae in longo itinere exercitus alunt iuvantque, nobis suppeditabit; si is destituat, nihil per Thraeciam satis tutum habebis: itaque prius regis animum explorari placet. optime explorabitur, si nihil ex praeparato agentem opprimet qui mittetur. “ Ti. Sempronius Gracchus , longe tum acerrimus iuvenum, ad id delectus per dispositos equos prope incredibili celeritate ab Amphissa — inde enim est dimissus — die tertio Pellam pervenit. in convivio rex erat et in multum vini processerat: ea ipsa remissio animi suspicionem dempsit novare eum quicquam velle. et tum quidem comiter acceptus hospes, postero die commeatus exercitui paratos benigne, pontes in fluminibus factos, vias, ubi transitus difficiles erant, munitas vidit. haec referens eadem, qua ierat, celeritate Thaumacis occurrit consuli. inde certiore et maiore spe laetus exercitus ad praeparata omnia in Macedoniam pervenit. venientis regio apparatu et accepit et prosecutus est rex. multa in eo et dexteritas et humanitas visa, quae commendabilia apud Africanum erant, virum sicut ad cetera egregium, ita a comitate, quae sine luxuria esset, non aversum. inde non per Macedoniam modo sed etiam Thraeciam prosequente et praeparante omnia Philippo ad Hellespontum perventum est.

tum africanus frater iter qui inquiro l scipio ego quoque approbo sed totus is verto in voluntas philippus qui si imperium noster fidus sum et iter et commeatus et omnis qui in longus iter exercitus alo iuvantque nos suppedito si is destituo nihil per thraeciam satis tueor habeo itaque prior rex animus exploraris placeo optume exploro si nihil ex praeparo ago opprimo qui mitto tiberius sempronius gracchus longus tum acer juvenis ad is deligo per dispono equus prope incredibilis celeritas ab amphissa inde enim sum dimitto dies tertius pella pervenio in convivium rex sum et in multus vinum procedo is ipse remissio animus suspicio demo novaris is quisquam volo et tum quidem comis accipio hospes posterus dies commeatus exercitus paro benignus pons in flumen facio via ubi transitus difficilis sum munio video hic refero idem qui eo celeritas thaumaci occurro consul inde certus et magnus spes laetus exercitus ad praeparo omnis in macedonia pervenio venio regius apparatus et accipio et prosequor sum rex multus in is et dexteritas et humanitas video qui commendabilis apud africanus sum vir sicut ad ceterus egregius ita ab comitas qui sine luxuria sum non averto inde non per macedonia modo sed etiam thraeciam prosequor et praeparo omnis philippus ad hellespontus pervenio sum


C. Livius cum duabus quinqueremibus Romanis et quattuor quadriremibus Rhodiis et duabus apertis Zmyrnaeis in Lyciam est missus, Rhodum prius iussus adire et omnia cum iis communicare consilia. civitates, quas praetervectus est, Miletus Myndus Halicarnassus Cnidus Cous, imperata enixe fecerunt. Rhodum ut ventum est, simul et, ad quam rem missus esset, iis exposuit et consuluit eos. approbantibus cunctis et ad eam, quam habebat classem, adsumptis tribus quadriremibus navigat Patara. primo secundus ventus ad ipsam urbem ferebat eos, sperabantque subito terrore aliquid moturos; postquam circumagente se vento fluctibus dubiis volvi coeptum est mare, pervicerunt quidem remis, ut tenerent terram; sed neque circa urbem tuta statio erat, nec ante ostium portus in salo stare poterant aspero mari et nocte imminente. praetervecti moenia portum Phoenicunta, minus duum milium spatio inde distantem, petiere, navibus a maritima vi tutum; sed altae insuper inminebant rupes, quas celeriter oppidani adsumptis regiis militibus, quos in praesidio habebant, ceperunt. adversus quos Livius, quamquam erant iniqua ac difficilia ad exitus loca, Issaeos auxiliares et Zmyrnaeorum expeditos iuvenes misit. hi, dum missilibus primo et adversus paucos levibus excursionibus lacessebatur magis quam conserebatur pugna, sustinuerunt certamen; postquam plures ex urbe adfluebant, et iam omnis multitudo effundebatur, timor incessit Livium, ne et auxiliares circumvenirentur et navibus etiam ab terra periculum esset. ita non milites solum sed etiam navalis socios, remigum turbam, quibus quisque poterat telis, armatos in proelium eduxit. tum quoque anceps pugna fuit, neque milites solum aliquot, sed L. Apustius tumultuario proelio cecidit; postremo tamen fusi fugatique sunt Lycii atque in urbem compulsi, et Romani cum haud incruenta victoria ad naves redierunt. inde in Telmessicum profecti sinum, qui latere uno Cariam altero Lyciam contingit, omisso Patara amplius temptandi Rhodii domum dimissi sunt, Livius praetervectus Asiam in Graeciam transmisit, ut conventis Scipionibus, qui tum circa Thessaliam erant, in Italiam traiceret.

que livius cum duo quinqueremis romanus et quattuor quadriremis rhodius et duo apertus smyrnaeus in lycia sum mitto rhodos prior iubeo adeo et omnis cum is communicaris consilium civitas qui praetervehor sum miletus myndus halicarnassus cnidus cous impero enitor facio rhodos ut venio sum simul et ad quam res mitto sum is expono et consulo is approbo cunctus et ad is quam habeo classis adsumo tres quadriremis navigo patara primus secundus venio ad ipse urbs fero is spero subeo terror aliquis moveo postquam circumago sui venio fluctus dubius volvo coepio sum mare pervicerunt quidem remi ut teneo terra sed neque circa urbs tueor statio sum neque ante ostium portus in salum sto possum asper mare et nox immineo praetervehor moenia portus phoenicunta paruus duum mille spatium inde disto peto navis ab maritimus vis tueor sed alo insuper inminebant rupes qui celer oppidanus adsumo regius miles qui in praesidium habeo capio adverro qui livius quamquam sum iniquus atque difficilis ad exitus locum issaei auxiliaris et smyrnaeus expedio juvenis mitto hic dum missilis primus et adverro paucus levis excursio lacesso magis quam consero pugno sustineo certamen postquam multus ex urbs affluo et iam omnis multitudo effundo timor incedo livius ne et auxiliaris circumvenio et navis etiam ab terra periculum sum ita non miles solus sed etiam naval socius remex turba qui quisque possum telum armatus in proelium educo tum quoque anceps pugno sum neque miles solus aliquot sed l apustius tumultuarius proelium cado postremo tamen fundo fugo sum lycium atque in urbs compello et romanus cum haud incruentus victoria ad navo redeo inde in telmessicus proficiscor sinum qui lateo unus caria alter lycia contingo omitto patara amplus tento rhodius domus dimitto sum livius praetervehor asia in graecia transmitto ut convenio scipio qui tum circa thessalia sum in italia traicio


post Rhodios Antiochi legati vocati sunt. ii vulgato petentium veniam more errorem fassi regis obtestati sunt patres conscriptos, ut suae potius clementiae quam regis culpae, qui satis superque poenarum dedisset, memores consulerent; postremo pacem datam a L. Scipione imperatore, quibus legibus dedisset, confirmarent auctoritate sua. et senatus eam pacem servandam censuit, et paucos post dies populus iussit. foedus in Capitolio cum Antipatro principe legationis et eodem fratris filio regis Antiochi est ictum.

post rhodii antiochus legatus voco sum is vulgo peto venio mos error fateor rex obtestas sum pater conscribo ut suus potis clementia quam rex culpa qui satis supo poena do memor consulo postremo pax do ab l scipio imperator qui lex do confirmo auctoritas suus et senatus is pax servo censeo et paucus post dies populus iubeo foedus in capitolium cum antipater princeps legatio et idem frater filius rex antiochus sum ictus


eodem anno ante diem tertium Kal. Ianuarias Bononiam Latinam coloniam ex senatus consulto L. Valerius Flaccus M. Atilius Serranus L. Valerius Tappo triumviri deduxerunt. tria milia hominum sunt deducta; equitibus septuagena iugera, ceteris colonis quinquagena sunt data. ager captus de Gallis Bois fuerat; Galli Tuscos expulerant.

idem annus ante dies tertius kal januarius bononia latinus colonia ex senatus consultum l valerius flaccus m atilius serranus l valerius tappo triumviri deduco tres mille homo sum deduco eques septuageni iugerum ceterus colonia quinquageni sum do ager capio de gallus boo sum gallus tusci expello


per eos dies L. Aemilio Regillo , qui classe praefectum Antiochi regis devicerat, extra urbem in aede Apollinis cum senatus datus esset, auditis rebus gestis eius, quantis cum classibus hostium dimicasset, quot inde naves demersisset aut cepisset, magno consensu patrum triumphus navalis est decretus. triumphavit Kal. Februariis. in eo triumpho undequinquaginta coronae aureae translatae sunt, pecunia nequaquam [tanta] pro specie regii triumphi, tetrachma Attica triginta quattuor milia ducenta, cistophori centum triginta duo milia trecenti. supplicationes deinde fuerunt ex senatus consulto, quod L. Aemilius in Hispania prospere rem publicam gessisset.

per is dies l aemilius regillus qui classis praeficio antiochus rex devinco extra urbs in aedes apollo cum senatus do sum audio res gero is quantus cum classis hostis dimico quot inde navo demergo aut capio magnus consensus pater triumphus naval sum decerno triumpho kal februarius in is triumphus undequinquaginta corona aureus transfero sum pecunia nequaquam tantus pro species regius triumphus tetradrachmum atticus triginta quattuor mille ducenti cistophorus centum triginta duo mille trecenti supplicatio deinde sum ex senatus consultum qui l aemilius in hispania prosperus res publicus gero


Aetoli, postquam legati ab Roma rettulerunt nullam spem pacis esse, quamquam omnis ora maritima eorum, quae in Peloponnesum versa est, depopulata ab Achaeis erat, periculi magis quam damni memores, ut Romanis intercluderent iter, Coracem occupaverunt montem: neque enim dubitabant ad oppugnationem Naupacti eos principio veris redituros esse. Acilio, quia id expectari sciebat, satius visum est inopinatam adgredi rem et Lamiam oppugnare: nam et a Philippo prope ad excidium adductos esse, et tunc eo ipso, quod nihil tale timerent, opprimi incautos posse. profectus ab Elatia primum in hostium terra circa Spercheum amnem posuit castra; inde nocte motis signis prima luce corona moenia est adgressus. magnus pavor ac tumultus, ut in re improvisa, fuit. constantius tamen, quam quis facturos crederet, in tam subito periculo, cum viri propugnarent, feminae tela omnis generis saxaque in muros gererent, iam multifariam scalis appositis urbem eo die defenderunt. Acilius signo receptui dato suos in castra medio ferme die reduxit; et tunc cibo et quiete refectis corporibus, priusquam praetorium dimitteret, denuntiavit, ut ante lucem armati paratique essent; nisi expugnata urbe se eos in castra non reducturum. eodem tempore, quo pridie, pluribus locis adgressus, cum oppidanos iam vires, iam tela, iam ante omnia animus deficeret, intra paucas horas urbem cepit. ibi partim divendita partim divisa praeda, consilium habitum, quid deinde faceret. nemini ad Naupactum iri placuit occupato ad Coracem ab Aetolis saltu. ne tamen segnia aestiva essent et Aetoli non impetratam pacem ab senatu nihilo minus per suam cunctationem haberent, oppugnare Acilius Amphissam statuit. ab Heraclea per Oetam exercitus eo deductus. cum ad moenia castra posuisset, non corona, sicut Lamiam, sed operibus oppugnare urbem est adortus. pluribus simul locis aries admovebatur, et cum quaterentur muri, nihil adversus tale machinationis genus parare aut comminisci oppidani conabantur; omnis spes in armis et audacia erat: eruptionibus crebris et stationes hostium et eos ipsos, qui circa opera et machinas erant, turbabant. multis tamen locis decussus murus erat, cum adlatum est successorem Apolloniae exposito exercitu per Epirum ac Thessaliam venire. cum tredecim milibus peditum et quingentis equitibus consul veniebat. iam in sinum Maliacum venerat; et praemissis Hypatam, qui tradere urbem, iuberent, postquam nihil responsum est nisi ex communi Aetolorum decreto facturos, ne teneret se oppugnatio Hypatae nondum Amphissa recepta, praemisso fratre Africano Amphissam ducit. sub adventum eorum oppidani relicta urbe — iam enim magna ex parte moenibus nudata erat — in arcem, quam inexpugnabilem habent, omnes armati atque inermes concessere.

aetolus postquam legatus ab roma refero nullus spes pax sum quamquam omnis os maritimus is qui in peloponnesus verso sum depopulor ab achaeus sum periculum magis quam damnum memor ut romanus intercludo iter corax occupo mons neque enim dubito ad oppugnatio naupactus is principium verus redeo sum acilius quia is expecto scio sero video sum inopinor aggredior res et lamia oppugnaris nam et ab philippus prope ad excidium adduco sum et tunc is ipse qui nihil talis timeo opprimo incautus possum proficiscor ab elatia primus in hostis terra circa spercheos amnis pono castrum inde nox moveo signum primus lux corona moenia sum aggredior magnus pavor atque tumultus ut in res improvide sum consto tamen quam quis facio credo in tam subeo periculum cum vir propugno femina telum omnis genus saxum in murus gero iam multifarius scalae applumbo urbs is dies defendo acilius signum receptus do suus in castrum medium ferme dies reduco et tunc cibus et quiesco reficio corpus priusquam praetorium dimitto denuntio ut ante lux armatus paro sum nisi expugno urbs sui is in castrum non reduco idem tempus quo pridie multus locus aggredior cum oppidanus iam vireo iam telum iam ante omnis animus deficio intra paucus hora urbs capio ibi pars divendo pars divido praeda consilium habitus quis deinde facio nemo ad naupactus eo placeo occupo ad corax ab aetolus saltus ne tamen segnis aestivus sum et aetolus non impetro pax ab senatus nihilum paruus per suus cunctatio habeo oppugnaris acilius amphissa statuo ab heraclea per oeta exercitus is deduco cum ad moenia castrum pono non corona sicut lamia sed opus oppugnaris urbs sum adorior multus simul locus aries admoveo et cum quatio murus nihil adverro talis machinatio genus paro aut comminisci oppidanus conor omnis spes in arma et audacia sum eruptio creber et statio hostis et is ipse qui circa opus et machina sum turbo multus tamen locus decutio murus sum cum affero sum successor apollonia expono exercitus per epirus atque thessalia venio cum tredecim mille pedes et quingenti eques consul venio iam in sinum maliacum venio et praemitto hypata qui trado urbs iubeo postquam nihil responsum sum nisi ex communis aetolus decretum facio ne teneo sui oppugnatio hypata nondum amphissa recipio praemitto frater africanus amphissa duco sub advenio is oppidanus relinquo urbs iam enim magnus ex pars moenia nudo sum in arx quam inexpugnabilis habeo omnis armatus atque inermis concedo


de provinciis deinde consules rettulerunt; sortiri eos Aetoliam et Asiam placuit; qui Asiam sortitus esset, exercitus ei, quem L. Scipio haberet, est decretus et in eum supplementum quattuor milia peditum Romanorum, ducenti equites, et sociorum ac Latini nominis octo milia peditum, quadringenti equites; his copiis ut bellum cum Antiocho gereret. alteri consuli exercitus, qui erat in Aetolia, est decretus, et ut in supplementum scriberet permissum civium sociorumque eundem numerum, quem collega. naves quoque idem consul, quae priore anno paratae erant, ornare iussus ac ducere secum; nec cum Aetolis solum bellum gerere, sed etiam in Cephallaniam insulam traicere. mandatum eidem, ut, si per commodum rei publicae facere posset, ut ad comitia Romam veniret: nam, praeterquam quod magistratus annui subrogandi essent, censores quoque placere creari. si qua res eum teneret, senatum certiorem faceret se ad comitiorum tempus occurrere non posse. Aetolia M. Fulvio , Asia Cn. Manlio sorte evenit. praetores deinde sortiti sunt, Sp. Postumius Albinus urbanam et inter peregrinos, M. Sempronius Tuditanus Siciliam, Q. Fabius Pictor , flamen Quirinalis, Sardiniam, Q. Fabius Labeo classem, L. Plautius Hypsaeus Hispaniam citeriorem, L. Baebius Dives Hispaniam ulteriorem. Siciliae legio una et classis, quae in ea provincia erat, decreta, et ut duas decumas frumenti novus praetor imperaret Siculis, earum alteram in Asiam, alteram in Aetoliam mitteret. idem ab Sardis exigi atque ad eosdem exercitus id frumentum, ad quos Siculum, deportari iussum. L. Baebio supplementum in Hispaniam datum mille Romani pedites, equites quinquaginta, et sex milia peditum Latini nominis, ducenti equites; Plautio Hypsaeo in Hispaniam citeriorem mille Romani dati sunt pedites, duo milia socium Latini nominis et ducenti equites; cum his supplementis ut singulas legiones duae Hispaniae haberent. prioris anni magistratibus, C. Laelio cum uno exercitu prorogatum in annum imperium est; prorogatum et P. Iunio propraetori in Etruria cum eo exercitu, qui in provincia esset, et M. Tuccio propraetori in Bruttiis et Apulia.

de provincia deinde consul refero sortior is aetolia et asia placeo qui asia sortior sum exercitus is qui l scipio habeo sum decerno et in is supplementum quattuor mille pedes romanus ducenti eques et socius atque latinum nomen octo mille pedes quadringenti eques hic copia ut bellum cum antiochus gero alter consul exercitus qui sum in aetolius sum decerno et ut in supplementum scribo permitto civis socius idem numerus qui collega navo quoque idem consul qui prior annus paro sum ornaris iubeo atque duco sui neque cum aetolus solus bellum gero sed etiam in cephallaniam insula traicio mando idem ut si per commodus res publicus facio possum ut ad comitium roma venio nam praeterquam qui magistratus annuo subrogo sum censor quoque placeo creo si qui res is teneo senatus certus facio sui ad comitium tempus occurro non possum aetolius m fulvius asia cn manlius sors evenio praetor deinde sortio sum spurius postumus albinus urbanus et inter peregrinus m sempronius tuditanus sicilia q fabius pictor flamen quirinal sardinia q fabius labeo classis l plautus hypsaeus hispania citer l baebius dives hispania ulter sicilia legio unus et classis qui in is provincia sum decretum et ut duo decimus frumentum novus praetor impero siculis is alter in asia alter in aetolia mitto idem ab sardus exigo atque ad idem exercitus is frumentum ad qui siculis deportaris jubeo l baebius supplementum in hispania do mille romanus pedito eques quinquaginta et sex mille pedes latinum nomen ducenti eques plautius hypsaeus in hispania citer mille romanus do sum pedito duo mille socius latinum nomen et ducenti eques cum hic supplementum ut singulus legio duo hispania habeo prior annus magistratus que laelius cum unus exercitus prorogo in annus imperium sum prorogo et p junius propraetor in etruria cum is exercitus qui in provincia sum et m tuccius propraetor in bruttius et appulia


per idem tempus Seleucus Antiochi filius, cum per omne hibernorum tempus exercitum in Aeolide continuisset partim sociis ferendo opem, partim, quos in societatem perlicere non poterat, depopulandis, transire in fines regni Eumenis, dum is procul ab domo cum Romanis et Rhodiis Lyciae maritima oppugnaret, statuit. ad Elaeam primo infestis signis accessit; deinde omissa oppugnatione urbis agros hostiliter depopulatus ad caput arcemque regni Pergamum ducit oppugnandam. Attalus primo stationibus ante urbem positis et excursionibus equitum levisque armaturae magis lacessebat quam sustinebat hostem; postremo cum per levia certamina expertus nulla parte virium se parem esse intra moenia se recepisset, obsideri urbs coepta est. eodem ferme tempore et Antiochus ab Apamea profectus Sardibus primum, deinde haud procul Seleuci castris ad caput Caici amnis stativa habuit cum magno exercitu mixto variis ex gentibus. plurimum terroris in Gallorum mercede conductis quattuor milibus erat. hos paucis admixtis ad pervastandum passim Pergamenum agrum [milites] misit. quae postquam Samum sunt nuntiata, primo Eumenes avocatus domestico bello cum classe Elaeam petit; inde, cum praesto fuissent equites peditumque expediti, praesidio eorum tutus, priusquam hostes sentirent aut moverentur, Pergamum contendit. ibi rursus levia per excursiones proelia fieri coepta Eumene summae rei discrimen haud dubie detractante. paucos post dies Romana Rhodiaque classis, ut regi opem ferrent, Elaeam ab Samo venerunt. quos ubi exposuisse copias Elaeae et tot classes in unum convenisse portum Antiocho adlatum est, et sub idem tempus audivit consulem cum exercitu iam in Macedonia esse pararique, quae ad transitum Hellesponti opus essent, tempus venisse ratus, priusquam terra marique simul urgeretur, agendi de pace [esse], tumulum quendam adversus Elaeam castris cepit; ibi peditum omnibus copiis relictis cum equitatu — erant autem sex milia equitum — in campos sub ipsa Elaeae moenia descendit misso caduceatore ad Aemilium, velle se de pace agere. Aemilius Eumene a Pergamo accito adhibitis et Rhodiis consilium habuit. Rhodii haud aspernari pacem; Eumenes nec honestum dicere esse eo tempore de pace agi, nec exitum rei imponi posse: ”qui enim“ inquit ”aut honeste inclusi moenibus et obsessi velut leges pacis accipiemus? aut cui rata ista pax erit, quam sine consule, non ex auctoritate senatus, iniussu populi Romani pepigerimus? quaero enim pace per te facta rediturusne extemplo in Italiam sis, classem exercitumque deducturus, an expectaturus, quid de ea re consuli placeat, quid senatus censeat aut populus iubeat? restat ergo, ut maneas in Asia, et rursus in hiberna copiae reductae omisso bello exhauriant commeantibus praebendis socios, deinde, si ita visum iis sit, penes quos potestas fuerit, instauremus novum de integro bellum, quod possumus, si ex hoc impetu rerum nihil prolatando remittitur, ante hiemem diis volentibus perfecisse.“ haec sententia vicit, responsumque Antiocho est ante consulis adventum de pace agi non posse. Antiochus pace nequiquam temptata, evastatis Elaeensium primum, deinde Pergamenorum agris, relicto ibi Seleuco filio, Adramytteum hostiliter itinere facto petit agrum opulentum, quem vocant Thebes campum, carmine Homeri nobilitatum; neque alio ullo loco Asiae maior regiis militibus parta est praeda. eodem Adramytteum, ut urbi praesidio essent, navibus circumvecti Aemilius et Eumenes venerunt.

per idem tempus seleucus antiochus filius cum per omnis hibernus tempus exercitus in aeolides contineo pars socius fero ops pars qui in societas perlicet non possum depopulor transeo in finis regnum eumenes dum is procul ab domus cum romanus et rhodius lycia maritimus oppugno statuo ad elaea primus infestus signum accedo deinde omitto oppugnatio urbs ager hostilis depopulor ad caput arx regnum pergamum duco oppugno attalus primus statio ante urbs pono et excursio eques levis armo magis lacesso quam sustineo hostis postremo cum per levis certamen experior nullus pars vis sui par sum intra moenia sui recipio obsideri urbs coepio sum idem ferme tempus et antiochus ab apamea proficiscor sardibus primus deinde haud procul seleucus castrum ad caput caicus amnis stativus habeo cum magnus exercitus misceo varius ex gens multus terror in gallus merces conduco quattuor mille sum hic paucus admisceo ad pervastandum passim pergamenus ager miles mitto qui postquam samos sum nuntio primus eumenes avoco domesticus bellum cum classis elaea peto inde cum praesto sum eques pedes expedio praesidium is tueor priusquam hostis sentio aut moveo pergamum contendo ibi rursus levis per excursio proelio fio coepio eumenes summa res discrimen haud dubius detracto paucus post dies romanus rhodius classis ut rex ops fero elaea ab samos venio qui ubi expono copia elaea et tot classis in unus convenio portus antiochus affero sum et sub idem tempus audio consul cum exercitus iam in macedonius sum paro qui ad transeo hellespontus opus sum tempus venio reor priusquam terra mare simul urgeo ago de pax sum tumulus quidam adverro elaea castrum capio ibi pedes omnis copia relinquo cum equitatus sum autem sex mille eques in campus sub ipse elaea moenia descendo mitto caduceator ad aemilius volo sui de pax ago aemilius eumenes ab pergamum accio adhibeo et rhodius consilium habeo rhodius haud aspernaris pax eumenes neque honestus dico sum is tempus de pax ago neque exitus res impono possum qui enim inquam aut honestus includo moenia et obsedeo velut lex pax accipio aut qui reor iste pax sum quam sine consul non ex auctoritas senatus injussus populus romanus pepigerimus quaero enim pax per tu facio redeo extemplo in italia sum classis exerceo deduco an expectaturus quis de is res consul placeo quis senatus censeo aut populus jubeo resto ergo ut maneo in asia et rursus in hibernus copia reduco omitto bellum exhaurio conmeo praebeo socius deinde si ita video is sum penis qui potestas sum instauro novus de integer bellum qui possum si ex hic impetus res nihil prolato remitto ante hiems diuus volo perficio hic sententia vinco respondeo antiochus sum ante consul advenio de pax ago non possum antiochus pax nequiquam tento evastas elaeensium primus deinde pergamenus ager relinquo ibi seleucus filius adramytteum hostilis iter facio peto ager opulentus qui voco thebe campus carmen homerus nobilitas neque alius ullus locus asia magnus regius miles pario sum praeda idem adramytteum ut urbs praesidium sum navis circumvehor aemilius et eumenes venio


priusquam in provincias praetores irent, certamen inter P. Licinium pontificem maximum fuit et Q. Fabium Pictorem flaminem Quirinalem, quale patrum memoria inter L. Metellum et Postumium Albinum fuerat. consulem illum cum C. Lutatio collega in Siciliam ad classem proficiscentem ad sacra retinuerat Metellus, pontifex maximus; praetorem hunc, ne in Sardiniam proficisceretur, P. Licinius tenuit. et in senatu et ad populum magnis contentionibus certatum, et imperia inhibita ultro citroque, et pignera capta, et multae dictae, et tribuni appellati, et provocatum ad populum est. religio ad postremum vicit; ut dicto audiens esset flamen pontifici iussus; et multa iussu populi ei remissa. ira provinciae ereptae praetorem magistratu abdicare se conantem patres auctoritate sua deterruerunt et, ut ius inter peregrinos diceret, decreverunt. dilectibus deinde intra paucos dies — neque enim multi milites legendi erant — perfectis consules praetoresque in provincias proficiscuntur.

priusquam in provincia praetor eo certamen inter p licinius pontifex magnus sum et q fabius pictor flamen quirinal qualis pater memoria inter l metellus et postumius albinus sum consul ille cum que lutatius collega in sicilia ad classis proficisco ad sacer retineo metellus pontifex magnus praetor hic ne in sardinia proficiscor p licinius teneo et in senatus et ad populus magnus contentio certas et imperium inhibeo ultro citer et pignus capio et multus dico et tribunus appello et provoco ad populus sum religio ad posterus vinco ut dico audio sum flamen pontifex iubeo et multus iussus populus is remitto ira provincia eripio praetor magistratus abdicaris sui conor pater auctoritas suus deterreo et ut ius inter peregrinus dico decerno delectus deinde intra paucus dies neque enim multus miles lego sum perficio consul praetor in provincia proficisco


huius triumphi minuit laetitiam nuntius ex Hispania tristis, adversa pugna in Bastetanis ductu L. Aemilii proconsulis apud oppidum Lyconem cum Lusitanis sex milia de Romano exercitu cecidisse, ceteros paventis intra vallum compulsos aegre castra defendisse et ad modum fugientium magnis itineribus in agrum pacatum reductos. haec ex Hispania nuntiata; ex Gallia legatos Placentinorum et Cremonensium L. Aurunculeius praetor in senatum introduxit. iis querentibus inopiam colonorum, aliis belli casibus, aliis morbo absumptis quosdam taedio accolarum Gallorum reliquisse colonias, decrevit senatus, uti C. Laelius consul, si ei videretur, sex milia familiarum conscriberet, quae in eas colonias dividerentur, et ut L. Aurunculeius praetor triumviros crearet ad eos colonos deducendos. creati M. Atilius Serranus L. Valerius P. F. Flaccus L. Valerius C. F. Tappo . haud ita multo post, cum iam consularium comitiorum appeteret tempus, C. Laelius consul ex Gallia Romam rediit. is non solum ex facto absente se senatus consulto in supplementum Cremonae et Placentiae colonos scripsit, sed, ut novae coloniae duae in agrum, qui Boiorum fuisset, deducerentur, et rettulit et auctore eo patres censuerunt.

hic triumphus minuo laetitia nuntius ex hispania tristis adverso pugno in bastetanis ductus l aemilius proconsulis apud oppidum lyco cum lusitanus sex mille de romanus exercitus cado ceterus paveo intra valles compello aeger castrum defendo et ad modus fugio magnus iter in ager pacatum reduco hic ex hispania nuntio ex gallia legatus placentinus et cremonensis l aurunculeius praetor in senatus introduco is queror inopia colonus alius bellum casus alius morbus absumo quidam taedium accolaris gallus relinquo colonia decerno senatus uti que laelius consul si is video sex mille familia conscribo qui in is colonia divido et ut l aurunculeius praetor triumviri creo ad is colonus deduco creo m atilius serranus l valerius p f flaccus l valerius que f tappo haud ita multus post cum iam consularis comitium appeto tempus que laelius consul ex gallia roma redeo is non solus ex facio absum sui senatus consultum in supplementum cremona et placentia colonus scribo sed ut novus colonia duo in ager qui boii sum deduco et refero et auctor is pater censeo


consul omnibus praeparatis ad proposita exsequenda cum ex stativis movisset, Dardanum primum, deinde Rhoeteum utraque civitate obviam effusa venit. inde Ilium processit, castrisque in campo, qui est subiectus moenibus, positis in urbem arcemque cum escendisset, sacrificavit Minervae praesidi arcis et Iliensibus in omni rerum verborumque honore ab se oriundos Romanos praeferentibus et Romanis laetis origine sua. inde profecti sextis castris ad caput Caici amnis pervenerunt. eo et Eumenes rex, primo conatus ab Hellesponto reducere classem in hiberna Elaeam, adversis deinde ventis cum aliquot diebus superare Lecton promunturium non potuisset, in terram egressus, ne deesset principiis rerum, qua proximum fuit, in castra Romana cum parva manu contendit. ex castris Pergamum remissus ad commeatus expediendos, tradito frumento quibus iusserat consul, in eadem stativa rediit. inde plurium dierum praeparatis cibariis consilium erat ire ad hostem, priusquam hiems opprimeret.

consul omnis praeparo ad propono exsequor cum ex stativus moveo dardanus primus deinde rhoeteus uter civitas obvius effundo venio inde ilium procedo castra in campus qui sum subicio moenia pono in urbs arx cum escendo sacrifico minerva praesidium arx et ilienses in omnis res verbum honor ab sui orior romanus praefero et romanus laetus origo suus inde proficiscor sextus castrum ad caput caicus amnis pervenio is et eumenes rex primus conor ab hellespontus reduco classis in hibernus elaea adverro deinde venio cum aliquot dies supero lego promunturium non possum in terra egredior ne desum principia res qui propior sum in castrum romanus cum parvus manus contendo ex castrum pergamum remitto ad commeatus expedio trado frumentum qui iubeo consul in idem stativus redeo inde multus dies praeparo cibarius consilium sum eo ad hostis priusquam hiems opprimo


consul postquam detractari certamen vidit, postero die in consilium advocavit, quid sibi faciendum esset, si Antiochus pugnandi copiam non faceret? instare hiemem; aut sub pellibus habendos milites fore, aut, si concedere in hiberna vellet, differendum esse in aestatem bellum. nullum umquam hostem Romani aeque contempserunt. conclamatum undique est, duceret extemplo et uteretur ardore militum, qui, tamquam non pugnandum cum tot milibus hostium, sed par numerus pecorum trucidandus esset, per fossas, per vallum castra invadere parati erant, si in proelium hostis non exiret. Cn. Domitius ad explorandum iter, et qua parte adiri hostium vallum posset, missus, postquam omnia certa rettulit, postero die propius admoveri castra placuit; tertio signa in medium campi prolata et instrui acies coepta est. nec Antiochus ultra tergiversandum ratus, ne et suorum animos minueret detractando certamen et hostium spem augeret, et ipse copias eduxit, tantum progressus a castris, ut dimicaturum appareret.

consul postquam detractaris certamen video posterus dies in consilium advoco quis sui facio sum si antiochus pugno copia non facio insto hiems aut sub pellis habeo miles sum aut si concedo in hibernus volo differo sum in aestas bellum nullus umquam hostis romanus aequus contemno conclamo undique sum duco extemplo et uto ardor miles qui tamquam non pugno cum tot mille hostis sed par numerus pecus trucido sum per fossa per valles castrum invado paro sum si in proelium hostis non exeo cn domitius ad exploro iter et qui pars adeo hostis valles possum mitto postquam omnis certus refero posterus dies propius admoveo castrum placeo tertius signum in medius campus profero et instruo acies coepio sum neque antiochus ultra tergiversor reor ne et suus animus minuo detracto certamen et hostis spes augeo et ipse copia educo tantus progredior ab castrum ut dimico appareo


Antiochus post navalem ad Corycum pugnam cum totam hiemem liberam in apparatus terrestris maritimosque habuisset, classi maxume reparandae, ne tota maris possessione pelleretur, intentus fuerat. succurrebat superatum se, cum classis afuisset Rhodiorum; quodsi ea quoque — nec commissuros Rhodios, ut iterum morarentur — certamini adesset, magno sibi navium numero opus fore, ut viribus et magnitudine classem hostium aequaret. itaque et Hannibalem in Syriam miserat ad Phoenicum accersendas naves, et Polyxenidam, quo minus prospere res gesta erat, eo enixius et eas, quae erant, reficere et alias parare naves iussit. ipse in Phrygia hibernavit, undique auxilia accersens. etiam in Gallograeciam miserat: bellicosiores ea tempestate erant, Gallicos adhuc, nondum exoleta stirpe gentis, servantes animos. filium Seleucum in Aeolide reliquerat cum exercitu ad maritimas continendas urbes, quas illinc a Pergamo Eumenes, hinc a Phocaea Erythrisque Romani sollicitabant. classis Romana, sicut ante dictum est, ad Canas hibernabat; eo media ferme hieme rex Eumenes cum duobus milibus peditum, equitibus quingentis venit. is cum magnam praedam agi posse dixisset ex agro hostium, qui circa Thyatiram esset, hortando perpulit Livium, ut quinque milia militum secum mitteret. missi ingentem praedam intra paucos dies averterunt. inter haec Phocaeae seditio orta quibusdam ad Antiochum multitudinis animos avocantibus. gravia hiberna navium erant, grave tributum, quod togae quingentae imperatae erant cum quingentis tunicis, gravis etiam inopia frumenti, propter quam naves quoque et praesidium Romanum excessit, tum vero liberata metu factio erat, quae plebem in contionibus ad Antiochum trahebat; senatus et optimates in Romana societate perstandum censebant; defectionis auctores plus apud multitudinem valuerunt. Rhodii, quo magis cessatum priore aestate erat, eo maturius aequinoctio verno eundem Pausistratum classis praefectum cum sex et triginta navibus miserunt. iam Livius a Canis cum triginta navibus et septem quadriremibus, quas secum Eumenes rex adduxerat, Hellespontum petebat, ut ad transitum exercitus, quem terra venturum opinabatur, praepararet, quae opus essent. in portum, quem vocant Achaeorum, classem primum advertit; inde Ilium escendit, sacrificioque Minervae facto legationes finitimas ab Elaeunte et Dardano et Rhoeteo, tradentis in fidem civitatis suas, benigne audivit. inde ad Hellesponti fauces navigat et decem navibus in statione contra Abydum relictis cetera classe in Europam ad Sestum oppugnandam traiecit. iam subeuntibus armatis muros fanatici Galli primum cum sollemni habitu ante portam occurrunt; iussu se matris deum famulos deae venire memorant ad precandum Romanum, ut parceret moenibus urbique. nemo eorum violatus est. mox universus senatus cum magistratibus ad dedendam urbem processit. inde Abydum traiecta classis. ubi cum temptatis per colloquia animis nihil pacati responderetur, ad oppugnationem sese expediebant.

antiochus post naval ad corycus pugna cum totus hiems liber in apparatus terrestris maritimus habeo classis magnus reparo ne totus mare possessio pello intendo sum succurro supero sui cum classis asum rhodius quodsi is quoque neque committo rhodii ut iterum moror certamen adsum magnus sui navis numerus opus sum ut vis et magnitudo classis hostis aequo itaque et hannibal in syria mitto ad phoenix arcesso navo et polyxenidam quo paruus prosperus res gero sum is enitor et is qui sum reficio et alius paro navo iubeo ipse in phrygius hiberno undique auxilium arcesso etiam in gallograecia mitto bellicosus is tempestas sum gallicus adhuc nondum exoletus stirps gens servo animus filius seleucus in aeolides relinquo cum exercitus ad maritimus contineo urbs qui illinc ab pergamum eumenes hinc ab phocaea erythras romanus sollicito classis romanus sicut ante dico sum ad canae hiberno is medius ferme hiems rex eumenes cum duo mille pedes eques quingenti venio is cum magnus praeda ago possum dico ex ager hostis qui circa thyatira sum horto perpello livius ut quinque mille miles sui mitto mitto ingens praeda intra paucus dies averto inter hic phocaea seditio orior quidam ad antiochus multitudo animus avocantibus gravis hibernus navis sum gravis tribuo qui toga quingenti impero sum cum quingenti tunica gravis etiam inopia frumentum propter quam navo quoque et praesidium romanus excedo tum verus libero metus factio sum qui plebs in contio ad antiochus traho senatus et optimas in romanus societas persto censeo defectio auctor multus apud multitudo valeo rhodius quo magis cesso prior aestas sum is maturus aequinoctium vernus idem pausistratus classis praeficio cum sex et triginta navis mitto iam livius ab canis cum triginta navis et septem quadriremis qui sui eumenes rex adduco hellespontus peto ut ad transeo exercitus qui terra venio opinor praeparo qui opus sum in portus qui voco achaeus classis primus adverto inde ilium escendo sacrificium minerva facio legatio finitimus ab elaeunte et dardanus et rhoeteus trado in fides civitas suus benignus audio inde ad hellespontus fauces navigo et decem navis in statio contra abydum relinquo ceterus classis in europa ad sestus oppugno transiacio iam subeo armo murus fanaticus gallus primus cum sollemnis habitus ante porta occurro iussus sui mater deus famulus dea venio memoro ad preco romanus ut parco moenia urbs nemo is violo sum mox universus senatus cum magistratus ad dedo urbs procedo inde abydum traicio classis ubi cum temptas per colloquium animus nihil pacatum respondeo ad oppugnatio sui expedio


Aemilius postquam omissas in Lycia res et Livium profectum in Italiam cognovit, cum ipse ab Epheso tempestate repulsus irrito incepto Samum revertisset, turpe ratus temptata frustra Patara esse, proficisci eo tota classe et summa vi adgredi urbem statuit. Miletum et ceteram oram sociorum praetervecti in Bargylietico sinu escensionem ad Iasum fecerunt. urbem regium tenebat praesidium; agrum circa Romani hostiliter depopulati sunt. missis deinde, qui per colloquia principum et magistratuum temptarent animos, postquam nihil in potestate sua responderunt esse, ad urbem oppugnandam ducit. erant Iasensium exules cum Romanis; ii frequentes Rhodios orare institerunt, ne urbem et vicinam sibi et cognatam innoxiam perire sinerent; sibi exilii nullam aliam causam esse quam fidem erga Romanos; eadem vi regiorum, qua ipsi pulsi sint, teneri eos, qui in urbe maneant; omnium Iasensium unam mentem esse, ut servitutem regiam effugerent. Rhodii moti precibus Eumene etiam rege adsumpto simul suas necessitudines commemorando, simul obsessae regio praesidio urbis casum miserando pervicerunt, ut oppugnatione absisteretur. profecti inde pacatis ceteris cum oram Asiae legerent, Loryma — portus adversus Rhodum est — pervenerunt. ibi in principiis sermo primo inter tribunos militum secretus oritur, deinde ad aures ipsius Aemilii pervenit, abduci classem ab Epheso, ab suo bello, ut ab tergo liber relictus hostis in tot propinquas sociorum urbes omnia impune conari posset. movere ea Aemilium; vocatosque Rhodios cum percontatus esset, utrumnam Pataris universa classis in portu stare posset, cum respondissent non posse, causam nactus omittendae rei Samum naves reduxit.

aemilius postquam omitto in lycia res et livius proficiscor in italia cognosco cum ipse ab ephesus tempestas repello irrito inceptum samos revorto turpis reor tento frustra patara sum proficisco is totus classis et summus vis aggredior urbs statuo miletus et ceter ora socius praetervehor in bargylieticus sinus escensio ad iassus facio urbs regius teneo praesidium ager circa romanus hostilis depopulor sum mitto deinde qui per colloquium princeps et magistratus tento animus postquam nihil in potestas suus respondeo sum ad urbs oppugno duco sum iasensium exulis cum romanus is frequens rhodii oro insto ne urbs et vicina sui et cognata innoxius pereo sino sui exsilium nullus alius causa sum quam fides erga romanus idem vis regius qui ipse pello sum teneo is qui in urbs maneo omnis iasensium unus mens sum ut servitus regia effugio rhodius moveo prex eumenes etiam rex adsumo simul suus necessitudo commemoro simul obsedeo regius praesidium urbs casus misero pervicerunt ut oppugnatio absisto proficiscor inde pacatum ceterus cum ora asia lego loryma portus adverro rhodos sum pervenio ibi in principia sermo primus inter tribunus miles secerno orior deinde ad auris ipse aemilius pervenio abduco classis ab ephesus ab suus bellum ut ab tergum liber relinquo hostis in tot propinquo socius urbs omnis impunis conor possum moveo is aemilius vocatosque rhodii cum percontor sum utrumnam pataris universus classis in portus sto possum cum respondeo non possum causa nanciscor omitto res samos navo reduco


tum de consulum provinciis coeptum agi est. ambo Graeciam cupiebant. multum Laelius in senatu poterat. is, cum senatus aut sortiri aut comparare inter se provincias consules iussisset, elegantius facturos dixit, si iudicio patrum quam si sorti eam rem permisissent. Scipio responso ad hoc dato cogitaturum, quid sibi faciendum esset, cum fratre uno locutus iussusque ab eo permittere audacter senatui, renuntiat collegae facturum se, quod is censeret. cum res aut nova aut vetustate exemplorum memoriae iam exoletae relata expectatione certaminis senatum erexisset, P. Scipio Africanus dixit, si L. Scipioni fratri suo provinciam Graeciam decrevissent, se ei legatum iturum. haec vox magno adsensu audita sustulit certamen: experiri libebat, utrum plus regi Antiocho in Hannibale victo an in victore Africano consuli legionibusque Romanis auxilii foret; ac prope omnes Scipioni Graeciam, Laelio Italiam decreverunt. praetores inde provincias sortiti sunt, L. Aurunculeius urbanam, Cn. Fulvius peregrinam, L. Aemilius Regillus classem, P. Iunius Brutus Tuscos, M. Tuccius Apuliam et Bruttios, C. Atinius Siciliam. consuli deinde, cui Graecia provincia decreta erat, ad eum exercitum, quem a M'. Acilio — duae autem legiones erant — accepturus esset, in supplementum addita peditum civium Romanorum tria milia, equites centum, et socium Latini nominis quinque milia, equites ducenti; et adiectum, ut, cum in provinciam venisset, si e re publica videretur esse, exercitum in Asiam traiceret. alteri consuli totus novus exercitus decretus, duae legiones Romanae et socium Latini nominis quindecim milia peditum, equites sexcenti. exercitum ex Liguribus Q. Minucius — iam enim confectam provinciam scripserat et Ligurum omne nomen in deditionem venisse — traducere in Boios et P. Cornelio proconsuli tradere iussus. ex agro, quo victos bello multaverat Boios, deducendae urbanae legiones, quae priore anno conscriptae erant, M. Tuccio praetori datae et socium ac Latini nominis peditum quindecim milia et equites sexcenti ad Apuliam Bruttiosque obtinendos. A. Cornelio superioris anni praetori, qui Bruttios cum exercitu obtinuerat, imperatum, si ita consuli videretur, ut legiones in Aetoliam traiectas M'. Acilio traderet, si is manere ibi vellet; si Acilius redire Romam mallet, ut A. Cornelius cum eo exercitu in Aetolia remaneret. C. Atinium Labeonem provinciam Siciliam exercitumque a M. Aemilio accipere placuit et in supplementum scribere ex ipsa provincia, si vellet, peditum duo milia et centum equites. P. Iunius Brutus in Tuscos exercitum novum, legionem unam Romanam et decem milia socium ac Latini nominis scribere et quadringentos equites; L. Aemilius , cui maritima provincia erat, viginti naves longas et socios navalis a M. Iunio praetore superioris anni accipere iussus et scribere ipse mille navalis socios, duo milia peditum; cum iis navibus militibusque in Asiam proficisci et classem a C. Livio accipere. duas Hispanias Sardiniamque obtinentibus prorogatum in annum imperium est et idem exercitus decreti. Siciliae Sardiniaeque binae eo anno decumae frumenti imperatae; Siculum omne frumentum in Aetoliam ad exercitum portari iussum, ex Sardinia pars Romam pars in Aetoliam, eodem quo Siculum.

tum de consul provincia coepio ago sum ambo graecia cupio multus laelius in senatus possum is cum senatus aut sortior aut comparo inter sui provincia consul iubeo elego facio dico si iudicium pater quam si sortio is res permitto scipio respondeo ad hic do cogito quis sui facio sum cum frater unus loquor jubeo ab is permitto audacter senatus renuntio collega facio sui qui is censeo cum res aut novo aut vetustas exemplum memoria iam exoletus refero expectatio certamen senatus erigo p scipio africanus dico si l scipio frater suus provincia graecia decerno sui is legatus eo hic vox magnus assensus audio tollo certamen experior libet utrum multus rex antiochus in hannibal vinco an in victor africanus consul legio romanus auxilium sum atque prope omnis scipio graecia laelius italia decerno praetor inde provincia sortio sum l aurunculeius urbanus cn fulvus peregrinus l aemilius regillus classis p junius brutus tusci m tuccius appulia et bruttii que atinius sicilia consul deinde qui graecia provincia decretum sum ad is exercitus qui ab m acilius duo autem legio sum accipio sum in supplementum addo pedes civis romanus tres mille eques centum et socius latinum nomen quinque mille eques ducenti et adiectus ut cum in provincia venio si e res publicus video sum exercitus in asia traicio alter consul totus novus exercitus decerno duo legio romanus et socius latinum nomen quindecim mille pedes eques sexcenti exercitus ex ligur q minucius iam enim confacio provincia scribo et ligur omnis nomen in deditio venio traduco in boii et p cornelius proconsulis trado iubeo ex ager quo vinco bellum multo boii deduco urbanus legio qui prior annus conscribo sum m tuccius praetor do et socius atque latinum nomen pedes quindecim mille et eques sexcenti ad appulia bruttii obtineo ab cornelius superus annus praetor qui bruttii cum exercitus obtineo impero si ita consul video ut legio in aetolia trajecto m acilius trado si is maneo ibi volo si acilius redeo roma malo ut ab cornelius cum is exercitus in aetolius remaneo que atinius labeo provincia sicilia exerceo ab m aemilius accipio placeo et in supplementum scribo ex ipse provincia si volo pedes duo mille et centum eques p junius brutus in tusci exercitus novus legio unus romanus et decem mille socius atque latinum nomen scribo et quadringenti eques l aemilius qui maritimus provincia sum viginti navo longus et socius naval ab m junius praetor superus annus accipio iubeo et scribo ipse mille naval socius duo mille pedes cum is navis miles in asia proficisco et classis ab que livius accipio duo hispania sardinia obtineo prorogo in annus imperium sum et idem exercitus decerno sicilia sardinia bini is annus decimus frumentum impero siculis omnis frumentum in aetolia ad exercitus porto jubeo ex sardinia pars roma pars in aetolia idem quo siculis


Romana acies unius prope formae fuit et hominum et armorum genere. duae legiones Romanae, duae socium ac Latini nominis erant; quina milia et quadringenos singulae habebant. Romani mediam aciem, cornua Latini tenuerunt; hastatorum prima signa, dein principum erant, triarii postremos claudebant. extra hanc velut iustam aciem a parte dextra consul Achaeorum caetratis immixtos auxiliares Eumenis, tria milia ferme peditum, aequata fronte instruxit; ultra eos equitum minus tria milia opposuit, ex quibus Eumenis octingenti, reliquus omnis Romanus equitatus erat; extremos Trallis et Cretensis — quingentorum utrique numerum explebant — statuit. laevum cornu non videbatur egere talibus auxiliis, quia flumen ab ea parte ripaeque deruptae claudebant; quattuor tamen inde turmae equitum oppositae. haec summa copiarum erat Romanis, et duo milia mixtorum Macedonum Thracumque, qui voluntate secuti erant; hi praesidio castris relicti sunt. XVI elephantos post triarios in subsidio locaverunt: nam praeterquam quod multitudinem regiorum elephantorum — erant autem quattuor et quinquaginta — sustinere non videbantur posse, ne pari quidem numero Indicis Africi resistunt, sive quia magnitudine — longe enim illi praestant — sive robore animorum vincuntur.

romanus acies unus prope forma sum et homo et armus genus duo legio romanus duo socius atque latinum nomen sum quini mille et quadringeni singulus habeo romanus medius acies cornu latinum teneo hastator primus signum deinde princeps sum triarii posterus claudo extra hic velut iustus acies ab pars dextera consul achaeus caetratus immisceo auxiliaris eumenes tres mille ferme pedes aequo frons instruo ultra is eques paruus tres mille oppono ex qui eumenes octingenti reliquus omnis romanus equito sum extremus tralles et cretensis quingentor uterque numerus expleo statuo laevus cornu non video ago talis auxilium quia flumen ab is pars ripa deruptus claudo quattuor tamen inde turma eques oppono hic summus copia sum romanus et duo mille mixtor macedones thracus qui voluntas sequor sum hic praesidium castrum relinquo sum xvi elephantus post triarii in subsidium loco nam praeterquam qui multitudo regius elephantor sum autem quattuor et quinquaginta sustineo non video possum ne par quidem numerus indicus africanus resisto sive quia magnitudo longus enim ille praesto sive robur animus vinco


Antiochus postquam a spe societatis Prusiae decidit, Ephesum ab Sardibus est profectus ad classem, quae per aliquot menses instructa ac parata fuerat, visendam, magis quia terrestribus copiis exercitum Romanum et duos Scipiones imperatores videbat sustineri non posse, quam quod res navalis ipsa per se aut temptata sibi umquam feliciter aut tunc magnae et certae fiduciae esset. erat tamen momentum in praesentia spei, quod et magnam partem Rhodiae classis circa Patara esse et Eumenen regem cum omnibus navibus suis consuli obviam in Hellespontum profectum audierat; aliquid etiam inflabat animos classis Rhodia ad Samum per occasionem fraude praeparatam absumpta. his fretus, Polyxenida cum classe ad temptandam omni modo certaminis fortunam misso, ipse copias ad Notium ducit. id oppidum Colophonium, mari imminens, abest a vetere Colophone duo ferme milia passuum. et ipsam urbem suae potestatis esse volebat, adeo propinquam Epheso, ut nihil terra marive ageret, quod non subiectum oculis Colophoniorum ac per eos notum extemplo Romanis esset, quos audita obsidione non dubitabat ad opem sociae urbi ferendam classem ab Samo moturos; eam occasionem Polyxenidae ad rem gerendam fore. igitur operibus oppugnare urbem adgressus, ad mare partibus duabus pariter munitionibus deductis, utrimque vineas et aggerem muro iniunxit et testudinibus arietes admovit. quibus territi malis Colophonii oratores Samum ad L. Aemilium , fidem praetoris populique Romani implorantes, miserunt. Aemilium et Sami segnis diu mora offendebat, nihil minus opinantem quam Polyxenidam, bis nequiquam ab se provocatum, potestatem pugnae facturum esse, et turpe existimabat Eumenis classem adiuvare consulem ad traiciendas in Asiam legiones, se Colophonis obsessae auxilio, incertam finem habituro, adligari. Eudamus Rhodius , qui et tenuerat eum Sami cupientem proficisci in Hellespontum, cunctique instare et dicere, quanto satius esse vel socios obsidione eximere vel victam iam semel classem iterum vincere et totam maris possessionem hosti eripere, quam desertis sociis, tradita Antiocho Asia terra marique in Hellespontum, ubi satis esset Eumenis classis, ab sua parte belli discedere. profecti ab Samo ad petendos commeatus consumptis iam omnibus Chium parabant traicere: id erat horreum Romanis, eoque omnes ex Italia missae onerariae derigebant cursum. circumvecti ab urbe ad aversa insulae — obiecta aquiloni ad Chium et Erythras sunt — cum pararent traicere, litteris certior fit praetor frumenti vim magnam Chium ex Italia venisse, vinum portantes naves tempestatibus retentas esse; simul adlatum est Teios regiae classi commeatus benigne praebuisse, quinque milia vasorum vini pollicitos esse. Teum ex medio cursu classem repente avertit, aut volentibus iis usurus commeatu parato hostibus, aut ipsos pro hostibus habiturus. cum derexissent ad terram proras, quindecim ferme eis naves circa Myonnesum apparuerunt, quas primo ex classe regia praetor esse ratus institit sequi; apparuit deinde piraticos celoces et lembos esse. Chiorum maritimam oram depopulati cum omnis generis praeda revertentes postquam videre ex alto classem, in fugam verterunt. et celeritate superabant levioribus et ad id fabrefactis navigiis, et propiores terrae erant: itaque priusquam appropinquaret classis, Myonnesum perfugerunt, unde se e portu ratus abstracturum naves, ignarus loci sequebatur praetor. Myonnesus promunturium inter Teum Samumque est. ipse collis est in modum metae in acutum cacumen a fundo satis lato fastigatus; a continenti artae semitae aditum habet, a mari exesae fluctibus rupes claudunt, ita ut quibusdam locis superpendentia saxa plus in altum, quam quae in statione sunt naves, promineant. circa ea appropinquare non ausae naves, ne sub ictu superstantium rupibus piratarum essent, diem trivere. tandem sub noctem vano incepto cum abstitissent, Teum postero die accessere, et in portu, qui ab tergo urbis est — Geraesticum ipsi appellant —, navibus constitutis praetor ad depopulandum circa urbem agrum emisit milites. Teii, cum in oculis populatio esset, oratores cum infulis et velamentis ad Romanum miserunt. quibus purgantibus civitatem omnis facti dictique hostilis adversus Romanos, et iuvisse eos omni commeatu classem hostium arguit, et quantum vini Polyxenidae promisissent; quae si eadem Romanae classi darent, revocaturum se a populatione militem; si minus, pro hostibus eos habiturum. hoc tam triste responsum cum rettulissent legati, vocatur in contionem a magistratibus populus, ut, quid agerent, consultarent. eo forte die Polyxenidas cum regia classe a Colophone profectus postquam movisse a Samo Romanos audivit et ad Myonnesum piratas persecutos Teiorum agrum depopulari, naves in Geraestico portu stare, ipse adversus Myonnesum in insula — Macrin nautici vocant ancoras portu occulto iecit. inde ex propinquo explorans, quid hostes agerent, primo in magna spe fuit, quem ad modum Rhodiam classem ad Samum circumsessis ad exitum faucibus portus expugnasset, sic et Romanam expugnaturum. nec est dissimilis natura loci: promunturiis coeuntibus inter se ita clauditur portus, ut vix duae simul inde naves possint exire. inde nocte occupare fauces Polyxenidas in animo habebat, et denis navibus ad promunturia stantibus, quae ab utroque cornu in latera exeuntium navium pugnarent, ex cetera classe, sicut ad Panhormum fecerat, armatis in littora expositis terra marique simul hostis opprimere. quod non vanum ei consilium fuisset, ni, cum Teii facturos se imperata promisissent, ad accipiendos commeatus aptius visum esset Romanis in eum portum, qui ante urbem est, classem transire. dicitur et Eudamus Rhodius vitium alterius portus ostendisse, cum forte duae naves in arto ostio implicitos remos fregissent; et inter alia id quoque movit praetorem, ut traduceret classem, quod ab terra periculum erat, haud procul inde Antiocho stativa habente. traducta classe ad urbem ignaris omnibus egressi milites nautaeque sunt ad commeatus et vinum maxime dividendum in naves, cum medio forte diei agrestis quidam ad praetorem adductus nuntiat alterum iam diem classem stare ante insulam Macrin, et paulo ante visas quasdam moveri tamquam ad profectionem naves. re subita perculsus praetor tubicines canere iubet, ut, si qui per agros palati essent, redirent; tribunos in urbem mittit ad cogendos milites nautasque in naves. haud secus quam in repentino incendio aut capta urbe trepidatur, aliis in urbem currentibus ad suos revocandos, aliis ex urbe naves cursu repetentibus, incertisque clamoribus, quibus ipsis tubae obstreperent, turbatis imperiis tandem concursum ad naves est. vix suas quisque noscere aut adire prae tumultu poterat; trepidatumque cum periculo et in mari et in terra foret, ni partibus divisis Aemilius cum praetoria nave primus e portu in altum evectus, excipiens insequentis, suo quamque ordine in frontem instruxisset, Eudamus Rhodiaque classis substitissent ad terram, ut et sine trepidatione conscenderent et, ut quaeque parata esset, exiret navis. ita et explicuere ordinem primae in conspectu praetoris, et coactum agmen ab Rhodiis est, instructaque acies, velut cernerent regios, in altum processit. inter Myonnesum et Corycum promunturium erant, cum hostem conspexere. et regia classis, binis in ordinem navibus longo agmine veniens, et ipsa aciem adversam explicuit laevo tantum evecta cornu, ut amplecti et circuire dextrum cornu Romanorum posset. quod ubi Eudamus, qui cogebat agmen, vidit, non posse aequare ordinem Romanos et tantum non iam circuiri ab dextro cornu, concitat naves — et erant Rhodiae longe omnium celerrimae tota classe —, aequatoque cornu praetoriae navi, in qua Polyxenidas erat, suam obiecit. iam totis simul classibus ab omni parte pugna conserta erat. ab Romanis octoginta naves pugnabant, ex quibus Rhodiae duae et viginti erant; hostium classis undenonaginta navium fuit; maximae formae naves tres hexeres habebat, duas hepteres. robore navium et virtute militum Romani longe regios praestabant, Rhodiae naves agilitate et arte gubernatorum et scientia remigum; maximo tamen terrori hostibus fuere, quae ignes prae se portabant, et quod unum iis ad Panhormum circumventis saluti fuerat, id tum maximum momentum ad victoriam fuit. nam metu ignis adversi regiae naves, ne prorae concurrerent, cum declinassent, neque ipsae ferire rostro hostem poterant, et obliquas se ipsae ad ictus praebebant, et si qua concurrerat, obruebatur infuso igni, magisque ad incendium quam ad proelium trepidabant. plurimum tamen, quae solet, militum virtus in bello valuit. mediam namque aciem hostium Romani cum rupissent, circumvecti ab tergo pugnantibus adversus Rhodios regiis sese obiecere; momentoque temporis et media acies Antiochi et laevo cornu circumventae naves mergebantur. dextera pars integra sociorum magis clade quam suo periculo terrebantur; ceterum, postquam alias circumventas, praetoriam navem Polyxenidae relictis sociis vela dantem videre, sublatis raptim dolonibus — et erat secundus petentibus Ephesum ventus — capessunt fugam quadraginta duabus navibus in ea pugna amissis, quarum decem tres captae in potestatem hostium venerunt, ceterae incensae aut demersae. Romanorum duae naves fractae sunt, vulneratae aliquot; Rhodia una capta memorabili casu. nam cum rostro percussisset Sidoniam navem, ancora, ictu ipso excussa e nave sua, unco dente, velut ferrea manu iniecta, adligavit alterius proram; inde tumultu iniecto cum divellere se ab hoste cupientes inhiberent Rhodii, tractum ancorale et implicitum remis latus alterum detersit; debilitatam ea ipsa, quae icta cohaeserat, navis cepit. hoc maxime modo ad Myonnesum navali proelio pugnatum est.

antiochus postquam ab spes societas prusia decido ephesus ab sardibus sum proficiscor ad classis qui per aliquot mensis instruo atque paro sum viso magis quia terrestris copia exercitus romanus et duo scipio imperator video sustineo non possum quam qui res naval ipse per sui aut tento sui umquam feliciter aut tunc magnus et certus fiducia sum sum tamen momentum in praesens spes qui et magnus pars rhodius classis circa patara sum et eumenes rex cum omnis navis suus consul obvius in hellespontus proficiscor audio aliquis etiam inflo animus classis rhodius ad samos per occasio fraus praeparo absumo hic fretus polyxenida cum classis ad tento omnis modo certamen fortuna mitto ipse copia ad notion duco is oppidum colophonius mare immineo absum ab veto colophon duo ferme mille passus et ipse urbs suus potestas sum volo adeo propinqua ephesus ut nihil terra marive ago qui non subicio oculus colophonius atque per is notus extemplo romanus sum qui audio obsidio non dubito ad ops socia urbs fero classis ab samos moveo is occasio polyxenidae ad res gero sum igitur opus oppugnaris urbs aggredior ad mare pars duo pariter munitio deduco utrimque vinea et aggero murus injungo et testudo aries admoveo qui terreo malus colophonius orator samos ad l aemilius fides praetor populus romanus imploro mitto aemilius et samos segnis diu mora offendo nihil paruus opinor quam polyxenidam bis nequiquam ab sui provoco potestas pugna facio sum et turpis existimo eumenes classis adiuvaris consul ad traicio in asia legio sui colophon obsedeo auxilium incertus finis habeo adligaris eudamus rhodius qui et teneo is samos cupio proficisco in hellespontus cunctus insto et dico quantus sero sum vel socius obsidio eximo vel vinco iam semel classis iterum vinco et totus mare possessio hostis eripio quam desero socius trado antiochus asia terra mare in hellespontus ubi satis sum eumenes classis ab suus pars bellum discedo proficiscor ab samos ad peto commeatus consumo iam omnis chius paro traicio is sum horreum romanus eo omnis ex italia mitto oneraria derigeo cursus circumvehor ab urbs ad averto insula objecto aquilo ad chius et erythras sum cum paro traicio littera certus fio praetor frumentum vis magnus chius ex italia venio vinum porto navo tempestas retendo sum simul affero sum teii regia classis commeatus benignus praebeo quinque mille vasor vinum polliceor sum teos ex medium cursus classis repens averto aut volo is utor commeatus paro hostis aut ipse pro hostis habeo cum derego ad terra prora quindecim ferme is navo circa myonnesum appareo qui primus ex classis regius praetor sum reor insto sequor appareo deinde piraticus celoces et lembus sum chius maritimus ora depopulor cum omnis genus praeda revorto postquam video ex altus classis in fuga verto et celeritas supero levis et ad is fabrefacio navigium et propiores terra sum itaque priusquam appropinquo classis myonnesum perfugio unde sui e portus reor abstraho navo ignarus locus sequor praetor myonnesus promunturium inter teos samos sum ipse collis sum in modus meta in acutus cacumen ab fundo satis fero fastigo ab contineo artus semita aditus habeo ab mare exedo fluctus rupes claudo ita ut quidam locus superpendeo saxum multus in altus quam qui in statio sum navo promineo circa is appropinquo non audeo navo ne sub ictus supersto rupes pirataris sum dies tero tandem sub nox vanus inceptum cum absisto teos posterus dies accedo et in portus qui ab tergum urbs sum geraesticum ipse appello navis constitus praetor ad depopulor circa urbs ager emitto miles teius cum in oculus populatio sum orator cum infulis et velamentum ad romanus mitto qui purgo civitas omnis facio dico hostilis adverro romanus et juvo is omnis commeatus classis hostis arguo et quantus vinum polyxenidae promitto qui si idem romanus classis do revocaturum sui ab populatio miles si paruus pro hostis is habeo hic tam tristis responsum cum refero legatus voco in contio ab magistratus populus ut quis ago consulto is fors dies polyxenidas cum regius classis ab colophon proficiscor postquam moveo ab samos romanus audio et ad myonnesum pirata persequor teius ager depopularis navo in geraestico portus sto ipse adverro myonnesum in insula macra nauticus voco ancora portus occulo jacio inde ex propinquo exploro quis hostis ago primus in magnus spes sum qui ad modus rhodius classis ad samos circumsedeo ad exitus fauces portus expugno sic et romanus expugno neque sum dissimilis natura locus promunturium coeo inter sui ita claudo portus ut vix duo simul inde navo possum exeo inde nox occuparis fauces polyxenidas in animus habeo et deni navis ad promunturium sto qui ab uterque cornu in latus exeo navis pugno ex ceterus classis sicut ad panhormus facio armo in litus expono terra mare simul hostis opprimo qui non vanus is consilium sum ni cum teius facio sui impero promitto ad accipio commeatus aptus video sum romanus in is portus qui ante urbs sum classis transeo dico et eudamus rhodius vitium alter portus ostendo cum fors duo navo in artus ostium implico remus frango et inter alius is quoque moveo praetor ut traduco classis qui ab terra periculum sum haud procul inde antiochus stativus habeo traduco classis ad urbs ignaris omnis egredior miles nauta sum ad commeatus et vinum magnus divido in navo cum medium fors dies agrestis quidam ad praetor adduco nuntio alter iam dies classis sto ante insula macra et paulus ante video quidam moveo tamquam ad profectio navo res subeo percello praetor tubicen cano iubeo ut si qui per ager palatium sum redeo tribunus in urbs mitto ad cogo miles nauta in navo haud secus quam in repentinus incendium aut capio urbs trepido alius in urbs curro ad suus revoco alius ex urbs navo cursus repeto incertus clamor qui ipse tuba obstrepo turbo imperium tandem concurro ad navo sum vix suus quisque nosco aut adeo prae tumultus possum trepido cum periculum et in mare et in terra sum ni pars divido aemilius cum praetorius navus primus e portus in altus eveho excipio insequor suus quisque ordo in frons instruo eudamus rhodius classis substitissent ad terra ut et sine trepidatio conscendo et ut quisque paro sum exeo navus ita et explico ordo primus in conspectus praetor et cogo agmen ab rhodius sum instruo acies velut cerno regius in altus procedo inter myonnesum et corycus promunturium sum cum hostis conspicio et regius classis bini in ordo navis longus agmen venio et ipse acies adverro explico laevus tantus eveho cornu ut amplector et circumeo dexter cornu romanus possum qui ubi eudamus qui cogo agmen video non possum aequaris ordo romanus et tantus non iam circumeo ab dexter cornu concito navo et sum rhodius longus omnis celer totus classis aequo cornu praetorius no in qui polyxenidas sum suus obiacio iam totus simul classis ab omnis pars pugno consero sum ab romanus octoginta navo pugno ex qui rhodius duo et viginti sum hostis classis undenonaginta navis sum magnus forma navo tres hexeris habeo duo hepteris robur navis et virtus miles romanus longus regius praesto rhodius navo agilitas et ars gubernator et scientia remex maximus tamen terror hostis sum qui ignis prae sui porto et qui unus is ad panhormus circumvenio salus sum is tum magnus momentum ad victoria sum nam metus ignis adverro regia navo ne prora concurro cum declino neque ipse ferio rostrum hostis possum et obliquus sui ipse ad iacio praebeo et si qui concurro obruo infundo ignis magus ad incendium quam ad proelium trepido multus tamen qui soleo miles virtus in bellum valeo medius namque acies hostis romanus cum rumpo circumvehor ab tergum pugno adverro rhodii regius sui objacio momentum tempus et medius acies antiochus et laevus cornu circumventae navo mergo dextera pars integer socius magis clades quam suus periculum terreo ceterum postquam alius circumvenio praetorius navo polyxenidae relinquo socius velo do video tollo raptim dolo et sum secundus peto ephesus venio capesso fuga quadraginta duo navis in is pugno amitto qui decem tres capio in potestas hostis venio ceterus incendo aut demergo romanus duo navo frango sum vulnero aliquot rhodius unus capio memorabilis casus nam cum rostrum percutio sidonia navo ancora ictus ipse excutio e navus suus uncus dens velut ferreus manus inicio adligo alter prora inde tumultus injecto cum divello sui ab hostis cupio inhibeo rhodius traho ancoral et implico remi latus alter detergeo debilito is ipse qui iacio cohaereo navus capio hic magnus modo ad myonnesum naval proelium pugno sum


eodem anno censuram multi et clari viri petierunt. quae res, tamquam in se parum magni certaminis causam haberet, aliam contentionem multo maiorem excitavit. petebant T. Quinctius Flamininus P. Cornelius Cn. F. Scipio L. Valerius Flaccus M. Porcius Cato M. Claudius Marcellus M'. Acilius Glabrio , qui Antiochum ad Thermopylas Aetolosque devicerat. in hunc maxime, quod multa congiaria habuerat, quibus magnam partem hominum obligarat, favor populi se inclinabat. id cum aegre paterentur tot nobiles, novum sibi hominem tantum praeferri, P. Sempronius Gracchus et C. Sempronius Rutilus , tribuni plebis, ei diem dixerunt, quod pecuniae regiae praedaeque aliquantum captae in Antiochi castris neque in triumpho tulisset, neque in aerarium rettulisset. varia testimonia legatorum tribunorumque militum erant. M. Cato ante alios testis conspiciebatur; cuius auctoritatem perpetuo tenore vitae partam toga candida elevabat. is testis, quae vasa aurea atque argentea castris captis inter aliam praedam regiam vidisset, ea se in triumpho negabat vidisse. postremo in huius maxime invidiam desistere se petitione Glabrio dixit, quando, quod taciti indignarentur nobiles homines, id aeque novus competitor intestabili periurio incesseret. centum milium multa irrogata erat; bis de ea certatum est; tertio, cum de petitione destitisset reus, nec populus de multa suffragium ferre voluit, et tribuni eo negotio destiterunt. censores T. Quinctius Flamininus M. Claudius Marcellus creati.

idem annus censeo multus et clarus vir peto qui res tamquam in sui parum magnus certamen causa habeo alius contentio multus magnus excito peto t quintius flamininus p cornelius cn f scipio l valerius flaccus m porcius cato m claudus marcellus m acilius glabrio qui antiochus ad thermopylae aetoli devinco in hic magnus qui multus congiarius habeo qui magnus pars homo obligo favor populus sui inclino is cum aeger pateo tot nobilis novus sui homo tantus praefero p sempronius gracchus et que sempronius rutilus tribunus plebs is dies dico qui pecunia regia praeda aliquantus capio in antiochus castrum neque in triumphus fero neque in aerarius refero vario testimonium legatus tribunus miles sum m cato ante alius testis conspicio qui auctoritas perpetuus tenor vita pario toga candidus elevo is testis qui vasum aureus atque argenteus castrum capio inter alius praeda regia video is sui in triumphus nego video postremo in hic magnus invidia desisto sui petitio glabrio dico quando qui taceo indignor nobilis homo is aequus novus competitor intestabilis periurium incesso centum mille multus irrogo sum bis de is certas sum tertius cum de petitio desisto reus neque populus de multus suffragium fero volo et tribunus is negotium desisto censor t quintius flamininus m claudus marcellus creo


consul sex milia fere passuum inde posuit castra. eo legati Athenienses primum ad P. Scipionem praegressum agmen, sicut ante dictum est, deinde ad consulem venerunt, deprecantes pro Aetolis. clementius responsum ab Africano tulerunt, qui causam relinquendi honeste Aetolici belli quaerens Asiam et regem Antiochum spectabat, iusseratque Athenienses non Romanis solum, ut pacem bello praeferrent, sed etiam Aetolis persuadere. celeriter auctoribus Atheniensibus frequens ab Hypata legatio Aetolorum venit, et spem pacis eis sermo etiam Africani, quem priorem adierunt, auxit, commemorantis multas gentes populosque in Hispania prius, deinde in Africa in fidem suam venisse; in omnibus se maiora clementiae benignitatisque quam virtutis bellicae monumenta reliquisse. perfecta videbatur res, cum aditus consul idem illud responsum rettulit, quo fugati ab senatu erant. eo tamquam novo cum icti Aetoli essent — nihil enim nec legatione Atheniensium nec placido Africani responso profectum videbant —, referre ad suos dixerunt velle. reditum inde Hypatam est, nec consilium expediebatur: nam neque, unde mille talentum daretur, erat, et permisso libero arbitrio ne in corpora sua saeviretur, metuebant. redire itaque eosdem legatos ad consulem et Africanum iusserunt et petere, ut, si dare vere pacem, non tantum ostendere, frustrantes spem miserorum, vellent, aut ex summa pecuniae demerent aut permissionem extra civium corpora fieri iuberent. nihil impetratum ut mutaret consul; et ea quoque irrita legatio dimissa est. secuti et Athenienses sunt; et princeps legationis eorum Echedemus fatigatos tot repulsis Aetolos et complorantis inutili lamentatione fortunam gentis ad spem revocavit auctor indutias sex mensium petendi, ut legatos mittere Romam possent: dilationem nihil ad praesentia mala, quippe quae ultima essent, adiecturam; levari per multos casus tempore interposito praesentis clades posse. auctore Echedemo idem missi; prius P. Scipione convento, per eum indutias temporis eius, quod petebant, ab consule impetraverunt. et soluta obsidione Amphissae M'. Acilius tradito consuli exercitu provincia decessit, et consul ab Amphissa Thessaliam repetit, ut per Macedoniam Thraeciamque duceret in Asiam.

consul sex mille fere passus inde pono castrum is legatus atheniensis primus ad p scipio praegredior agmen sicut ante dico sum deinde ad consul venio deprecor pro aetolus clemens responsum ab africanus fero qui causa relinquo honestus aetolicus bellum quaero asia et rex antiochus specto jubeo atheniensis non romanus solus ut pax bellum praefero sed etiam aetolus persuadeo celer auctor atheniensis frequens ab hypate legatio aetolus venio et spes pax is sermo etiam africanus qui prior adeo augeo commemoro multus gens populus in hispania prior deinde in africanus in fides suus venio in omnis sui magnus clementia benignitas quam virtus bellicus monumentum relinquo perficio video res cum aditus consul idem ille responsum refero quo fugo ab senatus sum is tamquam novo cum icti aetolus sum nihil enim neque legatio atheniensis neque placidus africanus respondeo proficiscor video refero ad suus dico volo redeo inde hypata sum neque consilium expedio nam neque unde mille talentum do sum et permitto liber arbitrium ne in corpus suus saevio metuo redeo itaque idem legatus ad consul et africanus jubeo et peto ut si do verus pax non tantus ostendo frustro spes miserum volo aut ex summus pecunia demo aut permissio extra civis corpus fio iubeo nihil impetro ut muto consul et is quoque irrito legatio dimitto sum sequor et atheniensis sum et princeps legatio is echedemus fatigo tot repello aetoli et comploro inutilis lamentatio fortuna gens ad spes revoco auctor indutiae sex mensis peto ut legatus mitto roma possum dilatio nihil ad praesens malus quippe qui ulter sum adicio levaris per multus casus tempus interpono praesum clades possum auctor echedemo idem mitto prior p scipio convenio per is indutiae tempus is qui peto ab consul impetro et solvo obsidio amphissa m acilius trado consul exercitus provincia decedo et consul ab amphissa thessalia repeto ut per macedonia thraeciamque duco in asia


magnam Romanis laetitiam prius victoriae nuntius, deinde adventus attulit Rhodiorum; et apparebat, si Rhodiis ea cura dempta fuisset, vacuos eos tuta eius regionis maria praestaturos. sed profectio Antiochi ab Sardibus, ne opprimerentur maritimae urbes, abscedere custodia Ioniae atque Aeolidis prohibuit: Pamphilidam cum quattuor navibus tectis ad eam classem, quae circa Patara erat, miserunt. Antiochus non civitatium modo, quae circa se erant, contrahebat praesidia, sed ad Prusiam Bithyniae regem legatos miserat litterasque, quibus transitum in Asiam Romanorum increpabat: venire eos ad omnia regna tollenda, ut nullum usquam orbis terrarum nisi Romanum imperium esset; Philippum, Nabim expugnatos; se tertium peti; ut quisque proximus ab oppresso sit, per omnis velut continens incendium pervasurum; ab se gradum in Bithyniam fore, quando Eumenes in voluntariam servitutem concessisset. his motum Prusiam litterae Scipionis consulis, sed magis fratris eius Africani, ab suspicione tali averterunt, qui praeter consuetudinem perpetuam populi Romani augendi omni honore regum sociorum maiestatem, domesticis ipse exemplis Prusiam ad promerendam amicitiam suam compulit: regulos se acceptos in fidem in Hispania reges reliquisse; Masinissam non in patrio modo locasse regno, sed in Syphacis, a quo ante expulsus fuisset, regnum imposuisse; et esse eum non Africae modo regum longe opulentissimum, sed toto in orbe terrarum cuivis regum vel maiestate vel viribus parem. Philippum et Nabim, hostis et bello superatos ab T. Quinctio , tamen in regno relictos. Philippo quidem anno priore etiam stipendium remissum et filium obsidem redditum; et quasdam civitates extra Macedoniam patientibus Romanis imperatoribus recepisse eum. in eadem dignitate et Nabim futurum fuisse, nisi eum suus primum furor, deinde fraus Aetolorum absumpsisset. maxime confirmatus est animus regis, postquam ad eum C. Livius , qui praetor ante classi praefuerat, legatus ab Roma venit et edocuit, quanto et spes victoriae certior Romanis quam Antiocho et amicitia sanctior firmiorque apud Romanos futura esset.

magnus romanus laetitia prior victoria nuntius deinde advenio affero rhodius et appareo si rhodius is cura dempta sum vacuus is tueor is regio mare praesto sed profectio antiochus ab sardibus ne opprimo maritimus urbs abscedo custodia ionia atque aeolides prohibeo pamphilidam cum quattuor navis tectum ad is classis qui circa patara sum mitto antiochus non civitas modo qui circa sui sum contraho praesidium sed ad prusia bithynia rex legatus mitto littera qui transeo in asia romanus increpo venio is ad omnis regnum tollo ut nullus usquam orbis terra nisi romanus imperium sum philippus nabis expugno sui tertius peto ut quisque proximus ab opprimo sum per omnis velut contineo incendium pervasurum ab sui gradus in bithynia sum quando eumenes in voluntarius servitus concedo hic motus prusia littera scipio consul sed magis frater is africanus ab suspicio talis averto qui praeter consuetudo perpetuus populus romanus augeo omnis honor rex socius maiestas domesticus ipse exemplum prusia ad promereo amicitia suus compello regulus sui accipio in fides in hispania rex relinquo masinissa non in patrius modo loco regnum sed in syphacis ab quo ante expello sum regnum impono et sum is non africa modo rex longus opulens sed totus in orbis terra quivis rex vel maiestas vel vis par philippus et nabis hostis et bellum supero ab t quintius tamen in regnum relinquo philippus quidem annus prior etiam stipendium remitto et filius obsidem reddo et quidam civitas extra macedonia patior romanus imperator recipio is in idem dignitas et nabis sum sum nisi is suus primus furor deinde fraus aetolus absumo magnus confirmo sum animus rex postquam ad is que livius qui praetor ante classis praesum legatus ab roma venio et edoceo quantus et spes victoria certus romanus quam antiochus et amicitia sancio firmus apud romanus sum sum


L. Cornelio Scipione C. Laelio consulibus nulla prius secundum religiones acta in senatu res est quam de Aetolis. et legati eorum institerunt, quia brevem indutiarum diem habebant, et ab T. Quinctio , qui tum Romam ex Graecia redierat, adiuti sunt. Aetoli, ut quibus plus in misericordia senatus quam in causa spei esset, suppliciter egerunt, veteribus benefactis nova pensantes maleficia. ceterum et praesentes interrogationibus undique senatorum, confessionem magis noxae quam responsa exprimentium, fatigati sunt, et excedere curia iussi magnum certamen praebuerunt. plus ira quam misericordia in causa eorum valebat, quia non ut hostibus modo, sed tamquam indomitae et insociabili genti suscensebant. per aliquot dies cum certatum esset, postremo neque dari neque negari pacem placuit; duae condiciones iis latae sunt: vel senatui liberum arbitrium de se permitterent, vel mille talentum darent eosdemque amicos atque inimicos haberent. exprimere cupientibus, quarum rerum in se arbitrium senatui permitterent, nihil certi responsum est. ita infecta pace dimissi urbe eodem die, Italia intra quindecim dies excedere iussi.

l cornelius scipio que laelius consul nullus prior secundus religio ago in senatus res sum quam de aetolus et legatus is insto quia brevis indutiaris dies habeo et ab t quintius qui tum roma ex graecia redeo adjuvo sum aetolus ut qui multus in misericordia senatus quam in causa spes sum supplex egero vetus benefacio novo penso maleficium ceterum et praesens interrogatio undique senator confessio magis noxa quam respondeo exprimo fatigo sum et excedo curia iubeo magnus certamen praebeo multus ira quam misericordia in causa is valeo quia non ut hostis modo sed tamquam indomitus et insociabilis gens suscenseo per aliquot dies cum certas sum postremo neque do neque negaris pax placeo duo condicio is fero sum vel senatus liber arbitrium de sui permitto vel mille talentum do idem amicus atque inimicus habeo exprimo cupio qui res in sui arbitrium senatus permitto nihil certus responsum sum ita inficio pax dimitto urbs idem dies italia intra quindecim dies excedo iubeo


Antiochus postquam Romanos ad tuendum Adramytteum venisse audivit, ea quidem urbe abstinuit; depopulatus agros Peraeam inde, coloniam Mitylenaeorum, expugnavit. Cotton et Corylenus et Aphrodisias et Priene primo impetu captae sunt. inde per Thyatira Sardis rediit. Seleucus in ora maritima permanens aliis terrori erat, aliis praesidio. classis Romana cum Eumene Rhodiisque Mitylenen primo, inde retro, unde profecta erat, Elaeam redit. inde Phocaeam petentes ad insulam, quam Bacchium vocant — imminet urbi Phocaeensium — appulerunt et, quibus ante abstinuerant templis signisque — egregie autem exornata insula erat —, cum hostiliter diripuissent, ad ipsam urbem transmiserunt. eam divisis inter se partibus cum oppugnarent et videretur sine operibus, armis scalisque capi posse, missum ab Antiocho praesidium trium milium armatorum cum intrasset urbem, extemplo oppugnatione omissa classis ad insulam se recepit nihil aliud quam depopulato circa urbem hostium agro. Inde placuit Eumenen domum dimitti et praeparare consuli atque exercitui, quae ad transitum Hellesponti opus essent, Romanam Rhodiamque classem redire Samum atque ibi in statione esse, ne Polyxenidas ab Epheso moveret. rex Elaeam, Romani ac Rhodii Samum redierunt. ibi M. Aemilius frater praetoris decessit.

antiochus postquam romanus ad tueor adramytteum venio audio is quidem urbs abstineo depopulor ager peraea inde colonia mitylenaeorum expugno cotton et corylenus et aphrodisias et priene primus impetus capio sum inde per thyatira sardus redeo seleucus in os maritimus permaneo alius terror sum alius praesidium classis romanus cum eumenes rhodius mitylenen primus inde retro unde proficio sum elaea redeo inde phocaea peto ad insula quam bacchius voco immineo urbs phocaeensis appello et qui ante abstineo templum signum egregius autem exorno insula sum cum hostilis diripio ad ipse urbs transmitto is divido inter sui pars cum oppugno et video sine opus arma scala capio possum mitto ab antiochus praesidium tres mille armator cum intro urbs extemplo oppugnatio omitto classis ad insula sui recipio nihil alius quam depopulor circa urbs hostis ager indus placeo eumenes domus dimitto et praepararis consul atque exercitus qui ad transeo hellespontus opus sum romanus rhodius classis redeo samos atque ibi in statio sum ne polyxenidas ab ephesus moveo rex elaea romanus atque rhodius samos redeo ibi m aemilius frater praetor decedo