Ab urbe condita libri, erklärt von M. Weissenborn, books 35-38 - 37

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


eodem fere tempore et Cn. Manlius consul in Asiam et Q. Fabius Labeo praetor ad classem venit. ceterum consuli non deerat cum Gallis belli materia; mare pacatum erat devicto Antiocho. cogitanti Q. Fabio , cui rei potissimum insisteret, ne otiosam provinciam habuisse videri posset, optimum visum est in Cretam insulam traicere. Cydoniatae bellum adversus Gortynios Gnosiosque gerebant, et captivorum Romanorum atque Italici generis magnus numerus in servitute esse per totam insulam dicebatur. classe ab Epheso profectus cum primum Cretae litus attigit, nuntios circa civitates misit, ut armis absisterent captivosque in suis quaeque urbibus agrisque conquisitos reducerent, et legatos mitterent ad se, cum quibus de rebus ad Cretensis pariter Romanosque pertinentibus ageret. nihil magnopere ea Cretenses moverunt; captivos praeter Gortynios nulli reddiderunt. Valerius Antias ad quattuor milia captivorum, quia belli minas timuerint, ex tota insula reddita scripsit; eamque causam Fabio, cum rem nullam aliam gessisset, triumphi navalis impetrandi ab senatu fuisse. a Creta Ephesum Fabius redit; inde tribus navibus in Thraciae oram missis ab Aeno et Maronia praesidia Antiochi deduci iussit, ut in libertate eae civitates essent.

idem fere tempus et cn manlius consul in asia et q fabius labeo praetor ad classis venio ceterum consul non desum cum gallus bellum materia mare pacatum sum devinco antiochus cogito q fabius qui res potis insisto ne otiosus provincia habeo video possum bonus video sum in creta insula traicio cydoniatae bellum adverro gortynii gnosii gero et captivus romanus atque italicus genus magnus numerus in servitus sum per totus insula dico classis ab ephesus proficiscor cum primus creta litus attigo nuntius circa civitas mitto ut arma absisto captivus in suus quisque urbs ager conquaero reduco et legatus mitto ad sui cum qui de res ad cretensis pariter romanus pertineo ago nihil magnopere is cretensis moveo captivus praeter gortynii nullus reddo valerius antius ad quattuor mille captivus quia bellum minae timeo ex totus insula reddo scribo eo causa fabius cum res nullus alius gero triumphus naval impetro ab senatus sum ab creta ephesus fabius redeo inde tres navis in thracia ora mitto ab aenus et maronea praesidium antiochus deduco iubeo ut in libertas is civitas sum


legatus postquam nihil aequi in consilio impetrare se censebat, privatim — sic enim imperatum erat — P. Scipionis temptare animum est conatus. omnium primum filium ei sine pretio redditurum regem dixit; deinde ignarus et animi Scipionis et moris Romani, auri pondus ingens pollicitus est, et nomine tantum regio excepto societatem omnis regni, si per eum pacem impetrasset. ad ea Scipio: “quod Romanos omnis, quod me, ad quem missus es, ignoras, minus miror, cum te fortunam eius, a quo venis, ignorare cernam. Lysimachia tenenda erat, ne Chersonesum intraremus, aut ad Hellespontum obsistendum, ne in Asiam traiceremus, si pacem tamquam ab sollicitis de belli eventu petituri eratis: concesso vero in Asiam transitu et non solum frenis, sed etiam iugo accepto quae disceptatio ex aequo, cum imperium patiendum sit, relicta est? ego ex munificentia regia maximum donum filium habebo; aliis, deos precor, ne umquam fortuna egeat mea; animus certe non egebit. pro tanto in me munere gratum me in se esse sentiet, si privatam gratiam pro privato beneficio desiderabit; publice nec habebo quicquam ab illo nec dabo. quod in praesentia dare possim, fidele consilium est. abi, nuntia meis verbis, bello absistat, pacis condicionem nullam recuset. ” nihil ea moverunt regem, tutam fore belli aleam ratum, quando perinde ac victo iam sibi leges dicerentur. omissa igitur in praesentia mentione pacis totam curam in belli apparatum intendit.

legatus postquam nihil aequum in consilium impetro sui censeo privatim sic enim impero sum p scipio tento animus sum conor omnis primus filius is sine pretium reddo rex dico deinde ignarus et animus scipio et mos romanus aurum pondus ingens polliceor sum et nomen tantus regius excipio societas omnis regnum si per is pax impetro ad is scipio qui romanus omnis qui ego ad qui mitto sum ignoro paruus miro cum tu fortuna is ab quo venio ignoro cerno lysimachia teneo sum ne cherronesus intro aut ad hellespontus obsisto ne in asia traicio si pax tamquam ab sollicitus de bellum evenio peto sum concedo verus in asia transeo et non solus frenum sed etiam iugum accipio qui disceptatio ex aequus cum imperium patior sum relinquo sum ego ex munificentia regius magnus donum filius habeo alius deus precor ne umquam fortuna egeo meus animus certus non egeo pro tantus in ego munus gratus ego in sui sum sentio si privo gratia pro privo beneficium desidero publicus neque habeo quisquam ab ille neque do qui in praesens do possum fidelis consilium sum abeo nuntia meus verbum bellum absisto pax condicio nullus recuso nihil is moveo rex tueor sum bellum alea reor quando perinde atque vinco iam sui lex dico omitto igitur in praesens mentio pax totus cura in bellum appario intendo


regia acies varia magis multis gentibus, dissimilitudine armorum auxiliorumque erat. decem et sex milia peditum more Macedonum armati fuere, qui phalangitae appellabantur. haec media acies fuit, in fronte in decem partes divisa; partes eas interpositis binis elephantis distinguebat; a fronte introrsus in duos et triginta ordines armatorum acies patebat. hoc et roboris in regiis copiis erat, et perinde cum alia specie tum eminentibus tantum inter armatos elephantis magnum terrorem praebebat. ingentes ipsi erant; addebant speciem frontalia et cristae et tergo impositae turres turribusque superstantes praeter rectorem quaterni armati. ad latus dextrum phalangitarum mille et quingentos Gallograecorum pedites opposuit. his tria milia equitum loricatorum — cataphractos ipsi appellant — adiunxit. addita his ala mille ferme equitum; agema eam vocabant; Medi erant, lecti viri, et eiusdem regionis mixti multarum gentium equites. continens his grex sedecim elephantorum est oppositus in subsidiis. ab eadem parte, paulum producto cornu, regia cohors erat; argyraspides a genere armorum appellabantur; Dahae deinde, equites sagittarii, mille et ducenti; tum levis armatura, trium milium, pari ferme numero, pars Cretenses pars Tralles; duo milia et quingenti Mysi sagittarii his adiuncti erant. extremum cornu claudebant quattuor milia, mixti Cyrtii funditores et Elymaei sagittarii. ab laevo cornu phalangitis adiuncti erant Gallograeci pedites mille et quingenti et similiter his armati duo milia Cappadocum — ab Ariarathe missi erant regi —; inde auxiliares mixti omnium generum, duo milia septingenti, et tria milia cataphractorum equitum et mille alii equites, regia ala levioribus tegumentis suis equorumque, alio haud dissimili habitu: Syri plerique erant Phrygibus et Lydis immixti. ante hunc equitatum falcatae quadrigae et cameli. quos appellant dromadas. his insidebant Arabes sagittarii, gladios tenuis habentes longos quaterna cubita, ut ex tanta altitudine contingere hostem possent. inde alia multitudo, par ei, quae in dextro cornu erat: primi Tarentini, deinde Gallograecorum equitum duo milia et quingenti, inde Neocretes mille et eodem armatu Cares et Cilices mille et quingenti et totidem Tralles et quattuor milia caetratorum: Pisidae erant et Pamphylii et Lycii; tum Cyrtiorum et Elymaeorum paria in dextro cornu locatis auxilia, et sedecim elephanti modico intervallo distantes. rex ipse in dextro cornu erat; Seleucum filium et Antipatrum fratris filium in laevo praeposuit; media acies tribus permissa, Minnioni et Zeuxidi et Philippo, magistro elephantorum.

regius acies vario magis multus gens dissimilitudo armus auxilia sum decem et sex mille pedes mos macedones armatus sum qui phalangitae appello hic medius acies sum in frons in decem pars divido pars is interpono bini elephantus distinguo ab frons introrsum in duo et triginta ordo armator acies pateo hic et robur in regius copia sum et perinde cum alius species tum emineo tantus inter armatus elephantus magnus terror praebeo ingens ipse sum addo species frontalia et crista et tergum impono turris turris supersto praeter rector quaterni armatus ad latus dexter phalangitaris mille et quingenti gallograeci pedito oppono hic tres mille eques loricator cataphracti ipse appello adjungo addo hic ala mille ferme eques agema is voco medus sum lego vir et idem regio misceo multus gens eques contineo hic grex sedecim elephantor sum oppono in subsidium ab idem pars paulus produco cornu regius cohors sum argyraspis ab genus armus appello dahae deinde eques sagittarius mille et ducenti tum levis armo tres mille par ferme numerus pars cretensis pars tralles duo mille et quingenti mysus sagittarius hic adjungo sum exter cornu claudo quattuor mille misceo cyrtaei funditor et elymaei sagittarius ab laevus cornu phalangitae adjungo sum gallograeci pedito mille et quingenti et similis hic armatus duo mille cappadocus ab ariarathes mitto sum rex inde auxiliaris misceo omnis gener duo mille septingenti et tres mille cataphractor eques et mille alius eques regius ala levis tegumentum suus equus alius haud dissimilis habitus syrus plerusque sum phryges et lydi immisceo ante hic equitas falcatus quadrigae et camelis qui appello dromadas hic insideo arabs sagittarius gladius tenuis habeo longus quaterni cubo ut ex tantus altitudo contingo hostis possum inde alius multitudo par is qui in dexter cornu sum primus tarentinus deinde gallograeci eques duo mille et quingenti inde neocretes mille et idem armo caris et cilices mille et quingenti et totidem tralles et quattuor mille caetrator pisida sum et pamphylius et lycium tum cyrtaei et elymaei par in dexter cornu loco auxilium et sedecim elephantus modicus intervallum disto rex ipse in dexter cornu sum seleucus filius et antipater frater filius in laevus praepono medius acies tres permitto minnio et zeuxidi et philippus magister elephantor


Rhodii celebratis exsequiis adversus classem, quam fama erat ex Syria venire, tredecim suis navibus et una Coa quinqueremi, altera Cnidia Rhodum, ut ibi in statione essent, profecti sunt. biduo ante, quam Eudamus cum classe ab Samo veniret, tredecim ab Rhodo naves cum Pamphilida praefecto adversus eandem Syriacam classem missae adsumptis quattuor navibus, quae Cariae praesidio erant, oppugnantibus regiis Daedala et quaedam alia Peraeae castella obsidione exemerunt. Eudamum confestim exire placuit. additae huic quoque sunt ad eam classem, quam habebat, sex apertae naves. profectus cum, quantum accelerare poterat, maturasset, ad portum, quem Megisten vocant, praegressos consequitur. inde uno agmine Phaselidem cum venissent, optimum visum est ibi hostem opperiri. in confinio Lyciae et Pamphyliae Phaselis est; prominet penitus in altum conspiciturque prima terrarum Rhodum a Cilicia petentibus et procul navium praebet prospectum. eo maxime, ut in obvio classi hostium essent, electus locus est; ceterum, quod non providerunt, et loco gravi et tempore anni — medium enim aestatis erat —, ad hoc insolito odore ingruere morbi vulgo, maxime in remiges, coeperunt. cuius pestilentiae metu profecti cum praeterveherentur Pamphylium sinum, ad Eurymedontem amnem appulsa classe audiunt ab Aspendiis ad Sidam hostis esse. tardius navigaverant regii adverso tempore etesiarum, quod velut statum favoniis ventis est. Rhodiorum duae et triginta quadriremes et quattuor triremes fuere; regia classis septem et triginta maioris formae navium erat, in quibus tres hepteres, quattuor hexeres [habebat]. praeter has decem triremes erant. et hi adesse hostis ex specula quadam cognoverunt. utraque classis postero die luce prima, tamquam eo die pugnatura, e portu movit; et postquam superavere Rhodii promunturium, quod ab Sida prominet in altum, extemplo et conspecti ab hostibus sunt et ipsi eos viderunt. ab regiis sinistro cornu, quod ab alto obiectum erat, Hannibal, dextro Apollonius, purpuratorum unus, praeerat; et iam in frontem derectas habebant naves. Rhodii longo agmine veniebant: prima praetoria navis Eudami erat; cogebat agmen Chariclitus; Pamphilidas mediae classi praeerat. Eudamus postquam hostium aciem instructam et paratam ad concurrendum vidit, et ipse in altum evehitur, et deinceps quae sequebantur servantes ordinem in frontem derigere iubet. ea res primo tumultum praebuit: nam nec sic in altum evectus erat, ut ordo omnium navium ad terram explicari posset, et festinans ipse praepropere cum quinque solis navibus Hannibali occurrit; ceteri quia in frontem derigere iussi erant, non sequebantur. extremo agmini loci nihil ad terram relicti erat; trepidantibusque iis inter se iam in dextro cornu adversus Hannibalem pugnabatur. sed momento temporis et navium virtus et usus rei maritimae terrorem omnem Rhodiis dempsit. nam et in altum celeriter evectae naves locum post se quaeque venienti ad terram dedere, et si qua concurrerat rostro cum hostium nave, aut proram lacerabat, aut remos detergebat, aut libero inter ordines discursu praetervecta in puppim impetum dabat. maxime exterruit hepteris regia a multo minore Rhodia nave uno ictu demersa: itaque iam haud dubie dextrum cornu hostium in fugam inclinabat. Eudamum in alto multitudine navium maxime Hannibal, ceteris omnibus longe praestantem, urgebat, et circumvenisset, ni signo sublato ex praetoria nave, quo dispersam classem in unum colligi mos erat, omnes quae in dextro cornu vicerant naves ad opem ferendam suis concurrissent. tum et Hannibal quaeque circa eum naves erant capessunt fugam; nec insequi Rhodii ex magna parte aegris et ob id celerius fessis remigibus potuerunt. cum in alto, ubi substiterant, cibo reficerent vires, contemplatus Eudamus hostis claudas mutilatasque naves apertis navibus remulco trahentis, viginti paulo amplius integras abscedentis, e turri praetoriae navis silentio facto “exsurgite” inquit “et egregium spectaculum capessite oculis. ” consurrexere omnes, contemplatique trepidationem fugamque hostium [ac] prope una voce omnes, ut sequerentur, exclamaverunt. ipsius Eudami multis ictibus vulnerata navis erat; Pamphilidam et Chariclitum insequi, quoad putarent tutum, iussit. aliquamdiu secuti sunt; postquam terrae appropinquabat Hannibal, veriti, ne includerentur vento in hostium ora, ad Eudamum revecti hepterem captam, quae primo concursu icta erat, aegre Phaselidem pertraxerunt. inde Rhodum non tam victoria laeti, quam alius alium accusantes, quod, cum potuisset, non omnis submersa aut capta classis hostium foret, redierunt. Hannibal, ictus uno proelio adverso, ne tum quidem praetervehi Lyciam audebat, cum coniungi veteri regiae classi quam primum cuperet et ne id ei facere liberum esset, Rhodii Chariclitum cum viginti navibus rostratis ad Patara et Megisten portum miserunt. Eudamum cum septem navibus maximis ex ea classe, cui praefuerat, Samum redire ad Romanos iusserunt, ut, quantum consilio, quantum auctoritate valeret, compelleret Romanos ad Patara expugnanda.

rhodius celebro exsequiae adverro classis quam fama sum ex syria venio tredecim suus navis et unus cous quinqueremis alter cnidia rhodos ut ibi in statio sum proficiscor sum biduus ante quam eudamus cum classis ab samos venio tredecim ab rhodos navo cum pamphilida praeficio adverro idem syriacus classis mitto adsumo quattuor navis qui caria praesidium sum oppugno regius daedalus et quidam alius peraea castellum obsidio eximo eudamum confestim exeo placeo addo hic quoque sum ad is classis quam habeo sex aperio navo proficiscor cum quantus acceleraris possum maturo ad portus qui megiste voco praegredior consequor inde unus agmen phaselis cum venio bonus video sum ibi hostis opperior in confinis lycia et pamphylia phaselis sum promineo penitus in altus conspicio primus terra rhodos ab cilicium peto et procul navis praebeo prospicio is magnus ut in obvius classis hostis sum eligo locus sum ceterum qui non provideo et locus gravis et tempus annus medius enim aestas sum ad hic insolitus odor ingruo morbus vulgo magnus in remex coepio qui pestilentia metus proficiscor cum praeterveherentur pamphylius sinum ad eurymedon amnis appello classis audio ab aspendius ad sida hostis sum tardus navigo regius adverso tempus etesiaris qui velut status favoniis venio sum rhodius duo et triginta quadriremis et quattuor triremis sum regius classis septem et triginta magnus forma navis sum in qui tres hepteris quattuor hexeris habeo praeter hic decem triremis sum et hic adsum hostis ex speculum quidam cognosco uter classis posterus dies lux primus tamquam is dies pugno e portus moveo et postquam supero rhodius promunturium qui ab sida promineo in altus extemplo et conspicio ab hostis sum et ipse is video ab regius sinister cornu qui ab altus obicio sum hannibal dexter apollonius purpurator unus praesum et iam in frons derecingo habeo navo rhodius longus agmen venio primus praetorius navus eudami sum cogo agmen chariclitus pamphilidas medius classis praesum eudamus postquam hostis acies instruo et paro ad concurro video et ipse in altus eveho et deinceps qui sequor servo ordo in frons derigeo iubeo is res primus tumultus praebeo nam neque sic in altus eveho sum ut ordo omnis navis ad terra explicaris possum et festino ipse praeproperus cum quinque sol navis hannibal occurro ceterus quia in frons derigeo iubeo sum non sequor exter agmen locus nihil ad terra relinquo sum trepido is inter sui iam in dexter cornu adverro hannibal pugno sed momentum tempus et navis virtus et utor res maritimus terror omnis rhodius demo nam et in altus celer eveho navo locus post sui quisque venio ad terra do et si qui concurro rostrum cum hostis navus aut prora lacero aut remus detergeo aut liber inter ordo discursus praetervehor in puppis impetus do magnus exterreo hepteris regius ab multus paruus rhodius navus unus ictus demergo itaque iam haud dubius dexter cornu hostis in fuga inclino eudamum in altus multitudo navis magnus hannibal ceterus omnis longus praesto urgeo et circumvenio ni signum tollo ex praetorius navus quo dispermulceo classis in unus colligo mos sum omnis qui in dexter cornu vinco navo ad ops fero suus concurro tum et hannibal quisque circa is navo sum capesso fuga neque insequor rhodius ex magnus pars aeger et ob is celer fatisco remex possum cum in altus ubi substiterant cibus reficio vireo contemplo eudamus hostis claudo mutilo navo apertus navis remulcum traho viginti paulus amplus integer abscedo e turris praetorius navus silentium facio exsurgo inquam et egregius spectaculum capesso oculus consurgo omnis contemplo trepidatio fuga hostis atque prope unus vox omnis ut sequor exclamo ipse eudami multus ictus vulnero navus sum pamphilidam et chariclitum insequor quoad puto tueor iubeo aliquamdiu sequor sum postquam terra appropinquo hannibal vereor ne includo venio in hostis os ad eudamum reveho hepteris capio qui primus concursus iacio sum aeger phaselis pertraho inde rhodos non tam victoria laetus quam alius alius accuso qui cum possum non omnis submergo aut capio classis hostis sum redeo hannibal iacio unus proelium adverso ne tum quidem praetervehor lycia audeo cum conjungo vetus regia classis quam primus cupio et ne is is facio liber sum rhodius chariclitum cum viginti navis rostratus ad patara et megiste portus mitto eudamum cum septem navis magnus ex is classis qui praesum samos redeo ad romanus jubeo ut quantus consilium quantus auctoritas valeo compello romanus ad patara expugno


Regillus Aemilius post victoriam navalem profectus Ephesum, derectis ante portum navibus, cum confessionem ultimam concessi maris hosti expressisset, Chium, quo ante navale proelium cursum ab Samo intenderat, navigat. ibi naves in proelio quassatas cum refecisset, L. Aemilium Scaurum cum triginta navibus Hellespontum ad exercitum traiciendum misit, Rhodios parte praedae et spoliis navalibus decoratos domum redire iubet. Rhodii impigre praevertere ad traiciendas copias consulis [iere]; atque eo quoque functi officio, tum demum Rhodum rediere. classis Romana ab Chio Phocaeam traiecit. in sinu maris intimo posita haec urbs est, oblonga forma; duum milium et quingentorum passuum spatium murus amplectitur, coit deinde ex utraque parte in artiorem velut cuneum; Lamptera ipsi appellant. mille et ducentos passus ibi latitudo patet; inde lingua in altum mille passuum excurrens medium fere sinum velut nota distinguit; ubi cohaeret faucibus angustis, duos in utramque regionem versos portus tutissimos habet. qui in meridiem vergit, Naustathmon ab re appellant, quia ingentem vim navium capit; alter prope ipsum Lamptera est. hos portus tutissimos cum occupasset Romana classis, priusquam aut scalis aut operibus moenia adgrederetur, mittendos censuit praetor, qui principum magistratuumque animos temptarent. postquam obstinatos vidit, duobus simul locis oppugnare est adortus. altera pars infrequens aedificiis erat; templa deum aliquantum tenebant loci; ea prius ariete admoto quatere muros turresque coepit; dein cum eo multitudo occurreret ad defendendum, altera quoque parte admotus aries; et iam utrimque sternebantur muri. ad quorum casum cum impetum Romani milites per ipsam stragem ruinarum facerent, alii scalis etiam ascensum in muros temptarent, adeo obstinate restitere oppidani, ut facile appareret plus in armis et virtute quam in moenibus auxilii esse. coactus ergo periculo militum praetor receptui cani iussit, ne obiceret incautos furentibus desperatione ac rabie. dirempto proelio, ne tum quidem ad quietem versi, sed undique omnes ad munienda et obmolienda, quae ruinis strata erant, concurrerunt. huic operi intentis supervenit Q. Antonius a praetore missus, qui castigata pertinacia eorum maiorem curam Romanis quam illis ostenderet esse, ne in perniciem urbis pugnaretur; si absistere furore vellent, potestatem iis dari eadem condicione, qua prius C. Livii in fidem venissent, se tradendi. haec cum audissent, quinque dierum spatio ad deliberandum sumpto, temptata interim spe auxilii ab Antiocho, postquam legati missi ad regem nihil in eo praesidii esse retulerant, tum portas aperuerunt, pacti, ne quid hostile paterentur. cum signa in urbem inferrentur et pronuntiasset praetor parci se deditis velle, clamor undique est sublatus, indignum facinus esse, Phocaeensis, numquam fidos socios, semper infestos hostis, impune eludere. ab hac voce velut signo a praetore dato ad diripiendam urbem passim discurrunt. Aemilius primo resistere et revocare dicendo captas, non deditas diripi urbes, et in iis tamen imperatoris, non militum arbitrium esse. postquam ira et avaritia imperio potentiora erant, praeconibus per urbem missis liberos omnes in forum ad se convenire iubet, ne violarentur; et in omnibus, quae ipsius potestatis fuerunt, fides constitit praetoris: urbem agrosque et suas leges iis restituit; et, quia hiems iam appetebat, Phocaeae portus ad hibernandum classi delegit.

regillus aemilius post victoria naval proficiscor ephesus derecingo ante portus navis cum confessio ulter concedo mare hostis exprimo chius quo ante naval proelium cursus ab samos intendo navigo ibi navo in proelium quasso cum reficio l aemilius scaurus cum triginta navis hellespontus ad exercitus traicio mitto rhodii pars praeda et spolium naval decoro domus redeo iubeo rhodius impiger praeverto ad traicio copia consul eo atque is quoque fungor officium tum demum rhodos redeo classis romanus ab chius phocaea transiacio in sinus mare intimo pono hic urbs sum oblongus forma duum mille et quingentor passus spatium murus amplector coeo deinde ex uter pars in artus velut cuneus lamptera ipse appello mille et ducenti patior ibi latitudo pateo inde lingua in altus mille passus excurro medius fere sinum velut nosco distinguo ubi cohaereo fauces angustus duo in uter regio verro portus tueor habeo qui in meridio vergo naustathmos ab res appello quia ingens vis navis capio alter prope ipse lamptera sum hic portus tueor cum occupo romanus classis priusquam aut scalae aut opus moenia aggredior mitto censeo praetor qui princeps magistratus animus tento postquam obstinatus video duo simul locus oppugnaris sum adorior alter pars infrequens aedificium sum templum deus aliquantus teneo locus is prior aries admoueo quatio murus turris coepio deinde cum is multitudo occurro ad defendo alter quoque pars admoveo aries et iam utrimque sterno murus ad qui casus cum impetus romanus miles per ipse strages ruinaris facio alius scalae etiam ascensus in murus tento adeo obstinatus resto oppidanus ut facilis appareo multus in arma et virtus quam in moenia auxilium sum cogo ergo periculum miles praetor receptus canis iubeo ne obicio incautus furo desperatio atque rabies disredimo proelium ne tum quidem ad quies verro sed undique omnis ad munio et obmolior qui ruina sterno sum concurro hic operio intendo supervenio q antonius ab praetor mitto qui castigo pertinacia is magnus cura romanus quam ille ostendo sum ne in pernicies urbs pugno si absisto furor volo potestas is do idem condicio qui prior que livius in fides venio sui trado hic cum audio quinque dies spatium ad delibero sumo tento interim spes auxilium ab antiochus postquam legatus mitto ad rex nihil in is praesidium sum refero tum porta aperio paciscor ne quis hostilis pateo cum signum in urbs infero et pronuntio praetor parcus sui dedo volo clamor undique sum tollo indignus facinus sum phocaeensis numquam fidus socius semper infestus hostis impunis eludo ab hic vox velut signum ab praetor do ad diripio urbs passim discurro aemilius primus resisto et revocaris dico capio non dedo diripio urbs et in is tamen imperator non miles arbitrium sum postquam ira et avaritia imperium potens sum praeco per urbs mitto liber omnis in forum ad sui convenio iubeo ne violo et in omnis qui ipse potestas sum fides consto praetor urbs ager et suus lex is restituo et quia hiems iam appeto phocaea portus ad hiberno classis deligo


auditae deinde et aliae legationes ex Asia sunt. quibus omnibus datum responsum decem legatos more maiorum senatum missurum ad res Asiae disceptandas componendasque: summam tamen hanc fore, ut cis Taurum montem, quae intra regni Antiochi fines fuissent, Eumeni attribuerentur praeter Lyciam Cariamque usque ad Maeandrum amnem; ea ut civitatis Rhodiorum essent; ceterae civitates Asiae, quae Attali stipendiariae fuissent, eaedem vectigal Eumeni penderent; quae vectigales Antiochi fuissent, eae liberae atque immunes essent. decem legatos hos decreverunt: Q. Minucium Rufum L. Furium Purpurionem Q. Minucium Thermum Ap. Claudium Neronem Cn. Cornelium Merulam M. Iunium Brutum L. Aurunculeium L. Aemilium Paulum P. Cornelium Lentulum P. Aelium Tuberonem . his, quae praesentis disceptationis essent, libera mandata; de summa rerum senatus constituit. Lycaoniam omnem et Phrygiam utramque et Mysiam, regias silvas, et Lydiae Ioniaeque extra ea oppida, quae libera fuissent, quo die cum rege Antiocho pugnatum est, et nominatim Magnesiam ad Sipylum, et Cariam, quae Hydrela appellatur, agrumque Hydrelitanum ad Phrygiam vergentem, et castella vicosque ad Maeandrum amnem et oppida, nisi quae libera ante bellum fuissent, Telmesson item nominatim et castra Telmessium, praeter agrum, qui Ptolemaei Telmessii fuisset —: haec omnia, quae supra sunt scripta, regi Eumeni iussa dari. Rhodiis Lycia data extra eundem Telmessum et castra Telmessium et agrum, qui Ptolemaei Telmessii fuisset: haec et ab Eumene et Rhodiis excepta. ea quoque his pars Cariae data, quae propior Rhodum insulam trans Maeandrum amnem est, oppida, vici, castella, agri, qui ad Pisidiam vergunt, nisi quae eorum oppida in libertate fuissent pridie, quam cum Antiocho rege in Asia pugnatum est.

audio deinde et alius legatio ex asia sum qui omnis do responsum decem legatus mos magnus senatus mitto ad res asia discepto compono summa tamen hic sum ut cis taurus mons qui intra regnum antiochus finis sum eumenes attribuo praeter lycia caria usque ad maeander amnis is ut civitas rhodius sum ceterus civitas asia qui attal stipendiarius sum idem vectigal eumenes pendeo qui vectigal antiochus sum is liber atque immunis sum decem legatus hic decerno q minucius rufus l furius purpurio q minucius thermus ap claudius nero cn cornelius merula m junius brutus l aurunculeius l aemilius paulis p cornelius lentulis p aelius tubero hic qui praesum disceptatio sum liber mandatum de summus res senatus constituo lycaonia omnis et phrygia uter et mysia regia silva et lydia ionia extra is oppidum qui liber sum quo dies cum rex antiochus pugno sum et nominatim magnesia ad sipylus et caria qui hydrela appello ager hydrelitanum ad phrygia vergo et castellum vicus ad maeander amnis et oppidum nisi qui liber ante bellum sum telmesson item nominatim et castrum telmesses praeter ager qui ptolemaeus telmessii sum hic omnis qui supra sum scribo rex eumenes iubeo do rhodius lycia do extra idem telmessus et castrum telmesses et ager qui ptolemaeus telmessii sum hic et ab eumenes et rhodius excipio is quoque hic pars caria do qui propior rhodos insula trans maeander amnis sum oppidum vinco castellum ager qui ad pisidia vergo nisi qui is oppidum in libertas sum pridie quam cum antiochus rex in asia pugno sum


grata oratio regis patribus fuit et facile apparebat munifice omnia et propenso animo facturos. interposita Smyrnaeorum brevis legatio est, quia non aderat quidam Rhodiorum. collaudatis egregie Smyrnaeis, quod omnia ultima pati quam se regi tradere maluissent, introducti Rhodii sunt. quorum princeps legationis expositis initiis amicitiae cum populo Romano meritisque Rhodiorum Philippi prius, deinde Antiochi bello “ nihil“ inquit “nobis tota nostra actione, patres conscripti, neque difficilius neque molestius est, quam quod cum Eumene nobis disceptatio est, cum quo uno maxime regum et privatim singulis et, quod magis nos movet, publicum civitati nostrae hospitium est. ceterum non animi nostri, patres conscripti, nos, sed rerum natura, quae potentissima est, disiungit, ut nos liberi etiam aliorum libertatis causam agamus, reges serva omnia et subiecta imperio suo esse velint. utcumque tamen res sese habet, magis verecundia nostra adversus regem nobis obstat, quam ipsa disceptatio aut nobis impedita est aut vobis perplexam deliberationem praebitura videtur. nam si aliter socio atque amico regi et bene merito hoc ipso in bello, de cuius praemiis agitur, honos haberi nullus posset, nisi liberas civitates in servitutem traderetis ei, esset deliberatio anceps, ne aut regem amicum inhonoratum dimitteretis, aut decederetis instituto vestro gloriamque Philippi bello partam nunc servitute tot civitatium deformaretis; sed ab hac necessitate aut gratiae in amicum minuendae aut gloriae vestrae egregie vos fortuna vindicat. est enim deum benignitate non gloriosa magis quam dives victoria vestra, quae vos facile isto velut aere alieno exsolvat. nam et Lycaonia et Phrygia utraque et Pisidia omnis et Chersonesus quaeque circumiacent Europae, in vestra sunt potestate, quarum una quaelibet regi adiecta multiplicare regnum Eumenis potest, omnes vero datae maximis eum regibus aequare. licet ergo vobis et praemiis belli ditare socios et non decedere instituto vestro et meminisse, quem titulum praetenderitis prius adversus Philippum, nunc adversus Antiochum belli, quid feceritis Philippo victo, quid nunc a vobis, non magis quia fecistis, quam quia id vos facere decet, desideretur atque expectetur. alia enim aliis et honesta et probabilis est causa armorum: illi agrum, hi vicos, hi oppida, hi portus oramque aliquam maris ut possideant; vos nec cupistis haec antequam haberetis, nec nunc, cum orbis terrarum in dicione vestra sit, cupere potestis. pro dignitate et gloria apud omne humanum genus, quod vestrum nomen imperiumque iuxta ac deos immortales iam pridem intuetur, pugnastis. quae parare et quaerere arduum fuit, nescio an tueri difficilius sit. gentis vetustissimae nobilissimaeque vel fama rerum gestarum vel omni commendatione humanitatis doctrinarumque tuendam ab servitio regio libertatem suscepistis; hoc patrocinium receptae in fidem et clientelam vestram universae gentis perpetuum vos praestare decet. non, quae in solo [modo] antiquo sunt, Graecae magis urbes sunt quam coloniae earum, illinc quondam profectae in Asiam; nec terra mutata mutavit genus aut mores. certare pio certamine cuiuslibet bonae artis ac virtutis ausi sumus cum parentibus quaeque civitas et conditoribus suis. adistis Graeciae, adistis Asiae urbes plerique: nisi quod longius a vobis absumus, nulla vincimur alia re. Massiliensis, quos, si natura insita velut ingenio terrae vinci posset, iam pridem efferassent tot indomitae circumfusae gentes, in eo honore, in ea merito dignitate audimus apud vos esse, ac si medium umbilicum Graeciae incolerent. non enim sonum modo linguae vestitumque et habitum, sed ante omnia mores et leges et ingenium sincerum integrumque a contagione accolarum servarunt. terminus est nunc imperii vestri mons Taurus; quidquid intra eum cardinem est, nihil longinquum vobis debet videri; quo arma vestra pervenerunt, eodem ius hinc profectum perveniat. barbari, quibus pro legibus semper dominorum imperia fuerunt, quo gaudent, reges habeant; Graeci suam fortunam, vestros animos gerunt. domesticis quondam viribus etiam imperium amplectebantur; nunc imperium, ubi est, ibi ut sit perpetuum, optant; libertatem vestris tueri armis satis habent, quoniam suis non possunt. at enim quaedam civitates cum Antiocho senserunt. et aliae prius cum Philippo, et cum Pyrrho Tarentini; ne alios populos enumerem, Carthago libera cum suis legibus est. huic vestro exemplo quantum debeatis, videte, patres conscripti; inducetis in animum negare Eumenis cupiditati, quod iustissimae irae vestrae negastis. Rhodii et in hoc et in omnibus bellis, quae in illa ora gessistis, quam forti fidelique vos opera adiuverimus, vestro iudicio relinquimus. nunc in pace consilium id adferimus, quod si comprobaritis, magnificentius vos victoria usos esse quam vicisse omnes existimaturi sint.” apta magnitudini Romanae oratio visa est.

gratus oratio rex pater sum et facilis appareo munificus omnis et propendeo animus facio interpono smyrnaeus brevis legatio sum quia non adsum quidam rhodius collaudo egregius smyrnaeus qui omnis ulter patior quam sui rex trado malo introduco rhodius sum qui princeps legatio expono initium amicitia cum populus romanus mereo rhodius philippus prior deinde antiochus bellum nihil inquam nos totus noster actio pater conscribo neque difficilis neque molestus sum quam qui cum eumenes nos disceptatio sum cum quo unus magnus rex et privatim singuli et qui magis nos moveo publicus civitas noster hospitium sum ceterum non animus noster pater conscribo nos sed res natura qui potens sum disjungo ut nos liber etiam alius libertas causa ago rex servo omnis et subiectum imperium suus sum volo utcumque tamen res sui habeo magis verecundia noster adverro rex nos obsto quam ipse disceptatio aut nos impedio sum aut tu perplexus deliberatio praebeo video nam si aliter socius atque amicus rex et bene mereo hic ipse in bellum de qui praemium ago honor habeo nullus possum nisi libero civitas in servitus trado is sum deliberatio anceps ne aut rex amicus inhonoro dimitto aut decedo instituo vester gloria philippus bellum pario nunc servitus tot civitas deformo sed ab hic necessitas aut gratia in amicus minuo aut gloria vester egregius tu fortuna vindico sum enim deus benignitas non gloriosus magis quam dives victoria vester qui tu facilis iste velut aer alienus exsolvo nam et lycaonius et phrygius uter et pisidia omnis et cherronesus quisque circumjaceo europa in vester sum potestas qui unus qui rex adiicio multiplicaris regnum eumenes possum omnis verus do magnus is rex aequaris licet ergo tu et praemium bellum ditaris socius et non decedo instituo vester et memini qui titulis praetendo prior adverro philippus nunc adverro antiochus bellum quis facio philippus vinco quis nunc ab tu non magis quia facio quam quia is tu facio decet desidero atque expecto alius enim alius et honestus et probabilis sum causa armus ille ager hic vicus hic oppidum hic portus ora aliqui mare ut possideo tu neque cupio hic antequam habeo neque nunc cum orbis terra in dicio vester sum cupio possum pro dignitas et gloria apud omnis humanus genus qui vester nomen imperium iuxta atque deus immortalis iam pridem intueor pugno qui paro et quaero arduus sum nescio an tueor difficilis sum gens vetustus nobilis vel fama res gero vel omnis commendatio humanitas doctrina tueor ab servitium regius libertas suscipio hic patrocinium recipio in fides et clientela vester universus gens perpetuus tu praesto decet non qui in solum modo antiquus sum graece magis urbs sum quam colonia is illinc quondam proficio in asia neque terra muto muto genus aut mos certo pius certamen qui bonus ars atque virtus audeo sum cum parens quisque civitas et conditor suus adeo graecia adeo asia urbs plerusque nisi qui longus ab tu absum nullus vincio alius res massilienses qui si natura inquiro velut ingenium terra vinco possum iam pridem effero tot indomitus circumfundo gens in is honor in is mereo dignitas audio apud tu sum atque si medius umbilicus graecia incolo non enim sonus modo lingua vestio et habitus sed ante omnis mos et lex et ingenium sincerus integer ab contagio accolaris servo terminus sum nunc imperium vester mons taurus quisquis intra is cardo sum nihil longinquus tu debeo video quo arma vester pervenio idem ius hinc proficiscor pervenio barbaris qui pro lex semper dominus imperium sum quo gaudeo rex habeo graecum suus fortuna vester animus gero domesticus quondam vis etiam imperium amplector nunc imperium ubi sum ibi ut sum perpetuus opto libertas vester tueor arma satis habeo quoniam suus non possum at enim quidam civitas cum antiochus sentio et alius prior cum philippus et cum pyrrhus tarentinus ne alius populus enumero carthago liber cum suus lex sum hic vester exemplum quantus debeo video pater conscribo induco in animus nego eumenes cupiditas qui justus ira vester nego rhodius et in hic et in omnis bellum qui in ille os gero quam fortis fidelis tu opus adiuverimus vester iudicium relinquo nunc in pax consilium is affero qui si comprobo magnificentius tu victoria utor sum quam vinco omnis existimo sum apto magnitudo romanus oratio video sum


dum haec in Aeolide geruntur, Abydus cum per aliquot dies obsidionem tolerasset praesidio regio tutante moenia, iam omnibus fessis Philota quoque praefecto praesidii permittente magistratus eorum cum Livio de condicionibus tradendae urbis agebant. rem distinebat, quod, utrum armati an inermes emitterentur regii, parum conveniebat. haec agentibus cum intervenisset nuntius Rhodiorum cladis, emissa de manibus res est: metuens enim Livius ne successu tantae rei inflatus Polyxenidas classem, quae ad Canas erat, opprimeret, Abydi obsidione custodiaque Hellesponti extemplo relicta naves, quae subductae Canis erant, deduxit; et Eumenes Elaeam venit. Livius omni classe, cui adiunxerat duas triremes Mitylenaeas, Phocaeam petit. quam cum teneri valido regio praesidio audisset, nec procul Seleuci castra esse, depopulatus maritimam oram, et praeda maxime hominum raptim in naves imposita tantum moratus, dum Eumenes cum classe adsequeretur, Samum petere intendit. Rhodiis primo audita clades simul pavorem simul luctum ingentem fecit: nam praeter navium militumque iacturam, quod floris, quod roboris in iuventute fuerat, amiserant, multis nobilibus secutis inter cetera auctoritatem Pausistrati, quae inter suos merito maxima erat; deinde, quod fraude capti, quod a cive potissimum suo forent, in iram luctus vertit. decem extemplo naves, et diebus post paucis decem alias praefecto omnium Eudamo miserunt, quem aliis virtutibus bellicis haudquaquam Pausistrato parem, cautiorem, quo minus animi erat, ducem futurum credebant. Romani et Eumenes rex in Erythraeam primum classem applicuerunt. ibi noctem unam morati postero die Corycum [Pelorum] promunturium tenuerunt. inde cum in proxima Samiae vellent traicere, non expectato solis ortu, ex quo statum caeli notare gubernatores possent, in incertam tempestatem miserunt. medio in cursu, aquilone in septentrionem verso, exasperato fluctibus mari iactari coeperunt. Polyxenidas Samum petituros ratus hostis, ut se Rhodiae classi coniungerent, ab Epheso profectus primo ad Myonnesum stetit; inde ad Macrin, quam vocant, insulam traiecit, ut praetervehentis classis si quas aberrantis ex agmine naves posset aut postremum agmen opportune adoriretur. postquam sparsam tempestate classem vidit, occasionem primo adgrediendi ratus, paulo post increbrescente vento et maiores iam volvente fluctus, quia pervenire se ad eos videbat non posse, ad Aethaliam insulam traiecit, ut inde postero die Samum ex alto petentis navis adgrederetur. Romani, pars exigua, primis tenebris portum desertum Samiae tenuerunt, classis cetera nocte tota in alto iactata in eundem portum decurrit. ibi ex agrestibus cognito hostium naves ad Aethaliam stare, consilium habitum, utrum extemplo decernerent, an Rhodiam expectarent classem. dilata re — ita enim placuit — Corycum, unde venerant, traiecerunt. Polyxenidas quoque, cum frustra stetisset, Ephesum rediit. tum Romanae naves vacuo ab hostibus mari Samum traiecerunt. eodem et Rhodia classis post dies paucos venit. quam ut expectatam esse appareret, profecti extemplo sunt Ephesum, ut aut decernerent navali certamine, aut, si detractaret hostis pugnam, quod plurimum intererat ad animos civitatium, timoris confessionem exprimerent. contra fauces portus instructa in frontem navium acie stetere. postquam nemo adversus ibat, classe divisa pars in salo ad ostium portus in ancoris stetit, pars in terram milites exposuit. in eos iam ingentem praedam late depopulato agro agentis Andronicus Macedo, qui in praesidio Ephesi erat, iam moenibus appropinquantis eruptionem fecit, exutosque magna parte praedae ad mare ac naves redegit. postero die insidiis medio ferme viae positis ad eliciendum extra moenia Macedonem Romani ad urbem agmine iere; inde, cum ea ipsa suspicio, ne quis exiret, deterruisset, redierunt ad naves; et terra marique fugientibus certamen hostibus Samum, unde venerat, classis repetit. inde duas sociorum ex Italia, duas Rhodias triremes cum praefecto Epicrate Rhodio ad fretum Cephallaniae tuendum praetor misit. infestum id latrocinio Lacedaemonius Hybristas cum iuventute Cephallanum faciebat, clausumque iam mare commeatibus Italicis erat.

dum hic in aeolides gero abydus cum per aliquot dies obsidio tolero praesidium regius tuto moenia iam omnis fatisco philota quoque praeficio praesidium permitto magistratus is cum livius de condicio trado urbs ago res distineo qui utrum armatus an inermis emitto regius parum convenio hic ago cum intervenio nuntius rhodius clades emitto de manus res sum metuo enim livius ne succedo tantus res inflo polyxenidas classis qui ad canae sum opprimo abydi obsidio custodia hellespontus extemplo relinquo navo qui subduco canis sum deduco et eumenes elaea venio livius omnis classis qui adjungo duo triremis mitylenaeas phocaea peto quam cum teneo validus regius praesidium audio neque procul seleucus castrum sum depopulor maritimus ora et praeda magnus homo raptim in navo impono tantus moror dum eumenes cum classis assequor samos peto intendo rhodius primus audio clades simul pavor simul luctus ingens facio nam praeter navis miles jacio qui florus qui robur in iuventus sum amitto multus nobilis sequor inter ceterus auctoritas pausistratus qui inter suus mereo maximus sum deinde qui fraus capio qui ab civis potis suus sum in ira luctus verto decem extemplo navo et dies post paucus decem alius praeficio omnis eudamo mitto qui alius virtus bellicus haudquaquam pausistratus par caveo quo paruus animus sum dux sum credo romanus et eumenes rex in erythraea primus classis applico ibi nox unus moror posterus dies corycus pelorus promunturium teneo inde cum in propior samia volo traicio non expectato sol ortus ex quo status caelum noto gubernator possum in incertus tempestas mitto medium in cursus aquilo in septentrio verso exaspero fluctus mare iactaris coepio polyxenidas samos peto reor hostis ut sui rhodius classis conjungo ab ephesus proficiscor primus ad myonnesum sto inde ad macra quam voco insula transiacio ut praetervehentis classis si qui aberro ex agmen navo possum aut posterus agmen opportunus adorio postquam spargo tempestas classis video occasio primus aggredior reor paulus post increbrescente venio et magnus iam volvo fluctus quia pervenio sui ad is video non possum ad aethaliam insula transiacio ut inde posterus dies samos ex altus peto navus aggredior romanus pars exiguus primus tenebrae portus desertum samia teneo classis ceterus nox totus in altus jacto in idem portus decurro ibi ex agrestis cognosco hostis navo ad aethaliam sto consilium habitus utrum extemplo decerno an rhodius expectarent classis differo res ita enim placeo corycus unde venio transjacio polyxenidas quoque cum frustra sto ephesus redeo tum romanus navo vacuus ab hostis mare samos transjacio idem et rhodius classis post dies paucus venio quam ut expectatam sum appareo proficiscor extemplo sum ephesus ut aut decerno naval certamen aut si detracto hostis pugna qui multus intersum ad animus civitas timor confessio exprimo contra fauces portus instruo in frons navis acies sto postquam nemo adverro eo classis divido pars in salum ad ostium portus in ancora sto pars in terra miles expono in is iam ingens praeda latus depopulor ager ago andronicus macedo qui in praesidium ephesus sum iam moenia appropinquo eruptio facio exuo magnus pars praeda ad mare atque navo redigo posterus dies insidiae medium ferme via pono ad elicio extra moenia macedonem romanus ad urbs agmen eo inde cum is ipse suspicio ne quis exeo deterreo redeo ad navo et terra mare fugio certamen hostis samos unde venio classis repeto inde duo socius ex italia duo rhodius triremis cum praeficio epicrates rhodius ad fretus cephallaniae tueor praetor mitto infestus is latrocinium lacedaemonius hybristas cum iuventus cephallanum facio claudo iam mare commeatus italicus sum


M. Fulvio Nobiliore et Cn. Manlio Vulsone consulibus Valerius Antias auctor est rumorem celebrem Romae fuisse et paene pro certo habitum, recipiendi Scipionis adulescentis causa consulem L. Scipionem et cum eo P. Africanum in colloquium evocatos regis et ipsos comprehensos esse, et ducibus captis confestim ad castra Romana exercitum ductum, eaque expugnata et deletas omnis copias Romanorum esse. ob haec Aetolos sustulisse animos et abnuisse imperata facere, principesque eorum in Macedoniam et in Dardanos et in Thraeciam ad conducenda mercede auxilia profectos. haec qui nuntiarent Romam, A. Terentium Varronem et M. Claudium Lepidum ab A. Cornelio propraetore ex Aetolia missos esse. subtexit deinde fabulae huic legatos Aetolos in senatu inter cetera hoc quoque interrogatos esse, unde audissent imperatores Romanos in Asia captos ab Antiocho rege et exercitum deletum esse; Aetolos respondisse ab suis legatis se, qui cum consule fuerint, certiores factos. rumoris huius quia neminem alium auctorem habeo, neque adfirmata res mea opinione sit nec pro vana praetermissa.

m fulvius nobilior et cn manlius vulsone consul valerius antius auctor sum rumor celebro roma sum et paene pro certus habitus recipio scipio adulescens causa consul l scipio et cum is p africanus in colloquium evoco rex et ipse comprehendo sum et dux capio confestim ad castrum romanus exercitus duco is expugno et deleo omnis copia romanus sum ob hic aetoli tollo animus et abnuo impero facio princeps is in macedonia et in dardani et in thraeciam ad conduco merces auxilium proficio hic qui nuntio roma ab terentius varro et m claudius lepidus ab ab cornelius propraetor ex aetolius mitto sum subtexo deinde fabula hic legatus aetoli in senatus inter ceterus hic quoque interrogo sum unde audio imperator romanus in asia capio ab antiochus rex et exercitus deleo sum aetoli respondeo ab suus legatus sui qui cum consul sum certus facio rumor hic quia nemo alius auctor habeo neque adfirmo res meus opinio sum neque pro vanus praetermitto


pro his cum gratias egissent Rhodii, de Solis urbe, quae in Cilicia est, egerunt: Argis et illos, sicut sese, oriundos esse; ab ea germanitate fraternam sibi cum iis caritatem esse; petere hoc extraordinarium munus, ut eam civitatem ex servitute regia eximerent. vocati sunt legati regis Antiochi, actumque cum iis est nec quicquam impetratum testante foedera Antipatro, adversus quae ab Rhodiis non Solos, sed Ciliciam peti et iuga Tauri transcendi. revocatis in senatum Rhodiis, cum quanto opere tenderet legatus regius, exposuissent, adiecerunt, si utique eam rem ad civitatis suae dignitatem pertinere censerent Rhodii, senatum omni modo expugnaturum pertinaciam legatorum. tum vero impensius quam ante Rhodii gratias egerunt, cessurosque sese potius arrogantiae Antipatri, quam causam turbandae pacis praebituros dixerunt. ita nihil de Solis mutatum est.

pro hic cum gratia ago rhodius de soli urbs qui in cilicium sum egero argus et ille sicut sui orior sum ab is germanitas fraternus sui cum is caritas sum peto hic extraordinarius munus ut is civitas ex servitus regius eximo voco sum legatus rex antiochus ago cum is sum neque quisquam impetro testo foedero antipater adverro qui ab rhodius non soli sed cilicia peto et iugum taurus transcendo revoco in senatus rhodius cum quantus opus tendo legatus regius expono adicio si utique is res ad civitas suus dignitas pertineo censeo rhodius senatus omnis modo expugno pertinacia legatus tum verus impendo quam ante rhodius gratia egero cedo sui potis arrogantia antipater quam causa turbo pax praebeo dico ita nihil de soli muto sum


fama dein de rebus in Asia gestis temere vulgata sine auctore, et post dies paucos nuntii certi litteraeque imperatoris Romam adlatae, quae non tantum gaudium ab recenti metu attulerunt — desierant enim victum in Aetolia metuere — quam a vetere fama, quod ineuntibus id bellum gravis hostis et suis viribus, et quod Hannibalem rectorem militiae haberet, visus fuerat. nihil tamen aut de consule mittendo in Asiam mutandum aut minuendas eius copias censuerunt metu, ne cum Gallis foret bellandum.

fama deinde de res in asia gero temere vulgo sine auctor et post dies paucus nuntius certus littera imperator roma affero qui non tantus gaudium ab recens metus affero desino enim vinco in aetolius metuo quam ab veto fama qui ineo is bellum gravis hostis et suus vis et qui hannibal rector militia habeo video sum nihil tamen aut de consul mitto in asia muto aut minuo is copia censeo metus ne cum gallus sum bellor


priusquam consules in provincias proficiscerentur, prodigia per pontifices procurari placuit. Romae Iunonis Lucinae templum de caelo tactum erat ita, ut fastigium valvaeque deformarentur; Puteolis pluribus locis murus et porta fulmine icta et duo homines exanimati; Nursiae sereno satis constabat nimbum ortum; ibi quoque duos liberos homines exanimatos; terra apud se pluvisse Tusculani nuntiabant, et Reatini mulam in agro suo peperisse. ea procurata, Latinaeque instauratae, quod Laurentibus carnis, quae dari debet, data non fuerat. supplicatio quoque earum religionum causa fuit quibus diis decemviri ex libris ut fieret ediderunt. decem ingenui, decem virgines, patrimi omnes matrimique, ad id sacrificium adhibiti, et decemviri nocte lactentibus rem divinam fecerunt. P. Cornelius Scipio Africanus , priusquam proficisceretur, fornicem in Capitolio adversus viam, qua in Capitolium escenditur, cum signis septem auratis et equis duobus et marmorea duo labra ante fornicem posuit.

priusquam consul in provincia proficisco prodigium per pontifex procuraris placeo roma juno lucina templum de caelum tango sum ita ut fastigium valvaeque deformo puteoli multus locus murus et porto fulmen iacio et duo homo exanimo nursia serenus satis consto nimbus orior ibi quoque duo liber homo exanimo terra apud sui pluvisse tusculanus nuntio et reatinus mula in ager suus pario is procuro latinus instauro qui laurens caro qui do debeo do non sum supplicatio quoque is religio causa sum qui diuus decemviri ex liber ut fio edo decem ingenuus decem virgo patrimus omnis matrimus ad is sacrificium adhibeo et decemviri nox lacteo res divina facio p cornelius scipio africanus priusquam proficiscor fornix in capitolium adverro via qui in capitolium escendo cum signum septem auro et equus duo et marmoreus duo labrum ante fornix pono


per eos forte dies legatus ab Antiocho in castra venerat Byzantius Heraclides, de pace adferens mandata; quam impetrabilem fore magnam ei spem attulit mora et cunctatio Romanorum, quos, simul Asiam attigissent, effuso agmine ad castra regia ituros crediderat. statuit tamen non prius consulem adire quam P. Scipionem , et ita mandatum ab rege erat. in eo maximam spem habebat, praeterquam quod et magnitudo animi et satietas gloriae placabilem eum maxime faciebat, notumque erat gentibus, qui victor ille in Hispania, qui deinde in Africa fuisset, etiam quod filius eius captus in potestate regis erat. is ubi et quando et quo casu captus sit, sicut pleraque alia, parum inter auctores constat. alii principio belli, a Chalcide Oreum petentem, circumventum ab regiis navibus tradunt; alii, postquam transitum in Asiam est, cum turma Fregellana missum exploratum ad regia castra, effuso obviam equitatu cum reciperet sese, in eo tumultu delapsum ex equo cum duobus equitibus oppressum, ita ad regem deductum esse. illud satis constat, si pax cum populo Romano maneret hospitiumque privatim regi cum Scipionibus esset, neque liberalius neque benignius haberi colique adolescentem, quam cultus est, potuisse. ob haec cum adventum P. Scipionis legatus expectasset, ubi is venit, consulem adit petitque, ut mandata audiret. advocato frequenti consilio legati verba sunt audita. is, multis ante legationibus ultro citroque nequiquam de pace missis, eam ipsam fiduciam impetrandi sibi esse dixit, quod priores legati nihil impetrassent: Zmyrnam enim et Lampsacum et Alexandriam Troadem et Lysimachiam in Europa iactatas in illis disceptationibus esse; quarum Lysimachia iam cessisse regem, ne quid habere eum in Europa dicerent; eas quae in Asia sint civitates tradere paratum esse, et si quas alias Romani, quod suarum partium fuerint, vindicare ab imperio regio velint; impensae quoque in bellum factae partem dimidiam regem praestaturum populo Romano. hae condiciones erant pacis; reliqua oratio fuit, ut memores rerum humanarum et suae fortunae moderarentur et alienam ne urgerent. finirent Europa imperium, id quoque immensum esse; et parari singula acquirendo facilius potuisse quam universa teneri posse; quod si Asiae quoque partem aliquam abstrahere velint, dummodo non dubiis regionibus finiant; vinci suam temperantiam Romana cupiditate pacis et concordiae causa regem passurum. ea, quae legato magna ad pacem impetrandam videbantur, parva Romanis visa: nam et impensam, quae in bellum facta esset, omnem praestare regem aequum censebant, cuius culpa bellum excitatum esset, et non Ionia modo atque Aeolide deduci debere regia praesidia, sed sicut Graecia omnis liberata esset, ita, quae in Asia sint, omnes liberari urbes; id aliter fieri non posse, quam ut cis Taurum montem possessione Asiae Antiochus cedat.

per is fors dies legatus ab antiochus in castrum venio byzantius heraclides de pax affero mandatum quam impetrabilis sum magnus is spes affero mora et cunctatio romanus qui simul asia attingo effundo agmen ad castrum regius eo credo statuo tamen non prior consul adeo quam p scipio et ita mando ab rex sum in is maximus spes habeo praeterquam qui et magnitudo animus et satietas gloria placabilis is magnus facio nosco sum gens qui victor ille in hispania qui deinde in africanus sum etiam qui filius is capio in potestas rex sum is ubi et quando et quo casus capio sum sicut plerusque alius parum inter auctor consto alius principium bellum ab chalcis oreus peto circumvenio ab regius navis trado alius postquam transeo in asia sum cum turma fregellanus mitto exploro ad regius castrum effundo obvius equitatus cum recipio sui in is tumultus delabor ex equus cum duo eques opprimo ita ad rex deduco sum ille satis consto si pax cum populus romanus maneo hospitium privatim rex cum scipio sum neque liberalis neque benignus habeo coliqueo adolesco quam cultus sum possum ob hic cum advenio p scipio legatus expectasset ubi is venio consul adeo peto ut mandatum audio advoco frequens consilium legatus verbum sum audio is multus ante legatio ultro citer nequiquam de pax mitto is ipse fiducia impetro sui sum dico qui prior legatus nihil impetro smyrna enim et lampsacus et alexandrea tros et lysimachia in europa jacto in ille disceptatio sum qui lysimachia iam cedo rex ne quis habeo is in europa dico is qui in asia sum civitas trado paro sum et si qui alius romanus qui suus pars sum vindicaris ab imperium regius volo impendo quoque in bellum facio pars dimidia rex praesto populus romanus hic condicio sum pax reliquus oratio sum ut memor res humanus et suus fortuna modero et alienus ne urgeo finio europa imperium is quoque immensus sum et paro singulus acquiro facilis possum quam universus teneo possum qui si asia quoque pars aliqui abstraho volo dummodo non dubius regio finio vinco suus temperantia romanus cupiditas pax et concordia causa rex patior is qui legatus magnus ad pax impetro video parvus romanus video nam et impendo qui in bellum facio sum omnis praesto rex aequus censeo qui culpa bellum excitas sum et non ionium modo atque aeolides deduco debeo regius praesidium sed sicut graecia omnis libero sum ita qui in asia sum omnis liberaris urbs is aliter fio non possum quam ut cis taurus mons possessio asia antiochus cedo


regia castra circa Thyatiram erant. ubi cum audisset Antiochus P. Scipionem aegrum Elaeam delatum, legatos, qui filium ad eum reducerent, misit. non animo solum patrio gratum munus, sed corpori quoque salubre gaudium fuit; satiatusque tandem complexu filii “renuntiate” inquit “gratias regi me agere, referre aliam gratiam nunc non posse, quam ut suadeam, ne ante in aciem descendat, quam in castra me redisse audierit.” quamquam sexaginta milia peditum, plus duodecim milia equitum animos interdum ad spem certaminis faciebant, motus tamen Antiochus tanti auctoritate viri, in quo ad incertos belli eventus omnis fortunae posuerat subsidia, recepit se et transgressus Phrygium amnem circa Magnesiam, quae ad Sipylum est, posuit castra; et ne, si extrahere tempus vellet, munimenta Romani temptarent, fossam sex cubita altam, duodecim latam cum duxisset, extra duplex vallum fossae circumdedit, interiore labro murum cum turribus crebris obiecit, unde facile arceri transitu fossae hostis posset.

regius castrum circa thyatira sum ubi cum audio antiochus p scipio aeger elaea defero legatus qui filius ad is reduco mitto non animus solus patrius gratus munus sed corpus quoque salubris gaudium sum satio tandem complexus filius renuntio inquam gratia rex ego ago refero alius gratia nunc non possum quam ut suadeo ne ante in acies descendo quam in castrum ego redeo audio quamquam sexaginta mille pedes multus duodecim mille eques animus interdum ad spes certamen facio moueo tamen antiochus tantus auctoritas vir in quo ad incertus bellum evenio omnis fortuna pono subsidium recipio sui et transgredior phrygius amnis circa magnesia qui ad sipylus sum pono castrum et ne si extraho tempus volo munimentum romanus tento fodio sex cubo alo duodecim fero cum duco extra duplex valles fodio circumdo interior labrum murus cum turris creber obiacio unde facilis arceo transeo fodio hostis possum


haud ita multo post L. Scipio ad urbem venit; qui ne cognomini fratris cederet, Asiaticum se appellari voluit. et in senatu et in contione de rebus ab se gestis disseruit. erant qui fama id maius bellum quam difficultate rei fuisse interpretarentur: uno memorabili proelio debellatum, gloriamque eius victoriae praefloratam ad Thermopylas esse. ceterum vere aestimanti Aetolicum magis ad Thermopylas bellum quam regium fuit: quota enim parte virium suarum ibi dimicavit Antiochus? in Asia totius Asiae steterunt vires ab ultimis Orientis finibus omnium gentium contractis auxiliis. merito ergo et diis immortalibus, quantus maximus poterat, habitus est honos, quod ingentem victoriam facilem etiam fecissent, et imperatori triumphus est decretus. triumphavit mense intercalario pridie Kal. Martias. qui triumphus spectaculo oculorum maior quam Africani fratris eius fuit, recordatione rerum et aestimatione periculi certaminisque non magis comparandus, quam si imperatorem imperatori aut Antiochum ducem Hannibali conferres. tulit in triumpho signa militaria ducenta viginti quattuor, oppidorum simulacra centum triginta quattuor, eburneos dentes mille ducentos triginta unum, aureas coronas ducentas triginta quattuor, argenti pondo centum triginta septem milia quadringenta viginti, tetrachmum Atticorum ducenta viginti quattuor milia, cistophori trecenta viginti unum milia septuaginta, nummos aureos Philippeos centum quadraginta milia, vasorum argenteorum — omnia caelata erant — mille pondo et quadringenta viginti tria, aureorum mille pondo viginti tria. et duces regii, praefecti, purpurati duo et triginta ante currum ducti. militibus quini viceni denarii dati, duplex centurioni, triplex equiti. et stipendium militare et frumentum duplex post triumphum datum; proelio in Asia facto duplex dederat. triumphavit anno fere post, quam consulatu abiit.

haud ita multus post l scipio ad urbs venio qui ne cognomen frater cedo asiaticus sui appello volo et in senatus et in contio de res ab sui gero disseruio sum qui fama is magnus bellum quam difficultas res sum interpretor unus memorabilis proelium debello gloria is victoria praefloro ad thermopylae sum ceterum verus aestimo aetolicus magis ad thermopylae bellum quam regius sum quotus enim pars vis suus ibi dimico antiochus in asia totus asia sto vireo ab ulter oriens finis omnis gens contraho auxilium mereo ergo et diuus immortalis quantus magnus possum habitus sum honor qui ingens victoria facilis etiam facio et imperator triumphus sum decerno triumpho mensis intercalarius pridie kal martius qui triumphus spectaculum oculus magnus quam africanus frater is sum recordatio res et aestimatio periculum certamen non magis comparo quam si imperator imperator aut antiochus dux hannibal confero fero in triumphus signum militaris ducenti viginti quattuor oppidum simulacrum centum triginta quattuor eburneos dens mille ducenti triginta unus aureus corona ducenti triginta quattuor argentum pondo centum triginta septem mille quadringenti viginti tetradrachmum atticus ducenti viginti quattuor mille cistophorus trecenti viginti unus mille septuaginta nummus aureus philippeus centum quadraginta mille vasor argenteus omnis caelo sum mille pondo et quadringenti viginti tres aureus mille pondo viginti tres et dux regius praefectus purpuro duo et triginta ante currus duco miles quini viceni denarius do duplex centurio triplex equio et stipendium militaris et frumentum duplex post triumphus do proelium in asia facio duplex do triumpho annus fere post quam consulatus abeo


per eosdem dies principes Aetolorum tres et quadraginta, inter quos Damocritus et frater eius erant, ab duabus cohortibus missis a M'. Acilio Romam deducti et in Lautumias coniecti sunt. cohortes inde ad exercitum redire L. Cornelius consul iussit. — legati ab Ptolomaeo et Cleopatra regibus Aegypti gratulantes, quod M'. Acilius consul Antiochum regem Graecia expulisset, venerunt adhortantesque, ut in Asiam exercitum traicerent: omnia perculsa metu non in Asia modo sed etiam in Syria esse; reges Aegypti ad ea, quae censuisset senatus, paratos fore. gratiae regibus actae; legatis munera dari iussa in singulos quaternum milium aeris.

per idem dies princeps aetolus tres et quadraginta inter qui damocritus et frater is sum ab duo cohors mitto ab m acilius roma deduco et in lautumiae conicio sum cohors inde ad exercitus redeo l cornelius consul iubeo legatus ab ptolomaeus et cleopatra rex aegyptius gratulor qui m acilius consul antiochus rex graecia expello venio adhortor ut in asia exercitus traicio omnis percello metus non in asia modo sed etiam in syria sum rex aegyptius ad is qui censeo senatus paro sum gratia rex ago legatus munus do iubeo in singuli quaterni mille aer


eodem tempore litterae L. Aemilii praetoris adlatae de navali pugna ad Myonnesum facta, et L. Scipionem consulem in Asiam exercitum traiecisse. victoriae navalis ergo in diem unum supplicatio decreta est, in alterum diem, quod exercitus Romanus tum primum in Asia posuisset castra, ut ea res prospera et laeta eveniret. vicenis maioribus hostiis in singulas supplicationes sacrificare consul est iussus.

idem tempus littera l aemilius praetor affero de naval pugno ad myonnesum facio et l scipio consul in asia exercitus transjacio victoria naval ergo in dies unus supplicatio decretum sum in alter dies qui exercitus romanus tum primus in asia pono castrum ut is res prosper et laetus evenio viceni magnus hostia in singulus supplicatio sacrificaris consul sum iubeo


consul circa Thyatiram esse regem ratus, continuis itineribus quinto die ad Hyrcanum campum descendit. inde cum profectum audisset, secutus vestigia citra Phrygium amnem, quattuor milia ab hoste, posuit castra. eo mille ferme equites—maxima pars Gallograeci erant, et Dahae quidam aliarumque gentium sagittarii equites intermixti — tumultuose amni traiecto in stationes impetum fecerunt. primo turbaverunt incompositos; dein, cum longius certamen fieret, Romanorum ex propinquis castris facili subsidio cresceret numerus, regii fessi iam et pluris non sustinentes recipere se conati circa ripam amnis, priusquam flumen ingrederentur, ab instantibus tergo aliquot interfecti sunt. biduum deinde silentium fuit neutris transgredientibus amnem; tertio post die Romani simul omnes transgressi sunt et duo milia fere et quingentos passus ab hoste posuerunt castra. metantibus et muniendo occupatis tria milia delecta equitum peditumque regiorum magno terrore ac tumultu advenere; aliquanto pauciores in statione erant; hi tamen per se, nullo a munimento castrorum milite avocato, et primo aequum proelium sustinuerunt, et crescente certamine pepulerunt hostis centum ex iis occisis, centum ferme captis. per quadriduum insequens instructae utrimque acies pro vallo stetere; quinto die Romani processere in medium campi; Antiochus nihil promovit signa, ita ut extremi minus mille pedes a vallo abessent.

consul circa thyatira sum rex reor continuus iter quintus dies ad hyrcanus campus descendo inde cum proficiscor audio sequor vestigium citer phrygius amnis quattuor mille ab hostis pono castrum is mille ferme eques maximus pars gallograeci sum et dahae quidam alius gens sagittarius eques intermisceo tumultuosus amnis traicio in statio impetus facio primus turbo incompositus deinde cum longus certamen fio romanus ex propinquus castrum facilis subsidium cresco numerus regius fatisco iam et multus non sustineo recipio sui conor circa ripa amnis priusquam flumen ingredior ab insto tergum aliquot interfacio sum biduus deinde silentium sum neuter transgredior amnis tertius post dies romanus simul omnis transgredior sum et duo mille fere et quingenti patior ab hostis pono castrum meto et munio occupo tres mille delecto eques pedes regius magnus terror atque tumultus advenio aliquantus paucus in statio sum hic tamen per sui nullus ab munimentum castrum miles avoco et primus aequus proelium sustineo et cresco certamen pello hostis centum ex is occido centum ferme capio per quadriduum insequor instruo utrimque acies pro vallo sto quintus dies romanus procedo in medius campus antiochus nihil promoveo signum ita ut extremus paruus mille pes ab vallo absum


haud multo post M. Aurelius Cotta legatus L. Scipionis cum Antiochi regis legatis et Eumenes rex Rhodiique Romam venerunt. Cotta in senatu primum, deinde in contione iussu patrum, quae acta in Asia essent, exposuit. supplicatio inde in triduum decreta est, et quadraginta maiores hostiae immolari iussae. tum omnium primum Eumeni senatus datus est. is cum breviter et egisset gratias patribus, quod obsidione se ac fratrem exemissent regnumque ab iniuriis Antiochi vindicassent, et gratulatus esset, quod terra marique res prospere gessissent, quodque regem Antiochum fusum fugatumque et exutum castris prius Europa, post et Asia, quae cis Taurum montem est, expulissent, sua deinde merita malle eos ex imperatoribus suis legatisque quam se commemorante cognoscere dixit. haec approbantibus cunctis iubentibusque dicere ipsum, omissa in id verecundia, quid sibi ab senatu populoque Romano tribui aequum censeret: propensius cumulatiusque, si quo possit, prout eius merita sint, senatum facturum, ad ea rex, si ab aliis sibi praemiorum optio deferretur, libenter, data modo facultate consulendi senatum Romanum, consilio amplissimi ordinis usurum fuisse, ne quid aut immoderate cupisse aut petisse parum modeste videri posset; verum enimvero cum ipsi daturi sint, multo magis munificentiam eorum in se fratresque suos ipsorum arbitrii debere esse nihil hac oratione eius patres conscripti deterriti sunt, quo minus dicere ipsum iuberent, et, cum aliquamdiu hinc indulgentia hinc modestia inter permittentis in vicem non magis mutua quam inexplicabili facilitate certatum esset, Eumenes ex templo excessit. senatus in eadem perstare sententia, ut absurdum esse diceret ignorare regem, quid sperans aut petens venerit; quae accommodata regno suo sint, ipsum optime scire; Asiam longe melius quam senatum nosse; revocandum igitur et cogendum, quae vellet quaeque sentiret, expromere. reductus a praetore in templum rex et dicere iussus “perseverassem” inquit “tacere, patres conscripti, nisi Rhodiorum legationem mox vocaturos vos scirem, et illis auditis mihi necessitatem fore dicendi. quae quidem eo difficilior oratio erit, quod ea postulata eorum futura sunt, ut non solum nihil, quod contra me sit, sed ne quod ad ipsos quidem proprie pertineat, petere videantur. agent enim causam civitatium Graecarum, et liberari eas dicent debere. quo impetrato, cui dubium est, quin et a nobis aversuri sint non eas modo civitates, quae liberabuntur, sed etiam veteres stipendiarias nostras, ipsi autem tanto obligatos beneficio verbo socios, re vera subiectos imperio et obnoxios habituri sint? et, si dis placet, cum has tantas opes affectabunt, dissimulabunt ulla parte id ad se pertinere; vos modo id decere et conveniens esse ante factis dicent. haec vos ne decipiat oratio, providendum vobis erit, neve non solum inaequaliter alios nimium deprimatis ex sociis vestris, alios praeter modum extollatis, sed etiam ne, qui adversus vos arma tulerint, in meliore statu sint, quam socii et amici vestri quod ad me attinet, in aliis rebus cessisse intra finem iuris mei cuilibet videri malim, quam nimis pertinaciter in obtinendo eo tetendisse; in certamine autem amicitiae vestrae, benevolentiae erga vos, honoris, qui a vobis habebitur, minime aequo animo vinci possum. hanc ego maximam hereditatem a patre accepi, qui primus omnium Asiam Graeciamque incolentium in amicitiam venit vestram eamque perpetua et constanti fide ad extremum vitae finem perduxit; nec animum dumtaxat vobis fidelem ac bonum praestitit, sed omnibus interfuit bellis, quae in Graecia gessistis, terrestribus navalibus, omni genere commeatuum, ita ut nemo sociorum vestrorum ulla parte aequari posset, vos adiuvit; postremo, cum Boeotos ad societatem vestram hortaretur, in ipsa contione intermortuus haud multo post exspiravit. huius ego vestigia ingressus voluntati quidem et studio in colendis vobis adicere — etenim inexsuperabilia haec erant — nihil potui; rebus ipsis meritisque et impensis officiorum ut superare possem, fortuna tempora Antiochus et bellum in Asia gestum praebuerunt materiam. rex Asiae et partis Europae Antiochus filiam suam in matrimonium mihi dabat; restituebat extemplo civitates, quae defecerant a nobis; spem magnam in posterum amplificandi regni faciebat, si secum bellum adversus vos gessissem. non gloriabor eo, quod nihil in vos deliquerim; illa potius, quae vetustissima domus nostrae vobiscum amicitia digna sunt, referam. pedestribus navalibusque copiis, ut nemo sociorum vestrorum me aequiperare posset, imperatores vestros adiuvi; commeatus terra marique suppeditavi; navalibus proeliis, quae multis locis facta sunt, omnibus adfui; nec labori meo nec periculo usquam peperci. quod miserrimum est in bello, obsidionem passus sum, Pergami inclusus cum discrimine ultimo simul vitae regnique. liberatus deinde obsidione, cum alia parte Antiochus alia Seleucus circa arcem regni mei castra haberent, relictis meis rebus tota classe ad Hellespontum L. Scipioni consuli vestro occurri, ut eum in traiciendo exercitu adiuvarem. posteaquam in Asiam exercitus vester est transgressus, numquam a consule abscessi; nemo miles Romanus magis adsiduus in castris fuit vestris quam ego fratresque mei; nulla expeditio, nullum equestre proelium sine me factum est; in acie ibi steti, eam partem sum tutatus, in qua me consul esse voluit. non sum hoc dicturas, patres conscripti: quis hoc bello meritis erga vos mecum comparari potest? ego nulli omnium neque populorum neque regum, quos in magno honore habetis, non ausim me comparare. Masinissa hostis vobis ante quam socius fuit, nec incolumi regno cum auxiliis suis, sed extorris, expulsus, amissis omnibus copiis, cum turma equitum in castra confugit vestra: tamen eum, quia in Africa adversus Syphacem et Carthaginiensis fideliter atque impigre vobiscum stetit, non in patrium solum regnum restituistis, sed adiecta opulentissima parte Syphacis regni praepotentem inter Africae reges fecistis. quo tandem igitur nos praemio atque honore digni apud vos sumus, qui numquam hostes, semper socii fuimus? pater, ego, fratres mei non in Asia tantum, sed etiam procul ab domo in Peloponneso in Boeotia in Aetolia, Philippi Antiochi Aetolico bello, terra marique pro vobis arma tulimus. quid ergo postulas? dicat aliquis. ego, patres conscripti, quoniam dicere utique volentibus vobis parendum est, si vos ea mente ultra Tauri iuga emostis Antiochum, ut ipsi teneretis eas terras, nullos accolas nec finitimos habere quam vos malo, nec ulla re alia tutius stabiliusque regnum meum futurum spero; sed si vobis decedere inde atque deducere exercitus in animo est, neminem digniorem esse ex sociis vestris, qui bello a vobis parta possideat, quam me dicere ausim. at enim magnificum est liberare civitates servas. ita opinor, si nihil hostile adversus vos fecerunt; sin autem Antiochi partis fuerunt, quanto est vestra prudentia et aequitate dignius sociis bene meritis quam hostibus vos consulere? “

haud multus post m aurelius cotta legatus l scipio cum antiochus rex legatus et eumenes rex rhodius roma venio cotta in senatus primus deinde in contio iussus pater qui ago in asia sum expono supplicatio inde in triduum decretum sum et quadraginta magnus hostia immolaris jubeo tum omnis primus eumenes senatus do sum is cum brevis et ago gratia pater qui obsidio sui atque frater eximo regnum ab iniuria antiochus vindico et gratulor sum qui terra mare res prosperus gero quisque rex antiochus fundo fugo et exuo castrum prior europa post et asia qui cis taurus mons sum expello suus deinde mereo malo is ex imperator suus lego quam sui commemoro cognosco dico hic approbo cunctus jubeo dico ipse omitto in is verecundia quis sui ab senatus populo romanus tribuo aequus censeo propendeo cumulo si quo possum prout is mereo sum senatus facio ad is rex si ab alius sui praemium optio defero libet do modo facultas consulo senatus romanus consilium amplus ordo utor sum ne quis aut immoderatus cupio aut peto parum modestus video possum verus enimvero cum ipse do sum multus magis munificentia is in sui frater suus ipse arbitrium debeo sum nihil hic oratio is pater conscribo deterreo sum quo paruus dico ipse iubeo et cum aliquamdiu hinc indulgeo hinc modestia inter permitto in vicis non magis mutuus quam inexplicabilis facilitas certas sum eumenes ex templum excedo senatus in idem perstaris sententia ut absurdus sum dico ignoro rex quis spero aut peto venio qui accommodo regnum suus sum ipse optume scio asia longus bonus quam senatus nosco revoco igitur et cogo qui volo quisque sentio expromo reduco ab praetor in templum rex et dico iubeo persevero inquam taceo pater conscribo nisi rhodius legatio mox vocaturos tu scio et ille audio ego necessitas sum dico qui quidem is difficilis oratio sum qui is postulo is sum sum ut non solus nihil qui contra ego sum sed ne qui ad ipse quidem proprius pertineo peto video ago enim causa civitas graecaris et liberaris is dico debeo quo impetro qui dubius sum quin et ab nos aversuri sum non is modo civitas qui libero sed etiam vetus stipendiarius noster ipse autem tantus obligo beneficium verbum socius res verus subicio imperium et obnoxius habeo sum et si deus placeo cum hic tantus ops affecto dissimulo ullus pars is ad sui pertineo tu modo is decet et convenio sum ante facio dico hic tu ne decipio oratio provideo tu sum neve non solus inaequalis alius nimium deprimo ex socius vester alius praeter modus extollo sed etiam ne qui adverro tu arma fero in bonus status sum quam socius et amicus vester qui ad ego attineo in alius res cedo intra finis ius meus qui video malo quam nimis pertinax in obtineo is tendo in certamen autem amicitia vester benevolentia erga tu honor qui ab tu habeo paruus aequus animus vinco possum hic ego maximus hereditas ab pater accipio qui primus omnis asia graecia incolo in amicitia venio vester eo perpetuus et consto fides ad exter vita finis perduco neque animus dumtaxat tu fidelis atque bonus praesto sed omnis intersum bellum qui in graecia gero terrestris naval omnis genus commeatus ita ut nemo socius vester ullus pars aequaris possum tu adjuvo postremo cum boeoti ad societas vester horto in ipse contio intermorior haud multus post exspiro hic ego vestigium ingredior voluntas quidem et studium in colo tu adicio etenim inexsuperabilis hic sum nihil possum res ipse mereo et impendo officium ut supero possum fortuna tempus antiochus et bellum in asia gero praebeo materia rex asia et pars europa antiochus filia suus in matrimonium ego do restituo extemplo civitas qui deficio ab nos spes magnus in posterus amplifico regnum facio si sui bellum adverro tu gero non glorior is qui nihil in tu delinquo ille potis qui vetustus domus noster tu amicitia dignus sum refero pedestribus navalis copia ut nemo socius vester ego aequiperaris possum imperator vester adjuvo commeatus terra mare suppeditavi naval proelium qui multus locus facio sum omnis adsum neque labor meus neque periculum usquam parco qui miser sum in bellum obsidio patior sum pergamum includo cum discrimen ultimo simul vita regnum libero deinde obsidio cum alius pars antiochus alius seleucus circa arx regnum meus castrum habeo relinquo meus res totus classis ad hellespontus l scipio consul vester occurro ut is in traicio exercitus adiuvaris posteaquam in asia exercitus vester sum transgredior numquam ab consul abscedo nemo miles romanus magis assiduus in castrum sum vester quam ego frater meus nullus expeditio nullus equester proelium sine ego facio sum in acies ibi sto is pars sum tuto in qui ego consul sum volo non sum hic dico pater conscribo quis hic bellum meritum erga tu ego compararis possum ego nullus omnis neque populus neque rex qui in magnus honor habeo non audeo ego comparo masinissa hostis tu ante quam socius sum neque incolumis regnum cum auxilium suus sed extorris expello amitto omnis copia cum turma eques in castrum confugio vester tamen is quia in africanus adverro syphacem et carthaginiensis fidelis atque impiger tu sto non in patrius solus regnum restituo sed adiicio opulens pars syphacis regnum praepossum inter africa rex facio quo tandem igitur nos praemium atque honor dignus apud tu sum qui numquam hostis semper socius sum pater ego frater meus non in asia tantus sed etiam procul ab domus in peloponnesus in boeotius in aetolius philippus antiochus aetolicus bellum terra mare pro tu arma fero quis ergo postulo dico aliquis ego pater conscribo quoniam dico utique volo tu pareo sum si tu is mens ultra taurus iugum emostis antiochus ut ipse teneo is terra nullus accolo neque finitimi habeo quam tu malus neque ullus res alius tueor stabilis regnum meus sum spero sed si tu decedo inde atque deduco exercitus in animus sum nemo dignus sum ex socius vester qui bellum ab tu pario possideo quam ego dico audeo at enim magnificus sum liberaris civitas servo ita opinor si nihil hostilis adverro tu facio sin autem antiochus pars sum quantus sum vester prudentia et aequitas dignus socius bene meritum quam hostis tu consulo


dum haec in Asia geruntur, duo fere sub idem tempus cum triumphi spe proconsules de provinciis Romam redierunt, Q. Minucius ex Liguribus, M'. Acilius ex Aetolia. auditis utriusque rebus gestis Minucio negatus triumphus, Acilio magno consensu decretus; isque triumphans de rege Antiocho et Aetolis urbem est invectus. praelata in eo triumpho sunt signa militaria ducenta triginta, et argenti infecti tria milia pondo, signati tetrachmum Atticum centum decem tria milia, cistophori ducenta undequinquaginta, vasa argentea caelata multa magnique ponderis; tulit et supellectilem regiam argenteam ac vestem magnificam, coronas aureas, dona sociarum civitatium, quadraginta quinque, spolia omnis generis. captivos nobiles, Aetolos et regios duces, sex et triginta duxit. Damocritus, Aetolorum dux, paucos ante dies, cum e carcere noctu effugisset, in ripa Tiberis consecutis custodibus, priusquam comprehenderetur, gladio se transfixit. milites tantum, qui sequerentur currum, defuerunt; alioqui magnificus et spectaculo et fama rerum triumphus fuit.

dum hic in asia gero duo fere sub idem tempus cum triumphus spes proconsulis de provincia roma redeo q minucius ex ligur m acilius ex aetolius audio uterque res gero minucius nego triumphus acilius magnus consensus decerno eo triumpho de rex antiochus et aetolus urbs sum inveho praefero in is triumphus sum signum militaris ducenti triginta et argentum inficio tres mille pondo signo tetradrachmum atticus centum decem tres mille cistophorus ducenti undequinquaginta vasum argenteus caelo multus magnus pondus fero et supellectilis regia argenteus atque vestis magnificus corona aureus donum socius civitas quadraginta quinque spolium omnis genus captivus nobilis aetoli et regius dux sex et triginta duco damocritus aetolus dux paucus ante dies cum e carcer nox effugio in ripa tiberis consequor custos priusquam comprehendo gladius sui transfigo miles tantus qui sequor currus desum alioqui magnificus et spectaculum et fama res triumphus sum


per idem fere tempus consuli, transgresso Aeniorum Maronitarumque finis, nuntiatur victam regiam classem ad Myonnesum relictamque a praesidio Lysimachiam esse. id multo quam de navali victoria laetius fuit, utique postquam eo venerunt, refertaque urbs omnium rerum commeatibus velut in adventum exercitus praeparatis eos excepit, ubi inopiam ultimam laboremque in obsidenda urbe proposuerant sibi. ibi paucos dies stativa habuere, impedimenta aegrique ut consequerentur, qui passim per omnia Thraciae castella, fessi morbis ac longitudine viae, relicti erant. receptis omnibus ingressi rursus iter per Chersonesum Hellespontum perveniunt. ubi omnibus cura regis Eumenis ad traiciendum praeparatis velut in pacata littora nullo prohibente, aliis alio delatis navibus, sine tumultu traiecere. ea vero res Romanis auxit animos, concessum sibi transire cernentibus [tum] in Asiam, quam rem magni certaminis futuram crediderant. stativa deinde ad Hellespontum aliquamdiu habuerunt, quia dies forte, quibus ancilia moventur, religiosi ad iter inciderant. idem dies P. Scipionem propiore etiam religione, quia salius erat, diiunxerant ab exercitu; causaque et is ipse morae erat, dum consequeretur.

per idem fere tempus consul transgredior aenii maronitarumque finis nuntio vinco regia classis ad myonnesum relinquo ab praesidium lysimachia sum is multus quam de naval victoria laetus sum utique postquam is venio refercio urbs omnis res commeatus velut in advenio exercitus praeparo is excipio ubi inopia ulter laboro in obsido urbs propono sui ibi paucus dies stativus habeo impedimentum aeger ut consequor qui passim per omnis thracia castellum fatisco morbus atque longitudo via relinquo sum recipio omnis ingredior rursus iter per cherronesus hellespontus pervenio ubi omnis cura rex eumenes ad traicio praeparo velut in paco litus nullus prohibeo alius alius defero navis sine tumultus transjacio is verus res romanus augeo animus concedo sui transeo cerno tum in asia quam res magnus certamen sum credo stativus deinde ad hellespontus aliquamdiu habeo quia dies fors qui ancile moveo religiosus ad iter incido idem dies p scipio propior etiam religio quia salius sum diiunxerant ab exercitus causa et is ipse mora sum dum consequor


per eosdem forte dies Elaeam ex Achaia mille pedites cum centum equitibus, Diophane omnibus iis copiis praeposito, accesserunt, quos egressos navibus obviam missi ab Attalo nocte Pergamum deduxerunt. veterani omnes et periti belli erant, et ipse dux Philopoemenis, summi tum omnium Graecorum imperatoris, discipulus. qui biduum simul ad quietem hominum equorumque et ad visendas hostium stationes, quibus locis temporibusque accederent reciperentque sese, sumpserunt. ad radices fere collis, in quo posita urbs est, regii succedebant. ita libera ab tergo populatio erat, nullo ab urbe, ne in stationes quidem qui procul iacularetur, excurrente. postquam semel compulsi metu se moenibus incluserunt, contemptus eorum et inde neglegentia apud regios oritur. non stratos, non infrenatos magna pars habebant equos; paucis ad arma et ordines relictis dilapsi ceteri sparserant se toto passim campo, pars in iuvenales lusus lasciviamque versi, pars vescentes sub umbra, quidam somno etiam strati. haec Diophanes ex alta urbe Pergamo contemplatus arma suos capere et ad portam praesto esse iubet; ipse Attalum adit et in animo sibi esse dixit hostium stationem temptare. aegre id permittente Attalo, quippe qui centum equitibus adversus sescentos, mille peditibus cum quattuor milibus pugnaturum cerneret, porta egressus haud procul statione hostium, occasionem opperiens, consedit. et qui Pergami erant amentiam magis quam audaciam credere esse, et hostes paulisper in eos versi, ut nihil moveri viderunt, nec ipsi quicquam ex solita neglegentia, insuper etiam eludentes paucitatem, mutarunt. Diophanes quietos aliquamdiu suos, velut ad spectaculum modo eductos, continnit; postquam dilapsos ab ordinibus hostes vidit, peditibus, quantum accelerare possent, sequi iussis ipse princeps inter equites cum turma sua, quam potuit effusissimis habenis, clamore ab omni simul pedite atque equite sublato stationem hostium improviso invadit. non homines solum sed equi etiam territi, cum vincula abrupissent, trepidationem et tumultum inter suos fecerunt. pauci stabant impavidi equi; eos ipsos non sternere, non infrenare aut escendere facile poterant multo maiorem quam pro numero equitum terrorem Achaeis inferentibus. pedites vero ordinati et praeparati sparsos per neglegentiam et semisomnos prope adorti sunt. caedes passim fugaque per campos facta est. Diophanes secutus effusos, quoad tutum fuit, magno decore genti Achaeorum parto — spectaverant enim e moenibus Pergami non viri modo sed feminae etiam — in praesidium urbis redit. postero die regiae magis compositae et ordinatae stationes quingentis passibus longius ab urbe posuerunt castra, et Achaei eodem ferme tempore atque in eundem locum processerunt. per multas horas intenti utrimque velut iam futurum impetum expectavere; postquam haud procul occasu solis redeundi in castra tempus erat, regii signis collatis abire agmine ad iter magis quam ad pugnam composito coepere. quievit Diophanes, dum in conspectu erant; deinde eodem, quo pridie, impetu in postremum agmen incurrit, tantumque rursus pavoris ac tumultus incussit, ut, cum terga caederentur, nemo pugnandi causa restiterit; trepidantesque et vix ordinem agminis servantes in castra compulsi sunt. haec Achaeorum audacia Seleucum ex agro Pergameno movere castra coegit.

per idem fors dies elaea ex achaia mille pedito cum centum eques diophanes omnis is copia praepono accedo qui egredior navis obvius mitto ab attalus nox pergamum deduco veteranus omnis et pereo bellum sum et ipse dux philopoemenis superus tum omnis graecum imperator discipulus qui biduus simul ad quies homo equus et ad visendas hostis statio qui locus tempus accedo recipio sui sumo ad radix fere collis in quo pono urbs sum regius succedo ita liber ab tergum populatio sum nullus ab urbs ne in statio quidem qui procul jaculor excurro postquam semel compello metus sui moenia includo contemno is et inde neglegentia apud regius orior non sterno non infreno magnus pars habeo equus paucus ad arma et ordo relinquo dilabor ceterus spargo sui totus passim campus pars in iuvenal lusus lasciviamque verro pars vesco sub umbra quidam somnus etiam sterno hic diophanes ex altus urbs pergamum contemplo arma suus capio et ad porta praesto sum iubeo ipse attal adeo et in animus sui sum dico hostis statio tento aeger is permitto attalus quippe qui centum eques adverro sescenti mille pedes cum quattuor mille pugno cerno porto egredior haud procul statio hostis occasio opperior consido et qui pergamum sum amentia magis quam audacia credo sum et hostis paulisper in is verro ut nihil moveo video neque ipse quisquam ex soleo neglegentia insuper etiam eludo paucitas muto diophanes quiesco aliquamdiu suus velut ad spectaculum modo educo continnit postquam dilabor ab ordo hostis video pedes quantus acceleraris possum sequor iussum ipse princeps inter eques cum turma suus quam possum effundo habena clamor ab omnis simul pedo atque eques tollo statio hostis improvide invado non homo solus sed equus etiam terreo cum vinculum abrumpo trepidatio et tumultus inter suus facio paucus sto impavidi equus is ipse non sterno non infrenaris aut escendo facilis possum multus magnus quam pro numerus eques terror achaeus infero pedito verus ordino et praeparo spargo per neglegentia et semisomnus prope adorior sum caedes passim fugo per campus facio sum diophanes sequor effundo quoad tueor sum magnus decus gens achaeus pario specto enim e moenia pergamum non vir modo sed femina etiam in praesidium urbs redeo posterus dies regia magis compono et ordino statio quingenti passus longus ab urbs pono castrum et achaeus idem ferme tempus atque in idem locus procedo per multus hora intendo utrimque velut iam sum impetus expectavere postquam haud procul occasus sol redeo in castrum tempus sum regius signum confero abeo agmen ad iter magis quam ad pugna compono coepio quiesco diophanes dum in conspectus sum deinde idem quo pridie impetus in posterus agmen incurro tantus rursus pavor atque tumultus incutio ut cum tergum caedo nemo pugno causa resto trepido et vix ordo agmen servo in castrum compello sum hic achaeus audacia seleucus ex ager pergamenus moveo castrum cogo


et illo quidem die victores direptis hostium castris cum magna praeda in sua reverterunt; postero die spoliabant caesorum corpora et captivos contrahebant. legati ab Thyatira et Magnesia ab Sipylo ad dedendas urbes venerunt. Antiochus cum paucis fugiens, in ipso itinere pluribus congregantibus se, modica manu armatorum media ferme nocte Sardis concessit. inde, cum audisset Seleucum filium et quosdam amicorum Apameam progressos, et ipse quarta vigilia cum coniuge ac filia petit Apameam, Xenoni tradita custodia urbis, Timone Lydiae praeposito; quibus spretis consensu oppidanorum et militum, qui in arce erant, legati ad consulem missi sunt. sub idem fere tempus et ab Trallibus et a Magnesia, quae super Maeandrum est, et ab Epheso ad dedendas urbes venerunt. reliquerat Ephesum Polyxenidas audita pugna, et classi usque ad Patara Lyciae pervectus, metu stationis Rhodiarum navium, quae ad Megisten erant, in terram egressus cum paucis itinere pedestri Syriam petit. Asiae civitates in fidem consulis dicionemque populi Romani sese tradebant. Sardibus iam consul erat; eo et P. Scipio ab Elaea, cum primum pati laborem viae potuit, venit.

et ille quidem dies victor disrepo hostis castrum cum magnus praeda in suus revorto posterus dies spolio caesor corpus et captivus contraho legatus ab thyatira et magnesia ab sipylus ad dedo urbs venio antiochus cum paucus fugio in ipse iter multus congrego sui modicus manus armator medius ferme nox sardus concedo inde cum audio seleucus filius et quidam amicus apamea progredior et ipse quartus vigil cum coniunx atque filia peto apamea xeno trado custodia urbs timon lydia praepono qui sperno consensus oppidanus et miles qui in arx sum legatus ad consul mitto sum sub idem fere tempus et ab tralles et ab magnesia qui super maeander sum et ab ephesus ad dedo urbs venio relinquo ephesus polyxenidas audio pugno et classis usque ad patara lycia perveho metus statio rhodiaris navis qui ad megiste sum in terra egredior cum paucus iter pedestri syria peto asia civitas in fides consul dicio populus romanus sui trado sardibus iam consul sum is et p scipio ab elaea cum primus patior labor via possum venio


Aetoli legati in senatum introducti, cum et causa eos sua et fortuna hortaretur, ut confitendo seu culpae seu errori veniam supplices peterent, orsi a beneficiis in populum Romanum et prope exprobrantes virtutem suam in Philippi bello et offenderunt aures insolentia sermonis et eo, vetera et oblitterata repetendo, rem adduxerunt, ut haud paulo plurium maleficiorum gentis quam beneficiorum memoria subiret animos patrum, et quibus misericordia opus erat, iram et odium irritarent. interrogati ab uno senatore, permitterentne arbitrium de se populo Romano, deinde ab altero, habiturine eosdem quos populus Romanus socios et hostis essent, nihil ad ea respondentes egredi templo iussi sunt. conclamatum deinde prope ab universo senatu est totos adhuc Antiochi Aetolos esse et ex unica ea spe pendere animos eorum: itaque bellum cum haud dubiis hostibus gerendum perdomandosque feroces animos esse. illa etiam res accendit, quod eo ipso tempore, quo pacem ab Romanis petebant, Dolopiae atque Athamaniae bellum inferebant. senatus consultum in M'. Acilii sententiam, qui Antiochum Aetolosque devicerat, factum est, ut Aetoli eo die iuberentur proficisci ab urbe et intra quintum decimum diem Italia excedere. A. Terentius Varro ad custodiendum iter eorum missus, denuntiatumque, si qua deinde legatio ex Aetolis, nisi permissu imperatoris, qui eam provinciam obtineret, et cum legato Romano venisset Romam, pro hostibus omnis futuros. ita dimissi Aetoli.

aetolus legatus in senatus introduco cum et causa is suus et fortuna horto ut confiteor seu culpa seu error venio supplex peto ordior ab beneficium in populus romanus et prope exprobro virtus suus in philippus bellum et offendo auris insolentia sermo et is vetero et oblittero repeto res adduco ut haud paulus multus maleficus gens quam beneficus memoria subeo animus pater et qui misericordia opus sum ira et odium irrito interrogo ab unus senator permitto arbitrium de sui populus romanus deinde ab alter habeo idem qui populus romanus socius et hostis sum nihil ad is respondeo egredior templum iubeo sum conclamo deinde prope ab universus senatus sum totus adhuc antiochus aetoli sum et ex unicus is spes pendeo animus is itaque bellum cum haud dubius hostis gero perdomo ferox animus sum ille etiam res accendo qui is ipse tempus quo pax ab romanus peto dolopia atque athamania bellum infero senatus consulo in m acilius sententia qui antiochus aetoli devinco facio sum ut aetolus is dies iubeo proficisco ab urbs et intra quintus decimus dies italia excedo ab tero varro ad custodio iter is mitto denuntio si qui deinde legatio ex aetolus nisi permitto imperator qui is provincia obtineo et cum legatus romanus venio roma pro hostis omnis sum ita dimitto aetolus


L. Cornelius consul peractis, quae Romae agenda erant, pro contione edixit, ut milites, quos ipse in supplementum scripsisset, quique in Bruttiis cum A. Cornelio propraetore essent, ut hi omnes idibus Quinctilibus Brundisium convenirent. item tres legatos nominavit, Sex. Digitium L. Apustium C. Fabricium Luscinum , qui ex ora maritima undique navis Brundisium contraherent; et omnibus iam paratis paludatus ab urbe est profectus. ad quinque milia voluntariorum, Romani sociique, qui emerita stipendia sub imperatore P. Africano habebant, praesto fuere exeunti consuli et nomina dederunt. per eos dies, quibus est profectus ad bellum consul, ludis Apollinaribus, a. d. quintum idus Quinctiles caelo sereno interdiu obscurata lux est, cum luna sub orbem solis subisset. et L. Aemilius Regillus , cui navalis provincia evenerat, eodem tempore profectus est. L. Aurunculeio negotium ab senatu datum est, ut triginta quinqueremes, viginti triremes faceret, quia fama erat Antiochum post proelium navale maiorem classem aliquanto reparare.

l cornelius consul perago qui roma ago sum pro contio edico ut miles qui ipse in supplementum scribo quisque in bruttius cum ab cornelius propraetor sum ut hic omnis idus quinctilis brundisium convenio item tres legatus nomino sex digitium l apustium que fabricius luscinus qui ex os maritimus undique navus brundisium contraho et omnis iam paro paludatus ab urbs sum proficiscor ad quinque mille voluntarius romanus socius qui emereo stipendium sub imperator p africanus habeo praesto sum exeo consul et nomen do per is dies qui sum proficiscor ad bellum consul ludus apollinaris ab d quintus idus quinctilis caelum serenus interdiu obscuro lux sum cum luna sub orbis sol subeo et l aemilius regillus qui naval provincia evenio idem tempus proficiscor sum l aurunculeius negotium ab senatus do sum ut triginta quinqueremis viginti triremis facio quia fama sum antiochus post proelium naval magnus classis aliquantus reparo