per eos dies, quibus haec gesta sunt, legati Massiliensium nuntiarunt L. Baebium praetorem in provinciam Hispaniam proficiscentem ab Liguribus circumventum, magna parte comitum caesa vulneratum ipsum cum paucis sine lictoribus Massiliam perfugisse et intra triduum exspirasse. senatus ea re audita decrevit, uti P. Iunius Brutus , qui propraetor in Etruria esset, provincia exercituque traditis uni, cui videretur, ex legatis, ipse in ulteriorem Hispaniam proficisceretur, eaque ei provincia esset. hoc senatus consultum litteraeque a Sp. Postumio praetore in Etruriam missae sunt, profectusque in Hispaniam est P. Iunius propraetor. in qua provincia prius aliquanto, quam successor veniret, L. Aemilius Paulus , qui postea regem Persea magna gloria vicit, cum priore anno haud prospere rem gessisset, tumultuario exercitu collecto signis collatis cum Lusitanis pugnavit. fusi fugatique hostes; caesa decem octo milia armatorum; duo milia trecenti capti et castra expugnata. huius victoriae fama tranquilliores in Hispania res fecit.

per is dies qui hic gero sum legatus massiliensis nuntio l baebius praetor in provincia hispania proficisco ab ligur circumvenio magnus pars comes caedo vulnero ipse cum paucus sine lictor massilia perfugio et intra triduum exspiro senatus is res audio decerno uti p junius brutus qui propraetor in etruria sum provincia exerceo trado unus qui video ex legatus ipse in ulter hispania proficiscor is is provincia sum hic senatus consulo littera ab spurius postumius praetor in etruria mitto sum proficio in hispania sum p junius propraetor in qui provincia prior aliquantus quam successor venio l aemilius paulus qui postea rex perseus magnus gloria vinco cum prior annus haud prosperus res gero tumultuarius exercitus colligo signum confero cum lusitanus pugno fundo fugo hostis caedo decem octo mille armator duo mille trecenti capio et castrum expugno hic victoria fama tranquillus in hispania res facio


dum haec in Hellesponto geruntur, Polyxenidas regius praefectus — erat autem exul Rhodius — cum audisset profectam ab domo popularium suorum classem, et Pausistratum praefectum superbe quaedam et contemptim in se contionantem dixisse, praecipuo certamine animi adversus eum sumpto nihil aliud dies noctesque agitabat animo, quam ut verba magnifica eius rebus confutaret. mittit ad eum hominem et illi notum, qui diceret et se Pausistrato patriaeque suae magno usui, si liceat, fore, et a Pausistrato se restitui in patriam posse. cum, quonam modo ea fieri possent, mirabundus Pausistratus percunctaretur, fidem petenti dedit agendae communiter rei aut tegendae silentio. tum internuntius: regiam classem aut totam aut maiorem eius partem Polyxenidam traditurum ei; pretium tanti meriti nullum aliud pacisci quam reditum in patriam. magnitudo rei nec ut crederet nec ut aspernaretur dicta effecit. Panhormum Samiae terrae petit, ibique ad explorandam rem, quae oblata erat, substitit. ultro citroque nuntii cursare, nec fides ante Pausistrato facta est, quam coram nuntio eius Polyxenidas sua manu scripsit se ea, quae pollicitus esset, facturum signoque suo impressas tabellas misit. eo vero pignore velut auctoratum sibi proditorem ratus est: neque enim eum, qui sub rege viveret, commissurum fuisse, ut adversus semet ipsum indicia manu sua testata daret. inde ratio simulatae proditionis composita. omnium se rerum apparatum omissurum Polyxenidas dicere; non remigem, non socios navalis ad classem frequentis habiturum; subducturum per simulationem reficiendi quasdam naves, alias in propinquos portus dimissurum; paucas ante portum Ephesi in salo habiturum, quas, si exire res cogeret, obiecturus certamini foret. quam neglegentiam Polyxenidam in classe sua habiturum Pausistratus audivit, eam ipse extemplo habuit. partem navium ad commeatus accersendos Halicarnassum, partem Samum ad urbem misit, ut paratus esset, cum signum adgrediendi a proditore accepisset. Polyxenidas augere simulando errorem; subducit quasdam naves, alias velut subducturus esset, navalia reficit; remiges ex hibernis non Ephesum accersit, sed Magnesiam occulte cogit. forte quidam Antiochi miles, cum Samum rei privatae causa venisset, pro speculatore deprehensus deducitur Panhormum ad praefectum. is percunctanti, quid Ephesi ageretur, incertum metu an erga suos haud sincera fide, omnia aperit: classem instructam paratamque in portu stare; remigium omne Magnesiam [ad Sipylum] missum; perpaucas naves subductas esse et navalia detegi; numquam intentius rem navalem administratam esse. haec ne pro veris audirentur, animus errore et spe vana praeoccupatus fecit. Polyxenidas satis omnibus comparatis, nocte remige a Magnesia accersito, deductisque raptim, quae subductae erant, navibus, cum diem non tam apparatu absumpsisset, quam quod conspici proficiscentem classem nolebat, post solis occasum profectus septuaginta navibus tectis vento adverso ante lucem Pygela portum tenuit. ibi cum interdiu ob eandem causam quiesset, nocte in proxima Samiae terrae traiecit. hinc Nicandro quodam archipirata quinque navibus tectis Palinurum iusso petere, atque inde armatos, qua proximum per agros iter esset, Panhormum ad tergum hostium ducere, ipse interim classe divisa, ut ex utraque parte fauces portus teneret, Panhormum petit. Pausistratus primo ut in re necopinata turbatus parumper, deinde vetus miles celeriter collecto animo terra melius arceri quam mari hostes posse ratus, armatos duobus agminibus ad promunturia, quae cornibus obiectis ab alto portum faciunt, ducit, inde facile telis ancipitibus hostem summoturus. id inceptum eius Nicander a terra visus cum turbasset, repente mutato consilio naves conscendere omnis iubet. tum vero ingens pariter militum nautarumque trepidatio orta, et velut fuga in naves fieri, cum se mari terraque simul cernerent circumventos. Pausistratus unam viam salutis esse ratus, si vim facere per fauces portus atque erumpere in mare apertum posset, postquam conscendisse suos vidit, sequi ceteris iussis princeps ipse concitata nave remis ad ostium portus tendit. superantem iam fauces navem eius Polyxenidas tribus quinqueremibus circumsistit. navis rostris icta supprimitur; telis obruuntur propugnatores, inter quos et Pausistratus impigre pugnans interficitur. navium reliquarum ante portum aliae, aliae, aliae in portu deprensae, quaedam a Nicandro, dum moliuntur a terra, captae; quinque tantum Rhodiae naves cum duabus Cois effugerunt terrore flammae micantis via sibi inter confertas naves facta: contis enim binis a prora prominentibus trullis ferreis multum conceptum ignem prae se portabant. Erythraeae triremes cum haud procul a Samo Rhodiis navibus, quibus ut essent praesidio veniebant, obviae fugientibus fuissent, in Hellespontum ad Romanos cursum averterunt. sub idem tempus Seleucus proditam Phocaeam porta una per custodes aperta recepit; et Cyme aliaeque eiusdem orae urbes ad eum metu defecerunt.

dum hic in hellespontus gero polyxenidas regius praefectus sum autem exul rhodius cum audio proficio ab domus popularis suus classis et pausistratus praeficio superbus quidam et contemptim in sui contionor dico praecipuus certamen animus adverro is sumo nihil alius dies nox agito animus quam ut verbum magnificus is res confuto mitto ad is homo et ille notus qui dico et sui pausistratus patria suus magnus usus si licet sum et ab pausistratus sui restituo in patria possum cum quonam modo is fio possum mirabundus pausistratus percuncto fides peto do ago communis res aut tego silentium tum internuntius regia classis aut totus aut magnus is pars polyxenidam trado is pretium tantus mereo nullus alius pacisco quam redeo in patria magnitudo res neque ut credo neque ut aspernor dictum efficio panhormus samia terra peto ibi ad exploro res qui offertor sum substo ultro citer nuntius cursaris neque fides ante pausistratus facio sum quam coram nuntio is polyxenidas suus manus scribo sui is qui polliceor sum facio signo suus imprimo tabella mitto is verus pignus velut auctoro sui proditor reor sum neque enim is qui sub rex vivo committo sum ut adverro sui ipse indicium manus suus testo do inde ratio simulo proditio compono omnis sui res appario omitto polyxenidas dico non remigo non socius naval ad classis frequens habeo subduco per simulatio reficio quidam navo alius in propinquus portus dimitto paucus ante portus ephesus in salum habeo qui si exeo res cogo objacio certamen sum quam neglegentia polyxenidam in classis suus habeo pausistratus audio is ipse extemplo habeo pars navis ad commeatus arcesso halicarnassus pars samos ad urbs mitto ut paro sum cum signum aggredior ab proditor accipio polyxenidas augeo simulo error subduco quidam navo alius velut subduco sum navale reficio remex ex hibernus non ephesus arcesso sed magnesia occulte cogo fors quidam antiochus miles cum samos res privo causa venio pro speculator deprehendo deduco panhormus ad praeficio is percuncto quis ephesus ago incertus metus an erga suus haud sincerus fides omnis aperio classis instruo paro in portus sto remigium omnis magnesia ad sipylus mitto perpaucus navo subduco sum et navale detego numquam intendo res naval administro sum hic ne pro verus audio animus error et spes vanus praeoccupo facio polyxenidas satis omnis comparo nox remex ab magnesia arcesso deduco raptim qui subduco sum navis cum dies non tam apparatus absumo quam qui conspicio proficisco classis nolo post sol occasus proficiscor septuaginta navis tectum venio adverso ante lux pygela portus teneo ibi cum interdiu ob idem causa quiesco nox in propior samia terra transiacio hinc nicander quidam archipirata quinque navis tectum palinurus jubeo peto atque inde armatus qui propior per ager iter sum panhormus ad tergum hostis duco ipse interim classis divido ut ex uter pars fauces portus teneo panhormus peto pausistratus primus ut in res necopinatus turbo parumper deinde vetus miles celer colligo animus terra bonus arceo quam mare hostis possum reor armatus duo agmen ad promunturium qui cornu objecta ab altus portus facio duco inde facilis telum anceps hostis summoveo is incipio is nicander ab terra video cum turbo repens muto consilium navo conscendo omnis iubeo tum verus ingens pariter miles nauta trepidatio orior et velut fuga in navo fio cum sui mare terra simul cerno circumvenio pausistratus unus via salus sum reor si vis facio per fauces portus atque erumpo in mare aperio possum postquam conscendo suus video sequor ceterus iussum princeps ipse concito navus remi ad ostium portus tendo supero iam fauces navo is polyxenidas tres quinqueremis circumsisto navus rostrum iacio supprimo telum obruo propugnator inter qui et pausistratus impiger pugno interfacio navis reliquus ante portus alius alius alius in portus deprensa quidam ab nicander dum molio ab terra capio quinque tantus rhodius navo cum duo cous effugio terror flamma mico via sui inter confercio navo facio contus enim bini ab prora promineo trulla ferreus multus concipio ignis prae sui porto erythraea triremis cum haud procul ab samos rhodius navis qui ut sum praesidium venio obvius fugio sum in hellespontus ad romanus cursus averto sub idem tempus seleucus prodeo phocaea porto unus per custos apertus recipio et cyme alius idem ora urbs ad is metus deficio


quo territus Antiochus, quia possessione maris pulsus longinqua tueri diffidebat se posse, praesidium ab Lysimachia, ne opprimeretur ibi ab Romanis, deduci pravo, ut res ipsa postea docuit, consilio iussit. non enim tueri solum Lysimachiam a primo impetu Romanorum facile erat, sed obsidionem etiam tota hieme tolerare et obsidentis quoque ad ultimam inopiam adducere extrahendo tempus et interim spem pacis per occasionem temptare. nec Lysimachiam tantum hostibus tradidit post adversam navalem pugnam, sed etiam Colophonis obsidione abscessit et Sardis recepit se; atque inde in Cappadociam ad Ariarathen, qui auxilia accerserent, et quocumque alio poterat, ad copias contrahendas, in unum iam consilium, ut acie dimicaret, intentus misit.

quo terreo antiochus quia possessio mare pello longinquus tueor diffido sui possum praesidium ab lysimachia ne opprimo ibi ab romanus deduco pravus ut res ipse postea doceo consilium iubeo non enim tueor solus lysimachia ab primus impetus romanus facilis sum sed obsidio etiam totus hiems tolero et obsido quoque ad ulter inopia duco extraho tempus et interim spes pax per occasio tento neque lysimachia tantus hostis trado post adverro naval pugna sed etiam colophon obsidio abscedo et sardus recipio sui atque inde in cappadocia ad ariarathes qui auxilium arcesso et quicumque alius possum ad copia contraho in unus iam consilium ut acies dimico intendo mitto


inde consularia comitia magna contentione habita. M. Aemilius Lepidus petebat adversa omnium fama, quod provinciam Siciliam petendi causa non consulto senatu, ut sibi id facere liceret, reliquisset. petebant cum eo M. Fulvius Nobilior Cn. Manlius Vulso M. Valerius Messalla . Fulvius consul unus creatur, cum ceteri centurias non explessent, isque postero die Cn. Manlium Lepido deiecto — nam Messalla iacuit — collegam dixit. praetores exinde facti duo Q. Fabii , Labeo et Pictor — Pictor flamen Quirinalis eo anno inauguratus fuerat —, M. Sempronius Tuditanus Sp. Postumius Albinus L. Plautius Hypsaeus L. Baebius Dives .

inde consularis comitium magnus contentio habeo m aemilius lepidus peto adverso omnis fama qui provincia sicilia peto causa non consultum senatus ut sui is facio licet relinquo peto cum is m fulvus nobilior cn manlius vello m valerius messalla fulvus consul unus creo cum ceterus centurio non expleo eo posterus dies cn manlius lepidus deicio nam messalla iaceo collega dico praetor exinde facio duo q fabius labeo et pictor pictor flamen quirinal is annus inauguro sum m sempronius tuditanus spurius postumus albinus l plautus hypsaeus l baebius dives


sub idem fere tempus caduceator ab Antiocho per P. Scipionem a consule petit impetravitque, ut oratores mittere liceret regi. paucos post dies Zeuxis, qui praefectus Lydiae fuerat, et Antipater, fratris filius, venerunt. prius Eumene convento, quem propter vetera certamina aversum maxime a pace credebant esse, et placatiore eo et sua et regis spe invento, tum P. Scipionem et per eum consulem adierunt; praebitoque iis petentibus frequenti consilio ad mandata edenda, “non tam, quid ipsi dicamus, habemus” inquit Zeuxis, “quam ut a vobis quaeramus, Romani, quo piaculo expiare errorem regis, pacem veniamque impetrare a victoribus possimus. maximo semper animo victis regibus populisque ignovistis; quanto id maiore et placatiore animo decet vos facere in hac victoria, quae vos dominos orbis terrarum fecit? positis iam adversus omnes mortales certaminibus haud secus quam deos consulere et parcere vos generi humano oportet.” iam antequam legati venirent, decretum erat, quid responderetur. respondere Africanum placuit. is in hunc modum locutus fertur: “Romani ex iis, quae in deum immortalium potestate erant, ea habemus, quae dii dederunt; animos, qui nostrae mentis sunt, eosdem in omni fortuna gessimus gerimusque, neque eos secundae res extulerunt nec adversae minuerunt. eius rei, ut alios omittam, Hannibalem vestrum vobis testem darem, nisi vos ipsos dare possem. postquam traiecimus Hellespontum, priusquam castra regia, priusquam aciem videremus, cum communis Mars et incertus belli eventus esset, de pace vobis agentibus quas pares paribus ferebamus condiciones, easdem nunc victores victis ferimus: Europa abstinete; Asia omni, quae cis Taurum montem est, decedite. pro impensis deinde in bellum factis quindecim milia talentum Euboicorum dabitis, quingenta praesentia, duo milia et quingenta, cum senatus populusque Romanus pacem comprobaverint; milia deinde talentum per duodecim annos. Eumeni quoque reddi quadringenta talenta et quod frumenti reliquum ex eo, quod patri debitum est, placet. haec cum pepigerimus, facturos vos ut pro certo habeamus, erit quidem aliquod pignus, si obsides viginti nostro arbitratu dabitis; sed numquam satis liquebit nobis ibi pacem esse populo Romano, ubi Hannibal erit: eum ante omnia deposcimus. Thoantem quoque Aetolum, concitorem Aetolici belli, qui et illorum fiducia vos et vestra illos in nos armavit, dedetis et cum eo Mnasilochum Acarnana et Chalcidensis Philonem et Eubulidam. in deteriore sua fortuna pacem faciet rex, quia serius facit, quam facere potuit. si nunc moratus fuerit, sciat regum maiestatem difficilius ab summo fastigio ad medium detrahi quam a mediis ad ima praecipitari. ” cum iis mandatis ab rege missi erant legati, ut omnem pacis condicionem acciperent: itaque Romam mitti legatos placuit; consul in hiberna exercitum Magnesiam ad Maeandrum et Trallis Ephesumque divisit. Ephesum ad consulem paucos post dies obsides ab rege adducti sunt, et legati, qui Romam irent, venerunt. Eumenes quoque eodem tempore profectus est Romam, quo legati regis. secutae eos sunt legationes omnium Asiae populorum.

sub idem fere tempus caduceator ab antiochus per p scipio ab consul peto impetro ut orator mitto licet rex paucus post dies zeuxis qui praefectus lydia sum et antipater frater filius venio prior eumenes convenio qui propter vetero certamen averto magnus ab pax credo sum et placo is et suus et rex spes invenio tum p scipio et per is consul adeo praebeo is peto frequens consilium ad mandatum edo non tam quis ipse dico habeo inquam zeuxis quam ut ab tu quaero romanus quo piaculum expiaris error rex pax venio impetro ab victor possum maximus semper animus vinco rex populus ignosco quantus is magnus et placo animus decet tu facio in hic victoria qui tu dominus orbis terra facio pono iam adverro omnis mortalis certamen haud secus quam deus consulo et parco tu gener humanus oportet iam antequam legatus venio decretum sum quis respondeo respondeo africanus placeo is in hic modus loquor fero romanus ex is qui in deus immortalis potestas sum is habeo qui dius do animus qui noster mens sum idem in omnis fortuna gero gero neque is secundus res effero neque adverro minuo is res ut alius omitto hannibal vester tu testo do nisi tu ipse do possum postquam transjacio hellespontus priusquam castrum regius priusquam acies video cum communis mars et incertus bellum evenio sum de pax tu ago qui par par fero condicio idem nunc victor vinco ferio europa abstineo asia omnis qui cis taurus mons sum decedo pro impendo deinde in bellum facio quindecim mille talentum euboicus do quingenti praesens duo mille et quingenti cum senatus populus romanus pax comprobaverint mille deinde talentum per duodecim annus eumenes quoque reddo quadringenti talentum et qui frumentum reliquus ex is qui pater debeo sum placeo hic cum pepigerimus facio tu ut pro certus habeo sum quidem aliqui pignus si obses viginti noster arbitratus do sed numquam satis liqueo nos ibi pax sum populus romanus ubi hannibal sum is ante omnis deposco thoas quoque aetolus concitor aetolicus bellum qui et ille fiducia tu et vester ille in nos armo dedo et cum is mnasilochum acarnana et chalcidensis philo et eubulidas in deterior suus fortuna pax facio rex quia serus facio quam facio possum si nunc moror sum scio rex maiestas difficilis ab superus fastigium ad medius detraho quam ab medius ad imus praecipitaris cum is mandatum ab rex mitto sum legatus ut omnis pax condicio accipio itaque roma mitto legatus placeo consul in hibernus exercitus magnesia ad maeander et tralles ephesus divido ephesus ad consul paucus post dies obses ab rex adduco sum et legatus qui roma eo venio eumenes quoque idem tempus proficiscor sum roma quo legatus rex sequor is sum legatio omnis asia populus