Cn. Manlius cum inter cetera, quae accipienda ab Antiocho erant, elephantos quoque accepisset donoque Eumeni omnis dedisset, causas deinde civitatium, multis inter novas res turbatis, cognovit. et Ariarathes rex parte dimidia pecuniae imperatae beneficio Eumenis, cui desponderat per eos dies filiam, remissa in amicitiam est acceptus. civitatium autem cognitis causis decem legati aliam aliarum fecerunt condicionem. quae stipendiariae regi Antiocho fuerant et cum populo Romano senserant, iis immunitatem dederunt; quae partium Antiochi fuerant aut stipendiariae Attali regis, eas omnes vectigal pendere Eumeni iusserunt. nominatim praeterea Colophoniis, qui in Notio habitant, et Cymaeis et Mylasenis immunitatem concesserunt; Clazomeniis super immunitatem et Drymussam insulam dono dederunt, et Milesiis quem sacrum appellant agrum restituerunt, et Iliensibus Rhoeteum et Gergithum addiderunt, non tam ob recentia ulla merita quam originum memoria. eadem et Dardanum liberandi causa fuit. Chios quoque et Zmyrnaeos et Erythraeos pro singulari fide, quam eo bello praestiterunt, et agro donarunt et in omni praecipuo honore habuerunt. Phocaeensibus et ager, quem ante bellum habuerant, redditus, et ut legibus antiquis uterentur permissum. Rhodiis adfirmata, quae data priore decreto erant; Lycia et Caria datae usque ad Maeandrum amnem praeter Telmessum. regi Eumeni Chersonesum in Europa et Lysimachiam, castella, vicos, agrum, quibus finibus tenuerat Antiochus, adiecerunt; in Asia Phrygiam utramque — alteram ad Hellespontum, maiorem alteram vocant — et Mysiam, quam Prusia rex ademerat, ei restituerunt, et Lycaoniam et Milyada et Lydiam et nominatim urbes Tralles atque Ephesum et Telmessum. de Pamphylia disceptatum inter Eumenem et Antiochi legatos cum esset, quia pars eius citra pars ultra Taurum est, integra res ad senatum reicitur.

cn manlius cum inter ceterus qui accipio ab antiochus sum elephantus quoque accipio dono eumenes omnis do causa deinde civitas multus inter novo res turbo cognosco et ariarathes rex pars dimidio pecunia impero beneficium eumenes qui despondeo per is dies filia remitto in amicitia sum accipio civitas autem cognosco causa decem legatus alius alius facio condicio qui stipendiarius rex antiochus sum et cum populus romanus sentio is immunitas do qui pars antiochus sum aut stipendiarius attal rex is omnis vectigal pendeo eumenes jubeo nominatim praeterea colophonius qui in notium habito et cymaeus et mylaseni immunitas concedo clazomenius super immunitas et drymussam insula donum do et milesius qui sacer appello ager restituo et ilienses rhoeteus et gergithum addo non tam ob recens ullus mereo quam origo memoria idem et dardanus libero causa sum chii quoque et smyrnaei et erythraei pro singularis fides quam is bellum praesto et ager dono et in omnis praecipuus honor habeo phocaeensis et ager qui ante bellum habeo reddo et ut lex antiquus uto permitto rhodius adfirmo qui do prior decretum sum lycia et caria do usque ad maeander amnis praeter telmessus rex eumenes cherronesus in europa et lysimachia castellum vicus ager qui finis teneo antiochus adicio in asia phrygia uter alter ad hellespontus magnus alter voco et mysia quam prusia rex adimo is restituo et lycaonia et milyada et lydia et nominatim urbs tralles atque ephesus et telmessus de pamphylius disceptas inter eumenes et antiochus legatus cum sum quia pars is citer pars ultra taurus sum integer res ad senatus reicio


hieme ea, qua haec Romae gesta sunt, ad Cn. Manlium consulem primum, dein pro consule, hibernantem in Asia, legationes undique ex omnibus civitatibus gentibusque, quae cis Taurum montem incolunt, conveniebant. et ut clarior nobiliorque victoria Romanis de rege Antiocho fuit quam de Gallis, ita laetior sociis erat de Gallis quam de Antiocho. tolerabilior regia servitus fuerat quam feritas immanium barbarorum incertusque in dies terror, quo velut tempestas eos populantis inferret. itaque, ut quibus libertas Antiocho pulso, pax Gallis domitis data esset, non gratulatum modo venerant, sed coronas etiam aureas pro suis quaeque facultatibus attulerant. et ab Antiocho legati et ab ipsis Gallis, ut pacis leges dicerentur, et ab Ariarathe rege Cappadocum venerunt ad veniam petendam luendamque pecunia noxam, quod auxiliis Antiochum iuvisset. huic sescenta talenta argenti sunt imperata; Gallis responsum, cum Eumenes rex venisset, tum daturum iis leges. civitatium legationes cum benignis responsis, laetiores etiam quam venerant, dimissae. Antiochi legati pecuniam in Pamphyliam frumentumque ex pacto cum L. Scipione foedere iussi advehere; eo se cum exercitu venturum. principio deinde veris lustrato exercitu profectus die octavo Apameam venit. ibi triduum stativis habitis, tertiis rursus ab Apamea castris in Pamphyliam, quo pecuniam frumentumque regios convehere iusserat, pervenit. mille et quingenta talenta argenti accepta Apameam deportantur; frumentum exercitui dividitur. inde ad Pergam ducit, quae una in iis locis regio tenebatur praesidio. appropinquanti praefectus praesidii obvius fuit, triginta dierum tempus petens, ut regem Antiochum de urbe tradenda consuleret. dato tempore ad eam diem praesidio decessum est. a Perga L. Manlio fratre cum quattuor milibus militum Oroanda ad reliquum pecuniae ex eo, quod pepigerant, exigendum misso, ipse, quia Eumenem regem et decem legatos ab Roma Ephesum venisse audierat, iussis sequi Antiochi legatis Apameam exercitum reduxit.

hiems is qui hic roma gero sum ad cn manlius consul primus deinde pro consul hiberno in asia legatio undique ex omnis civitas gens qui cis taurus mons incolo convenio et ut clarus nobilis victoria romanus de rex antiochus sum quam de gallus ita laetus socius sum de gallus quam de antiochus tolerabilis regius servio sum quam ferio immanis barbarus incertus in dies terror quo velut tempestas is populo infero itaque ut qui libertas antiochus pulso pax gallus domo do sum non gratulor modo venio sed corona etiam aureus pro suus quisque facultas affero et ab antiochus legatus et ab ipse gallus ut pax lex dico et ab ariarathes rex cappadocus venio ad venio peto luo pecunia noxa qui auxilium antiochus juvo hic sescenti talentum argentum sum impero gallus responsum cum eumenes rex venio tum do is lex civitas legatio cum benignus respondeo laetus etiam quam venio dimitto antiochus legatus pecunia in pamphylia frumentum ex pacisco cum l scipio foedus iubeo adveho is sui cum exercitus venio principium deinde verus lustro exercitus proficiscor dies octavus apamea venio ibi triduum stativus habeo tertius rursus ab apamea castrum in pamphylia quo pecunia frumentum regius convehere iubeo pervenio mille et quingenti talentum argentum accipio apamea deporto frumentum exercitus divido inde ad perga duco qui unus in is locus regius teneo praesidium appropinquo praefectus praesidium obvius sum triginta dies tempus peto ut rex antiochus de urbs trado consulo do tempus ad is dies praesidium decedo sum ab perga l manlius frater cum quattuor mille miles oroanda ad reliquus pecunia ex is qui pepigerant exigo mitto ipse quia eumenes rex et decem legatus ab roma ephesus venio audio iussum sequor antiochus legatus apamea exercitus reduco


morte Africani crevere inimicorum animi, quorum princeps fuit M. Porcius Cato , qui vivo quoque eo adlatrare magnitudinem eius solitus erat. hoc auctore existimantur Petillii et vivo Africano rem ingressi et mortuo rogationem promulgasse. fuit autem rogatio talis: ”velitis iubeatis, Quirites, quae pecunia capta ablata coacta ab rege Antiocho est quique sub imperio eius fuerunt, quod eius in publicum relatum non est, uti de ea re Ser. Sulpicius praetor urbanus ad senatum referat, quem eam rem velit senatus quaerere de iis, qui praetores nunc sunt. “ huic rogationi primo Q. et L. Mummii intercedebant; senatum quaerere de pecunia non relata in publicum, ita ut antea semper factum esset, aequum censebant. Petillii nobilitatem et regnum in senatu Scipionum accusabant. L. Furius Purpureo consularis, qui in decem legatis in Asia fuerat, latius rogandum censebat, non quae ab Antiocho modo pecuniae captae forent, sed quae ab aliis regibus gentibusque, Cn. Manlium inimicum incessens. et L. Scipio , quem magis pro se quam adversus legem dicturum apparebat, dissuasor processit. is morte P. Africani fratris, viri omnium fortissimi clarissimique, eam exortam rogationem est conquestus: parum enim fuisse non laudari pro Rostris P. Africanum post mortem, nisi etiam accusaretur; et Carthaginienses exilio Hannibalis contentos esse, populum Romanum ne morte quidem P. Scipionis exsatiari, nisi et ipsius fama sepulti laceretur et frater insuper, accessio invidiae, mactetur. M. Cato suasit rogationem — exstat oratio eius de pecunia regis Antiochi — et Mummios tribunos auctoritate deterruit, ne adversarentur rogationi. remittentibus ergo his intercessionem omnes tribus uti rogassent iusserunt. Ser. Sulpicio deinde referente, quem rogatione Petillia quaerere vellent, Q. Terentium Culleonem patres iusserunt. ad hunc praetorem, adeo amicum Corneliae familiae, ut, qui Romae mortuum elatumque P. Scipionem — est enim ea quoque fama — tradunt, pilleatum, sicut in triumpho ierat, in funere quoque ante lectum isse memoriae prodiderint, et ad portam Capenam mulsum prosecutis funus dedisse, quod ab eo inter alios captivos in Africa ex hostibus receptus esset, aut adeo inimicum eundem, ut propter insignem simultatem ab ea factione, quae adversa Scipionibus erat, delectus sit potissimum ad quaestionem exercendam — ; ceterum ad hunc nimis aequum aut iniquum praetorem reus extemplo factus L. Scipio . simul et delata et recepta nomina legatorum eius, A. et L. Hostiliorum Catonum , et C. Furii Aculeonis quaestoris et, ut omnia contacta societate peculatus viderentur, scribae quoque duo et accensus. L. Hostilius et scribae et accensus, priusquam de Scipione iudicium fieret, absoluti sunt, Scipio et A. Hostilius legatus et C. Furius damnati: quo commodior pax Antiocho daretur, Scipionem sex milia pondo auri, quadringenta octoginta argenti plus accepisse, quam in aerarium retulerit, A. Hostilium octoginta pondo auri, argenti quadringenta tria, Furium quaestorem auri pondo centum triginta, argenti ducenta. has ego summas auri et argenti relatas apud Antiatem inveni. in L. Scipione malim equidem librarii mendum quam mendacium scriptoris esse in summa auri atque argenti: similius enim veri est argenti quam auri maius pondus fuisse, et potius quadragiens quam ducentiens quadragiens litem aestimatam, eo magis, quod tantae summae rationem etiam ab ipso P. Scipione requisitam esse in senatu tradunt, librumque rationis eius cum Lucium fratrem adferre, iussisset, inspectante senatu suis ipsum manibus concerpsisse indignantem, quod, cum bis milliens in aerarium intulisset, quadragiens ratio ab se posceretur. ab eadem fiducia animi, cum quaestores pecuniam ex aerario contra legem promere non auderent, poposcisse clavis et se aperturum aerarium dixisse, qui, ut clauderetur, effecisset. multa alia in Scipionis exitu maxime vitae dieque dicta, morte, funere, sepulcro, in diversum trahunt, ut, cui famae, quibus scriptis adsentiar, non habeam. non de accusatore convenit: alii M. Naevium , alii Petillios diem dixisse scribunt, non de tempore, quo dicta dies sit, non de anno, quo mortuus sit, non ubi mortuus aut elatus sit: alii Romae, alii Literni et mortuum et sepultum. utrobique monumenta ostenduntur et statuae: nam et Literni monumentum monumentoque statua superimposita fuit, quam tempestate disiectam nuper vidimus ipsi, et Romae extra portam Capenam in Scipionum monumento tres statuae sunt, quarum duae P. et L. Scipionum dicuntur esse, tertia poetae Q. Ennii . nec inter scriptores rerum discrepat solum, sed orationes quoque, si modo ipsorum sunt quae feruntur, P. Scipionis et Ti. Gracchi abhorrent inter se. index orationis P. Scipionis nomen M. Naevii tribuni plebis habet, ipsa oratio sine nomine est accusatoris; modo nebulonem, modo nugatorem appellat. ne Gracchi quidem oratio aut Petilliorum accusatorum Africani aut diei dictae Africano ullam mentionem habet. alia tota serenda fabula est Gracchi orationi conveniens, et illi auctores sequendi sunt, qui, cum L. Scipio et accusatus et damnatus sit pecuniae captae ab rege, legatum in Etruria fuisse Africanum tradunt, quo post famam de casu fratris adlatam relicta legatione cucurrisse eum Romam et, cum a porta recta ad forum se contulisset, quod in vincula duci fratrem dictum erat, reppulisse a corpore eius viatorem, et tribunis retinentibus magis pie quam civiliter vim fecisse. hinc enim ipse Gracchus queritur dissolutam esse a privato tribuniciam potestatem, et ad postremum, cum auxilium L. Scipioni pollicetur, adicit tolerabilioris exempli esse a tribuno plebis potius quam a privato victam videri et tribuniciam potestatem et rem publicam esse. sed ita hanc unam impotentem eius iniuriam invidia onerat, ut increpando, quod degenerarit tantum a se ipse, cumulatas ei veteres laudes moderationis et temperantiae pro reprehensione praesenti reddat: castigatum enim quondam ab eo populum ait, quod eum perpetuum consulem et dictatorem vellet facere; prohibuisse statuas sibi in comitio, in Rostris, in curia, in Capitolio, in cella Iovis poni; prohibuisse, ne decerneretur, ut imago sua triumphali ornatu e templo Iovis optimi maximi exiret. haec vel in laudatione posita ingentem magnitudinem animi moderantis ad civilem habitum honoribus significarent, quae exprobrando inimicus fatetur. huic Graccho minorem ex duabus filiis — nam maior P. Cornelio Nasicae haud dubie a patre collocata erat — nuptam fuisse convenit. illud parum constat, utrum post mortem patris et desponsa sit et nupserit, an verae illae opiniones sint, Gracchum, cum L. Scipio in vincula duceretur, nec quisquam collegarum auxilio esset, iurasse sibi inimicitias cum Scipionibus, quae fuissent, manere, nec se gratiae quaerendae causa quicquam facere, sed, in quem carcerem reges et imperatores hostium ducentem vidisset P. Africanum , in eum se fratrem eius duci non passurum. senatum eo die forte in Capitolio cenantem consurrexisse et petisse, ut inter epulas Graccho filiam Africanus desponderet. quibus ita inter publicum sollemne sponsalibus rite factis cum se domum recepisset, Scipionem Aemiliae uxori dixisse filiam se minorem despondisse. cum illa, muliebriter indignabunda nihil de communi filia secum consultatum, adiecisset non, si Ti. Graccho daret, expertem consilii debuisse matrem esse, laetum Scipionem tam concordi iudicio ei ipsi desponsam respondisse. haec de tanto viro quam et opinionibus et monumentis litterarum variarent, proponenda erant. iudiciis a Q. Terentio praetore perfectis, Hostilius et Furius damnati praedes eodem die quaestoribus urbanis dederunt; Scipio, cum contenderet omnem quam accepisset pecuniam in aerario esse, nec se quicquam publici habere, in vincula duci est coeptus. P. Scipio Nasica tribunos appellavit orationemque habuit plenam veris decoribus non communiter modo Corneliae gentis, sed proprie familiae suae. parentes suos et P. Africani ac L. Scipionis , qui in carcerem duceretur, fuisse Cn. et P. Scipiones , clarissimos viros. eos, cum per aliquot annos in terra Hispania adversus multos Poenorum Hispanorumque et duces et exercitus nominis Romani famam auxissent non bello solum, sed quod Romanae temperantiae fideique specimen illis gentibus dedissent, ad extremum ambo pro republica mortem occubuisse. cum illorum gloriam tueri posteris satis esset, P. Africanum tantum paternas superiecisse laudes, ut fidem fecerit non sanguine humano sed stirpe divina satum se esse. L. Scipionem , de quo agatur, ut, quae in Hispania, quae in Africa, cum legatus fratris esset, gessisset, praetereantur, consulem et ab senatu dignum visum, cui extra sortem Asia provincia et bellum cum Antiocho rege decerneretur, et a fratre, cui post duos consulatus censuramque et triumphum legatus in Asiam iret. ibi ne magnitudo et splendor legati laudibus consulis officeret, forte ita incidisse, ut, quo die ad Magnesiam signis collatis L. Scipio Antiochum devicisset, aeger P. Scipio Elaeae dierum aliquot via abesset. non fuisse minorem eum exercitum quam Hannibalis, cum quo in Africa esset pugnatum; Hannibalem eundem fuisse inter multos alios regios duces, qui imperator Punici belli fuerit. et bellum quidem ita gestum esse, ut ne fortunam quidem quisquam criminari possit: in pace crimen quaeri; eam dici venisse. hic decem legatos simul argui. quorum ex consilio data pax esset: quamquam exstitisse ex decem legatis. qui Cn. Manlium accusarent; tamen non modo ad criminis fidem. sed ne ad moram quidem triumphi eam accusationem valuisse. at hercule in Scipione leges ipsas pacis, ut nimium accommodatas Antiocho, suspectas esse: integrum enim ei regnum relictum; omnia possidere eum victum, quae ante bellum eius fuerint; auri et argenti cum vim magnam habuisset, nihil in publicum relatum, omne in privatum versum; an praeter omnium oculos tantum auri argentique in triumpho L. Scipionis , quantum non decem aliis triumphis, si omne in unum conferatur, [sit] latum? nam quid de finibus regni dicam ? Asiam omnem et proxima Europae tenuisse Antiochum. ea quanta regio orbis terrarum sit, a Tauro monte in Aegaeum usque prominens mare, quot non urbes modo sed gentes amplectatur, omnes scire. hanc regionem dierum plus triginta iter in longitudinem, decem inter duo maria in latitudinem patentem usque ad Tauri montis iuga Antiocho ademptam, expulso in ultimum angulum orbis terrarum. quid, si gratuita pax esset, plus adimi ei potuisse? Philippo victo Macedoniam, Nabidi Lacedaemonem relictam, nec Quinctio crimen quaesitum: non enim habuisse eum Africanum fratrem; cuius cum gloria prodesse L. Scipioni debuisset, invidiam nocuisse. tantum auri argentique iudicatum esse in domum L. Scipionis illatum, quantum venditis omnibus bonis redigi non posset. id ubi ergo esse regium aurum, ubi tot hereditates acceptas? in domo, quam sumptus non exhauserint, exstare debuisse novae fortunae cumulum. at enim, quod ex bonis redigi non possit, ex corpore et tergo per vexationem et contumelias L. Scipionis petituros inimicos, ut in carcere inter fures nocturnos et latrones vir clarissimus includatur et in robore et tenebris exspiret, deinde nudus ante carcerem proiciatur. non id Corneliae magis familiae quam urbi Romanae fore erubescendum. adversus ea Terentius praetor rogationem Petilliam et senatus consultum et iudicium de L. Scipione factum recitavit: se, ni referatur pecunia in publicum, quae iudicata sit, nihil habere quod faciat, nisi ut prendi damnatum et in vincula duci iubeat. tribuni cum in consilium secessissent, paulo post C. Fannius ex sua collegarumque aliorum, praeter Gracchum, sententia pronuntiavit praetori non intercedere tribunos, quo minus sua potestate utatur. Ti. Gracchus ita decrevit, quo minus ex bonis L. Scipionis quod iudicatum sit redigatur, se non intercedere praetori; L. Scipionem , qui regem opulentissimum orbis terrarum devicerit, imperium populi Romani propagaverit in ultimos terrarum fines, regem Eumenem, Rhodios, alias tot Asiae urbes devinxerit populi Romani beneficiis, plurimos duces hostium in triumpho ductos carcere incluserit, non passurum inter hostes populi Romani [ L. Scipionem ] in carcere et in vinculis esse, mittique eum se iubere. tanto adsensu auditum est decretum, adeo dimissum Scipionem laeti homines viderunt, ut vix in eadem civitate videretur factum iudicium. in bona deinde L. Scipionis possessum publice quaestores praetor misit. neque in iis non modo vestigium ullum comparuit pecuniae regiae, sed nequaquam tantum redactum est, quantae summae damnatus fuerat. collata ea pecunia a cognatis amicisque et clientibus est L. Scipioni , ut, si acciperet eam, locupletior aliquanto esset, quam ante calamitatem fuerat. nihil accepit; quae necessaria ad cultum erant, redempta ei a proximis cognatis sunt; verteratque Scipionum invidia in praetorem et consilium eius et accusatores.

mors africanus cerno inimicus animus qui princeps sum m porcius cato qui vivo quoque is adlatraris magnitudo is soleo sum hic auctor existimo petillii et vivo africanus res ingredior et mortuus rogatio promulgo sum autem rogatio talis volo jubeo quiris qui pecunia capio aufero cogo ab rex antiochus sum quisque sub imperium is sum qui is in publicus refero non sum uti de is res seruius sulpicius praetor urbanus ad senatus refero qui is res volo senatus quaero de is qui praetor nunc sum hic rogatio primus q et l mummius intercedo senatus quaero de pecunia non refero in publicus ita ut antea semper facio sum aequus censeo petillii nobilitas et regnum in senatus scipio accuso l furius purpureus consularis qui in decem legatus in asia sum fero rogo censeo non qui ab antiochus modo pecunia capio sum sed qui ab alius rex gens cn manlius inimicus incesso et l scipio qui magis pro sui quam adverro lex dico appareo dissuasor procedo is mors p africanus frater vir omnis fortis clarus is exorior rogatio sum conqueror parum enim sum non laudo pro rostrum p africanus post mors nisi etiam accuso et carthaginiensis exsilium hannibal contendo sum populus romanus ne mors quidem p scipio exsatiaris nisi et ipse fama sepelio lacero et frater insuper accessio invidia macto m cato suadeo rogatio exsto oratio is de pecunia rex antiochus et mummius tribunus auctoritas deterreo ne adverso rogatio remitto ergo hic intercessio omnis tres uti rogo jubeo seruius sulpicius deinde refero qui rogatio petillia quaero volo q terentius culleo pater jubeo ad hic praetor adeo amicus cornelius familia ut qui roma mortuus effero p scipio sum enim is quoque fama trado pilleatus sicut in triumphus eo in funus quoque ante lectus eo memoria prodo et ad porta capena mulsum prosequor funus do qui ab is inter alius captivus in africanus ex hostis recipio sum aut adeo inimicus idem ut propter insignis simultas ab is factio qui adverso scipio sum deligo sum potis ad quaestio exerceo ceterum ad hic nimis aequus aut iniquus praetor reus extemplo facio l scipio simul et defero et recipio nomen legatus is ab et l hostilius cato et que furius aculeo quaestor et ut omnis contingo societas peculor video scriba quoque duo et accendo l hostilis et scriba et accendo priusquam de scipio iudicium fio absolvo sum scipio et ab hostilis legatus et que furius damno quo commodus pax antiochus do scipio sex mille pondo aurum quadringenti octoginta argentum multus accipio quam in aerarius refero ab hostilius octoginta pondo aurum argentum quadringenti tres furius quaestor aurum pondo centum triginta argentum ducenti hic ego superus aurum et argentum refero apud antias invenio in l scipio malo equidem librarius mendum quam mendacium scriptor sum in summus aurum atque argentum similis enim verus sum argentum quam aurum magnus pondus sum et potis quadragies quam ducentiens quadragies lito aestimo is magis qui tantus summa ratio etiam ab ipse p scipio requaero sum in senatus trado liber ratio is cum lucius frater affero iubeo inspecto senatus suus ipse manus concerpo indignor qui cum bis millies in aerarius infero quadragies ratio ab sui posco ab idem fiducia animus cum quaestor pecunia ex aerarius contra lex promo non audeo posco clavus et sui aperio aerarius dico qui ut claudeo efficio multus alius in scipio exeo magnus vita dius dictum mors funus sepulcrum in diverto traho ut qui fama qui scribo adsentio non habeo non de accusator convenio alius m naevius alius petillios dies dico scribo non de tempus quo dictum dies sum non de annus quo mortuus sum non ubi mortuus aut effero sum alius roma alius liternum et mortuus et sepelio utrobique monumentum ostendo et statua nam et liternum monumentum monumentum statua superimpono sum quam tempestas disjacio nuper video ipse et roma extra porta capena in scipio monumentum tres statua sum qui duo p et l scipio dico sum tertius poeta q ennius neque inter scriptor res discrepo solus sed oratio quoque si modo ipse sum qui fero p scipio et tiberius gracchus abhorreo inter sui index oratio p scipio nomen m naevius tribunus plebs habeo ipse oratio sine nomen sum accusator modo nebulo modo nugator appello ne gracchus quidem oratio aut petilliorum accusator africanus aut dies dico africanus ullus mentio habeo alius totus sero fabula sum gracchus oratio convenio et ille auctor sequor sum qui cum l scipio et accuso et damno sum pecunia capio ab rex legatus in etruria sum africanus trado quo post fama de casus frater affero relinquo legatio curro is roma et cum ab porto recta ad forum sui confero qui in vinculum duco frater dico sum repello ab corpus is viator et tribunus retineo magis pius quam civilis vis facio hinc enim ipse gracchus queror dissolvo sum ab privo tribunicius potestas et ad posterus cum auxilium l scipio polliceor adicio tolerabilis exemplum sum ab tribunus plebs potis quam ab privo vinco video et tribunicius potestas et res publicus sum sed ita hic unus impotens is iniuria invidia onero ut increpo qui degenero tantus ab sui ipse cumulo is vetus laus moderatio et temperantia pro reprehensio praesens reddo castigo enim quondam ab is populus aio qui is perpetuus consul et dictator volo facio prohibeo statua sui in comitium in rostrum in curia in capitolium in cella iuppiter pono prohibeo ne decerno ut imago suus triumphal orno e templum iuppiter bonus magnus exeo hic vel in laudatio pono ingens magnitudo animus modero ad civilis habitus honor significo qui exprobro inimicus fateor hic gracchus paruus ex duo filius nam magnus p cornelius nasica haud dubius ab pater colloco sum nupta sum convenio ille parum consto utrum post mors pater et despondeo sum et nubo an verus ille opinio sum gracchus cum l scipio in vinculum duco neque quisquam collega auxilium sum iuro sui inimicitia cum scipio qui sum maneo neque sui gratia quaero causa quisquam facio sed in qui carcer rex et imperator hostis duco video p africanus in is sui frater is duco non patior senatus is dies fors in capitolium ceno consurgo et peto ut inter epulae gracchus filia africanus despondeo qui ita inter publicus sollemnis sponsal rite facio cum sui domus recipio scipio aemilius uxor dico filia sui paruus despondeo cum ille muliebris indignabundus nihil de communis filia sui consulto adicio non si tiberius gracchus do expers consilium debeo mater sum laetus scipio tam concordi iudicium is ipse despondeo respondeo hic de tantus vir quam et opinio et monumentum litteraris variarent propono sum iudicium ab q terentius praetor perficio hostilis et furius damno praedo idem dies quaestor urbanus do scipio cum contendo omnis quam accipio pecunia in aerarius sum neque sui quisquam publicus habeo in vinculum duco sum coepio p scipio nasica tribunus appello oratio habeo plenus verus decor non communis modo cornelius gens sed proprius familia suus parens suus et p africanus atque l scipio qui in carcer duco sum cn et p scipio clarus vir is cum per aliquot annus in terra hispania adverro multus poenus hispanus et dux et exercitus nomen romanus fama augeo non bellum solus sed qui romanus temperantia fides specimen ille gens do ad exter ambo pro republico mors occumbo cum ille gloria tueor posterus satis sum p africanus tantus paternus superjacio laus ut fides facio non sanguis humanus sed stirps divino sero sui sum l scipio de quo ago ut qui in hispania qui in africanus cum legatus frater sum gero praetereo consul et ab senatus dignus video qui extra sors asia provincia et bellum cum antiochus rex decerno et ab frater qui post duo consulatus censeo et triumphus legatus in asia eo ibi ne magnitudo et splendor legatus laus consul officio fors ita incido ut quo dies ad magnesia signum confero l scipio antiochus devinco aeger p scipio elaea dies aliquot via absum non sum paruus is exercitus quam hannibal cum quo in africanus sum pugno hannibal idem sum inter multus alius regius dux qui imperator punicus bellum sum et bellum quidem ita gero sum ut ne fortuna quidem quisquam criminaris possum in pax crimen quaero is dico venio hic decem legatus simul arguo qui ex consilium do pax sum quamquam exsisto ex decem legatus qui cn manlius accuso tamen non modo ad crimen fides sed ne ad mora quidem triumphus is accusatio valeo at herculis in scipio lex ipse pax ut nimium accommodo antiochus suspicio sum integer enim is regnum relinquo omnis possideo is vinco qui ante bellum is sum aurum et argentum cum vis magnus habeo nihil in publicus refero omnis in privo verro an praeter omnis oculus tantus aurum argentum in triumphus l scipio quantus non decem alius triumphus si omnis in unus confero sum latus nam quis de finis regnum dico asia omnis et propior europa teneo antiochus is quantus regius orbis terra sum ab taurus mons in aegaeus usque promineo mare quot non urbs modo sed gens amplector omnis scio hic regio dies multus triginta iter in longitudo decem inter duo mare in latitudo pateo usque ad taurus mons iugum antiochus adimo expello in ulter angulis orbis terra quis si gratuitus pax sum multus adimo is possum philippus vinco macedonia nabidi lacedaemon relinquo neque quintius crimen quaero non enim habeo is africanus frater qui cum gloria prosum l scipio debeo invidia noceo tantus aurum argentum iudico sum in domus l scipio illatum quantus vendo omnis bonus redigo non possum is ubi ergo sum regius aurum ubi tot hereditas accipio in domus quam sumptus non exhaurio exstaris debeo novus fortuna cumulis at enim qui ex bonus redigo non possum ex corpus et tergum per vexatio et contumelia l scipio peto inimicus ut in carcer inter furo nocturnus et latro vir clarus includo et in robur et tenebrae exspiro deinde nudus ante carcer proicio non is cornelius magis familia quam urbs romanus sum erubesco adverro is tero praetor rogatio petilliam et senatus consulo et iudicium de l scipio facio recito sui ni refero pecunia in publicus qui judico sum nihil habeo qui facio nisi ut prehendo damno et in vinculum duco jubeo tribunus cum in consilium secedo paulus post que fannius ex suus collega alius praeter gracchus sententia pronuntio praetor non intercedo tribunus quo paruus suus potestas uto tiberius gracchus ita decerno quo paruus ex bonus l scipio qui iudico sum redigo sui non intercedo praetor l scipio qui rex opulens orbis terra devinco imperium populus romanus propago in ulter terra finis rex eumenes rhodii alius tot asia urbs devincio populus romanus beneficium multus dux hostis in triumphus duco carcer includo non patior inter hostis populus romanus l scipio in carcer et in vinculis sum mitto is sui iubeo tantus assensus audio sum decretum adeo dimitto scipio laetus homo video ut vix in idem civitas video facio iudicium in bonus deinde l scipio possessus publicus quaestor praetor mitto neque in is non modo vestigium ullus compareo pecunia regia sed nequaquam tantus redigo sum quantus summa damno sum confero is pecunia ab cognatus amicus et cliens sum l scipio ut si accipio is locupletior aliquantus sum quam ante calamitas sum nihil accipio qui necessarius ad cultus sum redempto is ab propior cognatus sum verteratque scipio invidia in praetor et consilium is et accusator


profectus ab Ambracia consul in mediterranea Aetoliae ad Argos Amphilochium — viginti duo milia ab Ambracia abest — castra posuit. eo tandem legati Aetoli mirante consule, quod morarentur, venerunt. inde, postquam approbasse pacem concilium Aetolorum accepit, iussis proficisci Romam ad senatum permissoque, ut et Rhodii et Athenienses deprecatores irent, dato, qui simul cum iis proficisceretur, C. Valerio fratre ipse in Cephallaniam traiecit. praeoccupatas auris animosque principum Romae criminibus Philippi invenerunt, qui per legatos, per litteras Dolopas Amphilochosque et Athamaniam ereptas sibi querens, praesidiaque sua, postremo filium etiam Persea ex Amphilochis pulsum, averterat senatum ab audiendis precibus eorum. Rhodii tamen et Athenienses cum silentio auditi sunt. Atheniensis legatus Leon Hicesiae filius eloquentia etiam dicitur movisse; qui vulgata similitudine, mari tranquillo, quod ventis concitaretur, aequiperando multitudinem Aetolorum, usus, cum in fide Romanae societatis mansissent, insita gentis tranquillitate quiesse eos aiebat; postquam flare ab Asia Thoas et Dicaearchus, ab Europa Menestas et Damocritus coepissent, tum illam tempestatem coortam, quae ad Antiochum eos sicuti in scopulum intulisset. diu iactati Aetoli tandem, ut condiciones pacis convenirent, effecerunt. fuerunt autem hae: “imperium maiestatemque populi Romani gens Aetolorum conservato sine dolo malo; ne quem exercitum, qui adversus socios amicosque eorum ducetur, per fines suos transire sinito, neve ulla ope iuvato; hostis eosdem habeto quos populus Romanus, armaque in eos ferto, bellumque pariter gerito; perfugas fugitivos captivos reddito Romanis sociisque, praeterquam si qui capti, cum domos redissent, iterum capti sunt, aut si qui eo tempore ex iis capti sunt, qui tum hostes erant Romanis, cum intra praesidia Romana Aetoli essent; aliorum qui comparebunt intra dies centum Corcyraeorum magistratibus sine dolo malo tradantur; qui non comparebunt, quando quisque eorum primum inventus erit, reddatur; obsides quadraginta arbitratu consulis Romanis dato ne minores duodecim annorum neu maiores quadraginta, obses ne esto praetor, praefectus equitum, scriba publicus, neu quis, qui ante obses fuit apud Romanos; Cephallania extra pacis leges esto.” de pecuniae summa, quam penderent, pensionibusque eius nihil ex eo, quod cum consule convenerat, mutatum; pro argento si aurum dare mallent, darent, convenit, dum pro argenteis decem aureus unus valeret. “quae urbes, qui agri, qui homines Aetolorum iuris aliquando fuerunt, qui eorum T. Quinctio Cn. Domitio consulibus postve eos consules aut armis subacti aut voluntate in dicionem populi Romani venerunt, ne quem eorum Aetoli recepisse velint; Oeniadae cum urbe agrisque Acarnanum sunto.” his legibus foedus ictum cum Aetolis est.

proficiscor ab ambracius consul in mediterraneus aetolia ad argi amphilochius viginti duo mille ab ambracius absum castrum pono is tandem legatus aetolus miro consul qui moror venio inde postquam approbo pax concilium aetolus accipio iussum proficisco roma ad senatus permitto ut et rhodius et atheniensis deprecator eo do qui simul cum is proficiscor que valerius frater ipse in cephallaniam transiacio praeoccupo auris animus princeps roma crimen philippus invenio qui per legatus per littera dolopas amphilochi et athamania eripio sui queror praesidium suus postremo filius etiam perseus ex amphilochi pello averto senatus ab audio prex is rhodius tamen et atheniensis cum silentium audio sum atheniensis legatus leo hicesiae filius eloquentia etiam dico moveo qui vulgo similitudo mare tranquillus qui venio concito aequiperando multitudo aetolus utor cum in fides romanus societas maneo inquiro gens tranquillitas quiesco is aio postquam flaris ab asia thoas et dicaearchus ab europa menestas et damocritus coepio tum ille tempestas coorior qui ad antiochus is sicut in scopulis infero diu iactas aetolus tandem ut condicio pax convenio efficio sum autem hic imperium majestas populus romanus gens aetolus conservo sine dolus malus ne qui exercitus qui adverro socius amicus is duco per finis suus transeo sino neve ullus ops iuvato hostis idem habeo qui populus romanus armo in is fero bellus pariter gero perfuga fugitivus captivus reddo romanus socius praeterquam si qui capio cum domus redeo iterum capio sum aut si qui is tempus ex is capio sum qui tum hostis sum romanus cum intra praesidium romanus aetolus sum alius qui compareo intra dies centum corcyraeus magistratus sine dolus malus trado qui non compareo quando quisque is primus invenio sum reddo obses quadraginta arbitratus consul romanus do ne paruus duodecim annus neu magnus quadraginta obses ne sum praetor praefectus eques scriba publicus neu quis qui ante obses sum apud romanus cephallania extra pax lex sum de pecunia summus quam pendeo pensio is nihil ex is qui cum consul convenio muto pro argentum si aurum do malo do convenio dum pro argenteus decem aureus unus valeo qui urbs qui ager qui homo aetolus ius aliquando sum qui is t quintius cn domitius consul post is consul aut arma subigo aut voluntas in dicio populus romanus venio ne qui is aetolus recipio volo oeniadae cum urbs ager acarnanum sum hic lex foedus ictus cum aetolus sum


tertio inde die ad Casum amnem perventum; inde profecti Erizam urbem primo impetu ceperunt. ad Thabusion castellum imminens flumini Indo ventum est, cui fecerat nomen Indus ab elephanto deiectus. haud procul a Cibyra aberant, nec legatio ulla a Moagete, tyranno civitatis eius, homine ad omnia infido atque importuno, veniebat. ad temptandum eius animum C. Helvium cum quattuor milibus peditum et quingentis equitibus consul praemittit. huic agmini iam finis ingredienti legati occurrerunt nuntiantes paratum esse tyrannum imperata facere; orabant, ut pacatus finis iniret cohiberetque a populatione agri militem, et in corona aurea quindecim talenta adferebant. Helvius integros a populatione agros servaturum pollicitus ire ad consulem legatos iussit. quibus eadem referentibus consul “neque Romani” inquit “bonae voluntatis ullum signum erga nos tyranni habemus, et ipsum talem esse inter omnes constat, ut de poena eius magis quam de amicitia nobis cogitandum sit. ” perturbati hac voce legati nihil aliud petere, quam ut coronam acciperet veniendique ad eum tyranno potestatem et copiam loquendi ac purgandi se faceret. permissu consulis postero die in castra tyrannus venit, vestitus comitatusque vix ad privati modice locupletis habitum, et oratio fuit summissa et infracta, extenuantis opes suas urbiumque suae dicionis egestatem querentis. erant autem sub eo praeter Cibyram Sylleum et ad Limnen quae appellatur. ex his, ut se suosque spoliaret, quinque et viginti talenta se conlecturum, prope ut diffidens, pollicebatur. “enimvero” inquit consul “ferri iam ludificatio ista non potest. parum est non erubuisse absentem, cum per legatos frustrareris nos; praesens quoque in eadem perstas impudentia. quinque et viginti talenta tyrannidem tuam exhaurient? quingenta ergo talenta nisi triduo numeras, populationem in agris, obsidionem in urbe expecta. “ hac denuntiatione conterritus perstare tamen in pertinaci simulatione inopiae. et paulatim illiberali adiectione nunc per cavillationem, nunc precibus et simulatis lacrimis ad centum talenta est perductus. adiecta decem milia medimnum frumenti. haec omnia intra sex dies exacta.

tertius inde dies ad casus amnis pervenio inde proficiscor eriza urbs primus impetus capio ad thabusion castellum immineo flumen indus venio sum qui facio nomen indus ab elephantus deicio haud procul ab cibyra absum neque legatio ullus ab moagete tyrannus civitas is homo ad omnis infidus atque importunus venio ad tento is animus que helvius cum quattuor mille pedes et quingenti eques consul praemitto hic agmen iam finis ingredior legatus occurro nuntio paro sum tyrannus impero facio oro ut pacatus finis ineo cohibeo ab populatio ager miles et in corona aureus quindecim talentum affero helvus integer ab populatio ager servo polliceor eo ad consul legatus iubeo qui idem refero consul neque romanus inquam bonus voluntas ullus signum erga nos tyrannus habeo et ipse talis sum inter omnis consto ut de poena is magis quam de amicitia nos cogito sum perturbo hic vox legatus nihil alius peto quam ut corona accipio veniendique ad is tyrannus potestas et copia loquor atque purgo sui facio permitto consul posterus dies in castrum tyrannus venio vestio comito vix ad privo modicus locupletis habitus et oratio sum summitto et infringo extenuo ops suus urbs suus dicio egestas queror sum autem sub is praeter cibyra sylleum et ad limne qui appello ex hic ut sui suus spolio quinque et viginti talentum sui conlego prope ut diffido polliceo enimvero inquam consul fero iam ludificatio iste non possum parum sum non erubesco absum cum per legatus frustro nos praesens quoque in idem persto impudens quinque et viginti talentum tyrannis tuus exhaurio quingenti ergo talentum nisi triduum numero populatio in ager obsidio in urbs expecta hic denuntiatio conterreo perstaris tamen in pertinax simulatio inopia et paulatim illiberal adiectio nunc per cavillatio nunc prex et simulo lacrima ad centum talentum sum perduco adiicio decem mille medimnum frumentum hic omnis intra sex dies exigo


supererat bellum integrum cum Tectosagis. ad eos profectus consul tertiis castris Ancyram, nobilem in illis locis urbem, pervenit, unde hostes paulo plus decem milia aberant. ubi cum stativa essent, facinus memorabile a captiva factum est. Orgiagontis reguli uxor forma eximia custodiebatur inter plures captivas; cui custodiae centurio praeerat et libidinis et avaritiae militaris. is primo animum temptavit; quem cum abhorrentem a voluntario videret stupro, corpori, quod servum fortuna erat, vim fecit. deinde ad leniendam indignitatem iniuriae spem reditus ad suos mulieri facit, et ne eam quidem, ut amans, gratuitam. certo auri pondere pactus, ne quem suorum conscium haberet, ipsi permittit, ut, quem vellet, unum ex captivis nuntium ad suos mitteret. locum prope flumen constituit, quo duo ne plus necessarii captivae cum auro venirent nocte insequenti ad eam accipiendam. forte ipsius mulieris servus inter captivos eiusdem custodiae erat. hunc nuntium primis tenebris extra stationes centurio educit. nocte insequenti et duo necessarii mulieris ad constitutum locum et centurio cum captiva venit. ubi cum aurum ostenderent, quod summam talenti Attici — tanti enim pepigerat — expleret, mulier lingua sua, stringerent ferrum et centurionem pensantem aurum occiderent, imperavit. iugulati praecisum caput ipsa involutum veste ferens ad virum Orgiagontem, qui ab Olympo domum refugerat, pervenit; quem priusquam complecteretur, caput centurionis ante pedes eius abiecit, mirantique, cuiusnam id caput hominis aut quod id facinus haudquaquam muliebre esset, et iniuriam corporis et ultionem violatae per vim pudicitiae confessa viro est, aliaque, ut traditur, sanctitate et gravitate vitae huius matronalis facinoris decus ad ultimum conservavit.

supersum bellum integer cum tectosagi ad is proficiscor consul tertius castrum ancyra nobilis in ille locus urbs pervenio unde hostis paulus multus decem mille absum ubi cum stativus sum facinus memorabilis ab captivus facio sum orgiagontis regulis uxor forma eximius custodio inter multus captiva qui custodia centurio praesum et libido et avaritia militaris is primus animus tento qui cum abhorreo ab voluntarius video stuprum corpus qui servus fortuna sum vis facio deinde ad lenio indignitas iniuria spes redeo ad suus mulier facio et ne is quidem ut amo gratuitus certus aurum pondus paciscor ne qui suus conscius habeo ipse permitto ut qui volo unus ex captivus nuntius ad suus mitto locus prope flumen constituo quo duo ne multus necessarius captiva cum aurum venio nox insequor ad is accipio fors ipse mulier servus inter captivus idem custodia sum hic nuntius primus tenebrae extra statio centurio educo nox insequor et duo necessarius mulier ad constituo locus et centurio cum captivus venio ubi cum aurum ostendo qui summa talentum atticus tantus enim pepigerat expleo mulier lingua suus stringo ferrum et centurio penso aurum occido impero jugulo praecido caput ipse involvo vestis fero ad vir orgiagontem qui ab olympus domus refugio pervenio qui priusquam complector caput centurio ante pes is abicio miro quisnam is caput homo aut qui is facinus haudquaquam muliebris sum et iniuria corpus et ultio violo per vis pudicitia confiteor vir sum alius ut trado sanctitas et gravitas vita hic matronal facinus decus ad ulter conservo


“bellum autem ipsum, cuius nomine triumphum petis, quo modo gessisti? loco aequo, tempore tuo pugnasti? tu vero recte, ut diis immortalibus honos habeatur, postulas, primum quod pro temeritate imperatoris, nullo gentium iure bellum inferentis, poenas luere exercitum noluerunt; deinde quod beluas, non hostis nobis obiecerunt. nolite nomen tantum existimare mixtum esse Gallograecorum: multo ante et corpora et animi mixti ac vitiati sunt. an, si illi Galli essent, cum quibus milliens vario eventu in Italia pugnatum est, quantum in imperatore nostro fuit, nuntius illinc redisset? bis cum iis pugnatum est, bis loco iniquo subiit, in valle inferiore pedibus paene hostium aciem subiecit. ut non tela ex superiore loco mitterent, sed corpora sua nuda inicerent, obruere nos potuerunt. quid igitur incidit? magna fortuna populi Romani est, magnum et terribile nomen. recenti ruina Hannibalis Philippi Antiochi prope attoniti erant. tantae corporum moles fundis sagittisque in fugam consternatae sunt; gladius in acie cruentatus non est Gallico bello; velut avium examina ad crepitum primum missilium avolavere. at hercule iidem nos — monente fortuna, quid, si hostem habuissemus, casurum fuisset — cum redeuntes in latrunculos Thracas incidissemus, caesi, fugati, exuti impedimentis sumus. Q. Minucius Thermus , in quo haud paulo plus damni factum est, quam si Cn. Manlius , cuius temeritate ea clades inciderat, perisset, cum multis viris fortibus cecidit; exercitus spolia regis Antiochi referens trifariam dissipatus, alibi primum, alibi postremum agmen, alibi impedimenta, inter vepres in latebris ferarum noctem unam delituit. pro his triumphus petitur? si nihil in Thracia cladis ignominiaeque foret acceptum, de quibus hostibus triumphum peteres? de iis, ut opinor, quos tibi hostes senatus aut populus Romanus dedisset. sic huic L. Scipioni , sic illi M'. Acilio de rege Antiocho, sic paulo ante T. Quinctio de rege Philippo, sic P. Africano de Hannibale et Poenis et Syphace triumphus datus. et minima illa, cum iam senatus censuisset bellum, quaesita tamen sunt, quibus nuntiandum esset: ipsis utique regibus nuntiaretur, an satis esset ad praesidium aliquod nuntiari. vultis ergo haec omnia pollui et confundi, tolli fetialia iura, nullos esse fetiales? fiat, pace deum dixerim, iactura religionis; oblivio deorum capiat pectora vestra: num senatum quoque de bello consuli non placet? non ad populum ferri, velint iubeantne cum Gallis bellum geri? modo certe consules Graeciam atque Asiam volebant; tamen perseverantibus vobis Ligures provinciam decernere dicto audientes fuerunt. merito ergo a vobis prospere bello gesto triumphum petent, quibus auctoribus gesserunt.”

bellum autem ipse qui nomen triumphus peto quo modo gero locus aequus tempus tuus pugno tu verus rectus ut diuus immortalis honor habeo postulo primus qui pro temeritas imperator nullus gens ius bellum infero poena luo exercitus nolo deinde qui belua non hostis nos objacio nolo nomen tantus existimaris misceo sum gallograeci multus ante et corpus et animus misceo atque vitio sum an si ille gallus sum cum qui millies vario evenio in italia pugno sum quantus in imperator noster sum nuntius illinc redeo bis cum is pugno sum bis locus iniquus subeo in valles inferus pes paene hostis acies subicio ut non telum ex superus locus mitto sed corpus suus nudo inicio obruo nos possum quis igitur incido magnus fortuna populus romanus sum magnus et terribilis nomen recens ruina hannibal philippus antiochus prope attono sum tantus corpus moles fundo sagitta in fuga consterno sum gladius in acies cruento non sum gallicus bellum velut avis examino ad crepo primus missile avolavere at herculis eo nos moneo fortuna quis si hostis habeo cado sum cum redeo in latrunculus thraca incido caedo fugo exuo impedimentum sum q minucius thermus in quo haud paulus multus damnum facio sum quam si cn manlius qui temeritas is clades incido pereo cum multus vis fortis cado exercitus spolium rex antiochus refero trifariam dissipatus alibi primus alibi posterus agmen alibi impedimentum inter vepres in latebra ferus nox unus delitesco pro hic triumphus peto si nihil in thracia clades ignominia sum accipio de qui hostis triumphus peto de is ut opinor qui tu hostis senatus aut populus romanus do sic hic l scipio sic ille m acilius de rex antiochus sic paulus ante t quintius de rex philippus sic p africanus de hannibal et poenus et syphace triumphus do et minimus ille cum iam senatus censeo bellum quaero tamen sum qui nuntio sum ipse utique rex nuntio an satis sum ad praesidium aliqui nuntiaris volo ergo hic omnis polluo et confundo tollo fetialis ius nullus sum fetial fio pax deus dico iactura religio oblivio deus capio pectus vester num senatus quoque de bellum consul non placeo non ad populus fero volo jubeo cum gallus bellum gero modo certus consul graecia atque asia volo tamen persevero tu ligur provincia decerno dico audio sum mereo ergo ab tu prosperus bellum gero triumphus peto qui auctor gero


eo anno L. Minucius Myrtilus et L. Manlius , quod legatos Carthaginienses pulsasse dicebantur, iussu M. Claudii praetoris urbani per fetiales traditi sunt legatis et Carthaginem avecti.

is annus l minucius myrtilus et l manlius qui legatus carthaginiensis pulso dico iussus m claudius praetor urbanus per fetial trado sum legatus et carthago aveho


contione dimissa missisque ad Eposognatum legatis, qui unus ex regulis et in Eumenis manserat amicitia et negaverat Antiocho adversus Romanos auxilia, castra movit. primo die ad Alandrum flumen, postero ad vicum quem vocant Tyscon ventum. eo legati Oroandensium cum venissent amicitiam petentes, ducenta talenta his sunt imperata, precantibusque, ut domum renuntiarent, potestas facta. ducere inde exercitum consul ad Plitendum; deinde ad Alyattos castra posita. eo missi ad Eposognatum redierunt, et legati reguli orantes, ne Tectosagis bellum inferret; ipsum in eam gentem iturum Eposognatum persuasurumque, ut imperata faciant. data venia regulo, duci inde exercitus per Axylon quam vocant terram coeptus. ab re nomen habet: non ligni modo quicquam, sed ne spinas quidem aut ullum aliud alimentum fert ignis; fimo bubulo pro lignis utuntur. ad Cuballum, Gallograeciae castellum, castra habentibus Romanis apparuere cum magno tumultu hostium equites, nec turbarunt tantum Romanas stationes repente invecti, sed quosdam etiam occiderunt. qui tumultus cum in castra perlatus esset, effusus repente omnibus portis equitatus Romanus fudit fugavitque Gallos et aliquot fugientis occidit. inde consul, ut qui iam ad hostis perventum cerneret, explorato deinde et cum cura coacto agmine procedebat. et continentibus itineribus cum ad Sangarium flumen venisset, pontem, quia vado nusquam transitus erat, facere instituit. Sangarius ex Adoreo monte per Phrygiam fluens miscetur ad Bithyniam Tymbri fluvio; inde maior iam geminatis aquis per Bithyniam fertur et in Propontidem sese effundit, non tamen tam magnitudine memorabilis, quam quod piscium accolis ingentem vim praebet. transgressis ponte perfecto flumen praeter ripam euntibus Galli Matris Magnae a Pessinunte occurrere cum insignibus suis, vaticinantes fanatico carmine deam Romanis viam belli et victoriam dare imperiumque eius regionis. accipere se omen cum dixisset consul, castra eo ipso loco posuit. postero die ad Gordium pervenit. id haud magnum quidem oppidum est, sed plus quam mediterraneum celebre et frequens emporium. tria maria pari ferme distantia intervallo habet, Hellespontum, ad Sinopen, et alterius orae litora, qua Cilices maritimi colunt; multarum magnarumque praeterea gentium finis contingit, quarum commercium in eum maxime locum mutui usus contraxere. id tum desertum fuga incolarum oppidum, refertum idem copia rerum omnium invenerunt. ibi stativa habentibus legati ab Eposognato venerunt nuntiantes profectum eum ad regulos Gallorum nihil aequi impetrasse; ex campestribus vicis agrisque frequentes demigrare et cum coniugibus ac liberis, quae ferre atque agere possint, prae se agentis portantisque Olympum montem petere, ut inde armis locorumque situ sese tueantur. certiora postea Oroandensium legati attulerunt, Tolostobogiorum civitatem Olympum montem cepisse; diversos Tectosagos alium montem, Magaba qui dicatur, petisse; Trocmos coniugibus ac liberis apud Tectosagos depositis armatorum agmine Tolostobogiis statuisse auxilium ferre. erant autem tunc trium populorum reguli Ortiago et Comboiomarus et Gaulotus. iis haec maxime ratio belli sumendi fuerat, quod cum montes editissimos regionis eius tenerent, convectis omnibus, quae ad usum quamvis longi temporis sufficerent, taedio se fatigaturos hostem censebant: nam neque ausuros per tam ardua atque iniqua loca subire eos, et, si conarentur, vel parva manu prohiberi aut deturbari posse, nec quietos in radicibus montium gelidorum sedentes frigus aut inopiam laturos. et cum ipsa altitudo locorum eos tutaretur, fossam quoque et alia munimenta verticibus iis, quos insederant, circumiecere. minima apparatus missilium telorum cura fuit, quod saxa adfatim praebituram asperitatem ipsam locorum credebant.

contio dimitto mitto ad eposognatum legatus qui unus ex regulis et in eumenes maneo amicitia et nego antiochus adverro romanus auxilium castrum moveo primus dies ad alandrum flumen posterus ad vicus qui voco tyscon venio is legatus oroandenses cum venio amicitia peto ducenti talentum hic sum impero preco ut domus renuntio potestas facio duco inde exercitus consul ad plitendum deinde ad alyattos castrum pono is mitto ad eposognatum redeo et legatus regulis oro ne tectosagi bellum infero ipse in is gens eo eposognatum persuadeo ut impero facio do venia regulus duco inde exercitus per axylon quam voco terra coepio ab res nomen habeo non lignum modo quisquam sed ne spina quidem aut ullus alius alimentum fero ignis fimum bubulus pro lignum uto ad cuballum gallograecia castellum castrum habeo romanus appareo cum magnus tumultus hostis eques neque turbo tantus romanus statio repens inveho sed quidam etiam occido qui tumultus cum in castrum perfero sum effundo repens omnis porta equito romanus fundo fugo galli et aliquot fugio occido inde consul ut qui iam ad hostis pervenio cerno exploro deinde et cum cura cogo agmen procedo et contineo iter cum ad sangarius flumen venio pons quia vado nusquam transitus sum facio instituo sangarius ex adoreus mons per phrygia fluo misceo ad bithynia tymbri fluvius inde magnus iam gemino aqua per bithynia fero et in propontis sui effundo non tamen tam magnitudo memorabilis quam qui piscis accolo ingens vis praebeo transgredior pons perficio flumen praeter ripa eo gallus matrae magnus ab pessinus occurro cum insignis suus vaticinor fanaticus carmen dea romanus via bellum et victoria do imperium is regio accipio sui omen cum dico consul castrum is ipse locus pono posterus dies ad gordius pervenio is haud magnus quidem oppidum sum sed multus quam mediterraneus celeber et frequens emporium tres mare par ferme disto intervallum habeo hellespontus ad sinope et alter ora litus qui cilices maritimus colo multus magnus praeterea gens finis contingo qui commercium in is magnus locus mutuus utor contraho is tum desertum fuga incolaris oppidum refercio idem copia res omnis invenio ibi stativus habeo legatus ab eposognato venio nuntio proficiscor is ad regulus gallus nihil aequum impetro ex campestre vicus ager frequens demigraris et cum conjunx atque liber qui fero atque ago possum prae sui ago porto olympus mons peto ut inde arma locus sino sui tueor certus postea oroandenses legatus affero tolistobogii civitas olympus mons capio diverto tectosagi alius mons magaba qui dico peto trocmi conjunx atque liber apud tectosagi depono armator agmen tolistobogii statuo auxilium fero sum autem tunc tres populus regulis ortiago et comboiomarus et gaulotus is hic magnus ratio bellum sumo sum qui cum mons edo regio is teneo conveho omnis qui ad usus quivis longus tempus sufficio taedium sui fatigo hostis censeo nam neque audeo per tam arduus atque iniquus locum subeo is et si conor vel parvus manus prohibeo aut deturbaris possum neque quiesco in radix mons gelidus sedeo frigus aut inopia fero et cum ipse altitudo locus is tuto fodio quoque et alius munimentum vertex is qui insedeo circumjacio minimus apparatus missile telum cura sum qui saxum affatim praebeo asperitas ipse locus credo


supplicatio inde ex decemvirorum decreto pro valetudine populi per triduum fuit, quia gravis pestilentia urbem atque agros vastabat. Latinae inde fuerunt. quibus religionibus liberati consules et dilectu perfecto — novis enim uterque maluit uti militibus — in provinciam profecti sunt, veteresque omnes dimiserunt.

supplicatio inde ex decemviri decretum pro valetudo populus per triduum sum quia gravis pestilentia urbs atque ager vasto latinus inde sum qui religio libero consul et delectus perficio novus enim uterque malo uti miles in provincia proficiscor sum vetus omnis dimitto


in hoc statu res ad Ambraciam cum essent, iam Aetoli a populatione Acarnaniae Stratum redierant. inde Nicander praetor spem nactus solvendae incepto forti obsidionis, Nicodamum quendam cum Aetolis quingentis Ambraciam intromittit. noctem certam tempusque etiam noctis constituit, quo et illi ab urbe opera hostium, quae adversus Pyrrheum erant, adgrederentur, et ipse ad castra Romana terrorem faceret, posse ratus ancipiti tumultu et nocte augente pavorem memorabilem rem geri. et Nicodamus intempesta nocte, cum alias custodias fefellisset, per alias impetu constanti perrupisset, superato brachio in urbem penetrat, animique aliquantum ad omnia audenda et spei obsessis adiecit et, simul constituta nox venit, ex composito repente opera est adgressus. id inceptum conatu quam effectu gravius fuit, quia nulla ab exteriore parte vis admota est, seu metu deterrito praetore Aetolorum, seu quia potius visum est Amphilochis nuper receptis ferre opem, quos Perseus, Philippi filius, missus ad Dolopiam Amphilochosque recipiendos, summa vi oppugnabat. tribus locis, sicut ante dictum est, ad Pyrrheum opera Romana erant, quae omnia simul, sed nec apparatu nec vi simili, Aetoli adgressi sunt: alii cum ardentibus facibus, alii stuppam picemque et malleolos ferentes, tota collucente flammis acie, advenere. multos primo impetu custodes oppresserunt; dein, postquam clamor tumultusque in castra est perlatus datumque a consule signum, arma capiunt et omnibus portis ad opem ferendam effunduntur. uno in loco ferro ignique gesta res; ab duobus irrito incepto, cum temptassent magis quam inissent certamen, Aetoli abscesserunt; atrox pugna in unum inclinaverat locum. ibi diversis partibus duo duces Eupolemus et Nicodamus pugnantis hortabantur et prope certa fovebant spe iam Nicandrum ex composito adfore et terga hostium invasurum. haec res aliquamdiu animos pugnantium sustinuit; ceterum, postquam nullum ex composito signum a suis accipiebant et crescere numerum hostium cernebant, destituti segnius instare; postremo re omissa iam vix tuto receptu fugientes in urbem compelluntur, parte operum incensa et pluribus aliquanto, quam ipsi ceciderant, interfectis. quodsi ex composito acta res fuisset, haud dubium erat expugnari una utique parte opera cum magna caede hostium potuisse. Ambracienses quique intus erant Aetoli non ab eius solum noctis incepto recessere, sed in reliquum quoque tempus velut proditi ab suis segniores ad pericula erant. iam nemo eruptionibus, ut ante, in stationes hostium, sed dispositi per muros et turres ex tuto pugnabant.

in hic status res ad ambracia cum sum iam aetolus ab populatio acarnania stratos redeo inde nicander praetor spes nanciscor solvo inceptum fortis obsidio nicodamum quidam cum aetolus quingenti ambracia intromitto nox certus tempus etiam nox constituo quo et ille ab urbs opus hostis qui adverro pyrrheum sum aggredior et ipse ad castrum romanus terror facio possum reor anceps tumultus et nox augeo pavor memorabilis res gero et nicodamus intempestus nox cum alius custodio fallo per alius impetus consto perrumpo supero bracchium in urbs penetro animus aliquantus ad omnis audeo et spes obsedeo adiicio et simul constituo nox venio ex compono repens opus sum aggredior is incipio conatus quam effectus gravis sum quia nullus ab exter pars volo admoueo sum seu metus deterreo praetor aetolus seu quia potis video sum amphilochi nuper recipio fero ops qui perseus philippus filius mitto ad dolopia amphilochi recipio summus vis oppugno tres locus sicut ante dico sum ad pyrrheum opus romanus sum qui omnis simul sed neque apparatus neque vis similis aetolus aggredior sum alius cum ardeo fax alius stuppa pico et malleolus fero totus colluceo flamma acies advenio multus primus impetus custos opprimo deinde postquam clamor tumultus in castrum sum perfero do ab consul signum arma capio et omnis porta ad ops fero effundo unus in locus ferrum ignis gero res ab duo irrito inceptum cum tento magis quam ineo certamen aetolus abscedo atrox pugno in unus inclino locus ibi diverto pars duo dux eupolemus et nicodamus pugno horto et prope certus foveo spes iam nicander ex compono adsum et tergum hostis invado hic res aliquamdiu animus pugno sustineo ceterum postquam nullus ex compono signum ab suus accipio et cresco numerus hostis cerno destitus segnis insto postremo res omitto iam vix tueor recipio fugio in urbs compello pars opus incensum et multus aliquantus quam ipse cado interficio quodsi ex compono ago res sum haud dubius sum expugnaris unus utique pars opus cum magnus caedes hostis possum ambraciensis quisque intus sum aetolus non ab is solus nox inceptum recedo sed in reliquus quoque tempus velut prodeo ab suus segnis ad periculum sum iam nemo eruptio ut ante in statio hostis sed dispono per murus et turris ex tueor pugno


cum hoc hoste, tam terribili omnibus regionis eius, quia bellum gerendum erat, pro contione milites in hunc maxime modum adlocutus est consul: “non me praeterit, milites, omnium quae Asiam colunt gentium Gallos fama belli praestare. inter mitissimum genus hominum ferox natio pervagata bello prope orbem terrarum sedem cepit. procera corpora, promissae et rutilatae comae, vasta scuta, praelongi gladii; ad hoc cantus inchoantium proelium et ululatus et tripudia, et quatientium scuta in patrium quendam modum horrendus armorum crepitus, omnia de industria composita ad terrorem, sed haec, quibus insolita atque insueta sunt, Graeci et Phryges et Cares timeant: Romanis Gallici tumultus adsueti, etiam vanitates notae sunt. semel primo congressu ad Aliam eos olim fugerunt maiores nostri; ex eo tempore per ducentos iam annos pecorum in modum consternatos caedunt fugantque, et plures prope de Gallis triumphi quam de toto orbe terrarum acti sunt. iam usu hoc cognitum est: si primum impetum, quem fervido ingenio et caeca ira effundunt, sustinueris, fluunt sudore et lassitudine membra, labant arma; mollia corpora, molles, ubi ira consedit, animos sol pulvis sitis, ut ferrum non admoveas, prosternunt. non legionibus legiones eorum solum experti sumus, sed vir unus cum viro congrediendo T. Manlius , M. Valerius , quantum Gallicam rabiem vinceret Romana virtus, docuerunt. iam M. Manlius unus agmine scandentis in Capitolium detrusit Gallos. et illis maioribus nostris cum haud dubiis Gallis, in sua terra genitis, res erat; hi iam degeneres sunt, mixti, et Gallograeci vere, quod appellantur. sicut in frugibus pecudibusque non tantum semina ad servandam indolem valent, quantum terrae proprietas caelique, sub quo aluntur, mutat. Macedones, qui Alexandriam in Aegypto, qui Seleuciam ac Babyloniam, quique alias sparsas per orbem terrarum colonias habent, in Syros Parthos Aegyptios degenerarunt; Massilia, inter Gallos sita, traxit aliquantum ab accolis animorum; Tarentinis quid ex Spartana dura illa et horrida disciplina mansit? generosius in sua quidquid sede gignitur; insitum alienae terrae in id, quo alitur, natura vertente se, degenerat. Phrygas igitur Gallicis oneratos armis, sicut in acie Antiochi cecidistis, victos victores, caedetis. magis vereor, ne parum inde gloriae, quam ne nimium belli sit. Attalus eos rex saepe fudit fugavitque. nolite existimare beluas tantum recens captas feritatem illam silvestrem primo servare, dein, cum diu manibus humanis aluntur, mitescere, in hominum feritate mulcenda non eandem naturam esse. eosdemne hos creditis esse, qui patres eorum avique fuerunt? extorres inopia agrorum profecti domo per asperrimam Illyrici oram, Paeoniam inde et Thraeciam pugnando cum ferocissimis gentibus emensi, has terras ceperunt. duratos eos tot malis exasperatosque accepit terra, quae copia omnium rerum saginaret. uberrimo agro, mitissimo caelo, clementibus accolarum ingeniis omnis illa, cum qua venerant, mansuefacta est feritas. vobis mehercule, Martiis viris, cavenda ac fugienda quam primum amoenitas est Asiae: tantum hae peregrinae voluptates ad extinguendum vigorem animorum possunt; tantum contagio disciplinae morisque accolarum valet. hoc tamen feliciter evenit, quod sicut vim adversus vos nequaquam, ita famam apud Graecos parem illi antiquae obtinent, cum qua venerunt, bellique gloriam victores eandem inter socios habebitis, quam si servantis anticum specimen animorum Gallos vicissetis.”

cum hic hostis tam terribilis omnis regio is quia bellum gero sum pro contio miles in hic magnus modus alloquor sum consul non ego praetereo miles omnis qui asia colo gens galli fama bellum praesto inter mitis genus homo ferox natio pervagor bellum prope orbis terra sedes capio procerus corpus promitto et rutilo coma vasto scutum praelongus gladius ad hic cantus incoho proelium et ululo et tripudio et quatio scutum in patrius quidam modus horreo armus crepo omnis de industria compono ad terror sed hic qui insolitus atque insuetus sum graecum et phryges et caris timeo romanus gallicus tumultus assuesco etiam vanitas nosco sum semel primus congredior ad alius is olim fugio magnus noster ex is tempus per ducenti iam annus pecus in modus consterno caedo fugo et multus prope de gallus triumphus quam de totus orbis terra ago sum iam usus hic cognosco sum si primus impetus qui fervidus ingenium et caecus ira effundo sustineo fluo sudor et lassitudo membrum labo arma mollis corpus mollis ubi ira consido animus sol pulvis sum ut ferrum non admoveo prosterno non legio legio is solus experior sum sed vir unus cum vir congredior t manlius m valerius quantus gallicus rabies vinco romanus virtus doceo iam m manlius unus agmen scando in capitolium detrudo galli et ille magnus noster cum haud dubius gallus in suus terra gigno res sum hic iam degenero sum misceo et gallograeci verus qui appello sicut in frugis pecus non tantus semen ad servo indoles valeo quantus terra proprietas caelum sub quo alo muto macedones qui alexandrea in aegyptus qui seleucia atque babylonia quisque alius spargo per orbis terra colonia habeo in syrus parthus aegyptius degenero massilia inter galli sino traho aliquantus ab accolo animus tarentinus quis ex spartanus durus ille et horridus disciplina maneo generosus in suus quisquis sedes gigno inquiro alienus terra in is quo alo natura verto sui degenero phrygas igitur gallicus onero arma sicut in acies antiochus cado vinco victor caedo magis vereor ne parum inde gloria quam ne nimium bellum sum attalus is rex saepe fundo fugo nolo existimaris belua tantus recens capio feritas ille silvestris primus servaris deinde cum diu manus humanus alo mitesco in homo feritas mulceo non idem natura sum idem hic credo sum qui pater is avus sum extorris inopia ager proficiscor domus per asper illyricus ora paeonia inde et thraeciam pugno cum ferox gens emetior hic terra capio duro is tot malus exaspero accipio terra qui copia omnis res sagino uber ager mitis caelum clemens accolaris ingenium omnis ille cum qui venio mansuefacio sum ferio tu hercules martius vis caveo atque fugio quam primus amoenitas sum asia tantus hic peregrina voluptas ad extinguendum vigor animus possum tantus contagio disciplina morior accolaris valeo hic tamen feliciter evenio qui sicut vis adverro tu nequaquam ita fama apud graeci par ille antiquus obtineo cum qui venio bellus gloria victor idem inter socius habeo quam si servo anticus specimen animus galli vicissetis


biduum natura montis per se ipsum exploranda, ne quid ignoti esset, absumpsit consul; tertio die, cum auspicio operam dedisset, deinde immolasset, in quattuor partes divisas copias educit, duas, ut medio monte duceret, duas ab lateribus, ut adversus cornua Gallorum erigeret. hostium quod roboris erat, Tectosagi et Trocmi, mediam tenebant aciem, milia hominum quinquaginta; equitatum, quia equorum nullus erat inter inaequales rupes usus, ad pedes deductum, decem milia hominum, ab dextro locaverunt cornu; Ariarathis Cappadoces et Morzi auxiliares in laevo quattuor ferme milium numerum explebant. consul, sicut in Olympo monte, prima in acie locata levi armatura, telorum omnis generis ut aeque magna vis ad manum esset curavit. ubi appropinquarunt, omnia eadem utrimque, quae fuerant in priore proelio, erant praeter animos et victoribus ab re secunda auctos et hostibus fractos, quia, etsi non ipsi victi erant, suae gentis hominum cladem pro sua ducebant. itaque a paribus initiis coepta res eundem exitum habuit. velut nubes levium telorum coniecta obruit aciem Gallorum. nec aut procurrere quisquam ab ordinibus suis, ne nudarent undique corpus ad ictus, audebant, et stantes, quo densiores erant, hoc plura, velut destinatum petentibus, vulnera accipiebant. consul iam per se turbatis si legionum signa ostendisset, versuros extemplo in fugam omnis ratus receptis inter ordines velitibus et alia turba auxiliorum aciem promovit. Galli et memoria Tolostobogiorum cladis territi et inhaerentia corporibus gerentes tela fessique et stando et vulneribus ne primum quidem impetum et clamorem Romanorum tulerunt. fuga ad castra inclinavit; sed pauci intra munimenta sese recepere; pars maior dextra laevaque praelati, qua quemque impetus tulit, fugerunt. victores usque ad castra secuti ceciderunt terga; deinde in castris cupiditate praedae haeserunt, nec sequebatur quisquam. in cornibus Galli diutius steterunt, quia serius ad eos perventum est; ceterum ne primum quidem coniectum telorum tulerunt. consul quia ingressos in castra ab direptione abstrahere non poterat, eos, qui in cornibus fuerant, protinus ad sequendos hostis misit. per aliquantum spatium secuti non plus tamen octo milia hominum in fuga — nam pugna nulla fuit — ceciderunt; reliqui flumen Halyn traiecerunt. Romanorum pars magna ea nocte in castris hostium mansit; ceteros in sua castra consul reduxit. postero die captivos praedamque recensuit, quae tanta fuit, quantam avidissima rapiendi gens, cum cis montem Taurum omnia armis per multos annos tenuisset, coacervare potuit. Galli ex dissipata passim fuga in unum locum congregati, magna pars saucii aut inermes, nudati omnibus rebus, oratores de pace ad consulem miserunt. eos Manlius Ephesum venire iussit; ipse — iam enim medium autumni erat — locis gelidis propinquitate Tauri montis excedere properans victorem exercitum in hiberna maritimae orae reduxit.

biduus natura mons per sui ipse exploro ne quis ignosco sum absumo consul tertius dies cum auspicium opera do deinde immolo in quattuor pars divido copia educo duo ut medium mons duco duo ab later ut adverro cornu gallus erigo hostis qui robur sum tectosagi et trocmi medius teneo acies mille homo quinquaginta equitas quia equus nullus sum inter inaequal rupes utor ad pes deduco decem mille homo ab dexter loco cornu ariarathes cappadoces et morzi auxiliaris in laevus quattuor ferme mille numerus expleo consul sicut in olympus mons primus in acies loco levis armo telum omnis genus ut aequus magnus volo ad manus sum curo ubi appropinquo omnis idem utrimque qui sum in prior proelium sum praeter animus et victor ab res secundus augeo et hostis frango quia etsi non ipse vinco sum suus gens homo clades pro suus duco itaque ab par initium coepio res idem exitus habeo velut nubes levis telum conicio obruo acies gallus neque aut procurro quisquam ab ordo suus ne nudo undique corpus ad iacio audeo et sto quo densus sum hic multus velut destino peto vulnero accipio consul iam per sui turbo si legio signum ostendo verro extemplo in fuga omnis reor recipio inter ordo veles et alius turba auxilia acies promoveo gallus et memoria tolistobogii clades terreo et inhaereo corpus gero telum fatisco et sto et vulnus ne primus quidem impetus et clamor romanus fero fuga ad castrum inclino sed paucus intra munimentum sui recipio pars magnus dextera laeva praefero qui quisque impetus fero fugio victor usque ad castrum sequor cado tergum deinde in castrum cupiditas praeda haereo neque sequor quisquam in cornu gallus diu sto quia serus ad is pervenio sum ceterum ne primus quidem conicio telum fero consul quia ingredior in castrum ab direptio abstraho non possum is qui in cornu sum protinus ad sequor hostis mitto per aliquantus spatium sequor non multus tamen octo mille homo in fuga nam pugno nullus sum cado reliquus flumen halyn transjacio romanus pars magnus is nox in castrum hostis maneo ceterus in suus castrum consul reduco posterus dies captivus praeda recenseo qui tantus sum quantus avidus rapio gens cum cis mons taurus omnis arma per multus annus teneo coacervaris possum gallus ex dissipata passim fuga in unus locus congrego magnus pars saucius aut inermis nudo omnis res orator de pax ad consul mitto is manlius ephesus venio iubeo ipse iam enim medius auctumnus sum locus gelidus propinquitas taurus mons excedo propero victor exercitus in hibernus maritimus ora reduco


“nunc, quoniam suscepti belli purgatum est crimen, gesti reddenda est ratio. in quo confiderem equidem causae meae, etiam si non apud Romanum sed apud Carthaginiensem senatum agerem, ubi in crucem tolli imperatores dicuntur, si prospero eventu, pravo consilio rem gesserunt; sed ego in ea civitate, quae ideo omnibus rebus incipiendis gerendisque deos adhibet, quia nullius calumniae subicit ea, quae dii comprobaverunt, et in sollemnibus verbis habet, cum supplicationem aut triumphum decernit, “ quod bene ac feliciter rem publicam administrarit”, si nollem, si grave ac superbum existimarem virtute gloriari, pro felicitate mea exercitusque mei, quod tantam nationem sine ulla militum iactura devicimus, postularem, ut diis immortalibus honos haberetur et ipse triumphans in Capitolium ascenderem, unde votis rite nuncupatis profectus sum, negaretis hoc mihi cum diis immortalibus? iniquo enim loco dimicavi. dic igitur, quo aequiore potuerim dimicare. cum montem hostes cepissent, loco munito se tenerent, nempe eundum ad hostes erat, si vincere vellem. quid? si urbem eo loco haberent et moenibus se tenerent? nempe oppugnandi erant. quid? ad Thermopylas aequone loco M'. Acilius cum rege Antiocho pugnavit? quid? Philippum non eodem modo super Aoum amnem iuga tenentem montium T. Quinctius deiecit? equidem adhuc, qualem aut sibi fingant aut vobis videri velint hostem fuisse, non invenio. si degenerem et emollitum amoenitate Asiae, quid periculi vel iniquo loco subeuntibus fuit? si timendum et feritate animorum et robore corporum, huicine tantae victoriae triumphum negatis? caeca invidia est, patres conscripti, nec quicquam aliud scit quam detractare virtutes, corrumpere honores ac praemia earum. mihi quaeso ita ignoscatis, patres conscripti, si longiorem orationem non cupiditas gloriandi de me, sed necessaria criminum defensio fecit. an etiam per Thraciam saltus patentes, qui angusti erant, et plana ex arduis et culta ex silvestribus facere potui et praestare, necubi notis sibi latebris delitescerent latrones Thraces, ne quid sarcinarum raperetur, ne quod iumentum ex tanto agmine abstraheretur, ne quis vulneraretur, ne ex vulnere vir fortis ac strenuus Q. Minucius moreretur? in hoc casu, quo infeliciter incidit, ut talem civem amitteremus, haerent; quod saltu iniquo, loco alieno cum adortus nos hostis esset, duae simul acies primi et novissimi agminis haerentem ad impedimenta nostra exercitum barbarorum circumvenerunt, quod multa milia ipso die, plura multo post dies paucos ceciderunt et ceperunt, hoc, si ipsi tacuerint, vos scituros, cum testis orationis meae totus exercitus sit, non credunt? si gladium in Asia non strinxissem, si hostem non vidissem, tamen [proconsul] triumphum in Thracia duobus proeliis merueram. sed iam dictum satis est; quin pro eo, quod pluribus verbis vos quam vellem fatigavi, veniam a vobis petitam impetratamque velim, patres conscripti.”

nunc quoniam suscipio bellum purgo sum crimen gero reddo sum ratio in quo confido equidem causa meus etiam si non apud romanus sed apud carthaginiensis senatus ago ubi in crux tollo imperator dico si prosper evenio pravus consilium res gero sed ego in is civitas qui ideo omnis res incipio gero deus adhibeo quia nullus calumnia subicio is qui dius comprobo et in sollemne verbum habeo cum supplicatio aut triumphus decerno qui bene atque feliciter res publicus administro si nolo si gravis atque superbus existimaris virtus glorior pro felicitas meus exerceo meus qui tantus natio sine ullus miles iactura devicimus postularis ut diuus immortalis honor habeo et ipse triumpho in capitolium ascendo unde voveo rite nuncupo proficiscor sum nego hic ego cum diuus immortalis iniquus enim locus dimico dico igitur quo aequus possum dimicaris cum mons hostis capio locus munio sui teneo nempe eo ad hostis sum si vinco volo quis si urbs is locus habeo et moenia sui teneo nempe oppugno sum quis ad thermopylae aequo locus m acilius cum rex antiochus pugno quis philippus non idem modo super aous amnis iugum teneo mons t quintius deicio equidem adhuc qual aut sui fingo aut tu video volo hostis sum non invenio si degenero et emollio amoenitas asia quis periculum vel iniquus locus subeo sum si timeo et feritas animus et robur corpus huicine tantus victoria triumphus nego caecus invidia sum pater conscribo neque quisquam alius scio quam detractaris virtus corrumpo honor atque praemium is ego quaeso ita ignosco pater conscribo si longus oratio non cupiditas glorior de ego sed necessarius crimen defensio facio an etiam per thracia saltus pateo qui angustus sum et planum ex arduus et colo ex silvestris facio possum et praesto necubi nosco sui latebra delitesco latro thraces ne quis sarcinaris rapio ne qui jumentum ex tantus agmen abstraho ne quis vulnero ne ex vulnus vir fortis atque strenuus q minucius morior in hic casus quo infelicito incido ut talis civis amitto haereo qui saltus iniquus locus alienus cum adorior nos hostis sum duo simul acies primus et novus agmen haereo ad impedimentum noster exercitus barbarus circumvenio qui multus mille ipse dies multus multus post dies paucus cado et capio hic si ipse taceo tu scio cum testis oratio meus totus exercitus sum non credo si gladius in asia non stringo si hostis non video tamen proconsul triumphus in thracia duo proelium mereo sed iam dico satis sum quin pro is qui multus verbum tu quam volo fatigo venio ab tu peto impetro volo pater conscribo


post consulum profectionem Cn. Manlius proconsul Romam venit; cui cum ab Ser. Sulpicio praetore senatus ad aedem Bellonae datus esset, et ipse commemoratis rebus ab se gestis postulasset, ut ob eas diis immortalibus honos haberetur sibique triumphanti urbem invehi liceret, contradixerunt pars maior decem legatorum, qui cum eo fuerant et ante alios L. Furius Purpurio et L. Aemilius Paulus . legatos sese Cn. Manlio datos pacis cum Antiocho faciendae causa foederisque legum, quae cum L. Scipione inchoatae fuissent, perficiendarum. Cn. Manlium summa ope tetendisse, ut eam pacem turbaret, et Antiochum, si sui potestatem fecisset, insidiis exciperet; sed illum cognita fraude consulis, cum saepe colloquiis petitis captatus esset, non congressum modo sed conspectum etiam eius vitasse. cupientem transire Taurum aegre omnium legatorum precibus, ne carminibus Sibyllae praedictam superantibus terminos fatalis cladem experiri vellet, retentum admosse tamen exercitum et prope ipsis iugis ad divortia aquarum castra posuisse. cum ibi nullam belli causam inveniret quiescentibus regiis, circumegisse exercitum ad Gallograecos, cui nationi non ex senatus auctoritate, non populi iussu bellum illatum. quod quem umquam de sua sententia facere ausum? Antiochi Philippi Hannibalis et Poenorum recentissima bella esse; de omnibus his consultum senatum, populum iussisse, saepe legatos ante missos, res repetitas, postremo, qui bellum indicerent, missos. “quid eorum, Cn. Manli , factum est, ut istud publicum populi Romani bellum et non tuum privatum latrocinium ducamus? at eo ipso contentus fuisti, recto itinere exercitum duxisti ad eos, quos tibi hostis desumpseras: an per omnes amfractus viarum, cum ad bivia consisteres, ut, quo flexisset agmen Attalus, Eumenis frater, eo consul mercennarius cum exercitu Romano sequereris, Pisidiae Lycaoniaeque et Phrygiae recessus omnis atque angulos peragrasti, stipem ab tyrannis castellanisque deviis colligens? quid enim tibi cum Oroandis? quid cum aliis aeque innoxiis populis?”

post consul profectio cn manlius proconsul roma venio qui cum ab seruius sulpicius praetor senatus ad aedes bellona do sum et ipse commemoro res ab sui gero postulo ut ob is diuus immortalis honor habeo sui triumpho urbs inveho licet contradico pars magnus decem legatus qui cum is sum et ante alius l furius purpurio et l aemilius paulus legatus sui cn manlius do pax cum antiochus facio causa foedo lex qui cum l scipio incoho sum perficiendaris cn manlius summus ops tendo ut is pax turbo et antiochus si suus potestas facio insidiae excipio sed ille cognosco fraus consul cum saepe colloquium peto capto sum non congredior modo sed conspectus etiam is vito cupio transeo taurus aeger omnis legatus prex ne carmen sibylla praedico supero terminus fatal clades experior volo retendo admosse tamen exercitus et prope ipse iugum ad divortium aqua castrum pono cum ibi nullus bellum causa invenio quiesco regius circumago exercitus ad gallograeci qui natio non ex senatus auctoritas non populus iussus bellum illatum qui qui umquam de suus sententia facio audeo antiochus philippus hannibal et poenus recens bellum sum de omnis hic consulo senatus populus iubeo saepe legatus ante mitto res repeto postremo qui bellum indico mitto quis is cn manlius facio sum ut iste publicus populus romanus bellum et non tuus privo latrocinium duco at is ipse contineo sum recingo iter exercitus duco ad is qui tu hostis desumo an per omnis anfractus viaris cum ad bivia consisto ut quo flecto agmen attalus eumenes frater is consul mercenarius cum exercitus romanus sequor pisidia lycaonia et phrygia recedo omnis atque angulus peragro stips ab tyrannus castellanus devius colligo quis enim tu cum oroanda quis cum alius aequus innoxius populus


consul quia non comminus pugnam sed procul locis oppugnandis futuram praeceperat animo, ingentem vim pilorum, velitarium hastarum, sagittarum glandisque et modicorum, qui funda mitti possent, lapidum paraverat, instructusque missilium apparatu ad Olympum montem ducit et a quinque ferme milibus castra locat. postero die cum quadringentis equitibus et Attalo progressum eum ad naturam montis situmque Gallicorum castrorum visendum equites hostium, duplex numerus, effusi e castris, in fugam averterunt; occisi quoque pauci fugientium, vulnerati plures. tertio die cum omnibus ad loca exploranda profectus, quia nemo hostium extra munimenta processit, tuto circumvectus montem, animadvertit meridiana regione terrenos et placide acclives ad quendam finem colles esse, a septentrione ardua et rectas prope rupes, atque omnibus ferme aliis inviis itinera tria esse, unum medio monte, qua terrena erant, duo difficilia ab hiberno solis ortu et ab aestivo occasu. haec contemplatus eo die sub ipsis radicibus posuit castra; postero sacrificio facto, cum primis hostiis litasset, trifariam exercitum divisum ducere ad hostem pergit. ipse cum maxima parte copiarum, qua aequissimum aditum praebebat mons, ascendit; L. Manlium fratrem ab hiberno ortu, quoad loca patiantur et tuto possit, subire iubet; si qua periculosa et praerupta occurrant, non pugnare cum iniquitate locorum neque inexsuperabilibus vim adferre, sed obliquo monte ad se declinare et suo agmini coniungi; C. Helvium cum tertia parte circuire sensim per infima montis, deinde ab occasu aestivo erigere agmen. et Attali auxilia trifariam aequo numero divisit, secum esse ipsum iuvenem iussit. equitatum cum elephantis in proxima tumulis planitie reliquit; edictum praefectis, ut intenti, quid ubique geratur, animadvertant opemque ferre, quo postulet res, possint. Galli et ab duobus lateribus satis fidentes invia esse, ab ea parte, quae in meridiem vergeret, ut armis clauderent viam, quattuor milia fere armatorum ad tumulum imminentem viae minus mille passuum a castris occupandum mittunt, eo se rati veluti castello iter impedituros. quod ubi Romani viderunt, expediunt sese ad pugnam. ante signa modico intervallo velites eunt et ab Attalo Cretenses sagittarii et funditores et Tralli et Thraeces; signa peditum, ut per arduum, leni gradu ducuntur, ita prae se habentium scuta, ut missilia tantum vitarent, pede collato non viderentur pugnaturi. missilibus ex intervallo loci proelium commissum est, primo par, Gallos loco adiuvante, Romanos varietate et copia telorum; procedente certamine nihil iam aequi erat. scuta longa ceterum ad amplitudinem corporum parum lata, et ea ipsa plana, male tegebant Gallos. nec tela iam alia habebant praeter gladios, quorum, cum manum hostis non consereret, nullus usus erat. saxis nec modicis, ut quae non praeparassent, sed quod cuique temere trepidanti ad manum venisset, et ut insueti, nec arte nec viribus adiuvantes ictum, utebantur. sagittis glande iaculis incauti et ab omni parte configebantur nec, quid agerent, ira et pavore occaecatis animis cernebant, et erant deprensi genere pugnae, in quod minime apti sunt. nam quemadmodum comminus, ubi in vicem pati et inferre vulnera licet, accendit ira animos eorum, ita, ubi ex occulto et procul levibus telis vulnerantur, nec, quo ruant caeco impetu, habent, velut ferae transfixae in suos temere incurrunt. detegebat vulnera eorum, quod nudi pugnant, et sunt fusa et candida corpora, ut quae numquam nisi in pugna nudentur; ita et plus sanguinis ex multa carne fundebatur, et foediores patebant plagae, et candor corporum magis sanguine atro maculabatur. sed non tam patentibus plagis moventur; interdum insecta cute, ubi latior quam altior plaga est, etiam gloriosius se pugnare putant; iidem, cum aculeus sagittae aut glandis abditae introrsus tenui vulnere in speciem urit, et scrutantis, qua evellant telum non sequitur, tum in rabiem et pudorem tam parvae perimentis versi pestis prosternunt corpora humi. sic tum passim procubuere; alii ruentes in hostem undique configebantur et, cum comminus venerant, gladiis a velitibus trucidabantur. hic miles tripedalem parmam habet et in dextera hastas, quibus eminus utitur, gladio Hispaniensi est cinctus; quodsi pede collato pugnandum est, translatis in laevam hastis stringit gladium. pauci iam supererant Gallorum, qui, postquam ab levi armatura superatos se viderunt et instare legionum signa, effusa fuga castra repetunt pavoris et tumultus iam plena, ut ubi feminae puerique et alia imbellis turba permixta esset. Romanos victores deserti fuga hostium acceperunt tumuli. sub idem tempus L. Manlius et C. Helvius , cum, quoad viam colles obliqui dederunt, escendissent, postquam ad invia ventum est, flexere iter in partem montis, quae una habebat iter, et sequi consulis agmen modico uterque intervallo velut ex composito coeperunt, quod primo optimum factu fuisset, in id necessitate ipsa compulsi: subsidia enim in talibus iniquitatibus locorum maximo saepe usui fuerunt, ut primis forte deturbatis secundi et tegant pulsos et integri pugnam excipiant. consul, postquam ad tumulos ab levi armatura captos prima signa legionum pervenerunt, respirare et conquiescere paulisper militem iubet; simul strata per tumulos corpora Gallorum ostentat, et, cum levis armatura proelium tale ediderit, quid ab legionibus, quid ab iustis armis, quid ab animis fortissimorum militum expectari? castra illis capienda esse, in quae compulsus ab levi armatura hostis trepidet. praecedere tamen iubet levem armaturam, quae, cum staret agmen, colligendis per tumulos telis, ut missilia sufficerent, haud segne id ipsum tempus consumpserat. iam castris appropinquabant; et Galli, ne parum se munimenta sua tegerent, armati pro vallo constiterant. obruti deinde omni genere telorum, cum, quo plures atque densiores erant, eo minus vani quicquam intercideret teli, intra vallum momento temporis compelluntur stationibus tantum firmis ad ipsos aditus portarum relictis. in multitudinem compulsam in castra vis ingens missilium telorum coniciebatur, et vulnerari multos clamor permixtus mulierum atque puerorum ploratibus significabat. in eos, qui portas stationibus suis clauserant, legionum antesignani pila coniecerunt. iis vero non vulnerabantur, sed transverberatis scutis plerique inter se conserti haerebant; nec diutius impetum Romanorum sustinuerunt. patentibus iam portis, priusquam irrumperent victores, fuga e castris Gallorum in omnis partes facta est. ruunt caeci per vias, per invia; nulla praecipitia saxa, nullae rupes obstant; nihil praeter hostem metuunt: itaque plerique praecipites per vastam altitudinem prolapsi ac debilitati exanimantur. consul captis castris direptione praedaque abstinet militem; sequi pro se quemque et instare et perculsis pavorem addere iubet. supervenit et alterum cum L. Manlio agmen; nec eos castra intrare sinit; protinus ad persequendos hostis mittit, et ipse paulo post tradita captivorum custodia tribunis militum sequitur, debellatum ratus, si in illo pavore quam plurimi caesi forent aut capti. egresso consule C. Helvius cum tertio agmine advenit, nec continere suos ab direptione castrorum valuit, praedaque eorum, iniquissima sorte, qui pugnae non interfuerant, facta est. equites diu ignari et pugnae et victoriae suorum steterunt; deinde et ipsi, quantum equis subire poterant, sparsos fuga Gallos circa radices montis consectati cecidere aut cepere. numerus interfectorum haud facile iniri potuit, quia late per omnis amfractus montium fugaque et caedes fuit, et magna pars rupibus inviis in profundae altitudinis convalles delapsa est, pars in silvis vepribusque occisa. Claudius, qui bis pugnatum in Olympo monte scribit, ad quadraginta milia hominum auctor est caesa, Valerius Antias, qui magis immodicus in numero augendo esse solet, non plus decem milia. numerus captivorum haud dubie milia quadraginta explevit, quia omnis generis aetatisque turbam secum traxerant demigrantium magis quam in bellum euntium modo. consul armis hostium in uno concrematis cumulo ceteram praedam conferre omnis iussit, et aut vendidit, quod eius in publicum redigendum erat, aut cum cura, ut quam aequissima esset, per milites divisit. laudati quoque pro contione omnes sunt, donatique pro merito quisque, ante omnis Attalus summo ceterorum adsensu: nam singularis eius iuvenis cum virtus et industria in omnibus laboribus periculisque tum modestia etiam fuerat.

consul quia non comminus pugna sed procul locus oppugno sum praecipio animus ingens vis pilus velitarium hastaris sagittaris glandisque et modicus qui fundo mitto possum lapis paro instruo missile apparatus ad olympus mons duco et ab quinque ferme mille castrum loco posterus dies cum quadringenti eques et attalus progredior is ad natura mons sino gallicus castrum viso eques hostis duplex numerus effundo e castrum in fuga averto occido quoque paucus fugio vulnero multus tertius dies cum omnis ad locum exploro proficiscor quia nemo hostis extra munimentum procedo tueor circumvehor mons animadverto meridianus regio terrenus et placidus acclives ad quidam finis collis sum ab septentrio arduus et recingo prope rupes atque omnis ferme alius invius iter tres sum unus medium mons qui terrenus sum duo difficilis ab hiberno sol ortus et ab aestivus occasus hic contemplo is dies sub ipse radix pono castrum posterus sacrificium facio cum primus hostia lito trifariam exercitus divido duco ad hostis pergo ipse cum maximus pars copia qui aequus aditus praebeo mons ascendo l manlius frater ab hiberno ortus quoad locum patior et tueor possum subeo iubeo si qui periculosus et praeruptus occurro non pugno cum iniquitas locus neque inexsuperabilis vis affero sed obliquus mons ad sui declinaris et suus agmen conjungo que helvius cum tertius pars circumeo sensim per infimus mons deinde ab occasus aestivus erigo agmen et attal auxilium trifariam aequus numerus divido sui sum ipse juvenis iubeo equitas cum elephantus in propior tumulus planitie relinquo edictum praefectus ut intendo quis ubique gero animadverto ops fero quo postulo res possum gallus et ab duo later satis fido invius sum ab is pars qui in meridio vergeret ut arma claudeo via quattuor mille fere armator ad tumulus immineo via paruus mille passus ab castrum occupo mitto is sui reor velut castellum iter impedio qui ubi romanus video expedio sui ad pugna ante signum modicus intervallum veles eo et ab attalus cretensis sagittarius et funditor et tralli et thraeces signum pedes ut per arduus lenis gradus duco ita prae sui habeo scutum ut missile tantus vito pes confero non video pugno missilis ex intervallum locus proelium committo sum primus par galli locus adjuvo romanus varietas et copia telum procedo certamen nihil iam aequum sum scutum longus ceterum ad amplitudo corpus parum fero et is ipse planum malus tego galli neque telum iam alius habeo praeter gladius qui cum manus hostis non consero nullus utor sum saxum neque modicus ut qui non praeparo sed qui quisque temere trepido ad manus venio et ut insuetus neque ars neque vis adjuvo ictus uto sagitta glande iaculis incautus et ab omnis pars configo neque quis ago ira et pavor occaeco animus cerno et sum deprendo genus pugna in qui paruus aptus sum nam quemadmodum comminus ubi in vicis patior et infero vulnero licet accendo ira animus is ita ubi ex occulo et procul levis telum vulnero neque quo ruo caecus impetus habeo velut fera transfigo in suus temere incurro detego vulnero is qui nudus pugno et sum fundo et candidus corpus ut qui numquam nisi in pugno nudo ita et multus sanguis ex multus carnis fundo et foedus pateo plaga et candor corpus magis sanguis ater maculo sed non tam pateo plaga moveo interdum insecto cutis ubi latus quam alo plaga sum etiam gloriosus sui pugno puto eo cum aculeus sagitta aut glandis abdo introrsum tenuis vulnus in species uro et scrutor qui evello telis non sequor tum in rabies et pudor tam parvus perimo verro pestis prosterno corpus humus sic tum passim procumbo alius ruo in hostis undique configo et cum comminus venio gladius ab veles trucido hic miles tripedal parma habeo et in dextera hasta qui eminus uto gladius hispaniensis sum cingo quodsi pes confero pugno sum transfero in laeva hasta stringo gladius paucus iam supersum gallus qui postquam ab levis armo supero sui video et insto legio signum effundo fuga castrum repeto pavor et tumultus iam plenus ut ubi femina puer et alius imbellis turba permisceo sum romanus victor desero fuga hostis accipio tumulis sub idem tempus l manlius et que helvus cum quoad via collis obliquus do escendo postquam ad invius venio sum flecto iter in pars mons qui unus habeo iter et sequor consul agmen modicus uterque intervallum velut ex compono coepio qui primus bonus factus sum in is necessitas ipse compello subsidium enim in talis iniquitas locus maximus saepe usus sum ut primus fors deturbo secundus et tego pello et integer pugna excipio consul postquam ad tumulus ab levis armo capio primus signum legio pervenio respiraris et conquiesco paulisper miles iubeo simul sterno per tumulus corpus gallus ostento et cum levis armo proelium talis edo quis ab legio quis ab iustus arma quis ab animus fortis miles expecto castrum ille capio sum in qui compello ab levis armo hostis trepido praecedo tamen iubeo levo armo qui cum sto agmen colligo per tumulus telum ut missile sufficio haud segnis is ipse tempus consumo iam castrum appropinquo et gallus ne parum sui munimentum suus tego armatus pro vallo consto obruo deinde omnis genus telum cum quo multus atque densus sum is paruus vanus quisquam intercisi telis intra valles momentum tempus compello statio tantus firmus ad ipse aditus portaris relinquo in multitudo compello in castrum volo ingens missile telum conicio et vulneraris multus clamor permisceo mulier atque puer ploratus significo in is qui porta statio suus claudo legio antesignanus pilum conicio is verus non vulnero sed transverberatis scutum plerusque inter sui consero haereo neque diu impetus romanus sustineo pateo iam porta priusquam irrumpo victor fuga e castrum gallus in omnis pars facio sum ruo caecus per via per invius nullus praecipitium saxum nullus rupes obsto nihil praeter hostis metuo itaque plerusque praeceps per vastus altitudo prolabor atque debilito exanimo consul capio castrum direptio praeda abstineo miles sequor pro sui quisque et insto et percello pavor addo iubeo supervenio et alter cum l manlius agmen neque is castrum intro sino protinus ad persequor hostis mitto et ipse paulus post trado captivus custodia tribunus miles sequor debello reor si in ille pavor quam plurimus caedo sum aut capio egredior consul que helvus cum tertius agmen advenio neque contineo suus ab direptio castrum valeo praeda is iniquus sors qui pugna non intersum facio sum eques diu ignaris et pugna et victoria suus sto deinde et ipse quantus equus subeo possum spargo fuga galli circa radix mons consectas cado aut capio numerus interfector haud facilis ineo possum quia latus per omnis anfractus mons fugo et caedes sum et magnus pars rupes invius in profundus altitudo convallis delabor sum pars in silva vepribusque occaedes claudus qui bis pugno in olympus mons scribo ad quadraginta mille homo auctor sum caedo valerius antius qui magis immodicus in numerus augeo sum soleo non multus decem mille numerus captivus haud dubius mille quadraginta expleo quia omnis genus aetas turba sui traho demigro magis quam in bellum eo modo consul arma hostis in unus concremo cumulo ceter praeda confero omnis iubeo et aut vendo qui is in publicus redigo sum aut cum cura ut quam aequus sum per miles divido laudo quoque pro contio omnis sum dono pro mereo quisque ante omnis attalus superus ceterus assensus nam singularis is juvenis cum virtus et industria in omnis labor periculum tum modestia etiam sum