Ab urbe condita libri, erklärt von M. Weissenborn, books 35-38 - 38

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


iam M. Fulvius Apolloniam exercitu traiecto cum Epirotarum principibus consultabat, unde bellum inciperet. Epirotis Ambraciam placebat adgredi, quae tum contribuerat se Aetolis: sive ad tuendam eam venirent Aetoli, apertos circa campos ad dimicandum esse; sive detractarent certamen, oppugnationem fore haud difficilem: nam et copiam in propinquo materiae ad aggeres excitandos et cetera opera esse, et Arethontem, navigabilem amnem, opportunum ad comportanda, quae usui sint, praeter ipsa moenia fluere, et aestatem aptam rei gerendae adesse. his persuaserunt, ut per Epirum duceret. consuli ad Ambraciam advenienti magni operis oppugnatio visa est. Ambracia tumulo aspero subiecta est; Perranthem incolae vocant. urbs, qua murus vergit in campos et flumen, occidentem, arx, quae imposita tumulo est, orientem spectat. amnis Aretho ex Athamania fluens cadit in sinum maris ab nomine propinquae urbis Ambracium appellatum. praeterquam quod hinc amnis munit, hinc tumuli, muro quoque firmo saepta erat, patente in circuitu paulo amplius quattuor milia passuum. Fulvius bina a campo castra, modico inter se distantia intervallo, unum castellum loco edito contra arcem obiecit; ea omnia vallo atque fossa ita iungere parat, ne exitus inclusis ab urbe neve aditus foris ad auxilia intromittenda esset. ad famam oppugnationis Ambraciae Stratum iam edicto Nicandri praetoris convenerant Aetoli. inde primo copiis omnibus ad prohibendam obsidionem venire in animo fuerat; dein, postquam urbem iam magna ex parte operibus saeptam viderunt, Epirotarum trans flumen loco plano castra posita esse, dividere copias placuit. cum mille expeditis Eupolemus Ambraciam profectus per nondum commissa inter se munimenta urbem intravit. Nicandro cum cetera manu primo Epirotarum castra nocte adgredi consilium fuerat haud facili ab Romanis auxilio, quia flumen intererat; dein, periculosum inceptum ratus, ne qua sentirent Romani et regressus inde in tuto non esset, deterritus ab hoc consilio ad depopulandam Acarnaniam iter convertit. consul iam munimentis, quibus saepienda urbs erat, iam operibus, quae admovere muris parabat, perfectis quinque simul locis moenia est adgressus. tria opera paribus intervallis, faciliore aditu a campo, adversus Pyrrheum, quod vocant, admovit, unum e regione Aesculapii, unum adversus arcem. arietibus muros quatiebat; asseribus falcatis detergebat pinnas. oppidanos primo et ad speciem et ad ictus moenium cum terribili sonitu editos pavor ac trepidatio cepit; deinde, ut praeter spem stare muros viderunt, collectis rursus animis in arietes tollenonibus libramenta plumbi aut saxorum stipitesve robustos incutiebant; falces ancoris ferreis iniectis in interiorem partem muri trahentes asserem praefringebant; ad hoc eruptionibus et nocturnis in custodias operum et diurnis in stationes ultro terrorem inferebant.

iam m fulvus apollonia exercitus traicio cum epirotaris princeps consulto unde bellum incipio epirotes ambracia placeo aggredior qui tum contribuo sui aetolus sive ad tueor is venio aetolus aperio circa campus ad dimico sum sive detracto certamen oppugnatio sum haud difficilis nam et copia in propinquo materia ad aggero excito et ceterus opus sum et arethontem navigabilis amnis opportunus ad comporto qui usus sum praeter ipse moenia fluo et aestas aptus res gero adsum hic persuadeo ut per epirus duco consul ad ambracia advenio magnus opus oppugnatio video sum ambracius tumulus asper subiectum sum perranthem incola voco urbs qui murus vergo in campus et flumen occaedes arx qui impono tumulus sum orior specto amnis aretho ex athamania fluo cado in sinum mare ab nomen propinqua urbs ambracius appello praeterquam qui hinc amnis munio hinc tumulis murus quoque firmus saeptum sum pateo in circuitus paulus amplus quattuor mille passus fulvus bini ab campus castrum modicus inter sui disto intervallum unus castellum locus edo contra arx obiacio is omnis vallo atque fossa ita iungo paro ne exitus includo ab urbs neve aditus foris ad auxilium intromitto sum ad fama oppugnatio ambracia stratos iam edictum nicander praetor convenio aetolus inde primus copia omnis ad prohibeo obsidio venio in animus sum deinde postquam urbs iam magnus ex pars opus saepio video epirotaris trans flumen locus planus castrum pono sum divido copia placeo cum mille expeditus eupolemus ambracia proficiscor per nondum committo inter sui munimentum urbs intro nicander cum ceterus manus primus epirotaris castrum nox aggredior consilium sum haud facilis ab romanus auxilium quia flumen intersum deinde periculosus incipio reor ne qui sentio romanus et regredior inde in tueor non sum deterreo ab hic consilium ad depopulor acarnania iter converto consul iam munimentum qui saepio urbs sum iam opus qui admoveo murus paro perficio quinque simul locus moenia sum aggredior tres opus par intervallum facilis aditus ab campus adverro pyrrheum qui voco admoveo unus e regio aesculapius unus adverro arx aries murus quatio asser falcatus detergeo pinnas oppidanus primus et ad species et ad iacio moenia cum terribilis sonitus edo pavor atque trepidatio capio deinde ut praeter spes sto murus video colligo rursus animus in aries tolleno libramentum plumbum aut saxum stipitesve robustus incutio falx ancora ferreus injacio in interior pars murus traho asser praefringo ad hic eruptio et nocturnus in custodio opus et diurnus in statio ultro terror infero


ab Cn. Manlio consule bello in Asia cum Gallis perfecto, alter consul M. Fulvius perdomitis Aetolis cum traiecisset in Cephallaniam, circa civitates insulae misit percontatum, utrum se dedere Romanis an belli fortunam experiri mallent. metus ad omnes valuit, ne deditionem recusarent. obsides inde imperatos pro viribus inopes populi vicenos autem Cranii et Palenses et Samaei dederunt. insperata pax Cephallaniae adfulserat, cum repente una civitas, incertum quam ob causam, Samaei desciverunt. quia opportuno loco urbs posita esset, timuisse se aiebant, ne demigrare cogerentur ab Romanis. ceterum ipsine sibi eum finxerint metum et timore vano quietum excitaverint malum, an iactata sermonibus res apud Romanos perlata ad eos sit, nihil comperti est, nisi quod datis iam obsidibus repente portas clauserunt et ne suorum quidem precibus — miserat enim sub muros consul ad temptandam misericordiam parentium populariumque — desistere ab incepto voluerunt. oppugnari deinde, postquam nihil pacati respondebatur, coepta urbs est. apparatum omnem tormentorum machinarumque travectum ab Ambraciae oppugnatione habebat, et opera quae facienda erant, inpigre milites perfecerunt. duobus igitur locis admoti arietes quatiebant muros. nec ab Samaeis quicquam, quo aut opera aut hostis arceri posset, praetermissum est. duabus tamen maxime resistebant rebus, una, interiorem semper iuxta validum pro diruto novum obstruentes murum, altera, eruptionibus subitis nunc in opera hostium, nunc in stationes; et plerumque his proeliis superiores erant. una ad coercendos inventa haud magna memoratu res est. centum funditores ab Aegio et Patris et Dymis acciti. a pueris ii more quodam gentis saxis globosis, quibus ferme harenae immixtis strata litora sunt, funda mare apertum incessentes exercebantur. itaque longius certiore et validiore ictu quam Baliaris funditor eo telo usi sunt. et est non simplicis habenae, ut Baliarica aliarumque gentium funda, sed triplex scutale, crebris suturis duratum, ne fluxa habena volutetur in iactu glans, sed librata cum sederit, velut nervo missa excutiatur. coronas modici circuli magno ex intervallo loci adsueti traicere non capita solum hostium vulnerabant, sed quem locum destinassent oris. hae fundae Samaeos cohibuerunt, ne tam crebro neve tam audacter erumperent, adeo ut precarentur ex muris Achaeos, ut parumper abscederent et se cum Romanis stationibus pugnantis quiete spectarent. quattuor menses obsidionem Same sustinuit. cum ex paucis cotidie aliqui eorum caderent aut vulnerarentur, et qui supererant fessi et corporibus et animis essent, Romani nocte per arcem, quam Cyatidem vocant — nam urbs in mare devexa in occidentem vergit —, muro superato in forum pervenerunt. Samaei postquam captam partem urbis ab hostibus senserunt, cum coniugibus ac liberis in maiorem refugerunt arcem. inde postero die dediti direpta urbe sub corona omnes venierunt.

ab cn manlius consul bellum in asia cum gallus perficio alter consul m fulvus perdomo aetolus cum transjacio in cephallaniam circa civitas insula mitto percontas utrum sui do romanus an bellum fortuna experior malo metus ad omnis valeo ne deditio recuso obses inde impero pro vis inops populus viceni autem cranii et palenses et samaei do insperatus pax cephallaniae affulgeo cum repens unus civitas incertus quam ob causa samaei descio quia opportunus locus urbs pono sum timeo sui aio ne demigraris cogo ab romanus ceterum ipse sui is fingo metus et timor vanus quiesco excito malus an jacto sermo res apud romanus perfero ad is sum nihil comperio sum nisi qui do iam obsidibus repens porta claudo et ne suus quidem prex mitto enim sub murus consul ad tento misericordia pareo popularis desisto ab inceptum volo oppugnaris deinde postquam nihil pacatum respondeo coepio urbs sum appario omnis tormentum machina travectum ab ambracia oppugnatio habeo et opus qui facio sum impiger miles perficio duo igitur locus admoveo aries quatio murus neque ab samaei quisquam quo aut opus aut hostis arceo possum praetermitto sum duo tamen magnus resisto res unus interior semper iuxta validus pro diruo novus obstruo murus alter eruptio subeo nunc in opus hostis nunc in statio et plerusque hic proelium superus sum unus ad coerceo invenio haud magnus memoro res sum centum funditor ab aegium et patrae et dymae accio ab puer is mos quidam gens saxum globosus qui ferme harena immisceo sterno litus sum fundo mare aperio incesso exerceo itaque longus certus et validus ictus quam baliaris funditor is telum utor sum et sum non simplex habena ut baliaricus alius gens fundo sed triplex scutal creber suo duro ne fluo habena voluto in iactus glans sed libro cum sedeo velut nervus mitto excutio corona modicus circulus magnus ex intervallum locus assuesco traicio non caput solus hostis vulnero sed qui locus destino ora hic funda samaei cohibeo ne tam creber neve tam audacter erumpo adeo ut preco ex murus achaeus ut parumper abscedo et sui cum romanus statio pugno quiesco specto quattuor mensis obsidio samos sustineo cum ex paucus cottidie aliqui is cado aut vulnero et qui supersum fatisco et corpus et animus sum romanus nox per arx quam cyatidem voco nam urbs in mare devexus in occaedes vergo murus supero in forum pervenio samaei postquam capio pars urbs ab hostis sentio cum conjunx atque liber in magnus refugio arx inde posterus dies dedo direptor urbs sub corona omnis venierunt


plus crimina eo die quam defensio valuisset, ni altercationem in serum perduxissent. dimittitur senatus in ea opinione, ut negaturus triumphum fuisse videretur. postero die et cognati amicique Cn. Manlii summis opibus adnisi sunt, et auctoritas seniorum valuit, negantium exemplum proditum memoriae esse, ut imperator, qui devictis perduellibus, confecta provincia exercitum reportasset, sine curru et laurea privatus inhonoratusque urbem iniret. hic pudor malignitatem vicit, triumphumque frequentes decreverunt.

multus crimen is dies quam defensio valeo ni altercatio in serus perduco dimitto senatus in is opinio ut nego triumphus sum video posterus dies et cognatus amicus cn manlius summus ops annitor sum et auctoritas senex valeo nego exemplum prodeo memoria sum ut imperator qui devinco perduellis conficio provincia exercitus reporto sine currus et laureus privo inhonoro urbs ineo hic pudor malignitas vinco triumphus frequens decerno


Perseus ubi adesse Aetolos audivit, omissa obsidione urbis, quam oppugnabat, depopulatus tantum agros Amphilochia excessit atque in Macedoniam redit. et Aetolos inde avocavit populatio maritumae orae. Pleuratus, Illyriorum rex, cum sexaginta lembis Corinthium sinum invectus adiunctis Achaeorum quae Patris erant navibus marituma Aetoliae vastabat. adversus quos mille Aetoli missi, quacumque se classis circumegerat per litorum amfractus, brevioribus semitis occurrebant. et Romani ad Ambraciam pluribus locis quatiendo arietibus muros aliquantum urbis nudaverant, nec tamen penetrare in urbem poterant: nam et pari celeritate novus pro diruto murus obiciebatur, et armati ruinis superstantes instar munimenti erant. itaque cum aperta vi parum procederet consuli res, cuniculum occultum vineis ante contecto loco agere instituit; et aliquamdiu, cum dies noctesque in opere essent, non solum sub terra fodientes sed egerentes etiam humum fefellere hostem. cumulus repente terrae eminens index operis oppidanis fuit, pavidique, ne iam subrutis muris facta in urbem via esset, fossam intra murum e regione eius operis, quod vineis contectum erat, ducere instituunt. cuius ubi ad tantam altitudinem, quantae esse solum infimum cuniculi poterat, pervenerunt, silentio facto pluribus locis aure admota sonitum fodientium captabant. quem ubi acceperunt, aperiunt rectam in cuniculum viam. nec fuit magni operis: momento enim ad inane suspenso furculis ab hostibus muro pervenerunt. ibi commissis operibus, cum e fossa in cuniculum pateret iter, primo ipsis ferramentis, quibus in opere usi erant, deinde celeriter armati etiam subeuntes occultam sub terra ediderunt pugnam; segnior deinde ea facta est intersaepientibus cuniculum, ubi vellent, nunc ciliciis praetentis nunc foribus raptim obiectis. nova etiam haud magni operis adversus eos, qui in cuniculo erant, excogitata res. dolium a fundo pertusum, qua fistula modica inseri posset, et ferream fistulam operculumque dolii ferreum, et ipsum pluribus locis perforatum, fecerunt. hoc tenui pluma completum dolium ore in cuniculum verso posuerunt. per operculi foramina praelongae hastae, quas sarisas vocant, ad summovendos hostes eminebant. scintillam levem ignis inditam plumae folle fabrili ad caput fistulae imposito flando accenderunt. inde non solum magna vis fumi sed acrior etiam foedo quodam nidore ex adusta pluma cum totum cuniculum complesset, vix durare quisquam intus poterat.

perseus ubi adsum aetoli audio omitto obsidio urbs quam oppugno depopulor tantus ager amphilochius excedo atque in macedonia redeo et aetoli inde avoco populatio maritumae ora pleuratus illyrius rex cum sexaginta lembus corinthius sinum inveho adjungo achaeus qui patrae sum navis marituma aetolia vasto adverro qui mille aetolus mitto quicumque sui classis circumago per litor anfractus brevis semita occurro et romanus ad ambracia multus locus quatio aries murus aliquantus urbs nudaverant neque tamen penetraris in urbs possum nam et par celeritas novus pro diruo murus obicio et armatus ruina supersto instar munimentum sum itaque cum apertus vis parum procedo consul res cuniculis occulo vinea ante contego locus ago instituo et aliquamdiu cum dies nox in opus sum non solus sub terra fodio sed egero etiam humus fallo hostis cumulus repens terra emineo index opus oppidanus sum pavidus ne iam surruo murus facio in urbs via sum fodio intra murus e regio is opus qui vinea contego sum duco instituo qui ubi ad tantus altitudo quantus sum solus infimus cuniculis possum pervenio silentium facio multus locus auris admoueo sonitus fodio capto qui ubi accipio aperio recingo in cuniculis via neque sum magnus opus momentum enim ad inanis suspendo furculis ab hostis murus pervenio ibi committo opus cum e fossa in cuniculis pateo iter primus ipse ferramentum qui in opus utor sum deinde celer armatus etiam subeo occulo sub terra edo pugna segnis deinde is facio sum intersaepio cuniculis ubi volo nunc cilicium praetendo nunc foris raptim objecta novo etiam haud magnus opus adverro is qui in cuniculus sum excogito res dolium ab fundo pertundo qui fistula modicus insero possum et ferreus fistula operculum dolium ferreus et ipse multus locus perforo facio hic tenuis pluma compleo dolium os in cuniculis verso pono per operculis foramen praelongus hasta qui sarisa voco ad summovendos hostis emineo scintilla levo ignis indo pluma follis fabrilis ad caput fistula impono flo accendo inde non solus magnus volo fumus sed acer etiam foedo quidam nidor ex aduro pluma cum totus cuniculis compleo vix duraris quisquam intus possum


Galli, magna hominum vis, seu inopia agri seu praedae spe, nullam gentem, per quas ituri essent, parem armis rati, Brenno duce in Dardanos pervenerunt. ibi seditio orta est; ad viginti milia hominum cum Lonorio ac Lutario regulis secessione facta a Brenno in Thraeciam iter avertunt. ubi cum resistentibus pugnando, pacem petentibus stipendium imponendo Byzantium cum pervenissent, aliquamdiu oram Propontidis vectigalis habendo regionis eius urbes obtinuerunt. cupido inde eos in Asiam transeundi, audientis ex propinquo, quanta ubertas eius terrae esset, cepit; et Lysimachia fraude capta Chersonesoque omni armis possessa ad Hellespontum descenderunt. ibi vero exiguo divisam freto cernentibus Asiam multo magis animi ad transeundum accensi; nuntiosque ad Antipatrum praefectum eius orae de transitu mittebant. quae res cum lentius spe ipsorum traheretur, alia rursus nova inter regulos seditio orta est. Lonorius retro, unde venerat, cum maiore parte hominum repetit Byzantium; Lutarius Macedonibus per speciem legationis ab Antipatro ad speculandum missis duas tectas naves et tris lembos adimit. iis alios atque alios dies noctesque travehendo intra paucos dies omnis copias traicit. haud ita multo post Lonorius adiuvante Nicomede Bithyniae rege a Byzantio transmisit. coeunt deinde in unum rursus Galli et auxilia Nicomedi dant adversus Ziboetam, tenentem partem Bithyniae, gerenti bellum. atque eorum maxime opera devictus Ziboeta est, Bithyniaque omnis in dicionem Nicomedis concessit. profecti ex Bithynia in Asiam processerunt. non plus ex viginti milibus hominum quam decem armata erant. tamen tantum terroris omnibus quae cis Taurum incolunt gentibus iniecerunt, ut quas adissent quasque non adissent, pariter ultimae propinquis, imperio parerent. postremo cum tres essent gentes, Tolostobogii Trocmi Tectosages, in tris partis, qua cuique populorum suorum vectigalis Asia esset, diviserunt. Trocmis Hellesponti ora data; Tolostobogii Aeolida atque Ioniam, Tectosages mediterranea Asiae sortiti sunt. et stipendium tota cis Taurum Asia exigebant, sedem autem ipsi sibi circa Halyn flumen cepere. tantusque terror eorum nominis erat, multitudine etiam magna subole aucta, ut Syriae quoque ad postremum reges stipendium dare non abnuerent. primus Asiam incolentium abnuit Attalus, pater regis Eumenis; audacique incepto praeter opinionem omnium adfuit fortuna, et signis collatis superior fuit. non tamen ita infregit animos eorum, ut absisterent imperio: eaedem opes usque ad bellum Antiochi cum Romanis manserunt. tum quoque, pulso Antiocho, magnam spem habuerunt, quia procul mari incolerent, Romanum exercitum ad se non perventurum.

gallus magnus homo volo seu inopia ager seu praeda spes nullus gens per qui eo sum par arma reor brennus dux in dardani pervenio ibi seditio orior sum ad viginti mille homo cum lonorio atque lutarius regulis secessio facio ab brennus in thraeciam iter averto ubi cum resisto pugno pax peto stipendium impono byzantium cum pervenio aliquamdiu ora propontis vectigal habeo regio is urbs obtineo cupido inde is in asia transeo audio ex propinquo quantus ubertas is terra sum capio et lysimachia fraus capio cherronesus omnis arma possessus ad hellespontus descendo ibi verus exiguus divido fretus cerno asia multus magis animus ad transeo accendo nuntius ad antipater praeficio is ora de transeo mitto qui res cum lentus spes ipse traho alius rursus novo inter regulus seditio orior sum lonorius retro unde venio cum magnus pars homo repeto byzantium lutarius macedones per species legatio ab antipater ad speculor mitto duo tego navo et tres lembus adimo is alius atque alius dies nox travehendo intra paucus dies omnis copia traicio haud ita multus post lonorius adjuvo nicomedes bithynia rex ab byzantius transmitto coeo deinde in unus rursus gallus et auxilium nicomedes do adverro ziboetam teneo pars bithynia gero bellum atque is magnus opus devinco ziboeta sum bithynia omnis in dicio nicomedes concedo proficiscor ex bithynia in asia procedo non multus ex viginti mille homo quam decem armo sum tamen tantus terror omnis qui cis taurus incolo gens injacio ut qui adeo quisque non adeo pariter ulter propinquus imperium pario postremo cum tres sum gens tolistobogii trocmi tectosages in tres pars qui quisque populus suus vectigal asia sum divido trocmi hellespontus os do tolistobogii aeolides atque ionia tectosages mediterraneus asia sortio sum et stipendium totus cis taurus asia exigo sedes autem ipse sui circa halyn flumen capio tantus terror is nomen sum multitudo etiam magnus suboles augeo ut syria quoque ad posterus rex stipendium do non abnuo primus asia incolo abnuo attalus pater rex eumenes audax inceptum praeter opinio omnis adsum fortuna et signum confero superus sum non tamen ita infringo animus is ut absisto imperium idem ops usque ad bellum antiochus cum romanus maneo tum quoque pulso antiochus magnus spes habeo quia procul mare incolo romanus exercitus ad sui non pervenio


dum haec in Asia geruntur, in ceteris provinciis tranquillae res fuerunt. censores Romae T. Quinctius Flamininus et M. Claudius Marcellus senatum [per] legerunt; princeps in senatu tertium lectus P. Scipio Africanus ; quattuor soli praeteriti sunt, nemo curuli usus honore. et in equitatu recensendo mitis admodum censura fuit. substructionem super Aequimelium in Capitolio et viam silice sternendam a porta Capena ad Martis locaverunt. Campani, ubi censerentur, senatum consuluerunt: decretum, uti Romae censerentur. aquae ingentes eo anno fuerunt; Tiberis duodeciens campum Martium planaque urbis inundavit.

dum hic in asia gero in ceterus provincia tranquillus res sum censor roma t quintius flamininus et m claudus marcellus senatus per lego princeps in senatus tertius lego p scipio africanus quattuor solus praetereo sum nemo curulis utor honor et in equitatus recenseo mitis admodum censeo sum substructio super aequimaelium in capitolium et via silex sterno ab porto capena ad mars loco campanus ubi censeo senatus consulo decretum uti roma censeo aqua ingens is annus sum tiberis duodeciens campus martius planum urbs inundo


cum in hoc statu ad Ambraciam res esset, legati ab Aetolis Phaeneas et Damoteles cum liberis mandatis decreto gentis ad consulem venerunt. nam praetor eorum, cum alia parte Ambraciam oppugnari cerneret, alia infestam oram navibus hostium esse, alia Amphilochos Dolopiam que a Macedonibus vastari, nec Aetolos ad tria simul diversa bella occursantis sufficere, convocato concilio Aetolos principes, quid agendum esset, consuluit. omnium eo sententiae decurrerunt, ut pax, si posset, aequis, si minus, tolerandis condicionibus peteretur: Antiochi fiducia bellum susceptum; Antiocho terra marique superato et prope extra orbem terrae ultra iuga Tauri exacto quam spem esse sustinendi belli? Phaeneas et Damoteles quod e re Aetolorum, ut in tali casu, fideque sua esse censerent, agerent: quod enim sibi consilium aut cuius rei electionem a fortuna relictam? cum his mandatis legati missi orare consulem, ut parceret urbi, misereretur gentis quondam sociae, nolle dicere iniuriis, miseriis certe coactae insanire; non plus mali meritos Aetolos Antiochi bello, quam boni ante, cum adversus Philippum bellatum sit, fecisse; nec tum large gratiam relatam sibi, nec nunc immodice poenam iniungi debere. ad ea consul respondit magis saepe quam vere umquam Aetolos pacem petere. imitarentur Antiochum in petenda pace, quem in bellum traxissent; non paucis urbibus eum, de quarum libertate certatum sit, sed omni Asia cis Taurum montem, opimo regno, excessisse. Aetolos nisi inermes de pace agentes non auditurum se; arma illis prius equosque omnis tradendos esse, deinde mille talentum argenti populo Romano dandum, cuius summae dimidium praesens numeretur, si pacem habere vellent. ad ea adiecturum etiam in foedus esse, ut eosdem quos populus Romanus amicos atque hostis habeant. adversus quae legati, et quia gravia erant, et quia suorum animos indomitos ac mutabiles noverant, nullo reddito responso domum regressi sunt, ut etiam atque etiam, quid agendum esset, re integra praetorem et principes consulerent. clamore et iurgio excepti, quam diu rem traherent, qualemcumque pacem referre iussi, cum redirent Ambraciam, Acarnanum insidiis prope viam positis, cum quibus bellum erat, circumventi Thyrreum custodiendi deducuntur. haec mora iniecta est paci, cum iam Atheniensium Rhodiorumque legati, qui ad deprecandum pro iis venerant, apud consulem essent. Amynander quoque Athamanum rex fide accepta venerat in castra Romana, magis pro Ambracia urbe, ubi maiorem partem temporis exulaverat, quam pro Aetolis sollicitus. per hos certior factus consul de casu legatorum adduci eos a Thyrreo iussit; quorum post adventum agi coeptum est de pace. Amynander, quod sui maxime operis erat, impigre agebat, ut Ambracienses compelleret ad deditionem. id cum per colloquia principum succedens murum parum proficeret, postremo consulis permissu ingressus urbem partim consilio partim precibus evicit, ut permitterent se Romanis. et Aetolos C. Valerius , Laevini filius, qui cum ea gente primum amicitiam pepigerat, consulis frater matre eadem genitus, egregie adiuvit. Ambracienses prius pacti, ut Aetolorum auxiliares sine fraude emitterent, aperuerunt portas. dein quingenta Euboica ut darent talenta, ex quibus ducenta praesentia, trecenta per annos sex pensionibus aequis; captivos perfugasque redderent Romanis; urbem ne quam formulae sui iuris facerent, quae post id tempus, quo T. Quinctius traiecisset in Graeciam, aut vi capta ab Romanis esset aut voluntate in amicitiam venisset; Cephallania insula ut extra ius foederis esset. haec quamquam spe ipsorum aliquanto leviora essent, petentibus Aetolis, ut ad concilium referrent, permissum est. parva disceptatio de urbibus tenuit, quae cum sui iuris aliquando fuissent, avelli velut a corpore suo aegre patiebantur; ad unum omnes tamen accipi pacem iusserunt. Ambracienses coronam auream consuli centum et quinquaginta pondo dederunt. signa aenea marmoreaque et tabulae pictae, quibus ornatior Ambracia, quia regia ibi Pyrrhi fuerat, quam ceterae regionis eius urbes erant, sublata omnia avectaque; nihil praeterea tactum violatumve.

cum in hic status ad ambracia res sum legatus ab aetolus phaeneas et damotelis cum liber mandatum decretum gens ad consul venio nam praetor is cum alius pars ambracia oppugnaris cerno alius infestus ora navis hostis sum alius amphilochi dolopia que ab macedones vastaris neque aetoli ad tres simul diverto bellum occurso sufficio convoco concilio aetoli princeps quis ago sum consulo omnis is sententia decurro ut pax si possum aequus si paruus tolero condicio peto antiochus fiducia bellum suscipio antiochus terra mare supero et prope extra orbis terra ultra iugum taurus exigo quam spes sum sustineo bellum phaeneas et damotelis qui e res aetolus ut in talis casus fido suus sum censeo ago qui enim sui consilium aut qui res electio ab fortuna relinquo cum hic mandatum legatus mitto oro consul ut parco urbs misereor gens quondam socia nolo dico iniuria miseria certus cogo insanio non multus malus mereo aetoli antiochus bellum quam bonus ante cum adverro philippus bello sum facio neque tum largus gratia refero sui neque nunc immodicus poena injungo debeo ad is consul respondeo magis saepe quam verus umquam aetoli pax peto imito antiochus in peto pax qui in bellum traho non paucus urbs is de qui libertas certas sum sed omnis asia cis taurus mons opimus regnum excedo aetoli nisi inermis de pax ago non audio sui arma ille prior equus omnis trado sum deinde mille talentum argentum populus romanus do qui summa dimidium praesens numero si pax habeo volo ad is adicio etiam in foedus sum ut idem qui populus romanus amicus atque hostis habeo adverro qui legatus et quia gravis sum et quia suus animus indomitus atque mutabilis nosco nullus reddo respondeo domus regredior sum ut etiam atque etiam quis ago sum res integer praetor et princeps consulo clamor et iurgium excipio quam diu res traho qualiscumque pax refero iubeo cum redeo ambracia acarnanum insidiae prope via pono cum qui bellum sum circumvenio thyrreum custodio deduco hic mora inicio sum pax cum iam atheniensis rhodius legatus qui ad deprecor pro is venio apud consul sum amynander quoque athamanes rex fides accipio venio in castrum romanus magis pro ambracius urbs ubi magnus pars tempus exulaverat quam pro aetolus sollicitus per hic certus facio consul de casus legatus adduco is ab thyrreo iubeo qui post advenio ago coepio sum de pax amynander qui suus magnus opus sum impiger ago ut ambraciensis compello ad deditio is cum per colloquium princeps succedo murus parum proficio postremo consul permitto ingredior urbs pars consilium pars prex evinco ut permitto sui romanus et aetoli que valerius laevini filius qui cum is gens primus amicitia pepigerat consul frater mater idem gigno egregius adjuvo ambraciensis prior paciscor ut aetolus auxiliaris sine fraus emitto aperio porta deinde quingenti euboicus ut do talentum ex qui ducenti praesens trecenti per annus sex pensio aequus captivus perfuga reddo romanus urbs ne quam formula suus ius facio qui post is tempus quo t quintius transjacio in graecia aut vis capio ab romanus sum aut voluntas in amicitia venio cephallania insula ut extra ius foedo sum hic quamquam spes ipse aliquantus levis sum peto aetolus ut ad concilium refero permitto sum parvus disceptatio de urbs teneo qui cum suus ius aliquando sum avello velut ab corpus suus aeger patior ad unus omnis tamen accipio pax jubeo ambraciensis corona aureus consul centum et quinquaginta pondo do signum aeneas marmoreus et tabula pingo qui orno ambracius quia regius ibi pyrrhus sum quam ceterus regio is urbs sum tollo omnis avectaque nihil praeterea tango violatumve


hic speciosus ultimus dies P. Scipioni illuxit. post quem cum invidiam et certamina cum tribunis prospiceret, die longiore prodicta in Literninum concessit certo consilio, ne ad causam dicendam adesset. maior animus et natura erat ac maiori fortunae adsuetus, quam ut reus esse sciret et summittere se in humilitatem causam dicentium. ubi dies venit citarique absens est coeptus, L. Scipio morbum causae esse, cur abesset, excusabat. quam excusationem cum tribuni, qui diem dixerant, non acciperent, et ab eadem superbia non venire ad causam dicendam arguerent, qua iudicium et tribunos plebis et contionem reliquisset, et, quibus ius sententiae de se dicendae et libertatem ademisset, his comitatus, velut captos trahens, triumphum de populo Romano egisset secessionemque eo die in Capitolium a tribunis plebis fecisset: — “habetis ergo temeritatis illius mercedem; quo duce et auctore nos reliquistis, ab eo ipsi relicti estis, et tantum animorum in dies nobis decrescit, ut, ad quem ante annos septemdecim exercitum et classem habentem tribunos plebis aedilemque mittere in Siciliam ausi sumus, qui prenderent eum et Romam reducerent, ad eum privatum ex villa sua extrahendum ad causam dicendam mittere non audeamus‘ —; tribuni plebis appellati ab L. Scipione ita decreverunt: si morbi causa excusaretur, sibi placere accipi eam causam diemque a collegis prodici. tribunus plebis eo tempore Ti. Sempronius Gracchus erat, cui inimicitiae cum P. Scipione intercedebant. is, cum vetuisset nomen suum decreto collegarum adscribi, tristioremque omnes sententiam expectarent, ita decrevit: cum L. Scipio excusasset morbum esse causae fratri, satis id sibi videri; se P. Scipionem , priusquam Romam redisset, accusari non passurum; tum quoque, si se appellet, auxilio ei futurum, ne causam dicat: ad id fastigium rebus gestis, honoribus populi Romani P. Scipionem deorum hominumque consensu pervenisse, ut sub Rostris reum stare et praebere aures adolescentium conviciis populo Romano magis deforme quam ipsi sit. adiecit decreto indignationem: sub pedibus vestris stabit, tribuni, domitor ille Africae Scipio ? ideo quattuor nobilissimos duces Poenorum in Hispania, quattuor exercitus fudit fugavit; ideo Syphacem cepit, Hannibalem devicit, Carthaginem vectigalem nobis fecit, Antiochum — recepit enim fratrem consortem huius gloriae L. Scipio — ultra Tauri iuga emovit, ut duobus Petilliis succumberet, vos de P. Africano palmam peteretis ? nullisne meritis suis, nullis vestris honoribus umquam in arcem tutam et velut sanctam clari viri pervenient, ubi, si non venerabilis, inviolata saltem senectus eorum considat? “ movit et decretum et adiecta oratio non ceteros modo, sed ipsos etiam accusatores, et deliberaturos se, quid iuris sui et officii esset, dixerunt. senatus deinde concilio plebis dimisso haberi est coeptus. ibi gratiae ingentes ab universo ordine, praecipue a consularibus senioribusque, Ti. Graccho actae sunt, quod rem publicam privatis simultatibus potiorem habuisset, et Petillii vexati sunt probris, quod splendere aliena invidia voluissent et spolia ex Africani triumpho peterent. silentium deinde de Africano fuit. vitam Literni egit sine desiderio urbis; morientem rure eo ipso loco sepeliri se iussisse ferunt monumentumque ibi aedificari, ne funus sibi in ingrata patria fieret. vir memorabilis; bellicis tamen quam pacis artibus memorabilior, prima pars vitae quam postrema fuit, quia in iuventa bella adsidue gesta, cum senecta res quoque defloruere, nec praebita est materia ingenio. quid ad primum consulatum secundus, etiam si censuram adicias? quid Asiatica legatio, et valetudine adversa inutilis et filii casu deformata et post reditum necessitate aut subeundi iudicii aut simul cum patria deserendi? Punici tamen belli perpetrati, quo nullum neque maius neque periculosius Romani gessere, unus praecipuam gloriam tulit.

hic speciosus ulter dies p scipio illucesco post qui cum invidia et certamen cum tribunus prospicio dies longus prodico in literninus concedo certus consilium ne ad causa dico adsum magnus animus et natura sum atque magnus fortuna assuesco quam ut reus sum scio et summitto sui in humilitas causa dico ubi dies venio cito absum sum coepio l scipio morbus causa sum cur absum excuso quam excusatio cum tribunus qui dies dico non accipio et ab idem superbia non venio ad causa dico arguo qui iudicium et tribunus plebs et contio relinquo et qui ius sententia de sui dico et libertas adimo hic comitor velut capio traho triumphus de populus romanus ago secessio is dies in capitolium ab tribunus plebs facio habeo ergo temeritas ille merces quo dux et auctor nos relinquo ab is ipse relinquo sum et tantus animus in dies nos decresco ut ad qui ante annus septendecim exercitus et classis habeo tribunus plebs aedilis mitto in sicilia audeo sum qui prehendo is et roma reduco ad is privo ex villa suus extraho ad causa dico mitto non audeo tribunus plebs appello ab l scipio ita decerno si morbus causa excuso sui placeo accipio is causa dies ab collega prodico tribunus plebs is tempus tiberius sempronius gracchus sum qui inimicitia cum p scipio intercedo is cum veto nomen suus decretum collega adscribo tristis omnis sententia expectarent ita decerno cum l scipio excuso morbus sum causa frater satis is sui video sui p scipio priusquam roma redeo accusaris non patior tum quoque si sui appello auxilium is sum ne causa dico ad is fastigium res gero honor populus romanus p scipio deus homo consensus pervenio ut sub rostrum reus sto et praebeo auris adolesco convicium populus romanus magis deformis quam ipse sum adiicio decretum indignatio sub pes vester sto tribunus domito ille africa scipio ideo quattuor nobilis dux poenus in hispania quattuor exercitus fundo fugo ideo syphacem capio hannibal devinco carthago vectigal nos facio antiochus recipio enim frater consors hic gloria l scipio ultra taurus iugum emoveo ut duo petilliis succumbo tu de p africanus palma peto nullus meritum suus nullus vester honor umquam in arx tueor et velut sancio clarus vir pervenio ubi si non venerabilis inviolo saltem senectus is consido moveo et decretum et adiicio oratio non ceterus modo sed ipse etiam accusator et delibero sui quis ius suus et officium sum dico senatus deinde concilio plebs dimitto habeo sum coepio ibi gratia ingens ab universus ordo praecipuus ab consularis seni tiberius gracchus ago sum qui res publicus privo simultas potis habeo et petillii vexo sum probrum qui splendeo alienus invidia volo et spolium ex africanus triumphus peto silentium deinde de africanus sum vita liternum ago sine desiderium urbs morior rus is ipse locus sepelio sui iubeo fero monumentum ibi aedificaris ne funus sui in ingratus patria fio vir memorabilis bellicus tamen quam pax ars memorabilis primus pars vita quam postremo sum quia in juventa bellum assiduus gero cum senecta res quoque defloresco neque praebeo sum materia ingenium quis ad primus consulatus secundus etiam si censeo adicio quis asiaticus legatio et valetudo adverso inutilis et filius casus deformo et post redeo necessitas aut subeo iudicium aut simul cum patria desero punicus tamen bellum perpetro quo nullus neque magnus neque periculosus romanus gero unus praecipuus gloria fero


ibi ex decem legatorum sententia foedus in haec verba fere cum Antiocho conscriptum est: “amicitia regi Antiocho cum populo Romano his legibus et condicionibus esto: ne quem exercitum, qui cum populo Romano sociisve bellum gesturus erit, rex per fines regni sui eorumve, qui sub dicione eius erunt, transire sinito, neu commeatu neu qua alia ope iuvato; idem Romani sociique Antiocho et iis, qui sub imperio eius erunt, praestent. belli gerendi ius Antiocho ne esto cum illis, qui insulas colunt, neve in Europam transeundi. excedito urbibus agris vicis castellis cis Taurum montem usque ad Halyn amnem, et a valle Tauri usque ad iuga, qua in Lycaoniam vergit. ne qua praeter arma efferto ex iis oppidis agris castellisque, quibus excedat; si qua extulit, quo quaeque oportebit, recte restituito. ne militem neu quem alium ex regno Eumenis recipito. si qui earum urbium cives, quae regno abscedunt, cum rege Antiocho intraque fines regni eius sunt, Apameam omnes ante diem certam redeunto; qui ex regno Antiochi apud Romanos sociosque sunt, iis ius abeundi manendique esto, servos seu fugitivos seu bello captos, seu quis liber captus aut transfuga erit, reddito Romanis sociisque. elephantos tradito omnis neque alios parato. tradito et naves longas armamentaque earum, neu plures quam decem naves actuarias, quarum nulla plus quam triginta remis agatur, habeto, neve monerem [ex] belli causa, quod ipse illaturus erit. ne navigato citra Calycadnum neu Sarpedonium promunturia, extra quam si qua navis pecuniam stipendium aut legatos aut obsides portabit. milites mercede conducendi ex iis gentibus, quae sub dicione populi Romani sunt, Antiocho regi ius ne esto, ne voluntarios quidem recipiendi. Rhodiorum sociorumve quae aedes aedificiaque intra fines regni Antiochi sunt, quo iure ante bellum fuerunt, eo Rhodiorum sociorumve sunto; si quae pecuniae debentur, earum exactio esto; si quid ablatum est, id conquirendi cognoscendi repetendique item ius esto. si quas urbes, quas tradi oportet, ii tenent, quibus Antiochus dedit, et ex iis praesidia deducito, utique recte tradantur, curato. argenti probi talenta Attica duodecim milia dato intra duodecim annos pensionibus aequis — talentum ne minus pondo octoginta Romanis ponderibus pendat — et tritici quingenta quadraginta milia modium. Eumeni regi talenta trecenta quinquaginta intra quinquennium dato, et pro frumento, quod aestimatum est, talenta centum viginti septem. obsides Romanis viginti dato, et triennio mutato, ne minores octonum denum annorum neu maiores quinum quadragenum. si qui sociorum populi Romani ultro bellum inferent Antiocho, vim vi arcendi ius esto, dum ne quam urbem aut belli iure teneat aut in amicitiam accipiat. controversias inter se iure ac iudicio disceptanto, aut, si utrisque placebit, bello. “ de Hannibale Poeno et Aetolo Thoante et Mnasilocho Acarnane et Chalcidensibus Eubulida et Philone dedendis in hoc quoque foedere adscriptum est, et ut, si quid postea addi demi mutarive placuisset, ut id salvo foedere fieret. consul in hoc foedus iuravit; ab rege qui exigerent iusiurandum, profecti Q. Minucius Thermus et L. Manlius , qui tum forte ab Oroandis rediit. et Q. Fabio Labeoni , qui classi praecrat, scripsit, ut Patara extemplo proficisceretur, quaeque ibi naves regiae essent, concideret cremaretque. profectus ab Epheso quinquaginta tectas naves aut concidit aut incendit. Telmessum eadem expeditione territis subito adventu classis oppidanis recipit. ex Lycia protinus, iussis ab Epheso sequi, qui ibi relicti erant, per insulas in Graeciam traiecit. Athenis paucos moratus dies, dum Piraeum ab Epheso naves venirent, totam inde classem in Italiam reduxit.

ibi ex decem legatus sententia foedus in hic verbum fere cum antiochus conscribo sum amicitia rex antiochus cum populus romanus hic lex et condicio sum ne qui exercitus qui cum populus romanus sociisve bellum gero sum rex per finis regnum suus is qui sub dicio is sum transeo sino neu commeatus neu qui alius ops iuvato idem romanus socius antiochus et is qui sub imperium is sum praesto bellum gero ius antiochus ne sum cum ille qui insula colo neve in europa transeo excedo urbs ager vicus castellum cis taurus mons usque ad halyn amnis et ab valles taurus usque ad iugum qui in lycaonia vergo ne qui praeter arma effero ex is oppidum ager castellum qui excedo si qui effero quo quisque oportet rectus restituo ne miles neu qui alius ex regnum eumenes recipio si qui is urbs civis qui regnum abscedo cum rex antiochus intro finis regnum is sum apamea omnis ante dies certus redeo qui ex regnum antiochus apud romanus socius sum is ius abeo maneo sum servus seu fugitivus seu bellum capio seu quis liber capio aut transfuga sum reddo romanus socius elephantus trado omnis neque alius paro trado et navo longus armamenta is neu multus quam decem navo actuaria qui nullus multus quam triginta remi ago habeo neve moneo ex bellum causa qui ipse illaturus sum ne navigo citer calycadnus neu sarpedonium promunturium extra quam si qui navus pecunia stipendium aut legatus aut obses porto miles merces conduco ex is gens qui sub dicio populus romanus sum antiochus rex ius ne sum ne voluntarii quidem recipio rhodius sociorumve qui aedes aedificium intra finis regnum antiochus sum quo ius ante bellum sum is rhodius sociorumve sum si qui pecunia debeo is exactio sum si quis aufero sum is conquaero cognosco repeto item ius sum si qui urbs qui trado oportet is teneo qui antiochus do et ex is praesidium deduco utique rectus trado curo argentum probus talentum atticus duodecim mille do intra duodecim annus pensio aequus talentum ne paruus pondo octoginta romanus pondus pendo et triticum quingenti quadraginta mille modius eumenes rex talentum trecenti quinquaginta intra quinquennium do et pro frumentum qui aestimo sum talentum centum viginti septem obses romanus viginti do et triennium muto ne paruus octoni deni annus neu magnus quini quadrageni si qui socius populus romanus ultro bellum infero antiochus vis vis arceo ius sum dum ne quam urbs aut bellum ius teneo aut in amicitia accipio controversia inter sui ius atque iudicium disceptanto aut si uterque placeo bellum de hannibal poenus et aetolus thoas et mnasilocho acarnane et chalcidensis eubulidas et philo dedo in hic quoque foedus adscribo sum et ut si quis postea addo demo mutarive placeo ut is salvo foedus fio consul in hic foedus juro ab rex qui exigo iusiurandum proficiscor q minucius thermus et l manlius qui tum fors ab oroanda redeo et q fabius labeo qui classis praecrat scribo ut patara extemplo proficiscor quisque ibi navo regia sum concaedes cremo proficiscor ab ephesus quinquaginta tego navo aut concido aut incendo telmessus idem expeditio terreo subeo advenio classis oppidanus recipio ex lycia protinus iussum ab ephesus sequor qui ibi relinquo sum per insula in graecia transiacio athenae paucus moror dies dum piraceus ab ephesus navo venio totus inde classis in italia reduco


his foederibus decretisque datis Manlius cum decem legatis omnique exercitu ad Hellespontum profectus, evocatis eo regulis Gallorum, leges, quibus pacem cum Eumene servarent, dixit, denuntiavit, ut morem vagandi cum armis finirent agrorumque suorum terminis se continerent. contractis deinde ex omni ora navibus et Eumenis etiam classe per Athenaeum fratrem regis ab Elaea adducta copias omnes in Europam traiecit. inde per Chersonesum modicis itineribus grave praeda omnis generis agmen trahens Lysimachiae stativa habuit, ut quam maxime recentibus et integris iumentis Thraeciam, per quam iter vulgo horrebant, ingrederetur. quo profectus est ab Lysimachia die, ad amnem Melana quem vocant, inde postero die Cypsela pervenit. a Cypselis via decem milium fere silvestris angusta confragosa excipiebat, propter cuius difficultatem itineris in duas partes divisus exercitus, et praecedere una iussa, altera magno intervallo cogere agmen, media impedimenta interposuit: plaustra cum pecunia publica erant pretiosaque alia praeda. ita cum per saltum iret, Thraecum decem haud amplius milia ex quattuor populis, Astii et Caeni et Maduateni et Coreli, ad ipsas angustias viam circumsederunt. opinio erat non sine Philippi Macedonum regis fraude id factum; eum scisse non alia quam per Thraeciam redituros Romanos, et quantam pecuniam secum portarent. in primo agmine imperator erat, sollicitus propter iniquitatem locorum. Thraeces nihil se moverunt, donec armati transirent; postquam primos superasse angustias viderunt, postremos nondum appropinquantis, impedimenta et sarcinas invadunt, caesisque custodibus partim ea, quae in plaustris erant, diripere, partim sub oneribus iumenta abstrahere. unde postquam clamor primum ad eos, qui iam ingressi saltum sequebantur, deinde etiam ad primum agmen est perlatus, utrimque in medium concurritur, et inordinatum pluribus simul locis proelium conseritur. Thraecas praeda ipsa impeditos oneribus et plerosque, ut ad rapiendum vacuas manus haberent, inermes ad caedem praebet; Romanos iniquitas locorum barbaris per calles notas obcursantibus et latentibus interdum per cavas valles prodebat. ipsa etiam onera plaustraque, ut fors tulit, his aut illis incommode obiecta pugnantibus impedimento sunt. alibi praedo, alibi praedae vindex cadit. prout locus iniquus aequusve his aut illis, prout animus pugnantium est, prout numerus — alii enim pluribus. quam ipsi erant, alii paucioribus occurrerant —, varia fortuna pugnae est; multi utrimque cadunt. iam nox appetebat, cum proelio excedunt Thraeces, non fuga vulnerum aut mortis, sed quia satis praedae habebant. Romanorum primum agmen extra saltum circa templum Bendidium castra loco aperto posuit; pars altera ad custodiam impedimentorum medio in saltu, duplici circumdato vallo, mansit. postero die prius explorato saltu, quam moverent, primis se coniungunt. in eo proelio cum et impedimentorum et calonum pars et milites aliquot, cum passim toto prope saltu pugnaretur, cecidissent, plurimum Q. Minucii Thermi morte damni est acceptum, fortis ac strenui viri. eo die ad Hebrum flumen perventum est. inde Aeniorum finis praeter Apollinis, Zerynthium quem vocant incolae, templum superant. aliae angustiae circa Tempyra excipiunt — hoc loco nomen est —, nec minus confragosae quam priores; sed, quia nihil silvestre circa est, ne latebras quidem ad insidiandum praebent. huc ad eandem spem praedae Thrausi, gens, et ipsa Thraecum, convenere; sed, quia nudae valles, procul ut conspicerentur angustias obsidentes, efficiebant, minus terroris tumultusque fuit apud Romanos: quippe etsi iniquo loco, proelio tamen iusto, acie aperta, signis collatis dimicandum erat. conferti subeunt et cum clamore impetu facto primum expulere loco hostis, deinde avertere; fuga inde caedesque suis ipsos impedientibus angustiis fieri coepta est. Romani victores ad vicum Maronitarum — Salen appellant — posuerunt castra. postero die patenti itinere Priaticus campus eos excepit, triduumque ibi frumentum accipientes manserunt, partem ex agris Maronitarum, conferentibus ipsis, partem ex navibus suis, quae cum omnis generis commeatu sequebantur. ab stativis diei via Apolloniam fuit. hinc per Abderitarum agrum Neapolim perventum est. hoc omne per Graecorum colonias pacatum iter fuit; reliquum inde per medios Thraecas dies noctesque, etsi non infestum, tamen suspectum, donec in Macedoniam pervenerunt. mitiores Thraecas idem exercitus, cum a Scipione eadem via duceretur, habuerat, nullam ob aliam causam, quam quod praedae minus, quod peteretur, fuerat; quamquam tunc quoque Claudius auctor est ad quindecim milia Thraecum praecedenti ad exploranda loca agmen Muttini Numidae occurrisse. quadringentos equites fuisse Numidas, paucos elephantos; Muttinis filium per medios hostes cum centum quinquaginta delectis equitibus perrupisse; eundem mox, cum iam Muttines in medio elephantis collocatis, in cornua equitibus dispositis manum cum hoste conseruisset, terrorem ab tergo praebuisse, atque inde turbatos equestri velut procella hostis ad peditum agmen non accessisse. Cn. Manlius per Macedoniam in Thessaliam exercitum traduxit. inde per Epirum Apolloniam cum pervenisset, nondum adeo hiberno contempto mari, ut traicere auderet, Apolloniae hibernavit.

hic foedus decerno do manlius cum decem legatus omne exercitus ad hellespontus proficiscor evoco is regulis gallus lex qui pax cum eumenes servo dico denuntio ut mos vago cum arma finio ager suus terminus sui contineo contraho deinde ex omnis os navis et eumenes etiam classis per athenaeus frater rex ab elaea adduco copia omnis in europa transiacio inde per cherronesus modicus iter gravis praeda omnis genus agmen traho lysimachia stativus habeo ut quam magnus recens et integer jumentum thraeciam per quam iter vulgo horreo ingredior quo proficiscor sum ab lysimachia dies ad amnis melana qui voco inde posterus dies cypsela pervenio ab cypselis via decem mille fere silvestris angustus confragosus excipio propter qui difficultas iter in duo pars divido exercitus et praecedo unus iubeo alter magnus intervallum cogo agmen medius impedimentum interpono plaustrum cum pecunia publicus sum pretiosus alius praeda ita cum per saltus eo thraecum decem haud amplus mille ex quattuor populus astii et caenum et maduateni et corelis ad ipse angustiae via circumsedeo opinio sum non sine philippus macedones rex fraus is facio is scio non alius quam per thraeciam redeo romanus et quantus pecunia sui porto in primus agmen imperator sum sollicitus propter iniquitas locus thraeces nihil sui moveo donec armatus transeo postquam primus supero angustiae video posterus nondum appropinquo impedimentum et sarcina invado caedo custos pars is qui in plaustrum sum diripio pars sub onus iumentum abstraho unde postquam clamor primus ad is qui iam ingredior saltus sequor deinde etiam ad primus agmen sum perfero utrimque in medius concurro et inordinatus multus simul locus proelium consero thraecas praeda ipse impedio onus et plerus ut ad rapio vacuus manus habeo inermis ad caedes praebeo romanus iniquitas locus barbaris per calleo nosco obcurso et lateo interdum per caveo vallo prodo ipse etiam onus plaustrum ut fors fero hic aut ille incommodus objecto pugno impedimentum sum alibi praedo alibi praeda vindex cado prout locus iniquus aequusve hic aut ille prout animus pugno sum prout numerus alius enim multus quam ipse sum alius paucus occurro vario fortuna pugna sum multus utrimque cado iam nox appeto cum proelium excedo thraeces non fuga vulnus aut mors sed quia satis praeda habeo romanus primus agmen extra saltus circa templum bendidius castrum locus aperio pono pars alter ad custodia impedimentor medium in saltus duplex circumdo vallo maneo posterus dies prior exploro saltus quam moveo primus sui conjungo in is proelium cum et impedimentor et calo pars et miles aliquot cum passim totus prope saltus pugno caedo multus q minucius thermus mors damnum sum accipio fortis atque strenuus vir is dies ad hebrus flumen pervenio sum inde aenii finis praeter apollo zerynthius qui voco incola templum supero alius angustia circa tempyra excipio hic locus nomen sum neque paruus confragosus quam prior sed quia nihil silvestris circa sum ne latebra quidem ad insidior praebeo huc ad idem spes praeda thrausi gens et ipse thraecum convenio sed quia nudus vallo procul ut conspicio angustiae obsido efficio paruus terror tumultus sum apud romanus quippe etsi iniquus locus proelium tamen justus acies apertus signum confero dimico sum confercio subeo et cum clamor impetus facio primus expello locus hostis deinde averto fuga inde caedo suus ipse impedio angustia fio coepio sum romanus victor ad vicus maronitaris sale appello pono castrum posterus dies pateo iter priaticus campus is excipio triduum ibi frumentum accipio maneo pars ex ager maronitaris confero ipse pars ex navis suus qui cum omnis genus commeatus sequor ab stativus dies via apollonia sum hinc per abderitaris ager neapolis pervenio sum hic omnis per graecum colonia pacatum iter sum reliquus inde per medius thraecas dies nox etsi non infestus tamen suspicio donec in macedonia pervenio mitis thraecas idem exercitus cum ab scipio idem via duco habeo nullus ob alius causa quam qui praeda paruus qui peto sum quamquam tunc quoque claudus auctor sum ad quindecim mille thraecum praecedo ad exploro locum agmen muttini numida occurro quadringenti eques sum numida paucus elephantus muttinis filius per medius hostis cum centum quinquaginta deligo eques perrumpo idem mox cum iam muttines in medium elephantus colloco in cornu eques dispono manus cum hostis consero terror ab tergum praebeo atque inde turbo equester velut procella hostis ad pedes agmen non accedo cn manlius per macedonia in thessalia exercitus traduco inde per epirus apollonia cum pervenio nondum adeo hiberno contemno mare ut traicio audeo apollonia hiberno


eadem non aestate solum, sed etiam iisdem prope diebus, quibus haec a M. Fulvio consule in Aetolia gesta sunt, consul alter Cn. Manlius in Gallograecia bellum gessit, quod nunc ordiri pergam. vere primo Ephesum consul venit, acceptisque copiis ab L. Scipione et exercitu lustrato contionem apud milites habuit, qua collaudata virtute eorum, quod cum Antiocho uno proelio debellassent, adhortatus eos ad novum cum Gallis suscipiendum bellum, qui et auxiliis iuvissent Antiochum, et adeo indomita haberent ingenia, ut nequiquam Antiochus emotus ultra iuga Tauri montis esset, nisi frangerentur opes Gallorum, de se quoque pauca, nec falsa nec immodica, adiecit. laeti milites cum frequenti adsensu consulem audiverunt, partem virium Antiochi fuisse Gallos credentes; rege superato nullum momentum in solis per se Gallorum copiis fore. Eumenen haud in tempore abesse — Romae tum erat credere consul, gnarum locorum hominumque, et cuius interesset frangi Gallorum opes. Attalum igitur fratrem eius accersit a Pergamo, hortatusque ad capessendum secum bellum pollicentem suam suorumque operam domum ad comparandum dimittit. paucos post dies profecto ab Epheso consuli ad Magnesiam occurrit Attalus cum mille peditibus, equitibus quingentis, Athenaeo fratre iusso cum ceteris copiis subsequi, commendata iis custodia Pergami, quos fratri regnoque fidos credebat. consul collaudato iuvene cum omnibus copiis ad Maeandrum progressus castra posuit, quia vado superari amnis non poterat et contrahendae naves erant ad exercitum traiciendum. transgressi Maeandrum ad Hieran Comen pervenerunt. Fanum ibi augustum Apollinis et oraculum; sortes versibus haud inconditis ditis dare vates dicuntur. hinc alteris castris ad Harpasum flumen ventum est, quo legati ab Alabandis venerunt, ut castellum, quod ab ipsis nuper descisset, aut auctoritate aut armis cogeret iura antiqua pati. eodem et Athenaeus, Eumenis et Attali frater, cum Cretense Leuso et Corrago Macedone venit; mille pedites mixtarum gentium et trecentos equites secum adduxerunt. consul tribuno militum misso cum modica manu castellum vi cepit, captum Alabandensibus reddit. ipse nihil via degressus ad Antiochiam super Maeandrum amnem posuit castra. huius amnis fontes Celaenis oriuntur. Celaenae urbs caput quondam Phrygiae fuit; migratum inde haud procul veteribus Celaenis, novaeque urbi Apameae nomen inditum ab Apama sorore Seleuci regis. et Marsyas amnis, haud procul a Maeandri fontibus oriens, in Maeandrum cadit, famaque ita tenet, Celaenis Marsyan cum Apolline tibiarum cantu certasse. Maeander ex arce summa Celaenarum ortus, media urbe decurrens, per Caras primum, deinde Ionas in sinum maris editur, qui inter Prienen et Miletum est. ad Antiochiam in castra consulis Seleucus, Antiochi filius, ex foedere icto cum Scipione ad frumentum exercitui dandum venit. parva disceptatio de Attali auxiliaribus orta est, quod Romano tantum militi pactum Antiochum ut daretur frumentum Seleucus dicebat. discussa ea quoque est constantia consulis, qui misso tribuno edixit, ne Romani milites acciperent, priusquam Attali auxilia accepissent. inde ad Gordiutichos quod vocant processum est. ex eo loco ad Tabas tertiis castris perventum. in finibus Pisidarum posita urbs est, in ea parte, quae vergit ad Pamphylium mare. integris viribus regionis eius feroces ad bellandum habebat viros. tum quoque equites in agmen Romanum eruptione facta haud modice primo impetu turbavere; deinde ut apparuit nec numero se nec virtute pares esse, in urbem compulsi veniam erroris petebant, dedere urbem parati. quinque et viginti talenta argenti et decem milia medimnum tritici imperata: ita in deditionem accepti.

idem non aestas solus sed etiam idem prope dies qui hic ab m fulvius consul in aetolius gero sum consul alter cn manlius in gallograecia bellum gero qui nunc ordior pergo verus primus ephesus consul venio accipio copia ab l scipio et exercitus lustro contio apud miles habeo qui collaudo virtus is qui cum antiochus unus proelium debello adhortor is ad novus cum gallus suscipio bellum qui et auxilium juvo antiochus et adeo indomitus habeo ingenium ut nequiquam antiochus emoveo ultra iugum taurus mons sum nisi frango ops gallus de sui quoque paucus neque fallo neque immodicus adiicio laetus miles cum frequens assensus consul audio pars vis antiochus sum galli credo rex supero nullus momentum in sol per sui gallus copia sum eumenes haud in tempus absum roma tum sum credo consul gnaris locus homo et qui intersum frango gallus ops attal igitur frater is arcesso ab pergamum horto ad capesso sui bellum polliceo suus suum opera domus ad comparo dimitto paucus post dies profecto ab ephesus consul ad magnesia occurro attalus cum mille pedes eques quingenti athenaeus frater jubeo cum ceterus copia subsequor commendo is custodia pergamum qui frater regno fidus credo consul collaudo juvenis cum omnis copia ad maeander progredior castrum pono quia vado superaris amnis non possum et contraho navo sum ad exercitus traicio transgredior maeander ad hiera come pervenio fanum ibi augustus apollo et oraculis sors versus haud inconditus dis do vates dico hinc alter castrum ad harpasum flumen venio sum quo legatus ab alabanda venio ut castellum qui ab ipse nuper descio aut auctoritas aut arma cogo ius antiquus patior idem et athenaeus eumenes et attal frater cum cretensis leuson et corrago macedone venio mille pedito mixtaris gens et trecenti eques sui adduco consul tribunus miles mitto cum modicus manus castellum vis capio capio alabandensis reddo ipse nihil via degredior ad antiochea super maeander amnis pono castrum hic amnis fons celaenae orior celaenae urbs caput quondam phrygia sum migro inde haud procul vetus celaenae novus urbs apamea nomen indo ab apama soror seleucus rex et marsyas amnis haud procul ab maeander fons orior in maeander cado fama ita teneo celaenae marsyas cum apollo tibiaris cantus certo maeander ex arx summus celaenaris ortus medius urbs decurro per caveo primus deinde ionas in sinum mare edo qui inter priene et miletus sum ad antiochea in castrum consul seleucus antiochus filius ex foedus icio cum scipio ad frumentum exercitus do venio parvus disceptatio de attal auxiliaris orior sum qui romanus tantus miles paciscor antiochus ut do frumentum seleucus dico discutio is quoque sum constantia consul qui mitto tribunus edico ne romanus miles accipio priusquam attal auxilium accipio inde ad gordiutichos qui voco procedo sum ex is locus ad tabae tertius castrum pervenio in finis pisidaris pono urbs sum in is pars qui vergo ad pamphylius mare integer vis regio is ferox ad bellor habeo vir tum quoque eques in agmen romanus eruptio facio haud modicus primus impetus turbo deinde ut appareo neque numerus sui neque virtus par sum in urbs compello venio error peto do urbs paro quinque et viginti talentum argentum et decem mille medimnum triticum impero ita in deditio accipio


A Cibyra per agros Sindensium exercitus ductus, transgressusque Caularem amnem posuit castra. postero die [et] praeter Caralitin paludem agmen ductum; ad Madamprum manserunt. inde progredientibus ab Laco, proxima urbe, metu incolae fugerunt; vacuum hominibus et refertum rerum omnium copia oppidum diripuerunt. inde ad Lysis fluminis fontes, postero die ad Cobulatum amnem progressi. Termessenses eo tempore Isiondensium arcem urbe capta oppugnabant. inclusi cum alia spes auxilii nulla esset, legatos ad consulem orantes opem miserunt: cum coniugibus ac liberis in arce inclusos se mortem in dies, aut ferro aut fame patiendam, expectare. volenti consuli causa in Pamphyliam devertendi oblata est. adveniens obsidione Isiondensis exemit; Termesso pacem dedit quinquaginta talentis argenti acceptis; item Aspendiis ceterisque Pamphyliae populis. ex Pamphylia rediens ad fluvium Taurum primo die, postero ad Xylinen quam vocant Comen posuit castra. profectus inde continentibus itineribus ad Cormasa urbem pervenit. Darsa proxima urbs erat; eam metu incolarum desertam, plenam omnium rerum copia invenit. progredienti praeter paludes legati ab Lysinoe dedentes civitatem venerunt. inde in agrum Sagalassenum, uberem fertilemque omni genere frugum, ventum est. colunt Pisidae, longe optimi bello regionis eius. cum ea res animos facit, tum agri fecunditas et multitudo hominum et situs inter paucas munitae urbis. consul, quia nulla legatio ad finem praesto fuerat, praedatum in agros misit. tum demum fracta pertinacia est, ut ferri agique res suas viderunt; legatis missis pacti quinquaginta talentis et viginti milibus medimnum tritici, viginti hordei, pacem impetraverunt. progressus inde ad Rhotrinos fontes ad vicum, quem Acoridos Comen vocant, posuit castra. eo Seleucus ab Apamea postero die venit. aegros inde et inutilia impedimenta cum Apameam dimisisset, ducibus itinerum ab Seleuco acceptis profectus eo die in Metropolitanum campum, postero die Dynias Phrygiae processit. inde Synnada venit, metu omnibus circa oppidis desertis. quorum praeda iam grave agmen trahens vix quinque milium die toto itinere perfecto ad Beudos, quod vetus appellant, pervenit. ad Anabura inde, et altero die ad Alandri fontes, tertio ad Abbassium posuit castra. ibi plures dies stativa habuit, quia perventum erat ad Tolostobogiorum fines.

ab cibyra per ager sindenses exercitus duco transgredior caularis amnis pono castrum posterus dies et praeter caralitin palus agmen duco ad madamprum maneo inde progredio ab laco propior urbs metus incola fugio vacuus homo et refercio res omnis copia oppidum diripio inde ad lysis flumen fons posterus dies ad cobulatum amnis progredior termessenses is tempus isiondensis arx urbs capio oppugno includo cum alius spes auxilium nullus sum legatus ad consul oro ops mitto cum conjunx atque liber in arx includo sui mors in dies aut ferrum aut fames patior expecto volo consul causa in pamphylia deverto offertor sum advenio obsidio isiondensis eximo termessus pax do quinquaginta talentum argentum accipio item aspendius ceter pamphylia populus ex pamphylius redeo ad fluvius taurus primus dies posterus ad xyline quam voco come pono castrum proficiscor inde contineo iter ad cormasa urbs pervenio darsa propior urbs sum is metus incolaris desero plenus omnis res copia invenio progredio praeter palus legatus ab lysinoe dedo civitas venio inde in ager sagalassenus uber fertilis omnis genus frugum venio sum colo pisida longus bonus bellum regio is cum is res animus facio tum ager fecunditas et multitudo homo et sino inter paucus munio urbs consul quia nullus legatio ad finis praesto sum praedor in ager mitto tum demum frango pertinacia sum ut fero ago res suus video legatus mitto paciscor quinquaginta talentum et viginti mille medimnum triticum viginti hordeum pax impetro progredior inde ad rhotrinos fons ad vicus qui acoridos come voco pono castrum is seleucus ab apamea posterus dies venio aeger inde et inutilis impedimentum cum apamea dimitto dux iter ab seleucus accipio proficiscor is dies in metropolitanus campus posterus dies dynias phrygia procedo inde synnada venio metus omnis circa oppidum desero qui praeda iam gravis agmen traho vix quinque mille dies totus iter perficio ad beudos qui vetus appello pervenio ad anabura inde et alter dies ad alandri fons tertius ad abbassium pono castrum ibi multus dies stativus habeo quia pervenio sum ad tolistobogii finis


A concilio, ubi ad consulem inter Achaeos Lacedaemoniosque disceptatum est, M. Fulvius , quia iam in exitu annus erat, comitiorum causa profectus Romam creavit consules M. Valerium Messalam et C. Livium Salinatorem , cum M. Aemilium Lepidum inimicum eo quoque anno petentem deiecisset. praetores inde creati Q. Marcius Philippus M. Claudius Marcellus C. Stertinius C. Atinius P. Claudius Pulcher L. Manlius Acidinus . comitiis perfectis consulem M. Fulvium in provinciam et ad exercitum redire placuit, eique et collegae Cn. Manlio imperium in annum prorogatum est. eo anno in aede Herculis signum dei ipsius ex decemvirorum responso, et seiuges in Capitolio aurati a P. Cornelio positi: consulem dedisse inscriptum est. et duodecim clipea aurata ab aedilibus curulibus P. Claudio Pulchro et Ser. Sulpicio Galba sunt posita ex pecunia, qua frumentarios ob annonam compressam damnarunt; et aedilis plebi Q. Fulvius Flaccus duo signa aurata uno reo damnato — nam separatim accusaverant — posuit; collega eius A. Caecilius neminem condemnavit. ludi Romani ter, plebei quinquiens toti instaurati.

ab concilio ubi ad consul inter achaeus lacedaemonii disceptas sum m fulvus quia iam in exeo annus sum comitium causa proficiscor roma creo consul m valerius messalla et que livius salinator cum m aemilius lepidus inimicus is quoque annus peto deicio praetor inde creo q marcius philippus m claudus marcellus que stertinius que atinius p claudus pulcher l manlius acidinus comitium perficio consul m fulvius in provincia et ad exercitus redeo placeo is et collega cn manlius imperium in annus prorogo sum is annus in aedes hercules signum deus ipse ex decemviri respondeo et sejugo in capitolium auro ab p cornelius pono consul do inscriptum sum et duodecim clipeum auro ab aedilis curulis p claudius pulcher et seruius sulpicius galba sum pono ex pecunia qui frumentarius ob annona comprimo damno et aedilis plebs q fulvus flaccus duo signum auro unus reor damno nam separatim accuso pono collega is ab caecilius nemo condemno ludo romanus ter plebes quinquiens totus instauro


Ancyram in stativa oratores Tectosagum ad consulem venerunt petentes, ne ante [ab Ancyra] castra moveret, quam collocutus cum suis regibus esset: nullas condiciones pacis iis non bello fore potiores. tempus in posterum diem constituitur locusque, qui medius maxime inter castra Gallorum et Ancyram est visus. quo cum consul ad tempus cum praesidio quingentorum equitum venisset nec ullo Gallorum ibi viso regressus in castra esset, oratores idem redeunt, excusantes religione obiecta venire reges non posse; principes gentis, per quos aeque res transigi posset, venturos, consul se quoque Attalum missurum dixit. ad hoc colloquium utrimque ventum est. trecentos equites Attalus praesidii causa cum adduxisset, iactatae sunt pacis condiciones; finis rei quia absentibus ducibus imponi non poterat, convenit, uti consul regesque eo loco postero die congrederentur. frustratio Gallorum eo spectabat, primum ut tererent tempus, donec res suas, quibus periclitari nolebant, cum coniugibus et liberis trans Halyn flumen traicerent, deinde quod ipsi consuli, parum cauto adversus colloquii fraudem, insidiabantur. mille ad eam rem ex omni numero audaciae expertae delegerunt equites; et successisset fraudi, ni pro iure gentium, cuius violandi consilium initum erat, stetisset fortuna. pabulatores lignatoresque Romani in eam partem, in qua colloquium futurum erat, ducti sunt, tutius id futurum tribunis ratis, quia consulis praesidium et ipsum pro statione habituri erant hosti oppositum; suam tamen alteram stationem propius castra sescentorum equitum posuerunt. consul, adfirmante Attalo venturos reges et transigi rem posse, profectus e castris, cum eodem quo antea praesidio equitum quinque milia fere processisset nec multum a constituto loco abesset, repente concitatis equis cum impetu hostili videt Gallos venientis. constituit agmen, et expedire tela animosque equitibus iussis primo constanter initium pugnae accepit nec cessit; dein, cum praegravaret multitudo, cedere sensim nihil confusis turmarum ordinibus coepit; postremo, cum iam plus in mora periculi quam in ordinibus conservandis praesidii esset, omnes passim in fugam effusi sunt. tum vero instare dissipatis Galli et caedere; magnaque pars oppressa foret, ni statio pabulatorum, sescenti equites occurrissent. ii procul clamore pavido suorum audito cum tela equosque expedissent, integri profligatam pugnam acceperunt. itaque versa extemplo fortuna est, versus a victis in victores terror. et primo impetu fusi Galli sunt, et ex agris concurrebant pabulatores, et undique obvius hostis Gallis erat, ut ne fugam quidem tutam aut facilem haberent, quia recentibus equis Romani fessos sequebantur. pauci ergo effugerunt; captus est nemo; maior multo pars per fidem violati colloquii poenas morte luerunt. Romani ardentibus ira animis postero die omnibus copiis ad hostem perveniunt.

ancyra in stativus orator tectosages ad consul venio peto ne ante ab ancyra castrum moveo quam colloquor cum suus rex sum nullus condicio pax is non bellum sum potis tempus in posterus dies constituo locus qui medius magnus inter castrum gallus et ancyra sum video quo cum consul ad tempus cum praesidium quingentor eques venio neque ullus gallus ibi video regredior in castrum sum orator idem redeo excuso religio objecto venio rex non possum princeps gens per qui aequus res transigo possum venio consul sui quoque attal mitto dico ad hic colloquium utrimque venio sum trecenti eques attalus praesidium causa cum adduco jacto sum pax condicio finis res quia absum dux impono non possum convenio uti consul rego is locus posterus dies congredior frustratio gallus is specto primus ut tero tempus donec res suus qui periclitaris nolo cum conjunx et liber trans halyn flumen traicio deinde qui ipse consul parum caveo adverro colloquium fraudo insidior mille ad is res ex omnis numerus audacia experior deligo eques et succedo fraus ni pro ius gens qui violo consilium ineo sum sto fortuna pabulator lignator romanus in is pars in qui colloquium sum sum duco sum tueor is sum tribunus ratis quia consul praesidium et ipse pro statio habeo sum hostis oppono suus tamen alter statio propius castrum sescentor eques pono consul adfirmo attalus venio rex et transigo res possum proficiscor e castrum cum idem quo antea praesidium eques quinque mille fere procedo neque multus ab constituo locus absum repens concitas equus cum impetus hostilis video galli venio constituo agmen et expedio telum animus eques iussum primus consto initium pugna accipio neque cedo deinde cum praegravaret multitudo cedo sensim nihil confundo turmaris ordo coepio postremo cum iam multus in mora periculum quam in ordo conservo praesidium sum omnis passim in fuga effundo sum tum verus insto dissipatis gallus et caedo magnus pars opprimo sum ni statio pabulator sescenti eques occurro is procul clamor pavidus suus audio cum telum equus expedio integer profligo pugna accipio itaque verso extemplo fortuna sum verro ab vinco in victor terror et primus impetus fundo gallus sum et ex ager concurro pabulator et undique obvius hostis gallus sum ut ne fuga quidem tueor aut facilis habeo quia recens equus romanus fatisco sequor paucus ergo effugio capio sum nemo magnus multus pars per fides violo colloquium poena mors luo romanus ardeo ira animus posterus dies omnis copia ad hostis pervenio


Philippus audita defectione Athamaniae cum sex milibus armatorum profectus ingenti celeritate Gomphos pervenit. ibi relicta maiore parte exercitus — neque enim ad tanta itinera sufficerent — cum duobus milibus Athenaeum, quod unum a praesidio suo retentum fuerat, pervenit. inde proximis temptatis cum facile animadvertisset cetera hostilia esse, Gomphos regressus omnibus copiis simul in Athamaniam redit. Xenonem inde cum mille peditibus praemissum Ethopiam occupare iubet, opportune Argitheae imminentem; quem ubi teneri ab suis locum vidit, ipse circa templum Iovis Acraei posuit castra. ibi unum diem foeda tempestate retentus, postero die ducere ad Argitheam intendit. euntibus extemplo apparuere Athamanes in tumulos imminentis viae discurrentes. ad quorum conspectum constitere prima signa, totoque agmine pavor et trepidatio erat, et pro se quisque, quidnam futurum esset, cogitare, si in valles subiectas rupibus agmen foret demissum. haec tumultuatio regem cupientem, si se sequerentur, raptim evadere angustias, revocare primos et eadem, qua venerat, via referre coegit signa. Athamanes primo ex intervallo quieti sequebantur; postquam Aetoli se coniunxerunt, hos, ut ab tergo agmini instarent, reliquerunt, ipsi ab lateribus se circumfuderunt, quidam per notas calles breviore via praegressi transitus insedere; tantumque tumultus Macedonibus est iniectum, ut fugae magis effusae quam itineris ordinati modo multis armis virisque relictis flumen traiecerint. hic finis sequendi fuit. inde tuto Macedones Gomphos et a Gomphis in Macedoniam redierunt. Athamanes Aetolique Ethopiam ad Xenonem ac mille Macedonas opprimendos undique concurrerunt. Macedones parum loco freti ab Ethopia in altiorem deruptioremque undique tumulum concessere; quo pluribus ex locis aditu invento expulere eos Athamanes, dispersosque et per invia atque ignotas rupes iter fugae non expedientis partim ceperunt partim interfecerunt. multi pavore in derupta praecipitati; perpauci cum Xenone ad regem evaserunt. postea per indutias sepeliendi caesos potestas facta est. Amynander recuperato regno legatos et Romam ad senatum et ad Scipiones in Asiam, Ephesi post magnum cum Antiocho proelium morantes, misit. pacem petebat excusabatque sese, quod per Aetolos recuperasset paternum regnum; Philippum incusabat.

philippus audio defectio athamania cum sex mille armator proficiscor ingens celeritas gomphi pervenio ibi relinquo magnus pars exercitus neque enim ad tantus iter sufficio cum duo mille athenaeus qui unus ab praesidium suus retendo sum pervenio inde propior temptas cum facilis animadverto ceterus hostilis sum gomphi regredior omnis copia simul in athamania redeo xeno inde cum mille pedes praemitto ethopiam occuparis iubeo opportunus argithea immineo qui ubi teneo ab suus locus video ipse circa templum iuppiter acraeus pono castrum ibi unus dies foedus tempestas retendo posterus dies duco ad argithea intendo eo extemplo appareo athamanes in tumulus immineo via discurro ad qui conspectus consto primus signum totus agmen pavor et trepidatio sum et pro sui quisque quisnam sum sum cogito si in vallo subjecto rupes agmen sum demitto hic tumultuatio rex cupio si sui sequor raptim evado angustiae revocaris primus et idem qui venio via refero cogo signum athamanes primus ex intervallum quiesco sequor postquam aetolus sui conjungo hic ut ab tergum agmen insto relinquo ipse ab later sui circumfundo quidam per nosco calleo brevis via praegredior transitus insedeo tantus tumultus macedones sum injectus ut fuga magis effundo quam iter ordino modo multus arma vis relinquo flumen transjacio hic finis sequor sum inde tueor macedones gomphi et ab gomphi in macedonia redeo athamanes aetolus ethopiam ad xeno atque mille macedonas opprimo undique concurro macedones parum locus fretus ab ethopia in alo deruptus undique tumulus concedo quo multus ex locus aditus invenio expello is athamanes dispermulceo et per invius atque ignotus rupes iter fuga non expedio pars capio pars interfacio multus pavor in deruptus praecipitas perpaucus cum xeno ad rex evado postea per indutiae sepelio caedo potestas facio sum amynander recipero regnum legatus et roma ad senatus et ad scipio in asia ephesus post magnus cum antiochus proelium moror mitto pax peto excuso sui qui per aetoli recipero paternus regnum philippus incuso


Aetoli ex Athamania in Amphilochos profecti sunt et maioris partis voluntate in ius dicionemque totam redegerunt gentem. Amphilochia recepta — nam fuerat quondam Aetolorum — eadem spe in Aperantiam transcenderunt; ea quoque magna ex parte sine certamine in deditionem venit. Dolopes numquam Aetolorum fuerant, Philippi erant. hi primo ad arma concurrerunt; ceterum postquam Amphilochos cum Aetolis esse fugamque ex Athamania Philippi et caedem praesidii eius accepere, et ipsi a Philippo ad Aetolos deficiunt. quibus circumiectis gentibus iam undique se a Macedonibus tutos credentibus esse Aetolis fama adfertur Antiochum in Asia victum ab Romanis; nec ita multo post legati ab Roma rediere sine spe pacis Fulviumque consulem nuntiantes cum exercitu iam traiecisse. his territi, prius ab Rhodo et Athenis legationibus excitis, ut per auctoritatem earum civitatium suae preces nuper repudiatae faciliorem aditum ad senatum haberent, principes gentis ad temptandam spem ultimam Romam miserunt, nihil, ne bellum haberent, priusquam paene in conspectu hostis erat, praemeditati.

aetolus ex athamania in amphilochi proficiscor sum et magnus pars voluntas in ius dicio totus redigo gens amphilochius recipio nam sum quondam aetolus idem spes in aperantia transcendo is quoque magnus ex pars sine certamen in deditio venio dolopes numquam aetolus sum philippus sum hic primus ad arma concurro ceterum postquam amphilochi cum aetolus sum fuga ex athamania philippus et caedes praesidium is accipio et ipse ab philippus ad aetoli deficio qui circumjacio gens iam undique sui ab macedones tueor credo sum aetolus fama affero antiochus in asia vinco ab romanus neque ita multus post legatus ab roma redeo sine spes pax fulviumque consul nuntio cum exercitus iam transjacio hic terreo prior ab rhodos et athenae legatio excio ut per auctoritas is civitas suus prex nuper repudio facilis aditus ad senatus habeo princeps gens ad tento spes ulter roma mitto nihil ne bellum habeo priusquam paene in conspectus hostis sum praemeditas


inimicitiae inter M. Fulvium et M. Aemilium consulem erant, et super cetera Aemilius serius biennio se consulem factum M. Fulvii opera ducebat. itaque ad invidiam ei faciendam legatos Ambraciensis in senatum subornatos criminibus introduxit, qui sibi, cum in pace essent imperataque prioribus consulibus fecissent et eadem oboedienter praestare M. Fulvio parati essent, bellum illatum questi, agros primum depopulatos, terrorem direptionis et caedis urbi iniectum, ut eo metu claudere cogerentur portas; obsessos deinde et oppugnatos se, et omnia exempla belli edita in se caedibus incendiis ruinis direptione urbis, coniuges liberos in servitium abstractos, bona adempta, et, quod se ante omnia moveat, templa tota urbe spoliata ornamentis; simulacra deum, deos immo ipsos, convulsos ex sedibus suis ablatos esse; parietes postesque nudatos, quos adorent, ad quos precentur et supplicent, Ambraciensibus superesse — : haec querentis interrogando criminose ex composito consul ad plura velut non sua sponte dicenda eliciebat. motis patribus alter consul C. Flaminius M. Fulvii causam excepit, qui veterem viam et obsoletam ingressos Ambracienses dixit: sic M. Marcellum ab Syracusanis, sic Q. Fulvium a Campanis accusatos. quin eadem opera T. Quinctium a Philippo rege, M'. Acilium et L. Scipionem ab Antiocho, Cn. Manlium a Gallis, ipsum M. Fulvium ab Aetolis et Cephallaniae populis accusari paterentur? “Ambraciam oppugnatam et captam et signa inde ornamentaque ablata et cetera facta, quae captis urbibus soleant, negaturum aut me pro M. Fulvio aut ipsum M. Fulvium censetis, patres conscripti, qui ob has res gestas triumphum a vobis postulaturus sit, Ambraciam captam signaque, quae ablata criminantur, et cetera spolia eius urbis ante currum laturus et fixurus in postibus suis? nihil est, quod se ab Aetolis separent; eadem Ambraciensium et Aetolorum causa est. itaque collega meus vel in alia causa inimicitias exerceat, vel, si in hac utique mavult, retineat Ambraciensis suos in adventum M. Fulvii ; ego nec de Ambraciensibus nec de Aetolis decerni quicquam absente M. Fulvio patiar. ”Cum Aemilius callidam malitiam inimici velut notam omnibus insimularet et tempus eum morando extracturum diceret, ne consule inimico Romam veniret, certamine consulum biduum absumptum est; nec praesente Flaminio decerni quicquam videbatur posse. captata occasio est, cum aeger forte Flaminius abesset, et referente Aemilio senatus consultum factum est, ut Ambraciensibus suae res omnes redderentur; in libertate essent ac legibus suis uterentur; portoria, quae vellent, terra marique caperent, dum eorum immunes Romani ac socii nominis Latini essent; signa aliaque ornamenta quae quererentur ex aedibus sacris sublata esse, de iis, cum M. Fulvius Romam revertisset, placere ad collegium pontificum referri, et quod ii censuissent, fieri. neque his contentus consul fuit, sed postea per infrequentiam adiecit senatus consultum, Ambraciam non videri vi captam esse.

inimicitia inter m fulvius et m aemilius consul sum et super ceterus aemilius serus biennium sui consul facio m fulvius opus duco itaque ad invidia is facio legatus ambraciensis in senatus suborno crimen introduco qui sui cum in pax sum impero prior consul facio et idem oboedienter praesto m fulvius paro sum bellum illatum queror ager primus depopulor terror direptio et caedes urbs injectus ut is metus claudo cogo porta obsedeo deinde et oppugno sui et omnis exemplum bellum edo in sui caedes incendium ruina direptio urbs coniunx liber in servitium abstraho bonus adimo et qui sui ante omnis moveo templum totus urbs spolio ornamentum simulacrum deus deus immo ipse convulsus ex sedes suus aufero sum paries postis nudo qui adoro ad qui preco et supplico ambraciensis supersum hic queror interrogo criminosus ex compono consul ad multus velut non suus sponte dico elicio moveo pater alter consul que flaminius m fulvius causa excipio qui vetus via et obsolesco ingredior ambraciensis dico sic m marcellus ab syracusanus sic q fulvius ab campanus accuso quin idem opus t quintius ab philippus rex m acilius et l scipio ab antiochus cn manlius ab gallus ipse m fulvius ab aetolus et cephallaniae populus accusaris pateo ambracia oppugno et capio et signum inde ornamentum aufero et ceterus facio qui capio urbs soleo nego aut ego pro m fulvius aut ipse m fulvius censeo pater conscribo qui ob hic res gero triumphus ab tu postulo sum ambracia capio signo qui aufero criminor et ceterus spolium is urbs ante currus fero et figo in postis suus nihil sum qui sui ab aetolus separo idem ambraciensis et aetolus causa sum itaque collega meus vel in alius causa inimicitia exerceo vel si in hic utique malo retineo ambraciensis suus in advenio m fulvius ego neque de ambraciensis neque de aetolus decerno quisquam absum m fulvius patior cos aemilius callidus malitia inimicus velut nota omnis insimulo et tempus is moror extraho dico ne consul inimicus roma venio certamen consul biduus absumo sum neque praesens flaminius decerno quisquam video possum capto occasio sum cum aeger fors flaminius absum et refero aemilius senatus consulo facio sum ut ambraciensis suus res omnis reddo in libertas sum atque lex suus uto portorium qui volo terra mare capio dum is immunis romanus atque socius nomen latinum sum signum alius ornamentum qui queror ex aedes sacrum tollo sum de is cum m fulvus roma revorto placeo ad collegium pontifex refero et qui is censeo fio neque hic contineo consul sum sed postea per infrequentia adiicio senatus consulo ambracia non video vis capio sum


oppressit deinde mentionem memoriamque omnem contentionis huius maius et cum maiore et clariore viro certamen ortum. P. Scipioni Africano , ut Valerius Antias auctor est, duo Q. Petillii diem dixerunt. id, prout cuiusque ingenium erat, interpretabantur. alii non tribunos plebis, sed universam civitatem, quae id pati posset, incusabant: duas maximas orbis terrarum urbes ingratas uno prope tempore in principes inventas, Romam ingratiorem, si quidem victa Carthago victum Hannibalem in exilium expulisset, Roma victrix victorem Africanum expellat. alii, neminem unum tantum eminere civem debere, ut legibus interrogari non possit; nihil tam aequandae libertatis esse quam potentissimum quemque posse dicere causam. quid autem tuto cuiquam, nedum summam rem publicam, permitti, si ratio non sit reddenda? qui ius aequum pati non possit, in eum vim haud iniustam esse. haec agitata sermonibus, donec dies causae dicendae venit. nec alius antea quisquam nec ille ipse Scipio consul censorve maiore omnis generis hominum frequentia quam reus illo die in forum est deductus. iussus dicere causam sine ulla criminum mentione orationem adeo magnificam de rebus ab se gestis est exorsus, ut satis constaret neminem umquam neque melius neque verius laudatum esse. dicebantur enim ab eodem animo ingenioque, a quo gesta erant, et aurium fastidium aberat, quia pro periculo, non in gloriam referebantur. tribuni plebis vetera luxuriae crimina Syracusanorum hibernorum et Locris Pleminianum tumultum cum ad fidem praesentium criminum retulissent, suspicionibus magis quam argumentis pecuniae captae reum accusarunt: filium captum sine pretio redditum, omnibusque aliis rebus Scipionem, tamquam in eius unius manu pax Romana bellumque esset, ab Antiocho cultum; dictatorem eum consuli, non legatum in provincia fuisse; nec ad aliam rem eo profectum, quam ut, id quod Hispaniae Galliae Siciliae Africae iam pridem persuasum esset, hoc Graeciae Asiaeque et omnibus ad orientem versis regibus gentibusque appareret, unum hominem caput columenque imperii Romani esse, sub umbra Scipionis civitatem dominam orbis terrarum latere, nutum eius pro decretis patrum, pro populi iussis esse. infamia intactum invidia, qua possunt, urgent. orationibus in noctem perductis prodicta dies est. ubi ea venit, tribuni in Rostris prima luce consederunt; citatus reus magno agmine amicorum clientiumque per mediam contionem ad Rostra subiit silentioque facto “ hoc” inquit “die, tribuni plebis vosque, Quirites, cum Hannibale et Carthaginiensibus signis collatis in Africa bene ac feliciter pugnavi. itaque, cum hodie litibus et iurgiis supersederi aequum sit, ego hinc extemplo in Capitolium ad Iovem optimum maximum Iunonemque et Minervam ceterosque deos, qui Capitolio atque arci praesident, salutandos ibo, hisque gratias agam, quod mihi et hoc ipso die et saepe alias egregie gerendae rei publicae mentem facultatemque dederunt. vestrum quoque quibus commodum est, Quirites, ite mecum, et orate deos, ut mei similes principes habeatis, ita, si ab annis septemdecim ad senectutem semper vos aetatem meam honoribus vestris anteistis, ego vestros honores rebus gerendis praecessi. ” ab Rostris in Capitolium ascendit. simul se universa contio avertit et secuta Scipionem est, adeo ut postremo scribae viatoresque tribunos relinquerent, nec cum iis praeter servilem comitatum et praeconem, qui reum ex Rostris citabat, quisquam esset. Scipio non in Capitolio modo, sed per totam urbem omnia templa deum cum populo Romano circumiit. celebratior is prope dies favore hominum et aestimatione verae magnitudinis eius fuit, quam quo triumphans de Syphace rege et Carthaginiensibus urbem est invectus.

opprimo deinde mentio memoria omnis contentio hic magnus et cum magnus et clarus vir certamen orior p scipio africanus ut valerius antius auctor sum duo q petillii dies dico is prout quisque ingenium sum interpretor alius non tribunus plebs sed universus civitas qui is patior possum incuso duo magnus orbis terra urbs ingratus unus prope tempus in princeps invenio roma ingratus si quidem vinco carthago vinco hannibal in exsilium expello roma victrix victor africanus expello alius nemo unus tantus emineo civis debeo ut lex interrogo non possum nihil tam aequo libertas sum quam potens quisque possum dico causa quis autem tueor quisquam nedum summa res publicus permitto si ratio non sum reddo qui ius aequus patior non possum in is vis haud injustus sum hic agito sermo donec dies causa dico venio neque alius antea quisquam neque ille ipse scipio consul censorve magnus omnis genus homo frequentia quam reus ille dies in forum sum deduco iubeo dico causa sine ullus crimen mentio oratio adeo magnificus de res ab sui gero sum exordior ut satis consto nemo umquam neque bonus neque verus laudo sum dico enim ab idem animus ingenium ab quo gero sum et auris fastidium absum quia pro periculum non in gloria refero tribunus plebs vetero luxuria crimen syracusanus hibernus et locri pleminianum tumultus cum ad fides praesens crimen refero suspicio magis quam argumentum pecunia capio reus accuso filius capio sine pretium reddo omne alius res scipio tamquam in is unus manus pax romanus bellus sum ab antiochus cultus dictator is consul non legatus in provincia sum neque ad alius res is proficiscor quam ut is qui hispania gallia sicilia africa iam pridem persuadeo sum hic graecia asia et omnis ad orior verro rex gens appareo unus homo caput columen imperium romanus sum sub umbra scipio civitas domina orbis terra lateo nutus is pro decretum pater pro populus iussum sum infamia intactus invidia qui possum urgeo oratio in nox perduco prodico dies sum ubi is venio tribunus in rostrum primus lux consido cito reus magnus agmen amicus cliens per medius contio ad rostrum subeo silentium facio hic inquam dies tribunus plebs tu quiris cum hannibal et carthaginiensis signum confero in africanus bene atque feliciter pugno itaque cum hodie lis et jurgium supersedeo aequus sum ego hinc extemplo in capitolium ad iuppiter bonus magnus juno et minerva ceter deus qui capitolium atque arx praesideo saluto eo hic gratia ago qui ego et hic ipse dies et saepe alius egregius gero res publicus mens facultas do vester quoque qui commodus sum quiris eo ego et oro deus ut meus similis princeps habeo ita si ab annus septendecim ad senectus semper tu aetas meus honor vester anteeo ego vester honor res gero praecedo ab rostrum in capitolium ascendo simul sui universus contio averto et sequor scipio sum adeo ut postremo scriba viatoresque tribunus relinquo neque cum is praeter servilis comitas et praeco qui reus ex rostrum cito quisquam sum scipio non in capitolium modo sed per totus urbs omnis templum deus cum populus romanus circumeo celebro is prope dies favor homo et aestimatio verus magnitudo is sum quam quo triumpho de syphace rex et carthaginiensis urbs sum inveho


M. Valerius Messala inde et C. Livius Salinator consulatum idibus Martiis cum inissent, de re publica deque provinciis et exercitibus senatum consuluerunt. de Aetolia et Asia nihil mutatum est; consulibus alteri Pisae cum Liguribus, alteri Gallia provincia decreta est. comparare inter se aut sortiri iussi et novos exercitus, binas legiones, scribere, et ut sociis Latini nominis , quina dena milia peditum imperarent et mille et ducentos equites. Messalae Ligures, Salinatori obtigit Gallia. praetores inde sortiti sunt: M. Claudio urbana, P. Claudio peregrina iurisdictio evenit; Q. Marcius Siciliam, C. Stertinius Sardiniam, L. Manlius Hispaniam citeriorem, C. Atinius ulteriorem est sortitus. de exercitibus ita placuit: ex Gallia legiones, quae sub C. Laelio fuerant, ad M. Tuccium propraetorem in Bruttios traduci, et, qui in Sicilia esset, dimitti exercitum, et classem, quae ibi esset, Romam reduceret M. Sempronius propraetor. Hispaniis singulae legiones, quae tum in iis provinciis erant, decretae, et ut terna milia peditum, ducenos equites ambo praetores in supplementum sociis imperarent secumque transportarent. priusquam in provincias novi magistratus proficiscerentur, supplicatio triduum pro collegio decemvirorum imperata fuit in omnibus compitis, quod luce inter horam tertiam ferme et quartam tenebrae obortae fuerant. et novemdiale sacrificium indictum est, quod in Aventino lapidibus pluvisset.

m valerius messalla inde et que livius salinator consulatus idus martius cum ineo de res publicus de provincia et exercitus senatus consulo de aetolius et asia nihil muto sum consul alter pisa cum ligur alter gallia provincia decretum sum comparo inter sui aut sortior iubeo et novi exercitus bini legio scribo et ut socius latinum nomen quini deni mille pedes impero et mille et ducenti eques messalla ligur salinator obtingo gallia praetor inde sortio sum m claudius urbanus p claudius peregrinus jurisdictio evenio q marcius sicilia que stertinius sardinia l manlius hispania citer que atinius ulter sum sortior de exercitus ita placeo ex gallia legio qui sub que laelius sum ad m tuccius propraetor in bruttii traduco et qui in sicilia sum dimitto exercitus et classis qui ibi sum roma reduco m sempronius propraetor hispania singulus legio qui tum in is provincia sum decerno et ut terni mille pedes duceni eques ambo praetor in supplementum socius impero sui transporto priusquam in provincia nosco magistratus proficisco supplicatio triduum pro collegium decemviri impero sum in omnis compitum qui lux inter hora tertius ferme et quartus tenebra oborior sum et novemdial sacrificium indico sum qui in aventinus lapis pluvisset


in Liguribus magni belli et gliscentis in dies magis fama erat. itaque consulibus novis, quo die de provinciis et de re publica retulerunt, senatus utrisque Ligures provinciam decrevit. huic senatus consulto Lepidus consul intercedebat, indignum esse praedicans consules ambos in valles Ligurum includi, M. Fulvium et Cn. Manlium biennium iam, alterum in Europa, alterum in Asia, velut pro Philippo atque Antiocho substitutos regnare. si exercitus in his terris esse placeat, consules iis potius quam privatos praeesse oportere. vagari eos cum belli terrore per nationes, quibus bellum indictum non sit, pacem pretio venditantis. si eas provincias exercitibus obtinere opus esset, sicut M'. Acilio L. Scipio consul, L. Scipioni M. Fulvius et Cn. Manlius successissent consules, ita Fulvio Manlioque C. Livium et M. Valerium consules debuisse succedere. nunc certe, perfecto Aetolico bello, recepta ab Antiocho Asia, devictis Gallis, aut consules ad exercitus consulares mitti aut reportari legiones inde reddique tandem rei publicae debere. senatus his auditis in sententia perseveravit, ut consulibus ambobus Ligures provincia esset; Manlium Fulviumque decedere de provinciis et exercitus inde deducere ac redire Romam placuit.

in ligur magnus bellum et glisco in dies magis fama sum itaque consul novus quo dies de provincia et de res publicus refero senatus uterque ligur provincia decerno hic senatus consultum lepidus consul intercedo indignus sum praedico consul ambo in vallo ligur includo m fulvius et cn manlius biennium iam alter in europa alter in asia velut pro philippus atque antiochus substituo regno si exercitus in hic terra sum placeo consul is potis quam privo praesum oportet vagaris is cum bellum terror per natio qui bellum indico non sum pax pretium venditantis si is provincia exercitus obtineo opus sum sicut m acilius l scipio consul l scipio m fulvus et cn manlius succedo consul ita fulvius manlius que livius et m valerius consul debeo succedo nunc certus perficio aetolicus bellum recipio ab antiochus asia devinco gallus aut consul ad exercitus consularis mitto aut reportaris legio inde reddo tandem res publicus debeo senatus hic audio in sententia persevero ut consul ambo ligur provincia sum manlius fulviumque decedo de provincia et exercitus inde deduco atque redeo roma placeo