L. Scipio ludos eo tempore, quos bello Antiochi vovisse sese dicebat, ex conlata ad id pecunia ab regibus civitatibusque per dies decem fecit. legatum eum post damnationem et bona vendita missum in Asiam ad dirimenda inter Antiochum et Eumenem reges certamina Valerius Antias est auctor; tum conlatas ei pecunias congregatosque per Asiam artifices, et quorum ludorum post bellum, in quo votos diceret, mentionem non fecisset, de iis post legationem demum in senatu actum.

l scipio ludus is tempus qui bellum antiochus voveo sui dico ex confero ad is pecunia ab rex civitas per dies decem facio legatus is post damnatio et bonus vendo mitto in asia ad dirimo inter antiochus et eumenes rex certamen valerius antius sum auctor tum confero is pecunia congrego per asia artifex et qui ludus post bellum in quo votos dico mentio non facio de is post legatio demum in senatus ago


aliud deinde huic coniunctum referente Q. Marcio consule senatus consultum factum est, ut de iis, quos pro indicibus consules habuissent, integra res ad senatum referretur, cum Sp. Postumius quaestionibus perfectis Romam redisset. Minium Cerrinium Campanum Ardeam in vincula mittendum censuerunt magistratibusque Ardeatium praedicendum, ut intentiore eum custodia adservarent, non solum ne effugeret, sed ne mortis consciscendae locum haberet. Sp. Postumius aliquanto post Romam venit; eo referente de P. Aebuti et Hispalae Feceniae praemio, quod eorum opera indicata Bacchanalia essent, senatus consultum factum est, uti singulis his centena milia aeris quaestores urbani ex aerario darent; utique consul cum tribunis plebis ageret, uti ad plebem primo quoque tempore ferrent, ut P. Aebutio emerita stipendia essent, ne invitus militaret, neve censor ei equum publicum adsignaret; utique Feceniae Hispalae datio deminutio gentis enuptio tutoris optio item esset, quasi ei vir testamento dedisset, utique ei ingenuo nubere liceret, neu quid ei, qui eam duxisset, ob id fraudi ignominiaeve esset; utique consules praetoresque, qui nunc essent, quive postea futuri essent, curarent, ne quid ei mulieri iniuriae fieret, utique tuto esset. id senatum velle et aequum censere, ut ita fieret. ea omnia lata ad plebem factaque sunt ex senatus consulto; et de ceterorum indicum inpunitate praemiisque consulibus permissum est.

alius deinde hic conjungo refero q marcius consul senatus consulo facio sum ut de is qui pro indicibus consul habeo integer res ad senatus refero cum spurius postumus quaestio perficio roma redeo minius cerrinius campanus ardea in vinculum mitto censeo magistratus ardeates praedico ut intendo is custodia adservarent non solus ne effugio sed ne mors conscisco locus habeo spurius postumus aliquantus post roma venio is refero de p aebutius et hispalae feceniae praemium qui is opus indico bacchanalis sum senatus consulo facio sum uti singuli hic centeni mille aer quaestor urbanus ex aerarius do utique consul cum tribunus plebs ago uti ad plebs primus quoque tempus fero ut p aebutius emereo stipendium sum ne invitus milito neve censor is equus publicus adsigno utique feceniae hispalae datio deminutio gens enuptio tutor optio item sum quasi is vir testamentum do utique is ingenuus nubo licet neu quis is qui is duco ob is fraus ignominiaeve sum utique consul praetor qui nunc sum qui postea sum sum curo ne quis is mulier iniuria fio utique tueor sum is senatus volo et aequus censeo ut ita fio is omnis fero ad plebs facio sum ex senatus consultum et de ceterus indicum impunitas praemium consul permitto sum


satis exploratum de Aebutio ratus consul non vanum auctorem esse, Aebutia dimissa socrum rogat, ut Hispalam indidem ex Aventino libertinam, non ignotam viciniae, arcesseret ad sese: eam quoque esse quae percunctari vellet. ad cuius nuntium perturbata Hispala, quod ad tam nobilem et gravem feminam ignara causae arcesseretur, postquam lictores in vestibulo turbamque consularem et consulem ipsum conspexit, prope exanimata est. in interiorem partem aedium abductam socru adhibita consul, si vera dicere inducere in animum posset, negat perturbari debere; fidem vel a Sulpicia, tali femina, vel ab se acciperet; expromeret sibi, quae in luco Similae Bacchanalibus in sacro nocturno solerent fieri. hoc ubi audivit, tantus pavor tremorque omnium membrorum mulierem cepit, ut diu hiscere non posset. tandem confirmata puellam admodum se ancillam initiatam cum domina ait; aliquot annis, ex quo manumissa sit, nihil, quid ibi fiat, scire. iam id ipsum consul laudare, cum initiatam se non infitiaretur; sed et cetera eadem fide expromeret. neganti ultra quicquam scire, non eandem dicere, si coarguatur ab alio, ac per se fatenti veniam aut gratiam fore: eum sibi omnia exposuisse, qui ab illa audisset. mulier haud dubie, id quod erat, Aebutium indicem arcani rata esse, ad pedes Sulpiciae procidit et eam primo orare coepit, ne mulieris libertinae cum amatore sermonem in rem non seriam modo, sed capitalem etiam verti vellet: se terrendi eius causa, non quod sciret quicquam, ea locutam esse. hic Postumius accensus ira, tum quoque ait eam cum Aebutio se amatore cavillari credere, non in domo gravissimae feminae et cum consule loqui; et Sulpicia adtollere paventem, simul illam adhortari, simul iram generi lenire. tandem confirmata, multum incusata perfidia Aebuti, qui optime in eo ipso meritae talem gratiam rettulisset, magnum sibi metum deorum, quorum occulta initia enuntiaret, maiorem multo dixit hominum esse, qui se indicem manibus suis discerpturi essent. itaque hoc se Sulpiciam, hoc consulem orare, ut se extra Italiam aliquo ablegarent, ubi reliquum vitae degere tuto posset. bone animo esse iubere eam consul, et sibi curae fore dicere, ut Romae tuto habitaret. tum Hispala originem sacrorum expromit: primo sacrarium id feminarum fuisse, nec quemquam eo virum admitti solitum; tres in anno statos dies habuisse, quibus interdiu Bacchis initiarentur, sacerdotes in vicem matronas creari solitas. Pacullam Anniam Campanam sacerdotem omnia, tamquam deum monitu, inmutasse; nam et viros eam primam filios suos initiasse, Minium et Herennium Cerrinios, et nocturnum sacrum ex diurno et pro tribus in anno diebus quinos singulis mensibus dies initiorum fecisse. ex quo in promiscuo sacra sint et permixti viri feminis, et noctis licentia accesserit, nihil ibi facinoris, nihil flagitii praetermissum. plura virorum inter sese quam feminarum esse stupra. si qui minus patientes dedecoris sint et pigriores ad facinus, pro victimis inmolari. nihil nefas ducere, hanc summam inter eos religionem esse. viros velut mente capta cum iactatione fanatica corporis vaticinari; matronas Baccharum habitu crinibus sparsis cum ardentibus facibus decurrere ad Tiberim demissasque in aquam faces, quia vivum sulphur cum calce insit, integra flamma efferre. raptos a diis homines dici, quos machinae inligatos ex conspectu in abditos specus abripiant; eos esse, qui aut coniurare aut sociari facinoribus aut stuprum pati noluerint. multitudinem ingentem, alterum iam prope populum esse, in his nobiles quosdam viros feminasque. biennio proximo institutum esse, ne quis maior viginti annis initiaretur; captari aetates et erroris et stupri patientes. peracto indicio advoluta rursus genibus preces easdem, ut se ablegaret, repetivit. consul rogat socrum, ut aliquam partem aedium vacuam faceret, quo Hispala inmigraret. cenaculum super aedes datum est scalis ferentibus in publicum obseratis, aditu in aedes verso. res omnes Feceniae extemplo translatae et familia arcessita; et Aebutius migrare ad consulis clientem iussus.

satis exploro de aebutius reor consul non vanus auctor sum aebutius dimitto socer rogo ut hispalam indidem ex aventinus libertina non ignosco vicinia arcesso ad sui is quoque sum qui percunctaris volo ad qui nuntius perturbo hispala qui ad tam nobilis et gravis femina ignarus causa arcesso postquam lictor in vestibulum turba consularis et consul ipse conspicio prope exanimo sum in interior pars aedes abduco socrus adhibeo consul si verus dico induco in animus possum nego perturbaris debeo fides vel ab sulpicius talis femina vel ab sui accipio expromo sui qui in lucus simila bacchanal in sacro nocturnus soleo fio hic ubi audio tantus pavor tremo omnis membrum mulier capio ut diu hisco non possum tandem confirmo puella admodum sui ancilla initio cum domina aio aliquot annus ex quo manumitto sum nihil quis ibi fio scio iam is ipse consul laudo cum initio sui non infitior sed et ceterus idem fides expromo nego ultra quisquam scio non idem dico si coarguo ab alius atque per sui fateor venio aut gratia sum is sui omnis expono qui ab ille audio mulier haud dubius is qui sum aebutius index arcanus reor sum ad pes sulpicia procaedo et is primus oro coepio ne mulier libertina cum amator sermo in res non seria modo sed capitalis etiam verto volo sui terreo is causa non qui scio quisquam is loquor sum hic postumus accendo ira tum quoque aio is cum aebutius sui amator cavillaris credo non in domus gravis femina et cum consul loquor et sulpicius adtollo paveo simul ille adhortaris simul ira gener lenio tandem confirmo multus incuso perfidia aebutius qui optume in is ipse mereo talis gratia refero magnus sui metus deus qui occulo initium enuntio magnus multus dico homo sum qui sui index manus suus discerpo sum itaque hic sui sulpicia hic consul oro ut sui extra italia aliquis ablego ubi reliquus vita dego tueor possum bonus animus sum iubeo is consul et sui cura sum dico ut roma tueor habito tum hispala origo sacer expromo primus sacrarium is femina sum neque quisquam is vir admitto soleo tres in annus sto dies habeo qui interdiu bacchus initio sacerdos in vicis matrona creo soleo pacullam annia campanus sacerdos omnis tamquam deus moneo inmuto nam et vir is primus filius suus initio minius et herennius cerrinios et nocturnus sacer ex diurnus et pro tres in annus dies quini singuli mensis dies ineo facio ex quo in promiscuus sacer sum et permisceo vir femina et nox licentia accedo nihil ibi facinus nihil flagitium praetermitto multus vir inter sui quam femina sum stuprum si qui paruus patior dedecor sum et piger ad facinus pro victima inmolaris nihil nefas duco hic summa inter is religio sum vir velut mens capio cum iactatio fanaticus corpus vaticinaris matrona baccharis habitus crinis spargo cum ardeo fax decurro ad tiberis demitto in aqua fax quia vivus sulphur cum calx insum integer flamma effero rapio ab diuus homo dico qui machina inligo ex conspectus in abdo specus abripio is sum qui aut coniuro aut sociaris facinus aut stuprum patior nolo multitudo ingens alter iam prope populus sum in hic nobilis quidam vir femina biennium propior institus sum ne quis magnus viginti annus initio captaris aetas et error et stuprum patior perago indicium advolvo rursus genu prex idem ut sui ablego repeto consul rogo socer ut aliqui pars aedes vacuus facio quo hispala inmigraret cenaculum super aedes do sum scalae fero in publicus obsero aditus in aedes verso res omnis feceniae extemplo transfero et familia arcesso et aebutius migraris ad consul cliens iubeo


Philippus, ut accusatoris potius quam rei speciem haberet, et ipse a querellis orsus Menelaidem in Dolopia, quae regni sui fuisset, Thessalos vi atque armis expugnasse questus est, item Petram in Pieria ab iisdem Thessalis Perrhaebisque captam; Xynias quidem, haud dubie Aetolicum oppidum, sibi contribuisse eos, et Paracheloida, quae sub Athamania esset, nullo iure Thessalorum formulae factam. nam quae sibi crimina obiciantur de insidiis legatorum et maritimis portubus frequentatis aut desertis, alterum ridiculum esse, se reddere rationem, quos portus mercatores aut nautici petant, alterum mores respuere suos. tot annos esse, per quos numquam cessaverint legati nunc ad imperatores Romanos nunc Romam ad senatum crimina de se deferre: quem umquam verbo violatum esse? semel euntibus ad Quinctium insidias dici factas, sed quid iis acciderit, non adici. quaerentium, quod falso obiciant, cum veri nihil habeant, ea crimina esse. insolenter et inmodice abuti Thessalos indulgentia populi Romani, velut ex diutina siti nimis avide meram haurientes libertatem, itaque servorum modo praeter spem repente manumissorum licentiam vocis et linguae experiri et iactare sese insectatione et conviciis dominorum. elatus deinde ira adiecit, nondum omnium dierum solem occidisse. id minaciter dictum non Thessali modo in sese sed etiam Romani acceperunt. et cum fremitus post eam vocem ortus et tandem sedatus esset, Perrhaeborum inde Athamanumque legatis respondit eandem, de quibus illi agant, civitatium causam esse: consulem Acilium et Romanos sibi dedisse eas, cum hostium essent; si suum munus, qui dedissent adimere velint, scire cedendum esse; sed meliori et fideliori amico in gratiam levium et inutilium sociorum iniuriam eos facturos. nec enim ullius rei minus diuturnam esse gratiam quam libertatis, praesertim apud eos, qui male utendo eam corrupturi sint. causa cognita pronuntiarunt legati, placere deduci praesidia Macedonum ex iis urbibus et antiquis Macedoniae terminis regnum finiri. de iniuriis, quas ultro citroque inlatas querantur, quo modo inter eas gentes et Macedonas disceptetur, formulam iuris exsequendi constituendam esse.

philippus ut accusator potis quam res species habeo et ipse ab querela ordior menelaus in dolopia qui regnum suus sum thessali vis atque arma expugno queror sum item petra in pierius ab idem thessal perrhaebi capio xyniae quidem haud dubius aetolicus oppidum sui contribuo is et paracheloida qui sub athamania sum nullus ius thessalus formula facio nam qui sui crimen obicio de insidiae legatus et maritimus portus frequentas aut desero alter ridiculus sum sui reddo ratio qui portus mercator aut nauticus peto alter mos respuo suus tot annus sum per qui numquam cessaverint legatus nunc ad imperator romanus nunc roma ad senatus crimen de sui defero qui umquam verbum violo sum semel eo ad quintius insidiae dico facio sed quis is accido non adicio quaero qui fallo obicio cum verus nihil habeo is crimen sum insolenter et immodicus abutor thessali indulgeo populus romanus velut ex diutinus sitis nimis avidus merus haurio libertas itaque servus modo praeter spes repens manumissor licentia vox et lingua experior et iactaris sui insectatio et convicium dominus effero deinde ira adiicio nondum omnis dies sol occido is minax dico non thessal modo in sui sed etiam romanus accipio et cum fremo post is voco ortus et tandem sedo sum perrhaebi inde athamanes legatus respondeo idem de qui ille ago civitas causa sum consul acilius et romanus sui do is cum hostis sum si suus munus qui do adimo volo scio cedo sum sed bonus et fidelis amicus in gratia levis et inutilis socius iniuria is facio neque enim ullus res paruus diuturnus sum gratia quam libertas praesertim apud is qui malus uto is corrumpo sum causa cognosco pronuntio legatus placeo deduco praesidium macedones ex is urbs et antiquus macedonia terminus regnum finio de iniuria qui ultro citer infero queror quo modo inter is gens et macedonas discepto formula ius exsequor constituo sum


dimissis iis legationibus, Philippus a suis certior factus cedendum civitatibus deducendaque praesidia esse, infensus omnibus in Maronitas iram effundit. Onomasto, qui praeerat maritimae orae, mandat, ut partis adversae principes interficeret. ille per Casandrum quendam, unum ex regiis iam diu habitantem Maroneae, nocte Thracibus intromissis velut in bello capta urbe caedem fecit. inde apud legatos Romanos querentes tam crudeliter adversus innoxios Maronitas, tam superbe adversus populum Romanum factum, ut, quibus libertatem restituendam senatus censuisset, ii pro hostibus trucidarentur, abnuebat quicquam eorum ad se aut quemquam suorum pertinere: seditione inter ipsos dimicatum, cum alii ad se, alii ad Eumenem civitatem traherent; id facile scituros esse, si percunctarentur ipsos Maronitas, haud dubius perculsis omnibus terrore tam recentis caedis neminem hiscere adversus se ausurum. negare Appius rem evidentem pro dubia quaerendam; si ab se culpam removere vellet, Onomastum et Casandrum, per quos acta res diceretur, mitteret Romam, ut eos senatus percunctari posset. primo adeo perturbavit ea vox regem, ut non color, non vultus ei constaret; deinde conlecto tandem animo Casandrum, qui Maroneae fuisset, si utique vellent, se missurum dixit; ad Onomastum quidem quid eam rem pertinere, qui non modo Maroneae, sed ne in regione quidem propinqua fuisset? et parcebat magis Onomasto, honoratiori amico, et eundem indicem haud paulo plus timebat, quia et ipse sermonem contulerat cum eo et multorum talium ministrum et conscium habebat. Casander quoque missis, qui per Epirum ad mare prosequerentur eum, ne qua indicium emanaret, veneno creditur sublatus. et legati a Philippi conloquio ita digressi sunt, ut prae se ferrent, nihil eorum sibi placere, et Philippus minime, quin rebellandum esset, dubius. quia tamen inmaturae ad id vires erant, ad moram interponendam Demetrium minorem filium mittere Romam simul ad purganda crimina, simul ad deprecandam iram senatus statuit, satis credens ipsum etiam iuvenem, quod Romae obses specimen indolis regiae dedisset, aliquid momenti facturum. interim per speciem auxilii Byzantiis ferendi, re ipsa ad terrorem regulis Thracum iniciendum profectus, perculsis iis uno proelio et Amadoco duce capto in Macedoniam rediit missis ad adcolas Histri fluminis barbaros, ut in Italiam inrumperent, sollicitandos.

dimitto is legatio philippus ab suus certus facio cedo civitas deduco praesidium sum infensus omnis in maronitas ira effundo onomastus qui praesum maritimus ora mando ut pars adverro princeps interfacio ille per casandrum quidam unus ex regius iam diu habito maronea nox thrax intromitto velut in bellum capio urbs caedes facio inde apud legatus romanus queror tam crudeliter adverro innoxius maronitas tam superbus adverro populus romanus facio ut qui libertas restituo senatus censeo is pro hostis trucido abnuo quisquam is ad sui aut quisquam suus pertineo seditio inter ipse dimico cum alius ad sui alius ad eumenes civitas traho is facilis scio sum si percuncto ipse maronitas haud dubius percello omnis terror tam recens caedes nemo hisco adverro sui audeo nego appius res evidens pro dubius quaero si ab sui culpa removeo volo onomastus et casandrum per qui ago res dico mitto roma ut is senatus percunctaris possum primus adeo perturbo is vox rex ut non color non vultus is consto deinde collector tandem animus casandrum qui maronea sum si utique volo sui mitto dico ad onomastus quidem quis is res pertineo qui non modo maronea sed ne in regio quidem propinquus sum et parco magis onomastus honoro amicus et idem index haud paulus multus timeo quia et ipse sermo confero cum is et multus talis minister et conscius habeo casander quoque mitto qui per epirus ad mare prosequor is ne qui indicium emano veneno credo tollo et legatus ab philippus colloquium ita digredior sum ut prae sui fero nihil is sui placeo et philippus paruus quin rebello sum dubius quia tamen immaturus ad is vireo sum ad mora interpono demetrius paruus filius mitto roma simul ad purgo crimen simul ad deprecor ira senatus statuo satis credo ipse etiam juvenis qui roma obses specimen indoles regia do aliquis momentum facio interim per species auxilium byzantium fero res ipse ad terror regulis thracus inicio proficiscor percello is unus proelium et amadoco dux capio in macedonia redeo mitto ad accola histrus flumen barbarus ut in italia irrumpo sollicito


ad Prusiam regem legatus T. Quinctius Flamininus venit; quem suspectum Romanis et receptus post fugam Antiochi Hannibal et bellum adversus Eumenem motum faciebat. ibi seu quia a Flaminino inter cetera obiectum Prusiae erat hominem omnium, qui viverent, infestissimum populo Romano apud eum esse, qui patriae suae primum, deinde fractis eius opibus Antiocho regi auctor belli adversus populum Romanum fuisset, seu quia ipse Prusias, ut gratificaretur praesenti Flaminino Romanisque, per se necandi aut tradendi eius in potestatem consilium cepit, a primo conloquio Flaminini milites extemplo ad domum Hannibalis custodiendam missi sunt. semper talem exitum vitae suae Hannibal prospexerat animo et Romanorum inexpiabile odium in se cernens et fidei regum nihil sane fretus, Prusiae vero levitatem etiam expertus erat; Flaminini quoque adventum velut fatalem sibi horruerat. ad omnia undique infesta, ut iter semper aliquod praeparatum fugae haberet, septem exitus e domo fecerat, et ex iis quosdam occultos, ne custodia saepirentur. sed grave imperium regum nihil inexploratum, quod vestigari volunt, efficit. totius circuitum domus ita custodiis complexi sunt, ut nemo inde elabi posset. Hannibal, postquam est nuntiatum milites regios in vestibulo esse, postico, quod devium maxime atque occultissimi exitus erat, fugere conatus, ut id quoque obcursu militum obsaeptum sensit et omnia circa clausa custodiis dispositis esse, venenum, quod multo ante praeparatum ad tales habebat casus, poposcit. “liberemus” inquit “diuturna cura populum Romanum, quando mortem senis expectare longum censent. nec magnam nec memorabilem ex inermi proditoque Flamininus victoriam feret. mores quidem populi Romani quantum mutaverint, vel hic dies argumento erit. horum patres Pyrrho regi, hosti armato, exercitum in Italia habenti, ut a veneno caveret, praedixerunt; hi legatum consularem, qui auctor esset Prusiae per scelus occidendi hospitis, miserunt. ” exsecratus deinde in caput regnumque Prusiae et hospitales deos violatae ab eo fidei testes invocans, poculum exhausit. hic vitae exitus fuit Hannibalis.

ad prusia rex legatus t quintius flamininus venio qui suspicio romanus et recipio post fuga antiochus hannibal et bellum adverro eumenes motus facio ibi seu quia ab flamininus inter ceterus obicio prusia sum homo omnis qui vivo infestus populus romanus apud is sum qui patria suus primus deinde frango is ops antiochus rex auctor bellum adverro populus romanus sum seu quia ipse prusia ut gratificor praesens flamininus romanus per sui neco aut trado is in potestas consilium capio ab primus colloquium flamininus miles extemplo ad domus hannibal custodio mitto sum semper talis exitus vita suus hannibal prospicio animus et romanus inexpiabilis odium in sui cerno et fides rex nihil sanus fretus prusia verus levitas etiam experior sum flamininus quoque advenio velut fatal sui horreo ad omnis undique infestus ut iter semper aliqui praeparo fuga habeo septem exitus e domus facio et ex is quidam occulo ne custodia saepio sed gravis imperium rex nihil inexploratus qui vestigaris volo efficio totus circumeo domus ita custodia complector sum ut nemo inde elabor possum hannibal postquam sum nuntio miles regius in vestibulum sum posticum qui devius magnus atque occulo exitus sum fugio conor ut is quoque obcursu miles obsaepio sentio et omnis circa claudo custodia dispono sum venenum qui multus ante praeparo ad talis habeo casus posco libero inquam diuturnus cura populus romanus quando mors senex expecto longus censeo neque magnus neque memorabilis ex inermis prodeo flamininus victoria fero mos quidem populus romanus quantus muto vel hic dies argumentum sum hic pater pyrrhus rex hostis armo exercitus in italia habeo ut ab veneno caveo praedico hic legatus consularis qui auctor sum prusia per scelus occaedes hospes mitto exsecror deinde in caput regnum prusia et hospital deus violo ab is fides testis invoco poculum exhaurio hic vita exitus sum hannibal


in Gallia M. Furius praetor insontibus Cenomanis, in pace speciem belli quaerens, ademerat arma. id Cenomani conquesti Romae apud senatum reiectique ad consulem Aemilium, cui, ut cognosceret statueretque, senatus permiserat, magno certamine cum praetore habito tenuerunt causam. arma reddere Cenomanis, decedere provincia praetor iussus.

in gallia m furius praetor insons cenomani in pax species bellum quaero adimo arma is cenomani conqueror roma apud senatus rejacio ad consul aemilius qui ut cognosco statuo senatus permitto magnus certamen cum praetor habeo teneo causa arma reddo cenomani decedo provincia praetor iubeo


trium clarissimorum suae cuiusque gentis virorum non tempore magis congruente comparabilis mors videtur esse, quam quod nemo eorum satis dignum splendore vitae exitum habuit. iam primum omnes non in patrio solo mortui nec sepulti sunt. veneno absumpti Hannibal et Philopoemen; exul Hannibal, proditus ab hospite, captus Philopoemen in carcere et in vinculis exspiravit; Scipio etsi non exul neque damnatus, die tamen dicta, ad quam non adfuerat reus, absens citatus, voluntarium non sibimet ipse solum, sed etiam funeri suo exilium indixit.

tres clarus suus quisque gens vir non tempus magis congruo comparabilis mors video sum quam qui nemo is satis dignus splendor vita exitus habeo iam primus omnis non in patrius solum mortuus neque sepelio sum veneno absumo hannibal et philopoemen exul hannibal prodeo ab hospes capio philopoemen in carcer et in vinculis exspiro scipio etsi non exul neque damno dies tamen dictum ad quam non adsum reus absum cito voluntarius non sui ipse solus sed etiam funus suus exsilium indico


priusquam consules in provincias proficiscerentur, legationes transmarinas in senatum introduxerunt. nec umquam ante tantum regionis eius hominum Romae fuerat. nam ex quo fama per gentes, quae Macedoniam adcolunt, vulgata est, crimina querimoniasque de Philippo non neglegenter ab Romanis audiri, multis operae pretium fuisse queri, pro se quaeque civitates gentesque, singuli etiam privatim—gravis enim adcola omnibus erat—Romam aut ad spem levandae iniuriae aut ad deflendae solacium venerunt. et ab Eumene rege legatio cum fratre eius Athenaeo venit ad querendum, simul quod non deducerentur ex Thracia praesidia, simul quod in Bithyniam Prusiae bellum adversus Eumenem gerenti auxilia missa forent. respondendum ad omnia iuveni tum admodum Demetrio erat. cum haud facile esset aut ea, quae obicerentur, aut quae adversus ea dicenda erant, memoria complecti— nec enim multa solum, sed etiam pleraque oppido quam parva erant, de controversia finium, de hominibus raptis pecoribusque abactis, de iure aut dicto per libidinem aut non dicto, de rebus per vim aut per gratiam iudicatis— ,nihil horum neque Demetrium docere dilucide nec se satis liquido discere ab eo senatus cum cerneret posse, simul et tirocinio et perturbatione iuvenis moveretur, quaeri iussit ab eo, ecquem de his rebus commentarium a patre accepisset. cum respondisset accepisse se, nihil prius nec potius visum est quam regis ipsius de singulis responsa accipere. librum extemplo poposcerunt, deinde ut ipse recitaret permiserunt. erant autem de singulis rebus in breve coactae causae, ut alia fecisse se secundum decreta legatorum diceret, alia non per se stetisse, quo minus faceret, sed per eos ipsos, qui accusarent. interposuerat et querellas de iniquitate decretorum et quam non ex aequo disceptatum apud Caecilium foret indigneque sibi nec ullo suo merito insultatum ab omnibus esset. has notas irritati eius animi conlegit senatus; ceterum alia excusanti iuveni, alia recipienti futura ita, ut maxime vellet senatus, responderi placuit, nihil patrem eius neque rectius nec magis quod ex voluntate senatus esset, fecisse, quam quod, utcumque ea gesta essent, per Demetrium filium satisfieri voluisset Romanis. multa et dissimulare et oblivisci et pati praeterita senatum posse, et credere etiam, Demetrio credendum esse: obsidem enim se animum eius habere, etsi corpus patri reddiderit, et scire, quantum salva in patrem pietate possit, amicum eum populi Romani esse, honorisque eius causa missuros in Macedoniam legatos, ut, si quid minus factum sit, quam debuerit, tum quoque sine piaculo rerum praetermissarum fiat. velle etiam sentire Philippum, integra omnia sibi cum populo Romano Demetri filii beneficio esse. haec, quae augendae amplitudinis eius causa facta erant, extemplo in invidiam, mox etiam in perniciem adulescenti verterunt.

priusquam consul in provincia proficisco legatio transmarinus in senatus introduco neque umquam ante tantus regio is homo roma sum nam ex quo fama per gens qui macedonia adcolunt vulgo sum crimen querimonia de philippus non neglegenter ab romanus audio multus opera pretium sum queror pro sui quisque civitas gens singuli etiam privatim gravis enim adcola omnis sum roma aut ad spes levo iniuria aut ad defleo solacium venio et ab eumenes rex legatio cum frater is athenaeus venio ad queror simul qui non deduco ex thracia praesidium simul qui in bithynia prusia bellum adverro eumenes gero auxilium mitto sum respondeo ad omnis juvenis tum admodum demetrius sum cum haud facilis sum aut is qui obicio aut qui adverro is dico sum memoria complector neque enim multus solus sed etiam plerusque oppidum quam parvus sum de controversia finis de homo rapio pecus abigo de ius aut dico per libido aut non dico de res per vis aut per gratia judico nihil hic neque demetrius doceo dilucidus neque sui satis liquidus disco ab is senatus cum cerno possum simul et tirocinium et perturbatio juvenis moveo quaero iubeo ab is ecqui de hic res commentarius ab pater accipio cum respondeo accipio sui nihil prior neque potis video sum quam rex ipse de singuli respondeo accipio liber extemplo posco deinde ut ipse recito permitto sum autem de singuli res in brevis cogo causa ut alius facio sui secundus decretum legatus dico alius non per sui sto quo paruus facio sed per is ipse qui accuso interpono et querela de iniquitas decretor et quam non ex aequus disceptas apud caecilius sum indignus sui neque ullus suus mereo insultas ab omnis sum hic nosco irritas is animus conlego senatus ceterum alius excuso juvenis alius recipio sum ita ut magnus volo senatus respondeo placeo nihil pater is neque rectus neque magis qui ex voluntas senatus sum facio quam qui utcumque is gero sum per demetrius filius satisfieri volo romanus multus et dissimulo et obliviscor et patior praetereo senatus possum et credo etiam demetrius credo sum obsidem enim sui animus is habeo etsi corpus pater reddo et scio quantus salvo in pater pietas possum amicus is populus romanus sum honor is causa mitto in macedonia legatus ut si quis paruus facio sum quam debeo tum quoque sine piaculum res praetermissaris fio volo etiam sentio philippus integer omnis sui cum populus romanus demetrius filius beneficium sum hic qui augeo amplitudo is causa facio sum extemplo in invidia mox etiam in pernicies adulescens verto


eodem anno Mutina et Parma coloniae civium Romanorum sunt deductae. bina milia hominum in agro, qui proxime Boiorum, ante Tuscorum fuerat, octona iugera Parmae, quina Mutinae acceperunt. deduxerunt triumviri M. Aemilius Lepidus T. Aebutirus Carus L. Quinctius Crispinus . et Saturnia colonia civium Romanorum in agrum Caletranum est deducta. deduxerunt triumviri Q. Fabius Labeo C. Afranius Stellio Ti. Sempronius Gracchus . in singulos iugera data decem.

idem annus mutina et parma colonia civis romanus sum deduco bini mille homo in ager qui propior boii ante tuscus sum octoni iugerum parma quini mutina accipio deduco triumviri m aemilius lepidus t aebutirus carus l quintius crispinus et saturnius colonia civis romanus in ager caletranus sum deduco deduco triumviri q fabius labeo que afranius stellio tiberius sempronius gracchus in singuli iugerum do decem


contione dimissa terror magnus urbe tota fuit; nec moenibus se tantum urbis aut finibus Romanis continuit, sed passim per totam Italiam litteris hospitum de senatus consulto et contione et edicto consulum acceptis trepidari coeptum est. multi ea nocte, quae diem insecuta est, quo in contione res palam facta est, custodiis circa portas positis fugientes a triumviris comprehensi et reducti sunt; multorum delata nomina. quidam ex iis viri feminaeque mortem sibi consciverunt. coniurasse supra septem milia virorum ac mulierum dicebantur. capita autem coniurationis constabat esse M. et C. Atinios de plebe Romana et Faliscum L. Opiternium et Minium Cerrinium Campanum: ab his omnia facinora et flagitia orta, eos maximos sacerdotes conditoresque eius sacri esse. data opera, ut primo quoque tempore comprehenderentur. adducti ad consules fassique de se nullam moram indicio fecerunt. ceterum tanta fuga ex urbe facta erat, ut, quia multis actiones et res peribant, cogerentur praetores T. Maenius et M. Licinius per senatum res in diem tricesimum differre, donec quaestiones a consulibus perficerentur. eadem solitudo, quia Romae non respondebant nec inveniebantur, quorum nomina delata erant, coegit consules circa fora proficisci ibique quaerere et iudicia exercere. qui tantum initiati erant et ex carmine sacro praeeunte verba sacerdote precationes fecerant, in quibus nefanda coniuratio in omne facinus ac libidinem continebatur, nec earum rerum ullam, in quas iure iurando obligati erant, in se aut alios admiserant, eos in vinculis relinquebant; qui stupris aut caedibus violati erant, qui falsis testimoniis, signis adulterinis, subiectione testamentorum, fraudibus aliis contaminati, eos capitali poena adficiebant. plures necati quam in vincula coniecti sunt. magna vis in utraque causa virorum mulierumque fuit. mulieres damnatas cognatis aut in quorum manu essent tradebant, ut ipsi in privato animadverterent in eas; si nemo erat idoneus supplicii exactor, in publico animadvertebatur. datum deinde consulibus negotium est, ut omnia Bacchanalia Romae primum, deinde per totam Italiam diruerent, extra quam si qua ibi vetusta ara aut signum consecratum esset. in reliquum deinde senatus consulto cautum est, ne qua Bacchanalia Romae neve in Italia essent; si quis tale sacrum sollemne et necessarium duceret, nec sine religione et piaculo se id omittere posse, apud praetorem urbanum profiteretur, praetor senatum consuleret; si ei permissum esset, cum in senatu centum non minus essent, ita id sacrum faceret, dum ne plus quinque sacrificio interessent, neu qua pecunia communis neu quis magister sacrorum aut sacerdos esset.

contio dimitto terror magnus urbs totus sum neque moenia sui tantus urbs aut finis romanus contineo sed passim per totus italia littera hospes de senatus consultum et contio et edictum consul accipio trepidaris coepio sum multus is nox qui dies insequor sum quo in contio res palam facio sum custodia circa porta pono fugio ab triumviri comprehendo et reduco sum multus defero nomen quidam ex is vir femina mors sui conscio coniuro supra septem mille vir atque mulier dico caput autem coniuratio consto sum m et que atinius de plebs romanus et faliscus l opiternium et minius cerrinius campanus ab hic omnis facinus et flagitium orior is magnus sacerdos conditor is sacer sum do opus ut primus quoque tempus comprehendo adduco ad consul fateor de sui nullus mora indicium facio ceterum tantus fuga ex urbs facio sum ut quia multus actio et res pereo cogo praetor t maenius et m licinius per senatus res in dies tricesimum differo donec quaestio ab consul perficio idem solitudo quia roma non respondeo neque invenio qui nomen defero sum cogo consul circa foro proficisco ibi quaero et iudicium exerceo qui tantus initio sum et ex carmen sacro praeeo verbum sacerdos precatio facio in qui nefandus coniuratio in omnis facinus atque libido contineo neque is res ullus in qui ius iuro obligo sum in sui aut alius admitto is in vinculis relinquo qui stuprum aut caedes violo sum qui falsum testimonium signum adulterinus subiectio testamentor fraus alius contamino is capitalis poena afficio multus neco quam in vinculum conicio sum magnus volo in uter causa vir mulier sum mulier damno cognatus aut in qui manus sum trado ut ipse in privo animadverto in is si nemo sum idoneus supplicium exactor in publicus animadvertebatur do deinde consul negotium sum ut omnis bacchanalis roma primus deinde per totus italia diruo extra quam si qui ibi vetustus ara aut signum consecro sum in reliquus deinde senatus consultum caueo sum ne qui bacchanalis roma neve in italia sum si quis talis sacer sollemnis et necessarius duco neque sine religio et piaculum sui is omitto possum apud praetor urbanus profiteor praetor senatus consulo si is permitto sum cum in senatus centum non paruus sum ita is sacer facio dum ne multus quinque sacrificium intersum neu qui pecunia communis neu quis magister sacer aut sacerdos sum


legatis deinde sociorum Latini nominis, qui toto undique ex Latio frequentes convenerant, senatus datus est. his querentibus magnam multitudinem civium suorum Romam commigrasse et ibi censos esse, Q. Terentio Culleoni praetori negotium datum est, ut eos conquireret, et quem C. Claudio M. Livio censoribus postve eos censores ipsum parentemve eius apud se censum esse probassent socii, ut redire eo cogeret, ubi censi essent. hac conquisitione duodecim milia Latinorum domos redierunt, iam tum multitudine alienigenarum urbem onerante.

legatus deinde socius latinum nomen qui totus undique ex latius frequens convenio senatus do sum hic queror magnus multitudo civis suus roma commigro et ibi censeo sum q terentius culleo praetor negotium do sum ut is conquaero et qui que claudius m livius censor post is censor ipse parentemve is apud sui census sum probo socius ut redeo is cogo ubi censeo sum hic conquisitio duodecim mille latinum domus redeo iam tum multitudo alienigenaris urbs onero


his comitiis prudentia et virtute senatus sublatis alia maioris certaminis, quo et maiore de re et inter plures potentioresque viros, sunt exorta. censuram summa contentione petebant L. Valerius Flaccus P. et L. Scipiones Cn. Manlius Vulso L. Furius Purpurio , patricii, plebeii autem, M. Porcius Cato M. Fulvius Nobilior Ti. et M. Sempronii , Longus et Tuditanus. sed omnes patricios plebeiosque nobilissimarum familiarum M. Porcius longe anteibat. in hoc viro tanta vis animi ingeniique fuit, ut, quocumque loco natus esset, fortunam sibi ipse facturus fuisse videretur. nulla ars neque privatae neque publicae rei gerendae ei defuit; urbanas rusticasque res pariter callebat. ad summos honores alios scientia iuris, alios eloquentia alios, gloria militaris provexit; huic versatile ingenium sic pariter ad omnia fuit, ut natum ad id unum diceres, quodcumque ageret: in bello manu fortissimus multisque insignibus clarus pugnis; idem postquam ad magnos honores pervenit, summus imperator; idem in pace, si ius consuleres, peritissimus, si causa oranda esset, eloquentissimus; nec is tantum, cuius lingua vivo eo viguerit, monumentum eloquentiae nullum exstet, vivit immo vigetque eloquentia eius sacrata scriptis omnis generis. orationes et pro se multae et pro aliis et in alios: nam non solum accusando, sed etiam causam dicendo fatigavit inimicos. simultates nimio plures et exercuerunt eum et ipse exercuit eas, nec facile dixeris, utrum magis presserit eum nobilitas an ille agitaverit nobilitatem. asperi procul dubio animi et linguae acerbae et inmodice liberae fuit, sed invicti a cupiditatibus animi, rigidae innocentiae, contemptor gratiae, divitiarum. in parsimonia, in patientia laboris et periculi, ferrei prope corporis animique, quem ne senectus quidem, quae solvit omnia, fregerit, qui sextum et octogesimum annum agens causam dixerit, ipse pro se oraverit scripseritque, nonagesimo anno Ser. Galbam ad populi adduxerit iudicium. hunc, sicut omni vita, tum prensantem premebat nobilitas; coierantque praeter L. Flaccum , qui collega in consulatu fuerat, candidati omnes ad deiciendum honore, non solum ut ipsi potius adipiscerentur, nec quia indignabantur novum hominem censorem videre, sed etiam quod tristem censuram periculosamque multorum famae et ab laeso a plerisque et laedendi cupido expectabant. etenim tum quoque minitabundus petebat, refragari sibi, qui liberam et fortem censuram timerent, criminando. et simul L. Valerio subfragabatur: illo uno collega castigare se nova flagitia et priscos revocare mores posse. his accensi homines adversa nobilitate non M. Porcium modo censorem fecerunt, sed collegam ei C. Valerium Flaccum adiecerunt.

hic comitium prudentia et virtus senatus tollo alius magnus certamen quo et magnus de res et inter multus potens vir sum exorior censeo summus contentio peto l valerius flaccus p et l scipio cn manlius vello l furius purpurio patricius plebeius autem m porcius cato m fulvus nobilior tiberius et m sempronius longus et tuditanus sed omnis patricius plebeius nobilissimaris familia m porcius longus anteeo in hic vir tantus volo animus ingenium sum ut quicumque locus nascor sum fortuna sui ipse facio sum video nullus ars neque privo neque publicus res gero is desum urbanus rustica res pariter calleo ad summus honor alius scientia ius alius eloquentia alius gloria militaris proveho hic versatilis ingenium sic pariter ad omnis sum ut natus ad is unus dico quicumque ago in bellum manus fortis multa insignis clarus pugna idem postquam ad magnus honor pervenio summus imperator idem in pax si ius consulo pereo si causa oro sum eloquens neque is tantus qui lingua vivo is vigesco monumentum eloquentia nullus exsto vivo immo vigetque eloquentia is sacro scribo omnis genus oratio et pro sui multus et pro alius et in alius nam non solus accuso sed etiam causa dico fatigo inimicus simultas nimius multus et exerceo is et ipse exerceo is neque facilis dico utrum magis premo is nobilitas an ille agito nobilitas asper procul dubius animus et lingua acerbus et immodicus liber sum sed invictus ab cupiditas animus rigida innocentia contemptor gratia divitiaris in parsimonia in patientia labor et periculum ferreus prope corpus animus qui ne senectus quidem qui solvo omnis frango qui sextus et octogesimus annus ago causa dico ipse pro sui oro scribo nonagesimus annus seruius galba ad populus adduco iudicium hic sicut omnis vito tum prehenso premo nobilitas coeo praeter l flaccus qui collega in consulatus sum candidatus omnis ad deicio honor non solus ut ipse potis adipiscerentur neque quia indignor novus homo censor video sed etiam qui tristis censeo periculosus multus fama et ab laedo ab plerusque et laedo cupido exspecto etenim tum quoque minitabundus peto refragaris sui qui liber et fortis censeo timeo criminor et simul l valerius subfragabatur ille unus collega castigaris sui novo flagitium et prisci revocaris mos possum hic accendo homo adverso nobilitas non m porcius modo censor facio sed collega is que valerius flaccus adicio


iam consularium comitiorum adpetebat tempus; quibus quia M. Aemilius , cuius sortis ea cura erat, occurrere non potuit, C. Flaminius Romam venit. ab eo creati consules Sp. Postumius Albinus Q. Marcius Philippus . praetores inde facti T. Maenius P. Cornelius Sulla C. Calpurnius Piso M. Licinius Lucullus C. Aurelius Scaurus L. Quinctius Crispinus .

iam consularis comitium adpeto tempus qui quia m aemilius qui sors is cura sum occurro non possum que flaminius roma venio ab is creo consul spurius postumus albinus q marcius philippus praetor inde facio t maenius p cornelius sulla que calpurnius piso m licinius lucullus que aurelius scaurus l quintius crispinus


cum iam in exitu annus esset, Q. Marcius absens magistratu abiturus erat; Sp. Postumius quaestionibus cum summa fide curaque perfectis comitia habuit. creati consules sunt Ap. Claudius Pulcher M. Sempronius Tuditanus . postero die praetores facti P. Cornelius Cethegus A. Postumius Albinus C. Afranius Stellio C. Atilius Serranus L. Postumius Tempsanus M. Claudius Marcellus. extremo anni, quia Sp. Postumius consul renuntiaverat peragrantem se propter quaestiones utrumque litus Italiae desertas colonias Sipontum supero, Buxentum infero mari invenisse, triumviri ad colonos eo scribendos ex senatus consulto ab T. Maenio praetore urbano creati sunt L. Scribonius Libo M. Tuccius Cn. Baebius Tamphilus .

cum iam in exeo annus sum q marcius absum magistratus abeo sum spurius postumus quaestio cum summus fides curo perficio comitium habeo creo consul sum ap claudus pulcher m sempronius tuditanus posterus dies praetor facio p cornelius cethegus ab postumus albinus que afranius stellio que atilius serranus l postumus tempsanus m claudus marcellus exter annus quia spurius postumus consul renuntiaverat peragro sui propter quaestio uterque litus italia desero colonia sipontum supero buxentum infero mare invenio triumviri ad colonus is scribo ex senatus consultum ab t maenius praetor urbanus creo sum l scribonius libo m tuccius cn baebius tamphilus


insequens annus Sp. Postumium Albinum et Q. Marcium Philippum consules ab exercitu bellorumque et provinciarum cura ad intestinae coniurationis vindictam avertit. praetores provincias sortiti sunt, T. Maenius urbanam, M. Licinius Lucullus inter cives et peregrinos, C. Aurelius Scaurus Sardiniam, P. Cornelius Sulla Siciliam, L. Quinctius Crispinus Hispaniam citeriorem, C. Calpurnius Piso Hispaniam ulteriorem. consulibus ambobus quaestio de clandestinis coniurationibus decreta est. Graecus ignobilis in Etruriam primum venit nulla cum arte earum, quas multas ad animorum corporumque cultum nobis eruditissima omnium gens invexit, sacrificulus et vates, nec is, qui aperta religione, propalam et quaestum et disciplinam profitendo, animos errore imbueret, sed occultorum et nocturnorum antistes sacrorum. initia erant, quae primo paucis tradita sunt, deinde vulgari coepta per viros mulieresque. additae voluptates religioni vini et epularum, quo plurium animi inlicerentur. cum vinum animos et nox et mixti feminis mares, aetatis tenerae maioribus, discrimen omne pudoris exstinxissent, corruptelae primum omnis generis fieri coeptae, cum ad id quisque, quo natura pronioris libidinis esset, paratam voluptatem haberet. nec unum genus noxae, stupra promiscua ingenuorum feminarumque erant, sed falsi testes, falsa signa testamentaque et indicia ex eadem officina exibant, venena indidem intestinaeque caedes, ita ut ne corpora quidem interdum ad sepulturam exstarent. multa dolo, pleraque per vim audebantur. occulebat vim quod prae ululatibus tympanorumque et cymbalorum strepitu nulla vox quiritantium inter stupra et caedes exaudiri poterat.

insequor annus spurius postumius albinus et q marcius philippus consul ab exercitus bellus et provinciaris cura ad intestinus coniuratio vindicta averto praetor provincia sortio sum t maenius urbanus m licinius lucullus inter civis et peregrinus que aurelius scaurus sardinia p cornelius sulla sicilia l quintius crispinus hispania citer que calpurnius piso hispania ulter consul ambo quaestio de clandestinus coniuratio decretum sum graecus ignobilis in etruria primus venio nullus cum ars is qui multus ad animus corpus cultus nos erudio omnis gens inveho sacrificulus et vates neque is qui apertus religio propalam et quaestus et disciplina profiteor animus error imbuo sed occultor et nocturnus antistes sacer initium sum qui primus paucus trado sum deinde vulgaris coepio per vir mulier addo voluptas religio vinum et epularis quo multus animus inlicerentur cum vinum animus et nox et misceo femina maris aetas tener magnus discrimen omnis pudor exstinguo corruptela primus omnis genus fio coepio cum ad is quisque quo natura pronus libido sum paro voluptas habeo neque unus genus noxa stuprum promiscuus ingenuus femina sum sed fallo testis fallo signum testamentum et indicium ex idem officina exeo veneno indidem intestinus caedes ita ut ne corpus quidem interdum ad sepultura exsto multus dolus plerusque per vis audeo occulo vis qui prae ululatus tympanum et cymbalum strepitus nullus vox quirito inter stuprum et caedes exaudio possum


legatus in Macedoniam Q. Marcius est missus, iussus idem in Peloponneso sociorum res aspicere. nam ibi quoque et ex veteribus discordiis residui motus erant, et Messene desciverat a concilio Achaico. cuius belli et causas et ordinem si expromere velim, inmemor sim propositi, quo statui non ultra adtingere externa, nisi qua Romanis cohaererent rebus: eventus memorabilis est, quod, cum bello superiores essent Achaei, Philopoemen praetor eorum capitur ad praeoccupandam Coronen, quam hostes petebant, profectus atque ibi in valle iniqua cum equitibus paucis obpressus. ipsum potuisse effugere Thracum Cretensiumque auxilio tradunt; sed pudor relinquendi equites, nobilissimos gentis, ab ipso nuper lectos, tenuit. quibus dum locum ad evadendas angustias cogendo ipse agmen praebet, sustinens impetus hostium, prolapso equo et suo ipse casu et onere equi super eum ruentis haud multum afuit, quin exanimaretur, septuaginta annos iam natus et diutino morbo, ex quo tum primum reficiebatur, viribus admodum adtenuatis. iacentem hostes superfusi obpresserunt; cognitumque primum a verecundia memoriaque meritorum haud secus quam ducem suum adtollunt reficiuntque et ex valle devia in viam portant, vix sibimet ipsi prae necopinato gaudio credentes; pars nuntios Messenen praemittunt, debellatum esse, Philopoemenem captum adduci. primum adeo incredibilis visa res, ut non pro vano modo, sed vix pro sano nuntius audiretur. deinde ut super alium alius idem omnes adfirmantes veniebant, tandem facta fides; et priusquam adpropinquare urbi satis scirent, ad spectaculum omnes simul liberi ac servi, pueri quoque cum feminis, effunduntur. itaque clauserat portam turba, dum pro se quisque, nisi ipse oculis suis credidisset, vix pro comperta tantam rem habiturus videretur. aegre submoventes obvios intrare portam, qui adducebant Philopoemenem, potuerunt. aeque conferta turba iter reliquum clauserat; et cum pars maxima exclusa a spectaculo esset, theatrum repente, quod propinquum viae erat, compleverunt et, ut eo adduceretur in conspectum populi, una voce omnes exposcebant. magistratus et principes veriti, ne quem motum misericordia praesentis tanti viri faceret, cum alios verecundia pristinae maiestatis conlatae praesenti fortunae, alios recordatio ingentium meritorum motura esset, procul in conspectu eum statuerunt, deinde raptim ex oculis hominum abstraxerunt dicente praetore Dinocrate, esse, quae pertinentia ad summam belli percunctari eum magistratus vellent. inde abducto eo in curiam et senatu vocato consultari coeptum. iam invesperascebat, et non modo cetera, sed ne in proximam quidem noctem ubi satis tuto custodiretur, expediebant. obstupuerant ad magnitudinem pristinae eius fortunae virtutisque, et neque ipsi domum recipere custodiendum audebant nec cuiquam uni custodiam eius satis credebant. admonent deinde quidam esse thesaurum publicum sub terra, saxo quadrato saeptum. eo vinctus demittitur, et saxum ingens, quo operitur, machina superinpositum est. ita loco potius quam homini cuiquam credendam custodiam rati lucem insequentem expectaverunt. postero die multitudo quidem integra, memor pristinorum eius in civitatem meritorum, parcendum ac per eum remedia quaerenda esse praesentium malorum censebant; sed defectionis auctores, quorum in manu res publica erat, in secreto consultantes omnes ad necem eius consentiebant, sed, utrum maturarent an differrent, ambigebatur. vicit pars avidior poenae; missusque qui venenum ferret. accepto poculo nihil aliud locutum ferunt quam quaesisse, si incolumis Lycortas—is alter imperator Achaeorum erat— equitesque evasissent. postquam dictum est incolumes esse, “bene habet” inquit, et poculo inpavide exhausto haud ita multo post exspiravit. non diuturnum mortis eius gaudium auctoribus crudelitatis fuit. victa namque Messene bello exposcentibus Achaeis dedidit noxios, ossaque reddita Philopoemenis sunt et sepultus ab universo Achaico est concilio, adeo omnibus humanis congestis honoribus, ut ne divinis quidem abstineretur. ab scriptoribus rerum Graecis Latinisque tantum huic viro tribuitur, ut a quibusdam eorum, velut ad insignem notam huius anni, memoriae mandatum sit, tres claros imperatores eo anno decessisse, Philopoemenem Hannibalem P. Scipionem . adeo in aequo eum duarum potentissimarum gentium summis imperatoribus posuerunt.

legatus in macedonia q marcius sum mitto iubeo idem in peloponnesus socius res aspicio nam ibi quoque et ex vetus discordia residuus moueo sum et meto descio ab concilio achaicus qui bellum et causa et ordo si expromo volo immemor sum propono quo statuo non ultra attingo externus nisi qui romanus cohaereo res evenio memorabilis sum qui cum bellum superus sum achaeus philopoemen praetor is capio ad praeoccupo corone quam hostis peto proficiscor atque ibi in valles iniquus cum eques paucus oppressus ipse possum effugio thracus cretensis auxilium trado sed pudor relinquo eques nobilis gens ab ipse nuper lectus teneo qui dum locus ad evadendas angustiae cogo ipse agmen praebeo sustineo impetus hostis prolabor equus et suus ipse casus et onus equus super is ruo haud multus asum quin exanimo septuaginta annus iam nascor et diutinus morbus ex quo tum primus reficio vis admodum adtenuatis iaceo hostis superfundo obpresserunt cognosco primus ab verecundia memor meritor haud secus quam dux suus adtollo reficio et ex valles devius in via porto vix sui ipse prae necopinatus gaudium credo pars nuntius meto praemitto debello sum philopoemen capio adduco primus adeo incredibilis video res ut non pro vanus modo sed vix pro sano nuntius audio deinde ut super alius alius idem omnis adfirmo venio tandem facio fides et priusquam adpropinquaris urbs satis scio ad spectaculum omnis simul liber atque servio puer quoque cum femina effundo itaque claudo porta turba dum pro sui quisque nisi ipse oculus suus credo vix pro comperio tantus res habeo video aeger submoventes obvius intro porta qui adduco philopoemen possum aequus confercio turba iter reliquus claudo et cum pars maximus excludo ab spectaculum sum theatrum repens qui propinquus via sum compleo et ut is adduco in conspectus populus unus vox omnis exposco magistratus et princeps vereor ne qui motus misericordia praesum tantus vir facio cum alius verecundia pristinus maiestas confero praesens fortuna alius recordatio ingens meritor moveo sum procul in conspectus is statuo deinde raptim ex oculus homo abstraho dico praetor dinocrates sum qui pertineo ad summa bellum percunctaris is magistratus volo inde abduco is in curia et senatus voco consultaris coepio iam invesperascebat et non modo ceterus sed ne in propior quidem nox ubi satis tueor custodio expedio obstupendus ad magnitudo pristinus is fortuna virtus et neque ipse domus recipio custodio audeo neque quisquam unus custodia is satis credo admoneo deinde quidam sum thesaurus publicus sub terra saxum quadro saepio is vincio demitto et saxum ingens quo operio machina superinpositum sum ita locus potis quam homo quisquam credo custodia reor lux insequor expectaverunt posterus dies multitudo quidem integer memor pristinus is in civitas meritor parco atque per is remedio quaero sum praesens malus censeo sed defectio auctor qui in manus res publicus sum in secretum consulto omnis ad nex is consentio sed utrum maturo an differo ambago vinco pars avidus poena mitto qui venenum fero accipio poculum nihil alius loquor fero quam quaero si incolumis lycortas is alter imperator achaeus sum equito evado postquam dico sum incolumis sum bene habeo inquam et poculum inpavide exhaurio haud ita multus post exspiro non diuturnus mors is gaudium auctor crudelitas sum vinco namque meto bellum exposco achaeus dedo noxius ossum reddo philopoemenis sum et sepelio ab universus achaicus sum concilio adeo omnis humanus congero honor ut ne divinus quidem abstineo ab scriptor res graecum latinum tantus hic vir tribuo ut ab quidam is velut ad insignis nota hic annus memoria mando sum tres clarus imperator is annus decedo philopoemen hannibal p scipio adeo in aequus is duaris potentissimaris gens summus imperator pono


ita cum indices ambo in potestate essent, rem ad senatum Postumius defert, omnibus ordine expositis, quae delata primo, quae deinde ab se inquisita forent. patres pavor ingens cepit, cum publico nomine, ne quid eae coniurationes coetusque nocturni fraudis occultae aut periculi inportarent, tum privatim suorum cuiusque vicem, ne quis adfinis ei noxiae esset. censuit autem senatus gratias consuli agendas, quod eam rem et cum singulari cura et sine ullo tumultu investigasset. quaestionem deinde de Bacchanalibus sacrisque nocturnis extra ordinem consulibus mandant; indicibus Aebutio ac Feceniae ne fraudi ea res sit curare et alios indices praemiis invitare iubent; sacerdotes eorum sacrorum, seu viri seu feminae essent, non Romae modo, sed per omnia fora et conciliabula conquiri, ut in consulum potestate essent; edici praeterea in urbe Roma et per totam Italiam edicta mitti, ne quis, qui Bacchis initiatus esset, coisse aut convenisse sacrorum causa velit, neu quid talis rei divinae fecisse; ante omnia ut quaestio de iis habeatur, qui coierint coniuraverintve, quo stuprum flagitiumve inferretur. haec senatus decrevit. consules aedilibus curulibus imperarunt, ut sacerdotes eius sacri omnes conquirerent, comprehensosque libero conclavi ad quaestionem servarent; aediles plebis viderent, ne qua sacra in operto fierent. triumviris capitalibus mandatum est, ut vigilias disponerent per urbem servarentque, ne qui nocturni coetus fierent, utque ab incendiis caveretur, adiutores triumviris quinqueviri uti cis Tiberim suae quisque regionis aedificiis praeessent. ad haec officia dimissis magistratibus consules in rostra escenderunt, et contione advocata cum sollemne carmen precationis, quod praefari solent priusquam populum adloquantur magistratus, peregisset consul; ita coepit. ”nulli umquam contioni, Quirites, tam non solum apta, sed etiam necessaria haec sollemnis deorum comprecatio fuit, quae vos admoneret hos esse deos, quos colere, venerari precarique maiores vestri instituissent, non illos, qui pravis et externis religionibus captas mentes velut furialibus stimulis ad omne scelus et ad omnem libidinem agerent. equidem nec quid taceam nec quatenus proloquar, invenio. si aliquid ignorabitis, ne locum neglegentiae dem, si omnia nudavero, ne nimium terroris obtundam vobis, vereor. quidquid dixero, minus quam pro atrocitate et magnitudine rei dictum scitote esse; ut ad cavendum satis sit, dabitur opera a nobis. Bacchanalia tota iam pridem Italia et nunc per urbem etiam multis locis esse, non fama solum accepisse vos, sed crepitibus etiam ululatibusque nocturnis, qui personant tota urbe, certum habeo, ceterum, quae ea res sit, ignorare; alios deorum aliquem cultum, alios concessum ludum et lasciviam credere esse et qualecumque sit, ad paucos pertinere. quod ad multitudinem eorum adtinet, si dixero, multa milia hominum esse, ilico necesse cesse est exterreamini, nisi adiunxero, qui qualesque sint. primum igitur mulierum magna pars est, et is fons mali huiusce fuit; deinde simillimi feminis mares, stuprati et constupratores, fanatici, vigiliis vino strepitibus clamoribusque nocturnis adtoniti. nullas adhuc vires coniuratio, ceterum incrementum ingens virium habet, quod in dies plures fiunt. maiores vestri ne vos quidem, nisi cum aut vexillo in arce posito comitiorum causa exercitus eductus esset, aut plebi concilium tribuni edixissent, aut aliquis ex magistratibus ad contionem vocasset, forte temere coire voluerunt; et ubicumque multitudo esset, ibi et legitimum rectorem multitudinis censebant debere esse. quales primum nocturnos coetus, deinde promiscuos mulierum ac virorum esse creditis? si quibus aetatibus initientur mares sciatis, non misereat vos eorum solum, sed etiam pudeat. hoc sacramento initiatos iuvenes milites faciendos censetis, Quirites? iis ex obsceno sacrario eductis arma committenda? hi cooperti stupris suis alienisque pro pudicitia coniugum ac liberorum vestrorum ferro decernent?” “minus tamen esset, si flagitiis tantum effeminati forent—ipsorum id magna ex parte dedecus erat—, a facinoribus manus, mentem a fraudibus abstinuissent. numquam tantum malum in re publica fuit nec ad plures nec ad plura pertinens. quidquid his annis libidine, quidquid fraude, quidquid scelere peccatum est, ex illo uno sacrario scitote ortum esse. necdum omnia, in quae coniurarunt, edita facinora habent. adhuc privatis noxiis, quia nondum ad rem publicam obprimendam statis virium est, coniuratio sese inpia tenet. crescit et serpit quotidie malum. iam maius est, quam ut capere id privata fortuna possit, ad summam rem publicam spectat. nisi praecavetis, Quirites, iam huic diurnae, legitime ab consule vocatae, par nocturna contio esse poterit. nunc illi vos, singuli universos contionantes timent; iam ubi vos dilapsi domos et in rura vestra eritis, illi coierint, consultabunt de sua salute simul ac vestra pernicie; tum singulis vobis universi timendi erunt. optare igitur unusquisque vestrum debet, ut bona mens suis omnibus fuerit. si quem libido, si furor in illum gurgitem abripuit, illorum eum, cum quibus in omne flagitium et facinus coniuravit, non suum iudicet esse. ne quis etiam errore labatur vestrum quoque, non sum securus. nihil enim in speciem fallacius est quam prave religio. ubi deorum numen praetenditur sceleribus, subit animum timor, ne fraudibus humanis vindicandis divini iuris aliquid inmixtum violemus. hac vos religione innumerabilia decreta pontificum, senatus consulta, haruspicum denique responsa liberant. quotiens hoc patrum avorumque aetate negotium est magistratibus datum, uti sacra externa fieri vetarent, sacrificulos vatesque foro circo urbe prohiberent, vaticinios libros conquirerent comburerentque, omnem disciplinam sacrificandi praeterquam more Romano abolerent! iudicabant enim prudentissimi viri omnis divini humanique iuris nihil aeque dissolvendae religionis esse, quam ubi non patrio, sed externo ritu sacrificaretur. haec vobis praedicenda ratus sum, ne qua superstitio agitaret animos vestros, cum demolientes nos Bacchanalia discutientesque nefarios coetus cerneretis. omnia diis propitiis volentibusque ea faciemus; qui quia suum numen sceleribus libidinibusque contaminari indigne ferebant, ex occultis ea tenebris in lucem extraxerunt, nec patefieri, ut inpunita essent, sed ut vindicarentur et obprimerentur, voluerunt. senatus quaestionem extra ordinem de ea re mihi collegaeque meo mandavit. nos, quae ipsis nobis agenda sunt, inpigre exsequemur; vigiliarum nocturnarum curam per urbem minoribus magistratibus mandavimus; vos quoque aequum est, quae vestra munia sunt, quo quisque loco positus erit, quod imperabitur, inpigre praestare et dare operam, ne quid fraude noxiorum periculi aut tumultus oriatur.”

ita cum indico ambo in potestas sum res ad senatus postumus defero omnis ordo expono qui defero primus qui deinde ab sui inquisitus sum pater pavor ingens capio cum publicus nomen ne quis is coniuratio coitus nocturnus fraus occulo aut periculum inportarent tum privatim suus quisque vicis ne quis affinis is noxia sum censeo autem senatus gratia consul ago qui is res et cum singularis cura et sine ullus tumultus investigo quaestio deinde de bacchanal sacer nocturnus extra ordo consul mando indicibus aebutius atque feceniae ne fraus is res sum curo et alius indico praemium invitaris iubeo sacerdos is sacer seu vir seu femina sum non roma modo sed per omnis foro et conciliabulum conquaero ut in consul potestas sum edico praeterea in urbs roma et per totus italia edico mitto ne quis qui bacchus initio sum coeo aut convenio sacer causa volo neu quis talis res divina facio ante omnis ut quaestio de is habeo qui coeo coniuraverintve quo stuprum flagitium infero hic senatus decerno consul aedilis curulis impero ut sacerdos is sacer omnis conquaero comprehendo liber conclave ad quaestio servo aedilis plebs video ne qui sacer in operio fio triumviri capital mando sum ut vigilia dispono per urbs servarentque ne qui nocturnus coitus fio ut ab incendium caveo adiutor triumviri quinqueviri uti cis tiberis suus quisque regio aedificium praesum ad hic officium dimitto magistratus consul in rostrum escendo et contio advoco cum sollemnis carmen precatio qui praefaris soleo priusquam populus alloquor magistratus perago consul ita coepio nullus umquam contio quiris tam non solus apto sed etiam necessarius hic sollemnis deus comprecatio sum qui tu admoneo hic sum deus qui colo veneraris preco magnus vester instituo non ille qui pravus et externus religio capio mens velut furial stimulus ad omnis scelus et ad omnis libido ago equidem neque quis taceo neque quatenus proloquor invenio si aliquis ignoro ne locus neglegentia do si omnis nudo ne nimium terror obtundo tu vereor quisquis dico paruus quam pro atrocitas et magnitudo res dico scio sum ut ad caveo satis sum do opus ab nos bacchanalis totus iam pridem italia et nunc per urbs etiam multus locus sum non fama solus accipio tu sed crepitus etiam ululatus nocturnus qui persono totus urbs certus habeo ceterum qui is res sum ignoro alius deus aliquis cultus alius concedo ludus et lascivia credo sum et qualis sum ad paucus pertineo qui ad multitudo is adteneo si dico multus mille homo sum ilico necesse cesse sum exterreo nisi adjungo qui qualis sum primus igitur mulier magnus pars sum et is fons malus hic sum deinde similis femina maris stupro et constuprator fanaticus vigilia vinum strepitus clamor nocturnus adtono nullus adhuc vireo coniuratio ceterum incrementum ingens vis habeo qui in dies multus fio magnus vester ne tu quidem nisi cum aut vexillum in arx pono comitium causa exercitus educo sum aut plebs concilium tribunus edico aut aliquis ex magistratus ad contio voco fors temere coeo volo et ubicumque multitudo sum ibi et legitimus rector multitudo censeo debeo sum qualis primus nocturnus coitus deinde promiscuus mulier atque vir sum credo si qui aetas initio maris scio non misereo tu is solus sed etiam pudeo hic sacramentum initio juvenis miles facio censeo quiris is ex obscenus sacrarium educo arma committo hic cooperio stuprum suus alienus pro pudicitia conjunx atque liberi vester ferrum decerno paruus tamen sum si flagitium tantus effemino sum ipse is magnus ex pars dedecus sum ab facinus manus mens ab fraus abstineo numquam tantus malus in res publicus sum neque ad multus neque ad multus pertineo quisquis hic annus libido quisquis fraus quisquis scelus peccatum sum ex ille unus sacrarium scio orior sum necdum omnis in qui conjuro edo facinus habeo adhuc privo noxius quia nondum ad res publicus obprimendam stas vis sum coniuratio sui impius teneo cresco et serpo quotidie malus iam magnus sum quam ut capio is privo fortuna possum ad summa res publicus specto nisi praecavetis quiris iam hic diurnus legitimus ab consul voco par nocturnus contio sum possum nunc ille tu singuli universi contionor timeo iam ubi tu dilabor domus et in rus vester sum ille coeo consulto de suus salus simul atque vester pernicies tum singuli tu universus timeo sum optaris igitur unusquisque vester debeo ut bonus mens suus omnis sum si qui libido si furor in ille gurges abripio ille is cum qui in omnis flagitium et facinus conjuro non suus iudico sum ne quis etiam error labor vester quoque non sum securus nihil enim in species fallax sum quam pravus religio ubi deus numen praetendo scelus subeo animus timor ne fraus humanus vindico divinus ius aliquis immixtus violemus hic tu religio innumerabilis decretum pontifex senatus consulo haruspex denique respondeo libero quotiens hic pater avus aetas negotium sum magistratus do uti sacer externus fio veto sacrificulus vates forum circus urbs prohibeo vaticinios liber conquaero comburo omnis disciplina sacrifico praeterquam mos romanus aboleo judico enim prudens vir omnis divinus humanus ius nihil aequus dissolvo religio sum quam ubi non patrius sed externus ritus sacrifico hic tu praedico reor sum ne qui superstitio agito animus vester cum demolio nos bacchanalis discutio nefarius coitus cerno omnis diuus propitius volentibusque is facio qui quia suus numen scelus libido contaminaris indignus fero ex occulo is tenebrae in lux extraho neque patefieri ut impunis sum sed ut vindico et obprimerentur volo senatus quaestio extra ordo de is res ego collega meus mando nos qui ipse nos ago sum impiger exsequor vigiliaris nocturnaris cura per urbs paruus magistratus mando tu quoque aequus sum qui vester munia sum quo quisque locus pono sum qui impero impiger praesto et do opera ne quis fraus noxius periculum aut tumultus orior


Romae principio eius anni, cum de provinciis consulum et praetorum actum est, consulibus Ligures, quia bellum nusquam alibi erat, decreti. praetores C. Decimius Flavus urbanam, P. Cornelius Cethegus inter cives et peregrinos sortiti sunt, C. Sempronius Blaesus Siciliam, Q. Naevius Matho Sardiniam et ut idem quaereret de veneficiis, A. Terentius Varro Hispaniam citeriorem P. Sempronius Longus Hispaniam ulteriorem. de iis duabus provinciis legati per id fere tempus L. Iuventius Thalna et T. Quinctilius Varus venerunt, qui quantum bellum iam profligatum in Hispania esset senatu edocto postularunt simul, ut pro rebus tam prospere gestis diis inmortalibus haberetur honos et ut praetoribus exercitum deportare liceret. supplicatio in biduum decreta est; de legionibus deportandis, cum de consulum praetorumque exercitibus ageretur, rem integram referri iusserunt. paucos post dies consulibus in Ligures binae legiones, quas Ap. Claudius et M. Sempronius habuerant, decretae sunt. de Hispaniensibus exercitibus magna contentio fuit inter novos praetores et amicos absentium, Calpurni Quinctique. utraque causa tribunos plebis, utraque consulem habebat. hi se intercessuros senatus consulto, si deportandos censerent exercitus, denuntiabant; illi, si haec intercessio fieret, nullam rem aliam se decerni passuros. victa postremo absentium gratia est, et senatus consultum factum, ut praetores quattuor milia peditum Romanorum scriberent, trecentos equites, et quinque milia peditum sociorum Latini nominis, quingentos equites, quos secum in Hispaniam portarent. cum eos in legiones quattuor discripsissent, quo plus quam quina milia peditum, treceni equites in singulis legionibus essent, dimitterent, eos primum, qui emerita stipendia haberent, deinde ut cuiusque fortissima opera Calpurnius et Quinctius in proelio uis essent.

roma principium is annus cum de provincia consul et praetor ago sum consul ligur quia bellum nusquam alibi sum decerno praetor que decimus flavus urbanus p cornelius cethegus inter civis et peregrinus sortio sum que sempronius blaesus sicilia q naevius matho sardinia et ut idem quaero de veneficium ab tero varro hispania citer p sempronius longus hispania ulter de is duo provincia legatus per is fere tempus l juventius thalna et t quintilius varus venio qui quantus bellum iam profligo in hispania sum senatus edoceo postulo simul ut pro res tam prosperus gero diuus immortalis habeo honor et ut praetor exercitus deportaris licet supplicatio in biduus decretum sum de legio deporto cum de consul praetor exercitus ago res integer refero jubeo paucus post dies consul in ligur bini legio qui ap claudus et m sempronius habeo decerno sum de hispaniensis exercitus magnus contentio sum inter novi praetor et amicus absentium calpurnius quinctique uter causa tribunus plebs uter consul habeo hic sui intercedo senatus consultum si deporto censeo exercitus denuntio ille si hic intercessio fio nullus res alius sui decerno patior vinco postremo absentium gratia sum et senatus consulo facio ut praetor quattuor mille pedes romanus scribo trecenti eques et quinque mille pedes socius latinum nomen quingenti eques qui sui in hispania porto cum is in legio quattuor discribo quo multus quam quini mille pedes treceni eques in singuli legio sum dimitto is primus qui emereo stipendium habeo deinde ut quisque fortis opus calpurnius et quintius in proelium uolo sum


sub hunc nuntium ex Ligustinis vulgatum litterae ex Hispania mixtam gaudio tristitiam adferentes recitatae sunt. C. Atinius , qui biennio ante praetor in eam provinciam profectus erat, cum Lusitanis in agro Hastensi signis conlatis pugnavit; ad sex milia hostium sunt caesa, ceteri fusi et fugati castrisque exuti. ad oppidum deinde Hastam obpugnandum legiones ducit; id quoque haud multo maiore certamine cepit quam castra, sed, dum incautius subit muros, ictus, ex vulnere post dies paucos moritur. litteris de morte propraetoris recitatis senatus censuit mittendum, qui ad Lunae portum C. Calpurnium praetorem consequeretur nuntiaretque senatum aequum censere, ne sine imperio provincia esset, maturare eum proficisci. quarto die, qui missus erat, Lunam venit; paucis ante diebus Calpurnius profectus erat, et in citeriore Hispania L. Manlius Acidinus , qui eodem tempore quo C. Atinius in provinciam ierat, cum Celtiberis acie conflixit. incerta victoria discessum est, nisi quod Celtiberi castra inde nocte proxima moverunt, Romanis et suos sepeliendi et spolia legendi ex hostibus potestas facta est. paucos post dies maiore coacto exercitu Celtiberi ad Calagurrim oppidum ultro lacessiverunt proelio Romanos. nihil traditur, quae causa numero aucto infirmiores eos fecerit. superati proelio sunt; ad duodecim milia hominum caesa, plus duo capta, et castris Romanus potitur; et nisi successor adventu suo inhibuisset inpetum victoris, subacti Celtiberi forent. novi praetores ambo exercitus in hiberna deduxerunt.

sub hic nuntius ex ligustinus vulgo littera ex hispania misceo gaudium tristitia affero recito sum que atinius qui biennium ante praetor in is provincia proficiscor sum cum lusitanus in ager hastensi signum confero pugno ad sex mille hostis sum caedo ceterus fundo et fugo castra exuo ad oppidum deinde hasta obpugno legio duco is quoque haud multus magnus certamen capio quam castrum sed dum incautus subeo murus iacio ex vulnus post dies paucus morior littera de mors propraetor recitas senatus censeo mitto qui ad luna portus que calpurnius praetor consequor nuntio senatus aequus censeo ne sine imperium provincia sum maturaris is proficisco quartum dies qui mitto sum luna venio paucus ante dies calpurnius proficiscor sum et in citer hispania l manlius acidinus qui idem tempus quo que atinius in provincia eo cum celtiberi acies confligo incertus victoria discedo sum nisi qui celtiberi castrum inde nox propior moveo romanus et suus sepelio et spolium lego ex hostis potestas facio sum paucus post dies magnus cogo exercitus celtiberi ad calagurris oppidum ultro lacesso proelium romanus nihil trado qui causa numerus augeo infirmis is facio supero proelium sum ad duodecim mille homo caedo multus duo capio et castrum romanus potio et nisi successor advenio suus inhibeo impetus victor subigo celtiberi sum nosco praetor ambo exercitus in hibernus deduco


priusquam consules redirent Roman, M. Fulvius proconsul ex Aetolia redit; isque ad aedem Apollinis in senatu cum de rebus in Aetolia Cephalleniaque ab se gestis disseruisset, petit a patribus, ut aequum censerent ob rem publicam bene ac feliciter gestam diis inmortalibus honorem haberi [iuberent], et sibi triumphum decernerent. M. Aburius tribunus plebis, si quid de ea re ante M. Aemili consulis adventum decerneretur, intercessurum se ostendit: eum contradicere velle, proficiscentemque in provinciam ita sibi mandasse, uti ea disceptatio integra in adventum suum servaretur. Fulvium temporis iacturam facere; senatum etiam praesente consule, quod vellet, decreturum. tum Fulvius: si aut simultas M. Aemili secum ignota hominibus esset, aut quam is eas inimicitias inpotenti ac prope regia ira exerceret, tamen non fuisse ferendum, absentem consulem et deorum inmortalium honori obstare et meritum debitumque triumphum morari, imperatorem rebus egregie gestis victoremque exercitum cum praeda et captivis ante portas stare, donec consuli ob hoc ipsum moranti redire Romam libitum esset. verum enimvero, cum sint nobilissimae sibi cum consule inimicitiae, quid ab eo quemquam posse aequi expectare, qui per infrequentiam furtim senatus consultum factum ad aerarium detulerit Ambraciam non videri vi captam, quae aggere ac vineis obpugnata sit, ubi incensis operibus alia de integro facta sint, ubi circa muros supra subterque terram per dies quindecim pugnatum, ubi a prima luce, cum iam transcendisset muros miles, usque ad noctem diu anceps proelium tenuerit, ubi plus tria milia hostium sint caesa. iam de deorum inmortalium inmortalum templis spoliatis in capta urbe qualem calumniam ad pontifices adtulerit? nisi Syracusarum ceterarumque captarum civitatum ornamentis urbem exornari fas fuerit, in Ambracia una capta non valuerit belli ius. se et patres conscriptos orare et ab tribuno petere, ne se superbissimo inimico ludibrio esse sinant. undique omnes alii deprecari tribunum, alii castigare. Tiberi Gracchi collegae plurimum oratio movit: ne suas quidem simultates pro magistratu exercere boni exempli esse; alienarum vero simultatum tribunum plebis cognitorem fieri turpe et indignum collegii eius potestate et sacratis legibus esse. suo quemque iudicio et homines odisse aut diligere et res probare aut inprobare debere, non pendere ex alterius vultu ac nutu nec alieni momentis animi circumagi, adstipularique irato consuli tribunum plebei et, quid privatim M. Aemilius mandaverit, meminisse, tribunatum sibi a populo Romano mandatum oblivisci, et mandatum pro auxilio ac libertate privatorum, non pro consulari regno. ne hoc quidem cernere eum fore, ut memoriae ac posteritati mandetur eiusdem collegii alterum e duobus tribunis plebis suas inimicitias remisisse rei publicae, alterum alienas et mandatas exercuisse. his victus castigationibus tribunus cum templo excessisset, referente Ser. Sulpicio praetore triumphus M. Fulvio est decretus. is cum gratias patribus conscriptis egisset, adiecit ludos magnos se Iovi optimo maximo eo die, quo Ambraciam cepisset, vovisse; in eam rem sibi centum pondo auri a civitatibus conlatum; petere, ut ex ea pecunia, quam in triumpho latam in aerario positurus esset, id aurum secerni iuberent. senatus pontificum collegium consuli iussit, num omne id aurum in ludos consumi necesse esset. cum pontifices negassent ad religionem pertinere, quanta inpensa in ludos fieret, senatus Fulvio, quantum inpenderet, permisit, dum ne summam octoginta milium excederet. triumphare mense Ianuario statuerat; sed cum audisset consulem M. Aemilium litteris M. Aburi tribuni plebis acceptis de remissa intercessione ipsum ad inpediendum triumphum Romam venientem aegrum in via substitisse, ne plus in triumpho certaminum quam in bello haberet, praetulit triumphi diem. triumphavit ante diem decimum kal. Ianuarias de Aetolis et de Cephallenia. aureae coronae centum duodecim pondo ante currum latae sunt, argenti pondo milia octoginta tria, auri pondo ducenta quadraginta tria, tetrachma Attica centum octodecim milia, Philippei nummi duodecim milia quadringenti viginti duo, signa aenea septingenta octoginta quinque, signa marmorea ducenta triginta, arma tela cetera spolia hostium magnus numerus, ad hoc catapultae ballistae tormenta omnis generis; duces aut Aetoli et Cephallenes aut regii ab Antiocho ibi relicti ad viginti septem. multos eo die, priusquam in urbem inveheretur, in circo Flaminio tribunos, praefectos, equites, centuriones, Romanos sociosque, donis militaribus donavit. militibus ex praeda vicenos quinos denarios divisit, duplex centurioni, triplex equiti.

priusquam consul redeo roma m fulvus proconsul ex aetolius redeo eo ad aedes apollo in senatus cum de res in aetolius cephalleniaque ab sui gero disservio peto ab pater ut aequus censeo ob res publicus bene atque feliciter gero diuus immortalis honor habeo iubeo et sui triumphus decerno m aburius tribunus plebs si quis de is res ante m aemilis consul advenio decerno intercedo sui ostendo is contradico volo proficisco in provincia ita sui mando uti is disceptatio integer in advenio suus servo fulvius tempus jacio facio senatus etiam praesens consul qui volo decerno tum fulvus si aut simultas m aemilis sui ignotus homo sum aut quam is is inimicitia impotens atque prope regius ira exerceo tamen non sum fero absum consul et deus immortalis honor obstaris et mereo debeo triumphus moraris imperator res egregius gero victor exercitus cum praeda et captivus ante porta sto donec consul ob hic ipse moror redeo roma libet sum verus enimvero cum sum nobilis sui cum consul inimicitia quis ab is quisquam possum aequum expecto qui per infrequentia furtim senatus consulo facio ad aerarius defero ambracia non video vis capio qui aggero atque vinea obpugno sum ubi incendo opus alius de integer facio sum ubi circa murus supra subter terra per dies quindecim pugno ubi ab primus lux cum iam transcendo murus miles usque ad nox diu anceps proelium teneo ubi multus tres mille hostis sum caedo iam de deus immortalis inmortal templum spolio in capio urbs qual calumnia ad pontifex affero nisi syracusaris ceter captaris civitas ornamentum urbs exornaris fas sum in ambracius unus capio non valeo bellum ius sui et pater conscribo oro et ab tribunus peto ne sui superbus inimicus ludibrium sum sino undique omnis alius deprecor tribunus alius castigaris tiberis gracchus collega multus oratio moveo ne suus quidem simultas pro magistratus exerceo bonus exemplum sum alienaris verus simultas tribunus plebs cognitor fio turpis et indignus collegium is potestas et sacro lex sum suus quisque iudicium et homo odi aut diligo et res probaris aut inprobaris debeo non pendeo ex alter vultus atque nutus neque alienus momentum animus circumago adstipulo irascor consul tribunus plebes et quis privatim m aemilius mando memini tribunatus sui ab populus romanus mando obliviscor et mando pro auxilium atque libertas privator non pro consularis regnum ne hic quidem cerno is sum ut memoria atque posteritas mando idem collegium alter e duo tribunus plebs suus inimicitia remitto res publicus alter alienus et mando exerceo hic vinco castigatio tribunus cum templum excedo refero seruius sulpicius praetor triumphus m fulvius sum decerno is cum gratia pater conscribo ago adiicio ludus magnus sui iuppiter bonus maximus is dies quo ambracia capio voveo in is res sui centum pondo aurum ab civitas confero peto ut ex is pecunia quam in triumphus fero in aerarius pono sum is aurum secerno iubeo senatus pontifex collegium consul iubeo num omnis is aurum in ludus consumo necesse sum cum pontifex nego ad religio pertineo quantus impensa in ludus fio senatus fulvius quantus inpendeo permitto dum ne summa octoginta mille excedo triumpharis mensis januarius statuo sed cum audio consul m aemilius littera m aburi tribunus plebs accipio de remitto intercessio ipse ad inpediendum triumphus roma venio aeger in via substitisse ne multus in triumphus certamen quam in bellum habeo praefero triumphus dies triumpho ante dies decimus kal januarius de aetolus et de cephallenia aureus corona centum duodecim pondo ante currus fero sum argentum pondo mille octoginta tres aurum pondo ducenti quadraginta tres tetradrachmum atticus centum octodecim mille philippeus nummus duodecim mille quadringenti viginti duo signum aeneas septingenti octoginta quinque signum marmoreus ducenti triginta arma telum ceterus spolium hostis magnus numerus ad hic catapulta ballista tormentum omnis genus dux aut aetolus et cephallenes aut regius ab antiochus ibi relinquo ad viginti septem multus is dies priusquam in urbs inveho in circus flaminius tribunus praeficio eques centurio romanus socius donum militaris dono miles ex praeda viceni quini denarius divido duplex centurio triplex equio


M. Claudius Q. Fabius idibus Martiis, quo die consulatum inierunt, de provinciis suis praetorumque rettulerunt. praetores creati erant C. Valerius flamen Dialis, qui et priore anno petierat, et Sp. Postumius Albinus et P. Cornelius Sisenna L. Pupius L. Iulius Cn. Sicinius . consulibus Ligures cum iisdem exercitibus, quos P. Claudius et L. Porcius habuerant, provincia decreta est. Hispaniae extra sortem prioris anni praetoribus cum suis exercitibus servatae. praetores ita sortiri iussi, uti flamini Diali utique altera iuris dicendi Romae provincia esset; peregrinam est sortitus. Sisennae Cornelio urbana, Sp. Postumio Sicilia , L. Pupio Apulia , L. Iulio Gallia , Cn. Sicinio Sardinia evenit. L. Iulius maturare est iussus. Galli Transalpini per saltus ignotae antea viae, ut ante dictum est, in Italiam transgressi oppidum in agro, qui nunc est Aquileiensis, aedificabant. id eos ut prohiberet, quod eius sine bello posset, praetori mandatum est; si armis prohibendi essent, consules certiores faceret; ex his placere alterum adversus Gallos ducere legiones.

m claudus q fabius idus martius quo dies consulatus ineo de provincia suus praetor refero praetor creo sum que valerius flamen dial qui et prior annus peto et spurius postumus albinus et p cornelius sisenna l pupius l iulius cn sicinius consul ligur cum idem exercitus qui p claudus et l porcius habeo provincia decretum sum hispania extra sors prior annus praetor cum suus exercitus servo praetor ita sortior iubeo uti flo dial utique alter ius dico roma provincia sum peregrinus sum sortior sisenna cornelius urbanus spurius postumius sicilia l pupius appulia l julius gallia cn sicinius sardinia evenio l iulius maturaris sum iubeo gallus transalpinus per saltus ignosco antea via ut ante dico sum in italia transgredior oppidum in ager qui nunc sum aquileiensis aedifico is is ut prohibeo qui is sine bellum possum praetor mando sum si arma prohibeo sum consul certus facio ex hic placeo alter adverro galli duco legio


cum adsensu maximae partis est auditus, et locutum omnes pro maiestate magistratus censebant, ut facile adpareret molliter agendo dignitatem suam tenere Romanos non posse. tum Appius suadere se magnopere Achaeis dixit, ut, dum liceret voluntate sua facere, gratiam inirent, ne mox inviti et coacti facerent. haec vox audita quidem cum omnium gemitu est, sed metum iniecit imperata recusandi, id modo petierunt, ut Romani, quae viderentur; de Lacedaemoniis mutarent nec Achaeos religione obstringerent irrita ea, quae iure iurando sanxissent, faciendi. damnatio tantum Arei et Alcibiadis, quae nuper facta erat, sublata est.

cum assensus magnus pars sum audio et loquor omnis pro maiestas magistratus censeo ut facilis appareo mollis ago dignitas suus teneo romanus non possum tum appius suadeo sui magnopere achaeus dico ut dum licet voluntas suus facio gratia ineo ne mox invitus et cogo facio hic vox audio quidem cum omnis gemitus sum sed metus injacio impero recuso is modo peto ut romanus qui video de lacedaemonius muto neque achaeus religio obstringo irrito is qui ius iuro sancio facio damnatio tantus areus et alcibiades qui nuper facio sum tollo sum


supplicatio extremo anno fuit prodigiorum causa, quod sanguine per biduum pluvisse in area Concordiae satis credebant, nuntiatumque erat haud procul Sicilia insulam, quae non ante fuerat, novam editam e mari esse. Hannibalem hoc anno Antias Valerius decessisse est auctor legatis, ad eam rem ad Prusiam missis praeter T Quinctium Flamininum, cuius in ea re celebre est nomen, L. Scipione Asiatico et P. Scipione Nasica .

supplicatio exter annus sum prodigus causa qui sanguis per biduus pluvisse in area concordia satis credo nuntio sum haud procul sicilia insula qui non ante sum novus edo e mare sum hannibal hic annus antius valerius decedo sum auctor legatus ad is res ad prusia mitto praeter t quintius flamininus qui in is res celeber sum nomen l scipio asiaticus et p scipio nasica


dum haec in Macedonia geruntur, consules in provincias profecti. Marcellus nuntium praemisit ad L. Porcium proconsulem, ut ad novum Gallorum oppidum legiones admoveret. advenienti consuli Galli sese dediderunt. duodecim milia armatorum erant, plerique arma ex agris rapta habebant; ea aegre patientibus iis adempta quaeque alia aut populantes agros rapuerant aut secum adtulerant. de his rebus qui quererentur legatos Romam miserunt. introducti in senatum a C. Valerio praetore exposuerunt se superante in Gallia multitudine inopia coactos agri et egestate ad quaerendam sedem Alpes transgressos, quae inculta per solitudines viderent, ibi sine ullius iniuria consedisse; oppidum quoque aedificare coepisse, quod indicium esset nec agro nec urbi ulli vim adlaturos venisse. nuper M. Claudium ad se nuntium misisse bellum se cum iis, ni dederentur, gesturum. se certam etsi non speciosam pacem quam incerta belli praeoptantes dedidisse se prius in fidem quam in potestatem populi Romani. post paucos dies iussos et urbe et agro decedere sese tacitos abire, quo terrarum possent, in animo habuisse. arma deinde sibi et postremo omnia alia, quae ferrent agerentque, adempta. orare se senatum populumque Romanum, ne in se innoxios deditos acerbius quam in hostes saevirent. huic orationi senatus ita responderi iussit: neque illos recte fecisse, cum in Italiam venerint oppidumque in alieno agro nullius Romani magistratus, qui ei provinciae praeesset, permissu aedificare conati sint, neque senatui placere deditos spoliari. itaque se cum iis legatos ad consulem missuros, qui, si redeant, unde venerint, omnia iis sua reddi iubeant, quique protinus eant trans Alpes et denuntient Gallicis populis, multitudinem suam domi contineant: Alpes prope inexsuperabilem finem in medio esse; non utique iis melius fore, qui eas primi pervias fecissent. legati missi L. Furius Purpurio Q. Minucius L. Manlius Acidinus . Galli redditis omnibus, quae sine cuiusquam iniuria habebant, Italia excesserunt. legatis Romanis Transalpini populi benigne responderunt. seniores eorum nimiam lenitatem populi Romani castigarunt, quod eos homines, qui gentis iniussu profecti occupare agrum imperii Romani et in alieno solo aedificare oppidum conati sint, inpunitos dimiserint; debuisse gravem temeritatis mercedem statui; quod vero etiam sua reddiderint, vereri, ne tanta indulgentia plures ad talia audenda inpellantur. et exceperunt et prosecuti cum donis legatos sunt.

dum hic in macedonius gero consul in provincia proficiscor marcellus nuntius praemitto ad l porcius proconsulis ut ad novus gallus oppidum legio admoveo advenio consul gallus sui dedo duodecim mille armator sum plerusque arma ex ager rapio habeo is aeger patior is adimo quisque alius aut populo ager rapio aut sui affero de hic res qui queror legatus roma mitto introduco in senatus ab que valerius praetor expono sui supero in gallia multitudo inopia cogo ager et egestas ad quaero sedes alpis transgredior qui incultus per solitudo video ibi sine ullus iniuria consido oppidum quoque aedificaris coepio qui indicium sum neque ager neque urbs ullus vis affero venio nuper m claudius ad sui nuntius mitto bellum sui cum is ni dedo gero sui certus etsi non speciosus pax quam incertus bellum praeopto dedo sui prior in fides quam in potestas populus romanus post paucus dies iubeo et urbs et ager decedo sui taceo abeo quo terra possum in animus habeo arma deinde sui et postremo omnis alius qui fero ago adimo oro sui senatus populus romanus ne in sui innoxius dedo acerbus quam in hostis saevio hic oratio senatus ita respondeo iubeo neque ille rectus facio cum in italia venio oppidum in alienus ager nullus romanus magistratus qui is provincia praesum permitto aedificaris conor sum neque senatus placeo dedo spolio itaque sui cum is legatus ad consul mitto qui si redeo unde venio omnis is suus reddo jubeo quisque protinus eo trans alpis et denuntio gallicus populus multitudo suus domus contineo alpis prope inexsuperabilis finis in medium sum non utique is bonus sum qui is primus pervius facio legatus mitto l furius purpurio q minucius l manlius acidinus gallus reddo omnis qui sine quisquam iniuria habeo italia excedo legatus romanus transalpinus populus benignus respondeo senex is nimius lenitas populus romanus castigo qui is homo qui gens injussus proficiscor occuparis ager imperium romanus et in alienus solum aedificaris oppidum conor sum impunis dimitto debeo gravis temeritas merces statuo qui verus etiam suus reddo vereor ne tantus indulgeo multus ad talis audeo inpello et excipio et prosequor cum donum legatus sum


in equitatu recognoscendo L. Scipioni Asiageni ademptus equus. in censibus quoque accipiendis tristis et aspera in omnes ordines censura fuit. ornamenta et vestem muliebrem et vehicula, quae pluris quam quindecim milium aeris essent, deciens pluris in censum referre iuratores iussi; item mancipia minora annis viginti, quae post proximum lustrum decem milibus aeris aut pluris eo venissent, uti ea quoque deciens tanto pluris, quam quanti essent, aestimarentur, et his rebus omnibus terni in milia aeris adtribuerentur. aquam publicam omnem in privatum aedificium aut agrum fluentem ademerunt et, quae in loca publica inaedificata inmolitave privati habebant, intra dies triginta demoliti sunt. opera deinde facienda ex decreta in eam rem pecunia, lacus sternendos lapide detergendasque, qua opus esset, cloacas, in Aventino et in aliis partibus, qua nondum erant, faciendas locaverunt. et separatim Flaccus molem ad Neptunias aquas, ut iter populo esset, et viam per Formianum montem, Cato atria duo, Maenium et Titium, in lautumiis et quattor tabernas in publicum emit, basilicamque ibi fecit, quae Porcia adpellata est. et vectigalia summis pretiis, ultro tributa infimis locaverunt. quas locationes cum senatus precibus et lacrimis victus publicanorum induci et de integro locari iussisset, censores edicto submotis ab hasta, qui ludificati priorem locationem erant, omnia eadem paululum inminutis pretiis locaverunt. nobilis censura fuit simultatiumque plena, quae M. Porcium , cui acerbitas ea adsignabantur, per omnem vitam exercuerunt.

in equitatus recognosco l scipio asiageni adimo equus in census quoque accipio tristis et asper in omnis ordo censeo sum ornamentum et vestis muliebris et vehiculum qui multus quam quindecim mille aer sum decies multus in census refero iurator iubeo item mancipium parvus annus viginti qui post propior lustrum decem mille aer aut multus is venio uti is quoque decies tantus multus quam quantus sum aestimo et hic res omnis terni in mille aer adtribuo aqua publicus omnis in privo aedificium aut ager fluo adimo et qui in locum publicus inaedifico inmolitave privo habeo intra dies triginta demolio sum opus deinde facio ex decretum in is res pecunia lacus sterno lapis detergeo qui opus sum cloaca in aventinus et in alius pars qui nondum sum facio loco et separatim flaccus moles ad neptunius aqua ut iter populus sum et via per formiani mons cato atrium duo maenius et titius in lautumiae et quattuor taberna in publicus emo basilica ibi facio qui porcius appello sum et vectigalis summus pretium ultro tribuo infimus loco qui locatio cum senatus prex et lacrima vinco publicanus induco et de integer loco iubeo censor edictum submoveo ab hasta qui ludifico prior locatio sum omnis idem paululum imminutus pretium loco nobilis censeo sum simultas plenus qui m porcius qui acerbitas is adsigno per omnis vita exerceo


secundum comitia censorum consules praetoresque in provincias profecti praeter Q. Naevium , quem quattuor non minus menses, priusquam in Sardiniam iret, quaestiones veneficii, quarum magnam partem extra urbem per municipia conciliabulaque habuit, quia ita aptius visum erat, tenuerunt. si Antiati Valerio credere libet, ad duo milia hominum damnavit. et L. Postumius praetor, cui Tarentum provincia evenerat, magnas pastorum coniurationes vindicavit et reliquias Bacchanalium quaestionis cum cura exsecutus est. multos, qui aut citati non adfuerant aut vades deseruerant, in ea regione Italiae latentes partim noxios iudicavit, partim comprehensos Romam ad senatum misit. in carcerem omnes a P. Cornelio coniecti sunt.

secundus comitium censor consul praetor in provincia proficiscor praeter q naevius qui quattuor non paruus mensis priusquam in sardinia eo quaestio veneficium qui magnus pars extra urbs per municipium conciliabulum habeo quia ita aptus video sum teneo si antias valerius credo libet ad duo mille homo damno et l postumus praetor qui tarentus provincia evenio magnus pastor coniuratio vindico et reliquiae bacchanalis quaestio cum cura exsequor sum multus qui aut citas non adsum aut vado desero in is regio italia lateo pars noxius judico pars comprehendo roma ad senatus mitto in carcer omnis ab p cornelius conicio sum