Ab urbe condita, books 1-5 - 4

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


cum trepidam ciuitatem praeconibus per uicos dimissis dictator ad contionem aduocatam increpuit quod animos ex tam leuibus momentis fortunae suspensos gererent ut parua iactura accepta, quae ipsa non uirtute hostium nec ignauia Romani exercitus sed discordia imperatorum accepta sit, Ueientem hostem sexiens uictum pertimescant Fidenasque prope saepius captas quam oppugnatas. eosdem et Romanos et hostes esse qui per tot saecula fuerint; eosdem animos, easdem corporis uires, eadem arma gerere. se quoque eundem dictatorem Mam. Aemilium esse qui antea Ueientium Fidenatiumque adiunctis Faliscis ad Nomentum exercitus fuderit, et magistrum equitum A. Cornelium eundem in acie fore qui priore bello tribunus militum, Larte Tolumnio rege Ueientium in conspectu duorum exercituum occiso, spolia opima Iouis Feretrii templo intulerit. proinde memores secum triumphos, secum spolia, secum uictoriam esse, cum hostibus scelus legatorum contra ius gentium interfectorum, caedem in pace Fidenatium colonorum, indutias ruptas, septimam infelicem defectionem, arma caperent. simul castra castris coniunxissent, satis confidere nec sceleratissimis hostibus diuturnum ex ignominia exercitus Romani gaudium fore, et populum Romanum intellecturum quanto melius de re publica meriti sint qui se dictatorem tertium dixerint quam qui ob ereptum censurae regnum labem secundae dictaturae suae imposuerint. uotis deinde nuncupatis profectus mille et quingentos passus citra Fidenas castra locat, dextra montibus, laeua Tiberi amne saeptus. T. Quinctium Poenum legatum occupare montes iubet occultumque id iugum capere, quod ab tergo hostibus foret. ipse postero die cum Etrusci pleni animorum ab pristini diei meliore occasione quam pugna in aciem processissent, cunctatus parumper dum speculatores referrent Quinctium euasisse in iugum propinquum arci Fidenarum, signa profert peditumque aciem instructam pleno gradu in hostem inducit; magistro equitum praecipit ne iniussu pugnam incipiat: se cum opus sit equestri auxilio signum daturum; tum ut memor regiae pugnae, memor opimi doni Romulique ac Iouis Feretri rem gereret. legiones impetu ingenti confligunt. Romanus odio accensus impium Fidenatem, praedonem Ueientem, ruptores indutiarum, cruentos legatorum infanda caede, respersos sanguine colonorum suorum, perfidos socios, imbelles hostes compellans, factis simul dictisque odium explet.

cum trepidus ciuitas praeco per vicus dimitto dictator ad contio advoco increpo qui animus ex tam leuis momentum fortuna suspendo gero ut paruus iactura accipio qui ipse non uirtus hostis neque ignauia romanus exercitus sed discordia imperator accipio sum veiens hostis sexiens uictus pertimesco fidena prope saepis capio quam oppugno idem et romanus et hostis sum qui per tot saeculum sum idem animus idem corpus uis idem arma gero sui quoque idem dictator mam aemilius sum qui antea veiens fidenates adjungo faliscus ad nomentum exercitus fundo et magister eques ab cornelius idem in acies sum qui prior bellum tribunus miles larte tolumnius rex veiens in conspectus duo exercitus occido spolium opimus iuppiter feretrius templum infero proinde memor sui triumphus sui spolium sui uictoria sum cum hostis scelus legatus contra ius gens interfector caedes in pax fidenates colonus indutiae rumpo septimus infelix defectio arma capio simul castrum castrum conjungo satis confido neque scelero hostis diuturnus ex ignominia exercitus romanus gaudium sum et populus romanus intellego quantus bonus de res publicus mereo sum qui sui dictator tertius dico quam qui ob eripio censeo regnum labo secundus dicto suus impono uotum deinde nuncupo proficiscor mille et quingenti patior citer fidena castrum loco dextera mons laeuus tiberis amnis saepio t quintius poenus legatus occuparis mons iubeo occulo is iugum capio qui ab tergum hostis sum ipse posterus dies cum etruscus plenus animus ab pristinus dies bonus occasio quam pugno in acies procedo cunctor parumper dum speculator refero quintius evado in iugum propinquus arx fidenaris signum profero pedes acies instruo plenus gradus in hostis induco magister eques praecipio ne injussus pugna incipio sui cum opus sum equester auxilium signum do tum ut memor regia pugna memor opimus donum romulus atque iuppiter feretrius res gero legio impetus ingens confligo romanus odium accendo impius fidenatem praedo veiens ruptor indutiaris cruentus legatus infer caedes respergo sanguis colonus suus perfidus socius imbellis hostis compello facio simul dico odium expleo


concusserat primo statim congressu hostem cum repente patefactis Fidenarum portis noua erumpit acies, inaudita ante id tempus inuisitataque. ignibus armata ingens multitudo facibusque ardentibus tota conlucens, uelut fanatico instincta cursu in hostem ruit, formaque insolitae pugnae Romanos parumper exterruit. tum dictator, magistro equitum equitibusque, tum ex montibus Quinctio accito, proelium ciens ipse in sinistrum cornu, quod, incendio similius quam proelio, territum cesserat flammis, accurrit claraque uoce 'fumone uicti' inquit, 'uelut examen apum, loco uestro exacti inermi cedetis hosti? non ferro exstinguitis ignes? non faces has ipsas pro se quisque, si igni, non telis pugnandum est, ereptas ultro infertis? agite, nominis Romani ac uirtutis patrum uestraeque memores uertite incendium hoc in hostium urbem, et suis flammis delete Fidenas, quas uestris beneficiis placare non potuistis. legatorum hoc uos uestrorum colonorumque sanguis uastatique fines monent.' ad imperium dictatoris mota cuncta acies. faces partim emissae excipiuntur, partim ui eripiuntur: utraque acies armatur igni. magister equitum et ipse nouat pugnam equestrem; frenos ut detrahant equis imperat, et ipse princeps calcaribus subditis euectus effreno equo in medios ignes infertur, et alii concitati equi libero cursu ferunt equitem in hostem. puluis elatus mixtusque fumo lucem ex oculis uirorum equorumque aufert. ea quae militem terruerat species nihil terruit equos; ruinae igitur similem stragem eques quacumque peruaserat dedit. clamor deinde accidit nouus; qui cum utramque mirabundam in se aciem uertisset, dictator exclamat Quinctium legatum et suos ab tergo hostem adortos; ipse redintegrato clamore infert acrius signa. cum duae acies, duo diuersa proelia circumuentos Etruscos et a fronte et ab tergo urgerent, neque in castra retro neque in montes, unde se nouus hostis obiecerat, iter fugae esset, et equitem passim liberi frenis distulissent equi, Ueientium maxima pars Tiberim effusi petunt, Fidenatium qui supersunt ad urbem Fidenas tendunt. infert pauidos fuga in mediam caedem; obtruncantur in ripis; alios in aquam compulsos gurgites ferunt; etiam peritos nandi lassitudo et uolnera et pauor degrauant; pauci ex multis tranant. alterum agmen fertur per castra in urbem. eadem et Romanos sequentes impetus rapit, Quinctium maxime et cum eo degressos modo de montibus, recentissimum ad laborem militem, quia ultimo proelio aduenerat.

concutio primus statim congredior hostis cum repens patefacio fidenaris porta nouus erumpo acies inaudio ante is tempus invisitatus ignis armo ingens multitudo fax ardeo totus colluceo uelut fanaticus instinguo cursus in hostis ruo formo insolitus pugna romanus parumper exterreo tum dictator magister eques eques tum ex mons quintius accio proelium cieo ipse in sinister cornu qui incendium similis quam proelium terreo cedo flamma accurro clarus uox fumo vinco inquam uelut examen apum locus uester exigo inermis cedo hostis non ferrum exstinguo ignis non fax hic ipse pro sui quisque si ignis non telum pugno sum eripio ultro infero ago nomen romanus atque uirtus pater vester memor verto incendium hic in hostis urbs et suus flamma deleo fidena qui uester beneficium placo non possum legatus hic tu vester colonus sanguis vasto finis moneo ad imperium dictator moueo cunctus acies fax pars emitto excipio pars uis eripio uter acies armo ignis magister eques et ipse novo pugna equester freni ut detraho equus impero et ipse princeps calcaris subdo eveho effreno equus in medius ignis infero et alius concitas equus liber cursus fero eques in hostis puluis effero misceo fumus lux ex oculus uir equus aufero is qui miles terreo species nihil terreo equus ruina igitur similis strages eques quicumque pervado do clamor deinde accido nouus qui cum uter mirabundus in sui acies uerto dictator exclamo quintius legatus et suus ab tergum hostis adorior ipse redintegro clamor infero acer signum cum duo acies duo diuerto proelio circumvenio etrusci et ab frons et ab tergum urgeo neque in castrum retro neque in mons unde sui nouus hostis objacio iter fuga sum et eques passim liber frenum differo equus veiens maximus pars tiberis effundo peto fidenates qui supersum ad urbs fidena tendo infero pavidus fuga in medius caedes obtrunco in ripa alius in aqua compello gurges fero etiam pereo no lassitudo et vulnero et pavor degravo paucus ex multus trano alter agmen fero per castrum in urbs idem et romanus sequor impetus rapio quintius magnus et cum is degredior modo de mons recens ad labor miles quia ultimo proelium advenio


dum haec Romae geruntur, legati ab Ardea ueniunt, pro ueterrima societate renouataque foedere recenti auxilium prope euersae urbi implorantes. frui namque pace optimo consilio cum populo Romano seruata per intestina arma non licuit; quorum causa atque initium traditur ex certamine factionum ortum, quae fuerunt eruntque pluribus populis exitio quam bella externa, quam fames morbiue quaeque alia in deum iras uelut ultima publicorum malorum uertunt. uirginem plebeii generis maxime forma notam <duo> petiere iuuenes, alter uirgini genere par, tutoribus fretus, qui et ipsi eiusdem corporis erant, nobilis alter, nulla re praeterquam forma captus. adiuuabant eum optumatium studia, per quae in domum quoque puellae certamen partium penetrauit. nobilis superior iudicio matris esse, quae quam splendidissimis nuptiis iungi puellam uolebat: tutores in ea quoque re partium memores ad suum tendere. cum res peragi intra parietes nequisset, uentum in ius est. postulatu audito matris tutorumque, magistratus secundum parentis arbitrium dant ius nuptiarum. sed uis potentior fuit; namque tutores, inter suae partis homines de iniuria decreti palam in foro contionati, manu facta uirginem ex domo matris rapiunt; aduersus quos infestior coorta optumatium acies sequitur accensum iniuria iuuenem. fit proelium atrox. pulsa plebs, nihil Romanae plebi similis, armata ex urbe profecta, colle quodam capto, in agros optumatium cum ferro ignique excursiones facit; urbem quoque, omni etiam expertium ante certaminis multitudine opificum ad spem praedae euocata, obsidere parat; nec ulla species cladesque belli abest, uelut contacta ciuitate rabie duorum iuuenum funestas nuptias ex occasu patriae petentium. parum parti utrique domi armorum bellique est uisum; optumates Romanos ad auxilium urbis obsessae, plebs ad expugnandam secum Ardeam Uolscos exciuere. priores Uolsci duce Aequo Cluilio Ardeam uenere et moenibus hostium uallum obiecere. quod ubi Romam est nuntiatum, extemplo M. Geganius consul cum exercitu profectus tria milia passuum ab hoste locum castris cepit, praecipitique iam die curare corpora milites iubet. quarta deinde uigilia signa profert; coeptumque opus adeo adproperatum est, ut sole orto Uolsci firmiore se munimento ab Romanis circumuallatos quam a se urbem uiderent; et alia parte consul muro Ardeae brachium iniunxerat, qua ex oppido sui commeare possent.

dum hic roma gero legatus ab ardea uenio pro vetus societas renovo foedus recens auxilium prope everro urbs imploro fruor namque pax bonus consilium cum populus romanus seruata per intestinum arma non licet qui causa atque initium trado ex certamen factio orior qui sum sum multus populus exitium quam bellum externus quam fames morbus quisque alius in deus ira uelut ulter publicus malus verto uirgo plebeius genus magnus forma nota duo peto iuuenis alter uirgo genus par tutor fretus qui et ipse idem corpus sum nobilis alter nullus res praeterquam forma capio adjuvo is optumatium studium per qui in domus quoque puella certamen pars penetro nobilis superus iudicium mater sum qui quam splendidus nuptiae jungo puella uolo tutor in is quoque res pars memor ad suus tendo cum res perago intra paries nequeo uenio in ius sum postulo audio mater tueor magistratus secundus parens arbitrium do ius nuptiae sed uolo possum sum namque tutor inter suus pars homo de iniuria decerno palam in forum contionor manus facio uirgo ex domus mater rapio aduersus qui infestus coorior optumatium acies sequor accendo iniuria iuuenis fio proelium atrox pello plebs nihil romanus plebs similis armo ex urbs proficio collis quidam capio in ager optumatium cum ferrum ignis excursio facio urbs quoque omnis etiam expers ante certamen multitudo opifex ad spes praeda evoco obsido paro neque ullus species clades bellum absum uelut contingo ciuitas rabies duo iuuenis funestus nuptiae ex occasus patria peto parum pario uterque domus armus bellus sum uideo optumates romanus ad auxilium urbs obsedeo plebs ad expugno sui ardea volsci excio prior volscus dux aequus cluilius ardea uenio et moenia hostis valles objacio qui ubi roma sum nuntio extemplo m geganius consul cum exercitus proficiscor tres mille passus ab hostis locus castrum capio praeceps iam dies curo corpus miles iubeo quartus deinde uigilia signum profero coepio opus adeo appropero sum ut sol orior volscus firmus sui munimentum ab romanus circumvallo quam ab sui urbs video et alius pars consul murus ardea bracchium injungo qui ex oppidum suus commearis possum


haec omnia celeritate ingenti acta; relictoque Cn. Iulio consule ad praesidium urbis et L. Iulio magistro equitum ad subita belli ministeria, ne qua res qua eguissent in castris moraretur, dictator, praeeunte A. Cornelio pontifice maximo, ludos magnos tumultus causa uouit, profectusque ab urbe, diuiso cum Quinctio consule exercitu, ad hostes peruenit. sicut bina castra hostium paruo inter se spatio distantia uiderant, ipsi quoque mille ferme passus ab hoste dictator Tusculo, consul Lanuuio propiorem locum castris ceperunt. ita quattuor exercitus, totidem munimenta planitiem in medio non paruis modo excursionibus ad proelia, sed uel ad explicandas utrimque acies satis patentem habebant. nec ex quo castris castra conlata sunt cessatum a leuibus proeliis est, facile patiente dictatore conferendo uires spem uniuersae uictoriae temptato paulatim euentu certaminum suos praecipere. itaque hostes nulla in proelio iusto relicta spe, noctu adorti castra consulis rem in casum ancipitis euentus committunt. clamor subito ortus non consulis modo uigiles, exercitum deinde omnem, sed dictatorem quoque ex somno exciuit. ubi praesenti ope res egebant, consul nec animo defecit nec consilio: pars militum portarum stationes firmat, pars corona uallum cingunt. in alteris apud dictatorem castris quo minus tumultus est, eo plus animaduertitur quid opus facto sit. missum extemplo ad castra subsidium, cui Sp. Postumius Albus legatus praeficitur: ipse parte copiarum paruo circuitu locum maxime secretum ab tumultu petit, unde ex necopinato auersum hostem inuadat. Q. Sulpicium legatum praeficit castris; M. Fabio legato adsignat equites, nec ante lucem mouere iubet manum inter nocturnos tumultus moderatu difficilem. omnia quae uel alius imperator prudens et impiger in tali re praeciperet ageretque, praecipit ordine atque agit: illud eximium consilii animique specimen et neutiquam uolgatae laudis, quod ultro ad oppugnanda castra hostium, unde maiore agmine profectos exploratum fuerat, M. Geganium cum cohortibus delectis misit. qui postquam intentos homines in euentum periculi alieni, pro se incautos neglectis uigiliis stationibusque est adortus, prius paene cepit castra quam oppugnari hostes satis scirent. inde fumo, ut conuenerat, datum signum ubi conspectum ab dictatore est, exclamat capta hostium castra nuntiarique passim iubet.

hic omnis celeritas ingens ago relinquo cn julius consul ad praesidium urbs et l julius magister eques ad subeo bellum ministerium ne qui res qui egeo in castrum moror dictator praeeo ab cornelius pontifex maximus ludus magnus tumultus causa uoueo proficio ab urbs divido cum quintius consul exercitus ad hostis peruenio sicut bini castrum hostis parvus inter sui spatium disto video ipse quoque mille ferme patior ab hostis dictator tusculus consul lanuvium propiorem locus castrum capio ita quattuor exercitus totidem munimentum planitiem in medium non paruus modo excursio ad proelio sed uel ad explico utrimque acies satis pateo habeo neque ex quo castrum castrum confero sum cesso ab leuis proelium sum facilis patior dictator confero uis spes universus uictoria tento paulatim euentus certamen suus praecipio itaque hostis nullus in proelium justus relinquo spes nox adorior castrum consul res in casus anceps euentus committo clamor subeo ortus non consul modo uigil exercitus deinde omnis sed dictator quoque ex somnus excio ubi praesens ops res egeo consul neque animus deficio neque consilium pars miles portaris statio firmo pars corona valles cingo in alter apud dictator castrum quo paruus tumultus sum is multus animaduertitur quis opus facio sum mitto extemplo ad castrum subsidium qui spurius postumus albus legatus praeficio ipse pars copia parvus circuitus locus magnus secerno ab tumultus peto unde ex necopinatus averto hostis invado q sulpicius legatus praeficio castrum m fabius legatus adsigno eques neque ante lux moueo iubeo manus inter nocturnus tumultus modero difficilis omnis qui uel alius imperator prudens et impiger in talis res praecipio ago praecipio ordo atque ago ille eximius consilium animus specimen et neutiquam vulgo laus qui ultro ad oppugno castrum hostis unde magnus agmen proficio exploro sum m geganium cum cohors deligo mitto qui postquam intendo homo in euentum periculum alienus pro sui incautus neglego uigilia statio sum adorior prior paene capio castrum quam oppugnaris hostis satis scio inde fumus ut convenio do signum ubi conspectus ab dictator sum exclamo capio hostis castrum nuntio passim iubeo


annum modestia tribunorum quietum excepti tribunus plebis L. Icilius , Q. Fabio Ambusto C. Furio Paculo consulibus. is cum principio statim anni, uelut pensum nominis familiaeque, seditiones agrariis legibus promulgandis cieret, pestilentia coorta, minacior tamen quam perniciosior, cogitationes hominum a foro certaminibusque publicis ad domum curamque corporum nutriendorum auertit; minusque eam damnosam fuisse quam seditio futura fuerit credunt. defuncta ciuitate plurimorum morbis, perpaucis funeribus, pestilentem annum inopia frugum, neglecto cultu agrorum, ut plerumque fit, excepit, M. Papirio Atratino C. Nautio Rutulo consulibus. iam fames quam pestilentia tristior erat, ni, dimissis circa omnes populos legatis qui Etruscum mare quique Tiberim accolunt ad frumentum mercandum, annonae foret subuentum. superbe ab Samnitibus qui Capuam habebant Cumasque legati prohibiti commercio sunt, contra ea benigne ab Siculorum tyrannis adiuti; maximos commeatus summo Etruriae studio Tiberis deuexit. solitudinem in ciuitate aegra experti consules sunt, cum in legationes non plus singulis senatoribus inuenientes coacti sunt binos equites adicere. praeterquam ab morbo annonaque nihil eo biennio intestini externiue incommodi fuit. at ubi eae sollicitudines discessere, omnia, quibus turbari solita erat ciuitas, domi discordia, foris bellum exortum.

annus modestia tribunus quiesco excipio tribunus plebs l icilius q fabius amburo que furius paculo consul is cum principium statim annus uelut pendo nomen familia seditio agrarius lex promulgo cieo pestilentia coorior minax tamen quam perniciosus cogitatio homo ab forum certamen publicus ad domus cura corpus nutrio averto parvus is damnosus sum quam seditio sum sum credo defungor ciuitas multus morbus perpaucus funus pestilens annus inopia frugum neglego cultus ager ut plerusque fio excipio m papirius atratinus que nautius rutulus consul iam fames quam pestilentia tristis sum ni dimitto circa omnis populus legatus qui etruscus mare quisque tiberis accolo ad frumentum mercor annona sum subvenio superbus ab samnites qui capua habeo cumae legatus prohibeo commercium sum contra is benignus ab siculus tyrannus adjuvo magnus commeatus superus etruria studium tiberis deveho solitudo in ciuitas aeger experior consul sum cum in legatio non multus singuli senator invenio cogo sum bini eques adicio praeterquam ab morbus annona nihil is biennium intestinus externus incommodus sum at ubi is sollicitudo discedo omnis qui turbaris soleo sum ciuitas domus discordia foris bellum exortus


tumultus causa fuit, quem ab Aequis et Uolscis Latini atque Hernici nuntiarant. T. Quinctius L. f. Cincinnatus —eidem et Poeno cognomen additur—et Cn. Iulius Mento consules facti; nec ultra terror belli est dilatus. lege sacrata, quae maxima apud eos uis cogendae militiae erat, dilectu habito, utrimque ualidi exercitus profecti in Algidum conuenere, ibique seorsum Aequi, seorsum Uolsci castra communiuere, intentiorque quam unquam ante muniendi exercendique militem cura ducibus erat. eo plus nuntii terroris Romam attulere. senatui dictatorem dici placuit, quia etsi saepe uicti populi maiore tamen conatu quam alias unquam rebellarant; et aliquantum Romanae iuuentutis morbo absumptum erat. ante omnia prauitas consulum discordiaque inter ipsos et certamina in consiliis omnibus terrebant. sunt qui male pugnatum ab his consulibus in Algido auctores sint eamque causam dictatoris creandi fuisse. illud satis constat ad alia discordes in uno aduersus patrum uoluntatem consensisse ne dicerent dictatorem, donec cum alia aliis terribiliora adferrentur nec in auctoritate senatus consules essent, Q. Seruilius Priscus , summis honoribus egregie usus, 'uos' inquit, 'tribuni plebis, quoniam ad extrema uentum est, senatus appellat ut in tanto discrimine rei publicae dictatorem dicere consules pro potestate uestra cogatis.' qua uoce audita occasionem oblatam rati tribuni augendae potestatis secedunt proque collegio pronuntiant placere consules senatui dicto audientes esse; si aduersus consensum amplissimi ordinis ultra tendant, in uincla se duci eos iussuros. consules ab tribunis quam ab senatu uinci maluerunt, proditum a patribus summi imperii ius datumque sub iugum tribuniciae potestati consulatum memorantes, si quidem cogi aliquid pro potestate ab tribuno consules et—quo quid ulterius priuato timendum foret?—in uincla etiam duci possent. sors ut dictatorem diceret—nam ne id quidem inter collegas conuenerat— T. Quinctio euenit. is A. Postumium Tubertum , socerum suum, seuerissimi imperii uirum, dictatorem dixit; ab eo L. Iulius magister equitum est dictus. dilectus simul edicitur et iustitium, neque aliud tota urbe agi quam bellum apparari. cognitio uacantium militiae munere post bellum differtur; ita dubii quoque inclinant ad nomina danda. et Hernicis Latinisque milites imperati; utrimque enixe oboeditum dictatori est.

tumultus causa sum qui ab aequi et volscus latinum atque hernicus nuntio t quintius l f cincinnatus idem et poenus cognomen addo et cn iulius mento consul facio neque ultra terror bellum sum differo lex sacro qui maximus apud is uolo cogo militia sum delectus habeo utrimque validus exercitus proficiscor in algidus conuenio ibi seorsus aequum seorsus volscus castrum communio intendo quam umquam ante munio exerceo miles cura dux sum is multus nuntius terror roma affero senatus dictator dico placeo quia etsi saepe vinco populus magnus tamen conatus quam alius umquam rebello et aliquantus romanus iuuentus morbus absumo sum ante omnis pravitas consul discordia inter ipse et certamen in consilium omnis terreo sum qui malus pugno ab hic consul in algidus auctor sum eo causa dictator creo sum ille satis consto ad alius discors in unus aduersus pater uoluntas consentio ne dico dictator donec cum alius alius terribilis affero neque in auctoritas senatus consul sum q seruilius priscus summus honor egregius utor tu inquam tribunus plebs quoniam ad exter uenio sum senatus appello ut in tantus discrimen res publicus dictator dico consul pro potestas uester cogo qui uox audio occasio offertor reor tribunus augeo potestas secedo pro collegium pronuntio placeo consul senatus dico audio sum si aduersus consensus amplus ordo ultra tendo in uinculum sui duco is jubeo consul ab tribunus quam ab senatus vinco malo prodeo ab pater superus imperium ius do sub iugum tribunicius potestas consulatus memoro si quidem cogo aliquis pro potestas ab tribunus consul et quo quis ultra priuo timeo sum in uinculum etiam duco possum sors ut dictator dico nam ne is quidem inter collega convenio t quintius euenio is ab postumius tubertus socer suus severus imperium uir dictator dico ab is l iulius magister eques sum dico delectus simul edico et justitium neque alius totus urbs ago quam bellum appararis cognitio vaco militia munus post bellum differo ita dubius quoque inclino ad nomen do et hernicus latinum miles impero utrimque enitor oboedio dictator sum


turbatores uolgi erant Sp. Maecilius quartum et <M.> Metilius tertium tribuni plebis, ambo absentes creati. ei cum rogationem promulgassent ut ager ex hostibus captus uiritim diuideretur, magnaeque partis nobilium eo plebiscito publicarentur fortunae—nec enim ferme quicquam agri, ut in urbe alieno solo posita, non armis partum erat, nec quod uenisset adsignatumue publice esset praeterquam plebs habebat—, atrox plebi patribusque propositum uidebatur certamen. nec tribuni militum, nunc in senatu, nunc [in] conciliis priuatis principum cogendis, uiam consilii inueniebant, cum Ap. Claudius , nepos eius qui decemuir legibus scribendis fuerat, minimus natu ex patrum concilio, dicitur dixisse uetus se ac familiare consilium domo adferre; proauum enim suum Ap. Claudium ostendisse patribus uiam unam dissoluendae tribuniciae potestatis per collegarum intercessionem. facile homines nouos auctoritate principum de sententia deduci, si temporum interdum potius quam maiestatis memor adhibeatur oratio. pro fortuna illis animos esse; ubi uideant collegas principes agendae rei gratiam omnem ad plebem praeoccupasse nec locum in ea relictum sibi, haud grauate acclinaturos se ad causam senatus, per quam cum uniuerso ordini, tum primoribus se patrum concilient. adprobantibus cunctis et ante omnes Q. Seruilio Prisco , quod non degenerasset ab stirpe Claudia, conlaudante iuuenem, negotium datur ut quos quisque posset ex collegio tribunorum ad intercessionem perlicerent. misso senatu, prensantur ab principibus tribuni. suadendo monendo pollicendoque, gratum id singulis priuatim, gratum uniuerso senatui fore, sex ad intercessionem comparauere. posteroque die cum ex composito relatum ad senatum esset de seditione quam Maecilius Metiliusque largitione pessimi exempli concirent, eae orationes a primoribus patrum habitae sunt ut pro se quisque iam nec consilium sibi suppetere diceret, nec se ullam opem cernere aliam usquam praeterquam in tribunicio auxilio; in eius potestatis fidem circumuentam rem publicam, tamquam priuatum inopem, confugere; praeclarum ipsis potestatique esse, non ad uexandum senatum discordiamque ordinum mouendam plus in tribunatu uirium esse quam ad resistendum improbis collegis. fremitus deinde uniuersi senatus ortus, cum ex omnibus patribus curiae tribuni appellarentur. tum silentio facto ii qui praeparati erant gratia principum, quam rogationem a collegis promulgatam senatus censeat dissoluendae rei publicae esse, ei se intercessuros ostendunt. gratiae intercessoribus ab senatu actae. latores rogationis contione aduocata proditores plebis commodorum ac seruos consularium appellantes aliaque truci oratione in collegas inuecti, actionem deposuere.

turbator uulgus sum spurius maecilius quartus et m metilius tertius tribunus plebs ambo absum creo is cum rogatio promulgo ut ager ex hostis capio uiritim divido magnus pars nobilis is plebiscito publico fortuna neque enim ferme quisquam ager ut in urbs alienus solum pono non arma pario sum neque qui uenio adsigno publicus sum praeterquam plebs habeo atrox plebs pater propono uideo certamen neque tribunus miles nunc in senatus nunc in concilium priuo princeps cogo uia consilium invenio cum ap claudus nepos is qui decemuir lex scribo sum minimus natus ex pater concilio dico dico uetus sui atque familiaris consilium domus affero proauus enim suus ap claudius ostendo pater uia unus dissolvo tribunicius potestas per collega intercessio facilis homo nouus auctoritas princeps de sententia deduco si tempus interdum potis quam maiestas memor adhibeo oratio pro fortuna ille animus sum ubi uideo collega princeps ago res gratia omnis ad plebs praeoccupo neque locus in is relinquo sui haud grauo acclino sui ad causa senatus per quam cum universus ordo tum primoris sui pater concilio adprobo cunctus et ante omnis q seruilio priscus qui non degenero ab stirps claudius conlaudo iuuenis negotium do ut qui quisque possum ex collegium tribunus ad intercessio perlicet mitto senatus prehenso ab princeps tribunus suadeo moneo polliceo gratus is singuli priuatim gratus universus senatus sum sex ad intercessio comparo posterus dies cum ex compono refero ad senatus sum de seditio quam maecilius metilius largitio malus exemplum concieo is oratio ab primoris pater habeo sum ut pro sui quisque iam neque consilium sui suppeto dico neque sui ullus ops cerno alius usquam praeterquam in tribunicius auxilium in is potestas fides circumvenio res publicus tamquam priuo inops confugio praeclaris ipse potestas sum non ad vexo senatus discordia ordo moveo multus in tribunatus uis sum quam ad resisto improbus collega fremo deinde uniuersus senatus ortus cum ex omnis pater curia tribunus appello tum silentium facio is qui praeparo sum gratia princeps quam rogatio ab collega promulgo senatus censeo dissolvo res publicus sum is sui intercedo ostendo gratia intercessor ab senatus ago lator rogatio contio aduoco proditor plebs commodus atque seruus consularis appello alius trux oratio in collega inveho actio depono


omnibus locis re bene gesta, dictator senatus consulto iussuque populi triumphans in urbem rediit. longe maximum triumphi spectaculum fuit Cossus, spolia opima regis interfecti gerens; in eum milites carmina incondita aequantes eum Romulo canere. spolia in aede Iouis Feretri prope Romuli spolia quae, prima opima appellata, sola ea tempestate erant, cum sollemni dedicatione dono fixit; auerteratque in se a curru dictatoris ciuium ora et celebritatis eius diei fructum prope solus tulerat. dictator coronam auream, libram pondo, ex publica pecunia populi iussu in Capitolio Ioui donum posuit. omnes ante me auctores secutus, A. Cornelium Cossum tribunum militum secunda spolia opima Iouis Feretri templo intulisse exposui; ceterum, praeterquam quod ea rite opima spolia habentur, quae dux duci detraxit nec ducem nouimus nisi cuius auspicio bellum geritur, titulus ipse spoliis inscriptus illos meque arguit consulem ea Cossum cepisse. hoc ego cum Augustum Caesarem, templorum omnium conditorem aut restitutorem, ingressum aedem Feretri Iouis quam uetustate dilapsam refecit, se ipsum in thorace linteo scriptum legisse audissem, prope sacrilegium ratus sum Cosso spoliorum suorum Caesarem, ipsius templi auctorem, subtrahere testem. qui si ea in re sit error quod tam ueteres annales quodque magistratuum libri, quos linteos in aede repositos Monetae Macer Licinius citat identidem auctores, septimo post demum anno cum T. Quinctio Poeno A. Cornelium Cossum consulem habeant, existimatio communis omnibus est. nam etiam illud accedit, ne tam clara pugna in eum annum transferri posset, quod imbelle triennium ferme pestilentia inopiaque frugum circa A. Cornelium consulem fuit, adeo ut quidam annales uelut funesti nihil praeter nomina consulum suggerant. tertius ab consulatu Cossi annus tribunum eum militum consulari potestate habet, eodem anno magistrum equitum; quo in imperio alteram insignem edidit pugnam equestrem. ea libera coniectura est. sed, ut ego arbitror, uana uersare in omnes opiniones licet, cum auctor pugnae, recentibus spoliis in sacra sede positis, Iouem prope ipsum, cui uota erant, Romulumque intuens, haud spernendos falsi tituli testes, se A. Cornelium Cossum consulem scripserit.

omnis locus res bene gero dictator senatus consultum jubeo populus triumpho in urbs redeo longus magnus triumphus spectaculum sum cossus spolium opimus rex interfacio gero in is miles carmen inconditus aequo is romulus cano spolium in aedes iuppiter feretrius prope romulis spolium qui primus opimus appello solus is tempestas sum cum sollemnis dedicatio donum figo averto in sui ab currus dictator ciuis os et celebritas is dies fructus prope solus fero dictator corona aureus libra pondo ex publicus pecunia populus iussus in capitolium iuppiter donum pono omnis ante ego auctor sequor ab cornelius cossus tribunus miles secundus spolium opimus iuppiter feretrius templum infero expono ceterum praeterquam qui is rite opimus spolium habeo qui dux duco detraho neque dux nosco nisi qui auspicium bellum gero titulus ipse spolium inscribo ille ego arguo consul is cossus capio hic ego cum augustus caesaris templum omnis conditor aut restitutor ingredior aedes feretrius iuppiter quam uetustas dilabor reficio sui ipse in thorace linteum scribo lego audio prope sacrilegium reor sum cossus spolium suus caesaris ipse templum auctor subtraho testo qui si is in res sum error qui tam ueteres annal quisque magistratus liber qui linteus in aedes repono moneta macer licinius cito identidem auctor septimus post demum annus cum t quintius poenus ab cornelius cossus consul habeo existimatio communis omnis sum nam etiam ille accedo ne tam clarus pugno in is annus transfero possum qui imbellis triennium ferme pestilentia inopia frugum circa ab cornelius consul sum adeo ut quidam annal uelut funestus nihil praeter nomen consul suggero tertius ab consulatus cossus annus tribunus is miles consularis potestas habeo idem annus magister eques quo in imperium alter insignis edo pugna equester is liber conicio sum sed ut ego arbitror uanus uerso in omnis opinio licet cum auctor pugna recens spolium in sacer sedes pono iuppiter prope ipse qui uotum sum romulus intueor haud sperno fallo titulis testis sui ab cornelius cossus consul scribo


Uolscus imperator, qui ad eam diem non commeatu praeparato sed ex populatione agrorum rapto in diem frumento aluisset militem, postquam saeptus uallo repente inops omnium rerum erat, ad conloquium consule euocato, si soluendae obsidionis causa uenerit Romanus, abducturum se inde Uolscos ait. aduersus ea consul uictis condiciones accipiendas esse, non ferendas respondit, neque ut uenerint ad oppugnandos socios populi Romani suo arbitrio, ita abituros Uolscos esse. dedi imperatorem, arma poni iubet, †fatentes uictos se esse et imperio parere†; aliter tam abeuntibus quam manentibus se hostem infensum uictoriam potius ex Uolscis quam pacem infidam Romam relaturum. Uolsci exiguam spem in armis alia undique abscisa cum temptassent, praeter cetera aduersa loco quoque iniquo ad pugnam congressi, iniquiore ad fugam, cum ab omni parte caederentur, ad preces a certamine uersi, dedito imperatore traditisque armis sub iugum missi, cum singulis uestimentis ignominiae cladisque pleni dimittuntur; et cum haud procul urbe Tusculo consedissent, uetere Tusculanorum odio inermes oppressi dederunt poenas, uix nuntiis caedis relictis. Romanus Ardeae turbatas seditione res principibus eius motus securi percussis bonisque eorum in publicum Ardeatium redactis composuit; demptamque iniuriam iudicii tanto beneficio populi Romani Ardeates credebant; senatui superesse aliquid ad delendum publicae auaritiae monumentum uidebatur. consul triumphans in urbem redit, Cluilio duce Uolscorum ante currum ducto praelatisque spoliis quibus dearmatum exercitum hostium sub iugum miserat. aequauit, quod haud facile est, Quinctius consul togatus armati gloriam collegae, quia concordiae pacisque domesticam curam iura infimis summisque moderando ita tenuit ut eum et patres seuerum consulem et plebs satis comem crediderint. et aduersus tribunos auctoritate plura quam certamine tenuit; quinque consulatus eodem tenore gesti uitaque omnis consulariter acta uerendum paene ipsum magis quam honorem faciebant. eo tribunorum militarium nulla mentio his consulibus fuit;

volscus imperator qui ad is dies non commeatus praeparo sed ex populatio ager rapio in dies frumentum alo miles postquam saepio uallum repens inops omnis res sum ad colloquium consul evoco si solvo obsidio causa uenio romanus abduco sui inde volsci aio aduersus is consul uinco condicio accipio sum non fero respondeo neque ut venio ad oppugno socius populus romanus suus arbitrium ita abeo volsci sum do imperator arma pono iubeo fateor vinco sui sum et imperium pareo aliter tam abeo quam maneo sui hostis infensus uictoria potis ex volscus quam pax infidus roma refero volscus exiguus spes in arma alius undique abscido cum tento praeter ceterus adverso locus quoque iniquus ad pugna congredior iniquus ad fuga cum ab omnis pars caedo ad prex ab certamen verro dedo imperator trado arma sub iugum mitto cum singuli uestimentum ignominia clades plenus dimitto et cum haud procul urbs tusculus consido uetus tusculanum odium inermis opprimo do poena uix nuntius caedes relinquo romanus ardea turbo seditio res princeps is moueo securus percutio bonus is in publicus ardeates redigo compono demptamque iniuria iudicium tantus beneficium populus romanus ardeates credo senatus supersum aliquis ad deleo publicus avaritia monumentum uideo consul triumpho in urbs redeo cluilius dux volscus ante currus duco praefero spolium qui dearmo exercitus hostis sub iugum mitto aequo qui haud facilis sum quintius consul togatus armatus gloria collega quia concordia pax domesticus cura ius infimus summus modero ita teneo ut is et pater severus consul et plebs satis como credo et aduersus tribunus auctoritas multus quam certamen teneo quinque consulatus idem tenor gero vito omnis consularis ago uereor paene ipse magis quam honor facio is tribunus militaris nullus mentior hic consul sum


hunc annum, seu tribunos modo seu tribunis suffectos consules quoque habuit, sequitur annus haud dubiis consulibus, M. Geganio Macerino iterum T. Quinctio Capitolino quintum. idem hic annus censurae initium fuit, rei a parua origine ortae, quae deinde tanto incremento aucta est, ut morum disciplinaeque Romanae penes eam regimen, senatui equitumque centuriis decoris dedecorisque discrimen, [sub dicione eius magistratus ius] publicorum ius priuatorumque locorum, uectigalia populi Romani sub nutu atque arbitrio <eius> essent. ortum autem initium est rei, quod in populo per multos annos incenso neque differri census poterat neque consulibus, cum tot populorum bella imminerent, operae erat id negotium agere. mentio inlata apud senatum est rem operosam ac minime consularem suo proprio magistratu egere, cui scribarum ministerium custodiaeque tabularum cura, cui arbitrium formulae censendi subiceretur. et patres quamquam rem paruam, tamen quo plures patricii magistratus in re publica essent, laeti accepere, id quod euenit futurum, credo, etiam rati, ut mox opes eorum qui praeessent ipsi honori ius maiestatemque adicerent, et tribuni, id quod tunc erat, magis necessarii quam speciosi ministerii procurationem intuentes, ne in paruis quoque rebus incommode aduersarentur, haud sane tetendere. cum a primoribus ciuitatis spretus honor esset, Papirium Semproniumque, quorum de consulatu dubitatur, ut eo magistratu parum solidum consulatum explerent, censui agendo populus suffragiis praefecit. censores ab re appellati sunt.

hic annus seu tribunus modo seu tribunus sufficio consul quoque habeo sequor annus haud dubius consul m geganio macerino iterum t quintius capitolinus quintus idem hic annus censeo initium sum res ab paruus origo orior qui deinde tantus incrementum augeo sum ut mos disciplina romanus penis is regimen senatus equio centuria decor dedecor discrimen sub dicio is magistratus ius publicus ius privo locus uectigal populus romanus sub nutus atque arbitrium is sum orior autem initium sum res qui in populus per multus annus incensum neque differo census possum neque consul cum tot populus bellum immineo opera sum is negotium ago mentior infero apud senatus sum res operosus atque paruus consularis suus proprius magistratus ago qui scribaris ministerium custodia tabularis cura qui arbitrium formula censeo subicio et pater quamquam res parvus tamen quo multus patricius magistratus in res publicus sum laetus accipio is qui euenio sum credo etiam reor ut mox ops is qui praesum ipse honor ius majestas adicio et tribunus is qui tunc sum magis necessarius quam speciosus ministerium procuratio intueor ne in paruus quoque res incommodus adverso haud sanus tendo cum ab primoris ciuitas sperno honor sum papirius sempronius qui de consulatus dubito ut is magistratus parum solidus consulatus expleo censeo ago populus suffragium praeficio censor ab res appello sum


duo bella insequens annus habuisset, quo P. Cornelius Cossus C. Ualerius Potitus Q. Quinctius Cincinnatus Num. Fabius Uibulanus tribuni militum consulari potestate fuerunt, ni Ueiens bellum religio principum distulisset, quorum agros Tiberis super ripas effusus maxime ruinis uillarum uastauit. simul Aequos triennio ante accepta clades prohibuit Bolanis, suae gentis populo, praesidium ferre. excursiones inde in confinem agrum Labicanum factae erant nouisque colonis bellum inlatum. quam noxam cum se consensu omnium Aequorum defensuros sperassent, deserti ab suis, ne memorabili quidem bello, per obsidionem leuemque unam pugnam et oppidum et fines amisere. temptatum ab L. Decio tribuno plebis ut rogationem ferret qua Bolas quoque, sicut Labicos, coloni mitterentur, per intercessionem collegarum qui nullum plebi scitum nisi ex auctoritate senatus passuros se perferri ostenderunt, discussum est. Bolis insequente anno receptis Aequi coloniaque eo deducta nouis uiribus oppidum firmarunt, tribunis militum Romae consulari potestate Cn. Cornelio Cosso L. Ualerio Potito Q. Fabio Uibulano iterum M. Postumio Regillensi . huic bellum aduersus Aequos permissum est, prauae mentis homini, quam tamen uictoria magis quam bellum ostendit. nam exercitu impigre scripto ductoque ad Bolas cum leuibus proeliis Aequorum animos fregisset, postremo in oppidum inrupit. deinde ab hostibus in ciues certamen uertit et cum inter oppugnationem praedam militis fore edixisset, capto oppido fidem mutauit. eam magis adducor ut credam irae causam exercitui fuisse, quam quod in urbe nuper direpta coloniaque noua minus praedicatione tribuni praedae fuerit. auxit eam iram, postquam ab collegis arcessitus propter seditiones tribunicias in urbem reuertit, audita uox eius in contione stolida ac prope uecors, qua M. Sextio tribuno plebis legem agrariam ferenti, simul Bolas quoque ut mitterentur coloni laturum se dicenti—dignum enim esse qui armis cepissent, eorum urbem agrumque Bolanum esse —'malum quidem militibus meis' inquit, 'nisi quieuerint.' quod auditum non contionem magis quam mox patres offendit. et tribunus plebis, uir acer nec infacundus, nactus inter aduersarios superbum ingenium immodicamque linguam, quam inritando agitandoque in eas impelleret uoces quae inuidiae non ipsi tantum sed causae atque uniuerso ordini essent, neminem ex collegio tribunorum militum saepius quam Postumium in disceptationem trahebat. tum uero secundum tam saeuum atque inhumanum dictum 'auditis' inquit, 'Quirites, sicut seruis malum minantem militibus? tamen haec belua dignior uobis tanto honore uidebitur quam qui uos urbe agrisque donatos in colonias mittunt, qui sedem senectuti uestrae prospiciunt, qui pro uestris commodis aduersus tam crudeles superbosque aduersarios depugnant? incipite deinde mirari cur pauci iam uestram suscipiant causam. quid ut a uobis sperent? an honores, quos aduersariis uestris potius quam populi Romani propugnatoribus datis? ingemuistis modo uoce huius audita. quid id refert? iam si suffragium detur, hunc qui malum uobis minatur, iis qui agros sedesque ac fortunas stabilire uolunt praeferetis'.

duo bellum insequor annus habeo quo p cornelius cossus que valerius potitus q quintius cincinnatus num fabius uibulanus tribunus miles consularis potestas sum ni veiens bellum religio princeps differo qui ager tiberis super ripa effundo magnus ruina uillaris vasto simul aequi triennium ante accipio clades prohibeo bolanus suus gens populus praesidium fero excursio inde in confinis ager labicani facio sum novus colonia bellum infero quam noxa cum sui consensus omnis aequi defendo spero desero ab suus ne memorabilis quidem bellum per obsidio levo unus pugna et oppidum et finis amitto temptas ab l decius tribunus plebs ut rogatio fero qui bola quoque sicut labici colonus mitto per intercessio collega qui nullus plebs scio nisi ex auctoritas senatus patior sui perfero ostendo discutio sum bola insequor annus recipio aequum colonia is deduco nouus uis oppidum firmo tribunus miles roma consularis potestas cn cornelius cossus l valerius potitus q fabius uibulano iterum m postumius regillensis hic bellum aduersus aequi permitto sum pravus mens homo quam tamen uictoria magis quam bellum ostendo nam exercitus impiger scribo duco ad bola cum leuis proelium aequi animus frango postremo in oppidum irrumpo deinde ab hostis in ciuis certamen uerto et cum inter oppugnatio praeda miles sum edico capio oppidum fides muto is magis adduco ut credo ira causa exercitus sum quam qui in urbs nuper direptor colonia nouus paruus praedicatio tribunus praeda sum augeo is ira postquam ab collega arcesso propter seditio tribunicius in urbs revorto audio uox is in contio stolidus atque prope uecors qui m sestius tribunus plebs lex agrarius fero simul bola quoque ut mitto colonus fero sui dico dignus enim sum qui arma capio is urbs ager bolanus sum malus quidem miles meus inquam nisi quiesco qui audio non contio magis quam mox pater offendo et tribunus plebs uir acer neque infacundus nanciscor inter adversarius superbus ingenium immodicus lingua quam irrito agito in is impello uox qui inuidia non ipse tantus sed causa atque universus ordo sum nemo ex collegium tribunus miles saepis quam postumius in disceptatio traho tum uerus secundus tam saeuus atque inhumanus dico audio inquam quiris sicut seruus malus mino miles tamen hic belua dignus tu tantus honor video quam qui tu urbs ager dono in colonia mitto qui sedes senectus uester prospicio qui pro uester commodus aduersus tam crudelis superbus adversarius depugno incipio deinde miror cur paucus iam vester suscipio causa quis ut ab tu spero an honor qui adversarius uester potis quam populus romanus propugnator do ingemo modo uox hic audio quis is refero iam si suffragium do hic qui malus tu mino is qui ager sedeo atque fortuna stabilio uolo praefero


M. Aemilio C. Ualerio Potito consulibus bellum Aequi parabant, Uolscis, quamquam non publico consilio capessentibus arma, uoluntariis mercede secutis militiam. ad quorum famam hostium—iam enim in Latinum Hernicumque transcenderant agrum—dilectum habentem Ualerium consulem M. Menenius tribunus plebis legis agrariae lator cum impediret auxilioque tribuni nemo inuitus sacramento diceret, repente nuntiatur arcem Caruentanam ab hostibus occupatam esse. ea ignominia accepta cum apud patres inuidiae Menenio fuit, tum ceteris tribunis, iam ante praeparatis intercessoribus legis agrariae, praebuit iustiorem causam resistendi collegae. itaque cum res diu ducta per altercationem esset, consulibus deos hominesque testantibus quidquid ab hostibus cladis ignominiaeque aut iam acceptum esset aut immineret culpam penes Menenium fore qui dilectum impediret, Menenio contra uociferante, si iniusti domini possessione agri publici cederent, se moram dilectui non facere, decreto interposito nouem tribuni sustulerunt certamen pronuntiaueruntque ex collegii sententia: C. Ualerio consuli se, damnum aliamque coercitionem aduersus intercessionem collegae dilectus causa detractantibus militiam inhibenti, auxilio futuros esse. hoc decreto consul armatus cum paucis appellantibus tribunum collum torsisset, metu ceteri sacramento dixere. ductus exercitus ad Caruentanam arcem, quamquam inuisus infestusque consuli erat, impigre primo statim aduentu deiectis qui in praesidio erant arcem recipit; praedatores ex praesidio per neglegentiam dilapsi occasionem aperuere ad inuadendum. praedae ex adsiduis populationibus, quod omnia in locum tutum congesta erant, fuit aliquantum. uenditum sub hasta consul in aerarium redigere quaestores iussit, tum praedicans participem praedae fore exercitum cum militiam non abnuisset. auctae inde plebis ac militum in consulem irae. itaque cum ex senatus consulto urbem ouans introiret, alternis inconditi uersus militari licentia iactati quibus consul increpitus, Meneni celebre nomen laudibus fuit, cum ad omnem mentionem tribuni fauor circumstantis populi plausuque et adsensu cum uocibus militum certaret. plusque ea res quam prope sollemnis militum lasciuia in consulem curae patribus iniecit; et tamquam haud dubius inter tribunos militum honos Meneni si peteret consularibus comitiis est exclusus.

m aemilius que valerius potitus consul bellum aequum paro volscus quamquam non publicus consilium capesso arma voluntarius merces sequor militia ad qui fama hostis iam enim in latinus hernicus transcendo ager dilectus habeo valerius consul m menenius tribunus plebs lex agrarius lator cum impedio auxilio tribunus nemo inuitus sacramentum dico repens nuntio arx caruentanam ab hostis occupo sum is ignominia accipio cum apud pater inuidia menenius sum tum ceterus tribunus iam ante praeparo intercessor lex agrarius praebeo justus causa resisto collega itaque cum res diu duco per altercatio sum consul deus homo testo quisquis ab hostis clades ignominia aut iam accipio sum aut immineo culpa penis menenius sum qui dilectus impedio menenius contra vocifero si injustus dominus possessio ager publicus cedo sui mora delectus non facio decretum interpono nouem tribunus tollo certamen pronuntio ex collegium sententia que valerius consul sui damnum alius coercitio aduersus intercessio collega delectus causa detrecto militia inhibeo auxilium sum sum hic decretum consul armo cum paucus appello tribunus collum torqueo metus ceterus sacramentum dico duco exercitus ad caruentanam arx quamquam inuisus infestus consul sum impiger primus statim aduentus deicio qui in praesidium sum arx recipio praedator ex praesidium per neglegentia dilabor occasio aperio ad invado praeda ex assiduus populatio qui omnis in locus tueor congero sum sum aliquantus vendo sub hasta consul in aerarius redigo quaestor iubeo tum praedico participo praeda sum exercitus cum militia non abnuo augeo inde plebs atque miles in consul ira itaque cum ex senatus consultum urbs ouo introeo alternus inconditus uersus militaris licentia iactas qui consul increpo menenius celeber nomen laus sum cum ad omnis mentio tribunus fauor circumsto populus plaudo et assensus cum uox miles certo multus is res quam prope sollemnis miles lasciuia in consul cura pater injacio et tamquam haud dubius inter tribunus miles honor menenius si peto consularis comitium sum excludo


erat tum inter equites tribunus militum A. Cornelius Cossus , eximia pulchritudine corporis, animo ac uiribus par memorque generis, quod amplissimum acceptum maius auctiusque reliquit posteris. is cum ad impetum Tolumni, quacumque se intendisset, trepidantes Romanas uideret turmas insignemque eum regio habitu uolitantem tota acie cognosset, 'hicine est' inquit, 'ruptor foederis humani uiolatorque gentium iuris? iam ego hanc mactatam uictimam, si modo sancti quicquam in terris esse di uolunt, legatorum manibus dabo'. calcaribus subditis infesta cuspide in unum fertur hostem; quem cum ictum equo deiecisset, confestim et ipse hasta innixus se in pedes excepit. adsurgentem ibi regem umbone resupinat, repetitumque saepius cuspide ad terram adfixit. tum exsangui detracta spolia caputque abscisum uictor spiculo gerens terrore caesi regis hostes fundit. ita equitum quoque fusa acies, quae una fecerat anceps certamen. dictator legionibus fugatis instat et ad castra compulsos caedit. Fidenatium plurimi locorum notitia effugere in montes. Cossus Tiberim cum equitatu transuectus ex agro Ueientano ingentem detulit praedam ad urbem. inter proelium et ad castra Romana pugnatum est aduersus partem copiarum ab Tolumnio, ut ante dictum est, ad castra missam. Fabius Uibulanus corona primum uallum defendit; intentos deinde hostes in uallum, egressus dextra principali cum triariis, repente inuadit. quo pauore iniecto caedes minor, quia pauciores erant, fuga non minus trepida quam in acie fuit.

sum tum inter eques tribunus miles ab cornelius cossus eximius pulchritudo corpus animus atque uis par memor genus qui amplus accipio magnus augeo relinquo posterus is cum ad impetus tolumnius quicumque sui intendo trepido romanus video turma insignis is regius habitus volito totus acies cognosco hic sum inquam ruptor foedo humanus violator gens ius iam ego hic macto victima si modo sanctus quisquam in terra sum deus uolo legatus manus do calcaris subdo infestus cuspis in unus fero hostis qui cum ictus equus deicio confestim et ipse hasta innitor sui in pes excipio assurgo ibi rex umbo resupino repeto saepis cuspis ad terra affigo tum exsanguis detraho spolium caput abscido uictor spiculum gero terror caedo rex hostis fundo ita eques quoque fundo acies qui unus facio anceps certamen dictator legio fugo insto et ad castrum compello caedo fidenates plurimus locus notitia effugio in mons cossus tiberis cum equitatus transveho ex ager veientanus ingens defero praeda ad urbs inter proelium et ad castrum romanus pugno sum aduersus pars copia ab tolumnius ut ante dico sum ad castrum mitto fabius uibulanus corona primus valles defendo intendo deinde hostis in valles egredior dextera principal cum triarii repens invado quo pavor injecto caedes paruus quia paucus sum fuga non paruus trepido quam in acies sum


at enim nemo post reges exactos de plebe consul fuit. quid postea? nullane res noua institui debet? et quod nondum est factum—multa enim nondum sunt facta in nouo populo—, ea ne si utilia quidem sunt fieri oportet? pontifices, augures Romulo regnante nulli erant; ab Numa Pompilio creati sunt. census in ciuitate et discriptio centuriarum classiumque non erat; ab Ser. Tullio est facta. consules nunquam fuerant; regibus exactis creati sunt. dictatoris nec imperium nec nomen fuerat; apud patres esse coepit. tribuni plebi, aediles, quaestores nulli erant; institutum est ut fierent. decemuiros legibus scribendis intra decem hos annos et creauimus et e re publica sustulimus. quis dubitat quin in aeternum urbe condita, in immensum crescente noua imperia, sacerdotia, iura gentium hominumque instituantur? hoc ipsum, ne conubium patribus cum plebe esset, non decemuiri tulerunt paucis his annis pessimo publico, cum summa iniuria plebis? an esse ulla maior aut insignitior contumelia potest quam partem ciuitatis uelut contaminatam indignam conubio haberi? quid est aliud quam exsilium intra eadem moenia, quam relegationem pati? ne adfinitatibus, ne propinquitatibus immisceamur cauent, ne societur sanguis. quid? hoc si polluit nobilitatem istam uestram, quam plerique oriundi ex Albanis et Sabinis non genere nec sanguine sed per cooptationem in patres habetis, aut ab regibus lecti aut post reges exactos iussu populi, sinceram seruare priuatis consiliis non poteratis, nec ducendo ex plebe neque uestras filias sororesque enubere sinendo e patribus? nemo plebeius patriciae uirgini uim adferret; patriciorum ista libido est; nemo inuitum pactionem nuptialem quemquam facere coegisset. uerum enimuero lege id prohiberi et conubium tolli patrum ac plebis, id demum contumeliosum plebi est. cur enim non fertis, ne sit conubium diuitibus ac pauperibus? quod priuatorum consiliorum ubique semper fuit, ut in quam cuique feminae conuenisset domum nuberet, ex qua pactus esset uir domo, in matrimonium duceret, id uos sub legis superbissimae uincula conicitis, qua dirimatis societatem ciuilem duasque ex una ciuitate faciatis. cur non sancitis ne uicinus patricio sit plebeius nec eodem itinere eat, ne idem conuiuium ineat, ne in foro eodem consistat? quid enim in re est aliud, si plebeiam patricius duxerit, si patriciam plebeius? quid iuris tandem immutatur? nempe patrem sequuntur liberi. nec quod nos ex conubio uestro petamus quicquam est, praeterquam ut hominum, ut ciuium numero simus, nec uos, nisi in contumeliam ignominiamque nostram certare iuuat, quod contendatis quicquam est.

at enim nemo post rex exigo de plebs consul sum quis postea nullus res nouus instituo debeo et qui nondum sum facio multus enim nondum sum facio in nouus populus is ne si utilis quidem sum fio oportet pontifex auguro romulus regno nullus sum ab numa pompilius creo sum census in ciuitas et discriptio centuriaris classis non sum ab seruius tullius sum facio consul numquam sum rex exigo creo sum dictator neque imperium neque nomen sum apud pater sum coepio tribunus plebs aedilis quaestor nullus sum institus sum ut fio decemviri lex scribo intra decem hic annus et creo et e res publicus tollo quis dubito quin in aeternus urbs condio in immensus cresco nouus imperium sacerdotium ius gens homo instituo hic ipse ne conubium pater cum plebs sum non decemuiri fero paucus hic annus malus publicus cum summus iniuria plebs an sum ullus magnus aut insignio contumelia possum quam pars ciuitas uelut contamino indignus conubium habeo quis sum alius quam exsilium intra idem moenia quam relegatio patior ne adfinitas ne propinquitas immisceo caveo ne socio sanguis quis hic si polluo nobilitas iste vester quam plerusque orior ex albanus et sabinum non genus neque sanguis sed per cooptatio in pater habeo aut ab rex lego aut post rex exigo iussus populus sincerus seruo priuo consilium non possum neque duco ex plebs neque uester filia soror enubere sino e pater nemo plebeius patricius uirgo uis affero patricius iste libido sum nemo invitus pactio nuptial quisquam facio cogo uerus enimuero lex is prohibeo et conubium tollo pater atque plebs is demum contumeliosus plebs sum cur enim non fero ne sum conubium dives atque pauper qui priuator consilium ubique semper sum ut in quam quisque femina convenio domus nubo ex qui paciscor sum uir domus in matrimonium duco is tu sub lex superbus uinculum conicio qui dirimo societas ciuilis duo ex unus ciuitas facio cur non sancio ne vicinus patricius sum plebeius neque idem iter eo ne idem conuiuium ineo ne in forum idem consisto quis enim in res sum alius si plebeius patricius duco si patricius plebeius quis ius tandem immuto nempe pater sequor liber neque qui nos ex conubium uester peto quisquam sum praeterquam ut homo ut ciuis numerus sum neque tu nisi in contumelia ignominia noster certo iuuo qui contendo quisquam sum


iam eo fama pugnae aduersae castrorumque desertorum perlata erat, et ante omnia deplorati erant equites non priuato magis quam publico luctu, Fabiusque consul terrore urbi quoque iniecto stationem ante portas agebat, cum equites procul uisi non sine terrore ab dubiis quinam essent, mox cogniti tantam ex metu laetitiam fecere, ut clamor urbem peruaderet gratulantium saluos uictoresque redisse equites, et ex maestis paulo ante domibus quae conclamauerant suos, procurreretur in uias, pauidaeque matres ac coniuges, oblitae prae gaudio decoris, obuiam agmini occurrerent, in suos quaeque simul corpore atque animo, uix prae gaudio compotes, effusae. tribunis plebi qui M. Postumio et T. Quinctio diem dixerant, quod ad Ueios eorum opera male pugnatum esset, occasio uisa est per recens odium Semproni consulis renouandae in eos inuidiae. itaque aduocata contione cum proditam Ueiis rem publicam esse ab ducibus, proditum deinde, quia illis impune fuerit, in Uolscis ab consule exercitum, traditos ad caedem fortissimos equites, deserta foede castra uociferati essent, C. Iunius , unus ex tribunis, Tempanium equitem uocari iussit coramque ei ' Sex. Tempani ' inquit, 'quaero de te arbitrerisne C. Sempronium consulem aut in tempore pugnam inisse aut firmasse subsidiis aciem aut ullo boni consulis functum officio; et tune ipse, uictis legionibus Romanis, tuo consilio equitem ad pedes deduxeris restituerisque pugnam; excluso deinde ab acie nostra tibi atque equitibus num aut consul ipse subuenerit aut miserit praesidium; postero denique die ecquid praesidii usquam habueris, an tu cohorsque in castra uestra uirtute perruperitis; ecquem in castris consulem, ecquem exercitum inueneritis an deserta castra, relictos saucios milites. haec pro uirtute tua fideque, qua una hoc bello res publica stetit, dicenda tibi sunt hodie; denique ubi C. Sempronius , ubi legiones nostrae sint; desertus sis an deserueris consulem exercitumque; uicti denique simus an uicerimus.'

iam is fama pugna adverro castra desertor perfero sum et ante omnis deploro sum eques non priuo magis quam publicus luctus fabius consul terror urbs quoque injecto statio ante porta ago cum eques procul video non sine terror ab dubius quisnam sum mox cognosco tantus ex metus laetitia facio ut clamor urbs pervado gratulor salvus victor redeo eques et ex maestus paulus ante domus qui conclamo suus procurro in uia pavidus mater atque coniunx obliviscor prae gaudium decor obuiam agmen occurro in suus quisque simul corpus atque animus uix prae gaudium compotor effundo tribunus plebs qui m postumius et t quintius dies dico qui ad veii is opus malus pugno sum occasio uideo sum per recens odium sempronius consul renovo in is inuidia itaque aduoco contio cum prodeo veii res publicus sum ab dux prodeo deinde quia ille impunis sum in volscus ab consul exercitus trado ad caedes fortis eques desero foedus castrum vocifero sum que junius unus ex tribunus tempanium eques uoco iubeo cora is sex tempani inquam quaero de tu arbitror que sempronius consul aut in tempus pugna ineo aut firmo subsidium acies aut ullus bonus consul fungor officium et tu ipse uinco legio romanus tuus consilium eques ad pes deduco restituo pugna excludo deinde ab acies noster tu atque eques num aut consul ipse subvenio aut mitto praesidium posterus denique dies ecquis praesidium usquam habeo an tu cohors in castrum uester uirtus perrumpo ecqui in castrum consul ecqui exercitus invenio an desero castrum relinquo saucius miles hic pro uirtus tuus fido qui unus hic bellum res publicus sto dico tu sum hodie denique ubi que sempronius ubi legio noster sum desero sum an desero consul exerceo vinco denique sum an vinco


denique utrum tandem populi Romani an uestrum summum imperium est? regibus exactis utrum uobis dominatio an omnibus aequa libertas parta est? oportet licere populo Romano, si uelit, iubere legem, an ut quaeque rogatio promulgata erit uos dilectum pro poena decernetis, et simul ego tribunus uocare tribus in suffragium coepero, tu statim consul sacramento iuniores adiges et in castra educes, et minaberis plebi, minaberis tribuno? quid si non quantum istae minae aduersus plebis consensum ualerent bis iam experti essetis? scilicet quia nobis consultum uolebatis, certamine abstinuistis; an ideo non est dimicatum, quod quae pars firmior eadem modestior fuit? nec nunc erit certamen, Quirites; animos uestros illi temptabunt semper, uires non experientur. itaque ad bella ista, seu falsa seu uera sunt, consules, parata uobis plebes est, si conubiis redditis unam hanc ciuitatem tandem facitis, si coalescere, si iungi miscerique uobis priuatis necessitudinibus possunt, si spes, si aditus ad honores uiris strenuis et fortibus datur, si in consortio, si in societate rei publicae esse, si, quod aequae libertatis est, in uicem annuis magistratibus parere atque imperitare licet. si haec impediet aliquis, ferte sermonibus et multiplicate fama bella; nemo est nomen daturus, nemo arma capturus, nemo dimicaturus pro superbis dominis, cum quibus nec in re publica honorum nec in priuata conubii societas est.'

denique utrum tandem populus romanus an uester superus imperium sum rex exigo utrum tu dominatio an omnis aequus libertas pario sum oportet licet populus romanus si uolo iubeo lex an ut quisque rogatio promulgo sum tu dilectus pro poena decerno et simul ego tribunus uoco tres in suffragium coepio tu statim consul sacramentum iuniores adigo et in castrum educo et mino plebs mino tribunus quis si non quantus iste minae aduersus plebs consensus valeo bis iam experior edo scilicet quia nos consulo volo certamen abstineo an ideo non sum dimico qui qui pars firmus idem modestus sum neque nunc sum certamen quiris animus uester ille tempto semper uis non experior itaque ad bellum iste seu fallo seu uerus sum consul paro tu plebs sum si conubium reddo unus hic ciuitas tandem facio si coalesco si jungo misceo tu priuo necessitudo possum si spes si aditus ad honor uir strenuus et fortis do si in consortio si in societas res publicus sum si qui aequus libertas sum in uicis annuus magistratus pareo atque imperitaris licet si hic impedio aliquis fero sermo et multiplico fama bellum nemo sum nomen do nemo arma capio nemo dimico pro superbus dominus cum qui neque in res publicus honor neque in priuo conubium societas sum


eo anno quia tempus indutiarum cum Ueiente populo exierat, per legatos fetialesque res repeti coeptae. quibus uenientibus ad finem legatio Ueientium obuia fuit. petiere ne priusquam ipsi senatum Romanum adissent, Ueios iretur. ab senatu impetratum, quia discordia intestina laborarent Ueientes, ne res ab iis repeterentur; tantum afuit ut ex incommodo alieno sua occasio peteretur. et in Uolscis accepta clades amisso Uerrugine praesidio; ubi tantum in tempore fuit momenti ut cum precantibus opem militibus, qui ibi a Uolscis obsidebantur, succurri si maturatum esset potuisset, ad id uenerit exercitus subsidio missus ut ab recenti caede palati ad praedandum hostes opprimerentur. tarditatis causa <non> in senatu magis fuit quam tribunis qui, quia summa ui restari nuntiabatur, parum cogitauerunt nulla uirtute superari humanarum uirium modum. fortissimi milites non tamen nec uiui nec post mortem inulti fuere. insequenti anno, P. et Cn. Corneliis Cossis Num. Fabio Ambusto L. Ualerio Potito tribunis militum consulari potestate, Ueiens bellum motum ob superbum responsum Ueientis senatus, qui legatis repetentibus res, ni facesserent propere urbe finibusque, daturos quod Lars Tolumnius dedisset responderi iussit. id patres aegre passi decreuere ut tribuni militum de bello indicendo Ueientibus primo quoque die ad populum ferrent. quod ubi primo promulgatum est, fremere iuuentus nondum debellatum cum Uolscis esse; modo duo praesidia occidione occisa, <cetera> cum periculo retineri; nullum annum esse quo non acie dimicetur; et tamquam paeniteat laboris, nouum bellum cum finitimo populo et potentissimo parari qui omnem Etruriam sit concitaturus. haec sua sponte agitata insuper tribuni plebis accendunt; maximum bellum patribus cum plebe esse dictitant; eam de industria uexandam militia trucidandamque hostibus obici; eam procul urbe haberi atque ablegari, ne domi per otium memor libertatis coloniarum aut agri publici aut suffragii libere ferendi consilia agitet. prensantesque ueteranos stipendia cuiusque et uolnera ac cicatrices numerabant; quid iam integri esse in corpore loci ad noua uolnera accipienda, quid super sanguinis, quod dari pro re publica posset [rogitantes]? haec cum in sermonibus contionibusque interdum agitantes auertissent plebem ab suscipiendo bello, profertur tempus ferundae legis quam si subiecta inuidiae esset antiquari apparebat.

is annus quia tempus indutiaris cum veiens populus exeo per legatus fetialis res repeto coepio qui uenio ad finis legatio veiens obuius sum peto ne priusquam ipse senatus romanus adeo veii iretur ab senatus impetro quia discordia intestinum laboro veiens ne res ab is repeto tantus asum ut ex incommodus alienus suus occasio peto et in volscus accipio clades amitto uerrugo praesidium ubi tantus in tempus sum momentum ut cum preco ops miles qui ibi ab volscus obsido succurro si maturo sum possum ad is uenio exercitus subsidium mitto ut ab recens caedes palatium ad praedor hostis opprimo tarditas causa non in senatus magis sum quam tribunus qui quia summus uis restaris nuntio parum cogito nullus uirtus superaris humanus uis modus fortis miles non tamen neque uiuus neque post mors inultus sum insequor annus p et cn cornelius cossus num fabius amburo l valerius potitus tribunus miles consularis potestas veiens bellum motus ob superbus responsum veiens senatus qui legatus repeto res ni facesso properus urbs finis do qui lars tolumnius do respondeo iubeo is pater aeger patior decerno ut tribunus miles de bellum indico veiens primus quoque dies ad populus fero qui ubi primus promulgo sum fremo iuuentus nondum debello cum volscus sum modo duo praesidium occidio occaedes ceterus cum periculum retineo nullus annus sum quo non acies dimico et tamquam paeniteo labor nouus bellum cum finitimus populus et potens paro qui omnis etruria sum concito hic suus sponte agito insuper tribunus plebs accendo magnus bellum pater cum plebs sum dictito is de industria vexo militia trucido hostis obicio is procul urbs habeo atque ablegaris ne domus per otium memor libertas colonia aut ager publicus aut suffragium libo fero consilium agito prehenso ueteranus stipendium quisque et vulnero atque cicatrix numero quis iam integer sum in corpus locus ad nouus vulnero accipio quis super sanguis qui do pro res publicus possum rogito hic cum in sermo contio interdum agito averto plebs ab suscipio bellum profero tempus fero lex quam si subiectum inuidia sum antiquaris appareo


interim tribunos militum in Uolscum agrum ducere exercitum placuit; Cn. Cornelius unus Romae relictus. tres tribuni, postquam nullo loco castra Uolscorum esse nec commissuros se proelio apparuit, tripertito ad deuastandos fines discessere. Ualerius Antium petit, Cornelius Ecetras; quacumque incessere, late populati sunt tecta agrosque, ut distinerent Uolscos; Fabius, quod maxime petebatur, ad Anxur oppugnandum sine ulla populatione accessit. Anxur fuit, quae nunc Tarracinae sunt, urbs prona in paludes. ab ea parte Fabius oppugnationem ostendit; circummissae quattuor cohortes cum C. Seruilio Ahala cum imminentem urbi collem cepissent, ex loco altiore, qua nullum erat praesidium, ingenti clamore ac tumultu moenia inuasere. ad quem tumultum obstupefacti qui aduersus Fabium urbem infimam tuebantur locum dedere scalas admouendi, plenaque hostium cuncta erant, et immitis diu caedes pariter fugientium ac resistentium, armatorum atque inermium fuit. cogebantur itaque uicti, quia cedentibus spei nihil erat, pugnam inire, cum pronuntiatum repente ne quis praeter armatos uiolaretur, reliquam omnem multitudinem uoluntariam exuit armis, quorum ad duo milia et quingenti uiui capiuntur. a cetera praeda Fabius militem abstinuit, donec collegae uenirent, ab illis quoque exercitibus captum Anxur dictitans esse, qui ceteros Uolscos a praesidio eius loci auertissent. qui ubi uenerunt, oppidum uetere fortuna opulentum tres exercitus diripuere; eaque primum benignitas imperatorum plebem patribus conciliauit. additum deinde omnium maxime tempestiuo principum in multitudinem munere, ut ante mentionem ullam plebis tribunorumue decerneret senatus, ut stipendium miles de publico acciperet, cum ante id tempus de suo quisque functus eo munere esset.

interim tribunus miles in volscus ager duco exercitus placeo cn cornelius unus roma relinquo tres tribunus postquam nullus locus castrum volscus sum neque committo sui proelium appareo tripertito ad devasto finis discedo valerius antius peto cornelius ecetra quicumque incedo latus populo sum tectum ager ut distineo volsci fabius qui magnus peto ad anxur oppugno sine ullus populatio accedo anxur sum qui nunc tarracina sum urbs pronus in palus ab is pars fabius oppugnatio ostendo circummitto quattuor cohors cum que seruilio ahala cum immineo urbs collis capio ex locus alo qui nullus sum praesidium ingens clamor atque tumultus moenia inuado ad qui tumultus obstupefacio qui aduersus fabius urbs infimam tueor locus do scala admoveo plenus hostis cunctus sum et immitis diu caedes pariter fugio atque resisto armator atque inermis sum cogo itaque vinco quia cedo spes nihil sum pugna ineo cum pronuntio repens ne quis praeter armatus violo reliquus omnis multitudo uoluntarius exuo arma qui ad duo mille et quingenti uiuus capio ab ceterus praeda fabius miles abstineo donec collega venio ab ille quoque exercitus capio anxur dictito sum qui ceterus volsci ab praesidium is locus averto qui ubi uenio oppidum uetus fortuna opulentus tres exercitus diripio is primus benignitas imperator plebs pater concilio addo deinde omnis magnus tempestivus princeps in multitudo munus ut ante mentio ullus plebs tribunus decerno senatus ut stipendium miles de publicus accipio cum ante is tempus de suus quisque fungor is munus sum


insequens annus tribunos militares consulari potestate habuit A. Sempronium Atratinum L. Quinctium Cincinnatum L. Furium Medullinum L. Horatium Barbatum . Ueientibus annorum uiginti indutiae datae et Aequis triennii, cum plurium annorum petissent; et a seditionibus urbanis otium fuit. annum insequentem neque bello foris neque domi seditione insignem ludi bello uoti celebrem et tribunorum militum apparatu et finitimorum concursu fecere. tribuni consulari potestate erant <Ap.> Claudius Crassus Sp. Nautius Rutulus , L. Sergius Fidenas Sex. Iulius Iulus . spectaculum comitate etiam hospitum, ad quam publice consenserant, aduenis gratius fuit. post ludos contiones seditiosae tribunorum plebi fuerunt, obiurgantium multitudinem quod admiratione eorum quos odisset, stupens in aeterno se ipsa teneret seruitio, et non modo ad spem consulatus in partem reuocandam adspirare non auderet, sed ne in tribunis quidem militum creandis, quae communia essent comitia patrum ac plebis, aut sui aut suorum meminisset. desineret ergo mirari cur nemo de commodis plebis ageret; eo impendi laborem ac periculum unde emolumentum atque honos speretur; nihil non adgressuros homines si magna conatis magna praemia proponantur; ut quidem aliquis tribunus plebis ruat caecus in certamina periculo ingenti, fructu nullo, ex quibus pro certo habeat, patres, aduersus quos tenderet, bello inexpiabili se persecuturos, apud plebem, pro qua dimicauerit, nihilo se honoratiorem fore, neque sperandum neque postulandum esse. magnos animos magnis honoribus fieri. neminem se plebeium contempturum ubi contemni desissent. experiundam rem denique in uno aut altero esse sitne aliqui plebeius ferendo magno honori an portento simile miraculoque sit fortem ac strenuum uirum aliquem exsistere ortum ex plebe. summa ui expugnatum esse ut tribuni militum consulari potestate et ex plebe crearentur. petisse uiros domi militiaeque spectatos; primis annis suggillatos, repulsos, risui patribus fuisse; desisse postremo praebere ad contumeliam os. nec se uidere cur non lex quoque abrogetur, qua id liceat quod nunquam futurum sit; minorem quippe ruborem fore in iuris iniquitate, quam si per indignitatem ipsorum praetereantur.

insequor annus tribunus militaris consularis potestas habeo ab sempronius atratinus l quintius cincinnatus l furius medullinus l horatius barbatus veiens annus uiginti indutiae do et aequi triennium cum multus annus peto et ab seditio urbanus otium sum annus insequor neque bellum foris neque domus seditio insignis ludo bellum uotum celebro et tribunus miles apparatus et finitimus concursus facio tribunus consularis potestas sum ap claudus crassus spurius nautius rutulus l sergius fidena sex iulius iulus spectaculum comitas etiam hospes ad quam publicus consentio advenio gratus sum post ludus contio seditiosus tribunus plebs sum objurgo multitudo qui admiratio is qui odi stupeo in aeternus sui ipse teneo seruitium et non modo ad spes consulatus in pars revoco adspiraris non audeo sed ne in tribunus quidem miles creo qui commune sum comitium pater atque plebs aut suus aut suus memini desino ergo miror cur nemo de commodus plebs ago is impendo labor atque periculum unde emolumentum atque honor spero nihil non aggredior homo si magnus conor magnus praemium propono ut quidem aliquis tribunus plebs ruo caecus in certamen periculum ingens fructus nullus ex qui pro certus habeo pater aduersus qui tendo bellum inexpiabilis sui persequor apud plebs pro qui dimico nihilum sui honoro sum neque spero neque postulo sum magnus animus magnus honor fio nemo sui plebeius contemno ubi contemno desino experior res denique in unus aut alter sum sum aliqui plebeius fero magnus honor an portendo similis miraculum sum fortis atque strenuus uir aliquis exsisto orior ex plebs summus uis expugno sum ut tribunus miles consularis potestas et ex plebs creo peto uir domus militia specto primus annus suggillatos repello risus pater sum desino postremo praebeo ad contumelia os neque sui uideo cur non lex quoque abrogo qui is licet qui numquam sum sum paruus quippe rubor sum in ius iniquitas quam si per indignitas ipse praetereo


tribunicia primum comitia sunt habita. creati tribuni consulari potestate omnes patricii, L. Quinctius Cincinnatus tertium L. Furius Medullinus iterum M. Manlius A. Sempronius Atratinus . hoc tribuno comitia quaestorum habente, petentibusque inter aliquot plebeios filio <A.> Antisti tribuni plebis et fratre alterius tribuni plebis Sex. Pompili , nec potestas nec suffragatio horum ualuit quin quorum patres auosque consules uiderant eos nobilitate praeferrent. furere omnes tribuni plebi, ante omnes Pompilius Antistiusque, repulsa suorum accensi. quidnam id rei esset? non suis beneficiis, non patrum iniuriis, non denique usurpandi libidine, cum liceat quod ante non licuerit, si non tribunum militarem, ne quaestorem quidem quemquam ex plebe factum. non ualuisse patris pro filio, fratris pro fratre preces, tribunorum plebis, potestatis sacrosanctae, ad auxilium libertatis creatae. fraudem profecto in re esse, et A. Sempronium comitiis plus artis adhibuisse quam fidei. eius iniuria queri suos honore deiectos. itaque cum in ipsum, et innocentia tutum et magistratu, in quo tunc erat, impetus fieri non posset, flexere iras in C. Sempronium , patruelem Atratini, eique ob ignominiam Uolsci belli adiutore collega M. Canuleio diem dixere. subinde ab iisdem tribunis mentio in senatu de agris diuidendis inlata est, cui actioni semper acerrime C. Sempronius restiterat, ratis, id quod erat, aut deposita causa leuiorem futurum apud patres reum aut perseuerantem sub iudicii tempus plebem offensurum. aduersae inuidiae obici maluit et suae nocere causae quam publicae deesse, stetitque in eadem sententia ne qua largitio, cessura in trium gratiam tribunorum, fieret; nec tum agrum plebi, sed sibi inuidiam quaeri; se quoque subiturum eam tempestatem forti animo; nec senatui tanti se ciuem aut quemquam alium debere esse, ut in parcendo uni malum publicum fiat. nihilo demissiore animo, cum dies uenit causa ipse pro se dicta, nequiquam omnia expertis patribus ut mitigarent plebem, quindecim milibus aeris damnatur. eodem anno Postumia uirgo Uestalis de incestu causam dixit, crimine innoxia, ab suspicione propter cultum amoeniorem ingeniumque liberius quam uirginem decet parum abhorrens. eam ampliatam, deinde absolutam pro collegii sententia pontifex maximus abstinere iocis colique sancte potius quam scite iussit. eodem anno a Campanis Cumae, quam Graeci tum urbem tenebant, capiuntur. insequens annus tribunos militum consulari potestate habuit Agrippam Menenium Lanatum P. Lucretium Tricipitinum Sp. Nautium Rutulum ,

tribunicius primus comitium sum habeo creo tribunus consularis potestas omnis patricius l quintius cincinnatus tertius l furius medullinus iterum m manlius ab sempronius atratinus hic tribunus comitium quaestor habeo peto inter aliquot plebeius filius ab antistius tribunus plebs et frater alter tribunus plebs sex pompilis neque potestas neque suffragatio hic ualuit quin qui pater avus consul video is nobilitas praefero furo omnis tribunus plebs ante omnis pompilius antistius repello suus accendo quisnam is res sum non suus beneficium non pater iniuria non denique usurpo libido cum licet qui ante non liceo si non tribunus militaris ne quaestor quidem quisquam ex plebs facio non ualuisse pater pro filius frater pro frater prex tribunus plebs potestas sacrosanctus ad auxilium libertas creo fraudo profecto in res sum et ab sempronius comitium multus ars adhibeo quam fides is iniuria queror suus honor deicio itaque cum in ipse et innocens tueor et magistratus in quo tunc sum impetus fio non possum flecto ira in que sempronius patruelis atratinus is ob ignominia volscus bellum adiutor collega m canuleius dies dico subinde ab idem tribunus mentior in senatus de ager divido infero sum qui actio semper acer que sempronius resto ratis is qui sum aut depono causa levis sum apud pater reus aut persevero sub iudicium tempus plebs offendo adverro inuidia obicio malo et suus noceo causa quam publicus desum sto in idem sententia ne qui largitio cedo in tres gratia tribunus fio neque tum ager plebs sed sui inuidia quaero sui quoque subeo is tempestas fortis animus neque senatus tantus sui ciuis aut quisquam alius debeo sum ut in parco unus malus publicus fio nihilum demissus animus cum dies uenio causa ipse pro sui dictum nequiquam omnis experior pater ut mitigo plebs quindecim mille aer damno idem annus postumius uirgo uestal de incestus causa dico crimen innoxius ab suspicio propter cultus amoenus ingenium liber quam uirgo decet parum abhorreo is amplio deinde absolvo pro collegium sententia pontifex magnus abstineo jocus coliqueo sancio potis quam scio iubeo idem annus ab campanus cumae quam graecum tum urbs teneo capio insequor annus tribunus miles consularis potestas habeo agrippa menenius lanatus p lucretius tricipitinus spurius nautius rutulis


anno trecentesimo decimo quam urbs Roma condita erat primum tribuni militum pro consulibus magistratum ineunt, A. Sempronius Atratinus , L. Atilius , T. Cloelius , quorum in magistratu concordia domi pacem etiam foris praebuit. sunt qui propter adiectum Aequorum Uolscorumque bello et Ardeatium defectioni Ueiens bellum, quia duo consules obire tot simul bella nequirent, tribunos militum tres creatos dicant, sine mentione promulgatae legis de consulibus creandis ex plebe, et imperio et insignibus consularibus usos. non tamen pro firmato iam stetit magistratus eius ius, quia tertio mense quam inierunt, augurum decreto perinde ac uitio creati, honore abiere, quod C. Curtius qui comitiis eorum praefuerat parum recte tabernaculum cepisset. legati ab Ardea Romam uenerunt, ita de iniuria querentes ut si demeretur ea in foedere atque amicitia mansuros restituto agro appareret. ab senatu responsum est iudicium populi rescindi ab senatu non posse, praeterquam quod nullo nec exemplo nec iure fieret, concordiae etiam ordinum causa: si Ardeates sua tempora exspectare uelint arbitriumque senatui leuandae iniuriae suae permittant, fore ut postmodo gaudeant se irae moderatos, sciantque patribus aeque curae fuisse ne qua iniuria in eos oreretur ac ne orta diuturna esset. ita legati cum se rem integram relaturos dixissent, comiter dimissi. patricii cum sine curuli magistratu res publica esset, coiere et interregem creauere. contentio consulesne an tribuni militum crearentur in interregno rem dies complures tenuit. interrex ac senatus, consulum comitia, tribuni plebis et plebs, tribunorum militum ut habeantur, tendunt. uicere patres, quia et plebs, patriciis seu hunc seu illum delatura honorem, frustra certare supersedit, et principes plebis ea comitia malebant, quibus non haberetur ratio sua, quam quibus ut indigni praeterirentur. tribuni quoque plebi certamen sine effectu in beneficio apud primores patrum reliquere. T. Quinctius Barbatus interrex consules creat L. Papirium Mugillanum , L. Sempronium Atratinum . <suffectis> his consulibus cum Ardeatibus foedus renouatum est; idque monumenti est consules eos illo anno fuisse, qui neque in annalibus priscis neque in libris magistratuum inueniuntur. credo, quod tribuni militum initio anni fuerunt, eo perinde ac totum annum in imperio fuerint, [suffectis iis consulibus] praetermissa nomina consulum horum. Licinius Macer auctor est et in foedere Ardeatino et in linteis libris ad Monetae ea inuenta. et foris, cum tot terrores a finitimis ostentati essent, et domi otium fuit.

annus trecentesimus decimus quam urbs roma condio sum primus tribunus miles pro consul magistratus ineo ab sempronius atratinus l atilius t cloelius qui in magistratus concordia domus pax etiam foris praebeo sum qui propter adiectus aequi volscus bellum et ardeates defectio veiens bellum quia duo consul obeo tot simul bellum nequeo tribunus miles tres creo dico sine mentio promulgo lex de consul creo ex plebs et imperium et insignis consularis utor non tamen pro firmo iam sto magistratus is ius quia tertius mensis quam ineo augur decretum perinde atque vitio creo honor abeo qui que curtus qui comitium is praesum parum rectus tabernaculum capio legatus ab ardea roma uenio ita de iniuria queror ut si demo is in foedus atque amicitia maneo restituo ager appareo ab senatus responsum sum iudicium populus rescindo ab senatus non possum praeterquam qui nullus neque exemplum neque ius fio concordia etiam ordo causa si ardeates suus tempus exspectaris uolo arbitrium senatus levo iniuria suus permitto sum ut postmodo gaudeo sui ira modero scio pater aequus cura sum ne qui iniuria in is orior atque ne orior diuturnus sum ita legatus cum sui res integer refero dico comis dimitto patricius cum sine curulis magistratus res publicus sum coeo et interregem creo contentio consulo an tribunus miles creo in interregnum res dies complures teneo interrex atque senatus consul comitium tribunus plebs et plebs tribunus miles ut habeo tendo vinco pater quia et plebs patricius seu hic seu ille defero honor frustra certo supersedeo et princeps plebs is comitium malo qui non habeo ratio suus quam qui ut indignus praetereo tribunus quoque plebs certamen sine effectus in beneficium apud primoris pater relinquo t quintius barbatus interrex consul creo l papirius mugillanus l sempronius atratinus sufficio hic consul cum ardeates foedus renovo sum is monumentum sum consul is ille annus sum qui neque in annal priscus neque in liber magistratus invenio credo qui tribunus miles initium annus sum is perinde atque totus annus in imperium sum sufficio is consul praetermitto nomen consul hic licinius macer auctor sum et in foedus ardeatinus et in linteum liber ad moneta is inuenio et foris cum tot terror ab finitimus ostentas sum et domus otium sum


dictator omnes luce prima extra portam Collinam adesse iubet. quibuscumque uires suppetebant ad arma ferenda praesto fuere. signa ex aerario prompta feruntur ad dictatorem. quae cum agerentur, hostes in loca altiora concessere. eo dictator agmine infesto subit; nec procul Nomento signis conlatis fudit Etruscas legiones. compulit inde in urbem Fidenas ualloque circumdedit; sed neque scalis capi poterat urbs alta et munita neque in obsidione uis ulla erat, quia frumentum non necessitati modo satis, sed copiae quoque abunde ex ante conuecto sufficiebat. ita expugnandi pariter cogendique ad deditionem spe amissa, dictator in locis propter propinquitatem notis ab auersa parte urbis, maxime neglecta quia suapte natura tutissima erat, agere in arcem cuniculum instituit. ipse diuersissimis locis subeundo ad moenia quadrifariam diuiso exercitu qui alii aliis succederent ad pugnam, continenti die ac nocte proelio ab sensu operis hostes auertebat, donec perfosso [a castris] monte erecta in arcem uia est, intentisque Etruscis ad uanas a certo periculo minas clamor supra caput hostilis captam urbem ostendit. eo anno C. Furius Paculus et M. Geganius Macerinus censores uillam publicam in campo Martio probauerunt, ibique primum census populi est actus.

dictator omnis lux primus extra porta collina adsum iubeo quicumque uis suppeto ad arma fero praesto sum signum ex aerarius promptus fero ad dictator qui cum ago hostis in locum alo concedo is dictator agmen infesto subeo neque procul nomentum signum confero fundo etruscus legio compello inde in urbs fidena vallo circumdo sed neque scalae capio possum urbs altus et munio neque in obsidio uolo ullus sum quia frumentum non necessitas modo satis sed copia quoque abunde ex ante conveho sufficio ita expugno pariter cogo ad deditio spes amitto dictator in locus propter propinquitas nosco ab averto pars urbs magnus neglego quia suapte natura tueor sum ago in arx cuniculis instituo ipse diverto locus subeo ad moenia quadrifarius divido exercitus qui alius alius succedo ad pugna contineo dies atque nox proelium ab sentio opus hostis averto donec perfodio ab castrum mons erigo in arx uia sum intendo etruscus ad uanus ab certus periculum minae clamor supra caput hostilis capio urbs ostendo is annus que furius paculus et m geganius macerinus censor uilla publicus in campus martius probo ibi primus census populus sum ago


huius generis orationes cum adsensu auditae incitauere quosdam ad petendum tribunatum militum, alium alia de commodis plebis laturum se in magistratu profitentem. agri publici diuidendi coloniarumque deducendarum ostentatae spes et uectigali possessoribus agrorum imposito in stipendium militum erogandi aeris. captatum deinde tempus ab tribunis militum, quo per discessum hominum ab urbe, cum patres clandestina denuntiatione reuocati ad diem certam essent, senatus consultum fieret absentibus tribunis plebi ut quoniam Uolscos in Hernicorum agros praedatum exisse fama esset, ad rem inspiciendam tribuni militum proficiscerentur consulariaque comitia haberentur. profecti Ap. Claudium , filium decemuiri, praefectum urbis relinquunt, impigrum iuuenem et iam inde ab incunabulis imbutum odio tribunorum plebisque. tribuni plebi nec cum absentibus iis qui senatus consultum fecerant, nec cum Appio, transacta re, quod contenderent, fuit.

hic genus oratio cum assensus audio incito quidam ad peto tribunatus miles alius alius de commodus plebs fero sui in magistratus profiteor ager publicus divido colonia deducendaris ostento spes et uectigal possessor ager impono in stipendium miles erogo aer captas deinde tempus ab tribunus miles quo per discedo homo ab urbs cum pater clandestinus denuntiatio reuoco ad dies certus sum senatus consulo fio absum tribunus plebs ut quoniam volsci in hernicus ager praedor exeo fama sum ad res inspicio tribunus miles proficisco consularis comitium habeo proficiscor ap claudius filius decemuiri praeficio urbs relinquo impiger iuuenis et iam inde ab incunabulis imbuo odium tribunus pleo tribunus plebs neque cum absum is qui senatus consulo facio neque cum appius transigo res qui contendo sum


tum Sp. Maelius ex equestri ordine, ut illis temporibus praediues, rem utilem pessimo exemplo, peiore consilio est adgressus. frumento namque ex Etruria priuata pecunia per hospitum clientiumque ministeria coempto, quae, credo, ipsa res ad leuandam publica cura annonam impedimento fuerat, largitiones frumenti facere instituit; plebemque hoc munere delenitam, quacumque incederet, conspectus elatusque supra modum hominis priuati, secum trahere, haud dubium consulatum fauore ac spe despondentem. ipse, ut est humanus animus insatiabilis eo quod fortuna spondet, ad altiora et non concessa tendere et, quoniam consulatus quoque eripiendus inuitis patribus esset, de regno agitare: id unum dignum tanto apparatu consiliorum et certamine quod ingens exsudandum esset praemium fore. iam comitia consularia instabant; quae res eum necdum compositis maturisue satis consiliis oppressit. consul sextum creatus T. Quinctius Capitolinus , minime opportunus uir nouanti res; collega additur ei Agrippa Menenius cui Lanato erat cognomen; et L. Minucius praefectus annonae seu refectus seu, quoad res posceret, in incertum creatus; nihil enim constat, nisi in libros linteos utroque anno relatum inter magistratus praefecti nomen. hic Minucius eandem publice curationem agens quam Maelius priuatim agendam susceperat, cum in utraque domo genus idem hominum uersaretur, rem compertam ad senatum defert: tela in domum Maeli conferri, eumque contiones domi habere, ac non dubia regni consilia esse. tempus agendae rei nondum stare: cetera iam conuenisse: et tribunos mercede emptos ad prodendam libertatem et partita ducibus multitudinis ministeria esse. serius se paene quam tutum fuerit, ne cuius incerti uanique auctor esset, ea deferre. quae postquam sunt audita, cum undique primores patrum et prioris anni consules increparent quod eas largitiones coetusque plebis in priuata domo passi essent fieri, et nouos consules quod exspectassent donec a praefecto annonae tanta res ad senatum deferretur, quae consulem non auctorem solum desideraret sed etiam uindicem, tum Quinctius consules immerito increpari ait, qui constricti legibus de prouocatione ad dissoluendum imperium latis, nequaquam tantum uirium in magistratu ad eam rem pro atrocitate uindicandam quantum animi haberent. opus esse non forti solum uiro sed etiam libero exsolutoque legum uinclis. itaque se dictatorem L. Quinctium dicturum; ibi animum parem tantae potestati esse. adprobantibus cunctis, primo Quinctius abnuere et quid sibi uellent rogitare qui se aetate exacta tantae dimicationi obicerent. dein cum undique plus in illo senili animo non consilii modo sed etiam uirtutis esse quam in omnibus aliis dicerent laudibusque haud immeritis onerarent, et consul nihil remitteret, precatus tandem deos immortales Cincinnatus ne senectus sua in tam trepidis rebus damno dedecoriue rei publicae esset, dictator a consule dicitur. ipse deinde C. Seruilium Ahalam magistrum equitum dicit.

tum spurius maelius ex equester ordo ut ille tempus praediues res utilis malus exemplum malus consilium sum aggredior frumentum namque ex etruria priuo pecunia per hospes cliens ministerium coemo qui credo ipse res ad levo publicus cura annona impedimentum sum largitio frumentum facio instituo plebs hic munus delenio quicumque incedo conspicio effero supra modus homo priuo sui traho haud dubius consulatus fauor atque spes despondeo ipse ut sum humanus animus insatiabilis is qui fortuna spondeo ad alo et non concedo tendo et quoniam consulatus quoque eripio inuitus pater sum de regnum agito is unus dignus tantus apparatus consilium et certamen qui ingens exsudo sum praemium sum iam comitium consularis insto qui res is necdum compono maturus satis consilium opprimo consul sextus creo t quintius capitolinus paruus opportunus uir novo res collega addo is agrippa menenius qui lanatus sum cognomen et l minucius praefectus annona seu reficio seu quoad res posco in incertus creo nihil enim consto nisi in liber linteus uterque annus refero inter magistratus praefectus nomen hic minucius idem publicus curatio ago quam maelius priuatim ago suscipio cum in uter domus genus idem homo verso res comperio ad senatus defero telum in domus maelis confero is contio domus habeo atque non dubius regnum consilium sum tempus ago res nondum sto ceterus iam conuenio et tribunus merces emo ad prodo libertas et partio dux multitudo ministerium sum serus sui paene quam tueor sum ne qui incertus vanus auctor sum is defero qui postquam sum audio cum undique primoris pater et prior annus consul increpo qui is largitio coitus plebs in priuo domus patior sum fio et nouus consul qui exspecto donec ab praeficio annona tantus res ad senatus defero qui consul non auctor solus desidero sed etiam vindico tum quintius consul immeritus increparis aio qui constringo lex de prouocatio ad dissolvo imperium fero nequaquam tantus uis in magistratus ad is res pro atrocitas vindico quantus animus habeo opus sum non fortis solus uir sed etiam liber exsolvo lex vinclum itaque sui dictator l quintius dico ibi animus par tantus potestas sum adprobo cunctus primus quintius abnuo et quis sui uolo rogito qui sui aetas exigo tantus dimicatio obicio deinde cum undique multus in ille senilis animus non consilium modo sed etiam uirtus sum quam in omnis alius dico laus haud immeritus onero et consul nihil remitto preco tandem deus immortalis cincinnatus ne senectus suus in tam trepidus res damnum dedecor res publicus sum dictator ab consul dico ipse deinde que seruilius ahala magister eques dico


postero die, dispositis praesidiis cum in forum descendisset conuersaque in eum plebs nouitate rei ac miraculo esset, et Maeliani atque ipse dux eorum in se intentam uim tanti imperii cernerent, expertes consiliorum regni qui tumultus, quod bellum repens aut dictatoriam maiestatem aut Quinctium post octogesimum annum rectorem rei publicae quaesisset rogitarent, missus ab dictatore Seruilius magister equitum ad Maelium 'uocat te' inquit, 'dictator'. cum pauidus ille quid uellet quaereret, Seruiliusque causam dicendam esse proponeret crimenque a Minucio delatum ad senatum diluendum, tunc Maelius recipere se in cateruam suorum, et primum circumspectans tergiuersari, postremo cum apparitor iussu magistri equitum duceret, ereptus a circumstantibus fugiensque fidem plebis Romanae implorare, et opprimi se consensu patrum dicere, quod plebi benigne fecisset; orare ut opem sibi ultimo in discrimine ferrent neue ante oculos suos trucidari sinerent. haec eum uociferantem adsecutus Ahala Seruilius obtruncat; respersusque cruore [obtruncati], stipatus caterua patriciorum iuuenum, dictatori renuntiat uocatum ad eum Maelium, repulso apparitore concitantem multitudinem, poenam meritam habere. tum dictator 'macte uirtute' inquit, ' C. Seruili , esto liberata re publica'.

posterus dies dispono praesidium cum in forum descendo converro in is plebs nouitas res atque miraculum sum et maelianus atque ipse dux is in sui intendo uis tantus imperium cerno expers consilium regnum qui tumultus qui bellum repo aut dictatorius maiestas aut quintius post octogesimus annus rector res publicus quaero rogito mitto ab dictator seruilius magister eques ad maelius uoco tu inquam dictator cum pavidus ille quis uolo quaero seruiliusque causa dico sum propono crimen ab minucius defero ad senatus diluo tunc maelius recipio sui in caterva suus et primus circumspecto tergiuersaris postremo cum apparitor iussus magister eques duco eripio ab circumsto fugio fides plebs romanus imploraris et opprimo sui consensus pater dico qui plebs benignus facio oro ut ops sui ultimo in discrimen fero neue ante oculus suus trucido sino hic is vocifero assequor ahala seruilius obtrunco respergo cruor obtrunco stipo caterva patricius iuuenis dictator renuntio uoco ad is maelius repello apparitor concito multitudo poena mereo habeo tum dictator mactus uirtus inquam que seruilis sum libero res publicus