ea res aliquanto exspectatione omnium tranquillior fuit. itaque cum renuntiatum a mercatoribus esset negata Ueientibus auxilia, iussosque suo consilio bellum initum suis uiribus exsequi nec aduersarum rerum quaerere socios, cum quibus spem integram communicati non sint, tum dictator, ne nequiquam creatus esset, materia quaerendae bello gloriae adempta, in pace aliquid operis edere quod monumentum esset dictaturae cupiens, censuram minuere parat, seu nimiam potestatem ratus seu non tam magnitudine honoris quam diuturnitate offensus. contione itaque aduocata, rem publicam foris gerendam ait tutaque omnia praestanda deos immortales suscepisse: se, quod intra muros agendum esset, libertati populi Romani consulturum. maximam autem eius custodiam esse, si magna imperia diuturna non essent et temporis modus imponeretur, quibus iuris imponi non posset. alios magistratus annuos esse, quinquennalem censuram; graue esse iisdem per tot annos magna parte uitae obnoxios uiuere. se legem laturum ne plus quam annua ac semestris censura esset. consensu ingenti populi legem postero die pertulit et 'ut re ipsa' inquit, 'sciatis, Quirites, quam mihi diuturna non placeant imperia, dictatura me abdico'. deposito suo magistratu, imposito fine alteri, cum gratulatione ac fauore ingenti populi domum est reductus. censores aegre passi Mamercum quod magistratum populi Romani minuisset tribu mouerunt octiplicatoque censu aerarium fecerunt. quam rem ipsum ingenti animo tulisse ferunt, causam potius ignominiae intuentem quam ignominiam; primores patrum, quamquam deminutum censurae ius noluissent, exemplo acerbitatis censoriae offensos, quippe cum se quisque diutius ac saepius subiectum censoribus fore cerneret quam censuram gesturum: populi certe tanta indignatio coorta dicitur ut uis a censoribus nullius auctoritate praeterquam ipsius Mamerci deterreri quiuerit.

is res aliquantus exspectatio omnis tranquillus sum itaque cum renuntio ab mercator sum nego veiens auxilium jubeo suus consilium bellum ineo suus uis exsequor neque aduersaris res quaero socius cum qui spes integer communico non sum tum dictator ne nequiquam creo sum materia quaero bellum gloria adimo in pax aliquis opus edo qui monumentum sum dicto cupio censeo minuo paro seu nimius potestas reor seu non tam magnitudo honor quam diuturnitas offendo contio itaque aduoco res publicus foris gero aio tueor omnis praesto deus immortalis suscipio sui qui intra murus ago sum libertas populus romanus consulo maximus autem is custodia sum si magnus imperium diuturnus non sum et tempus modus impono qui ius impono non possum alius magistratus annuus sum quinquennal censeo grauis sum idem per tot annus magnus pars uita obnoxius uiuo sui lex fero ne multus quam annuus atque semestris censeo sum consensus ingens populus lex posterus dies perfero et ut res ipse inquam scio quiris quam ego diuturnus non placeo imperium dicto ego abdico depono suus magistratus impono finis alter cum gratulatio atque fauor ingens populus domus sum reduco censor aeger patior mamercus qui magistratus populus romanus minuo tribus moueo octuplicatus census aerarius facio quam res ipse ingens animus fero fero causa potis ignominia intueor quam ignominia primoris pater quamquam deminuo censeo ius nolo exemplum acerbitas censorius offendo quippe cum sui quisque diu atque saepis subicio censor sum cerno quam censeo gero populus certus tantus indignatio coorior dico ut uolo ab censor nullus auctoritas praeterquam ipse mamercus deterreo queo


annus, felicitate populi Romani, periculo potius ingenti quam clade insignis. seruitia urbem ut incenderent distantibus locis coniurarunt, populoque ad opem passim ferendam tectis intento ut arcem Capitoliumque armati occuparent. auertit nefanda consilia Iuppiter, indicioque duorum comprehensi sontes poenas dederunt. indicibus dena milia grauis aeris, quae tum diuitiae habebantur, ex aerario numerata et libertas praemium fuit. bellum inde ab Aequis reparari coeptum; et nouos hostes Labicanos consilia cum ueteribus iungere, haud incertis auctoribus Romam est allatum. Aequorum iam uelut anniuersariis armis adsueuerat ciuitas; Labicos legati missi cum responsa inde rettulissent dubia, quibus nec tum bellum parari nec diuturnam pacem fore appareret, Tusculanis negotium datum aduerterent animos ne quid noui tumultus Labicis oreretur. ad insequentis anni tribunos militum consulari potestate, inito magistratu, legati ab Tusculo uenerunt, L. Sergium Fidenatem M. Papirium Mugillanum C. Seruilium Prisci filium , quo dictatore Fidenae captae fuerant. nuntiabant legati Labicanos arma cepisse et cum Aequorum exercitu depopulatos agrum Tusculanum castra in Algido posuisse. tum Labicanis bellum indictum; factoque senatus consulto ut duo ex tribunis ad bellum proficiscerentur, unus res Romae curaret, certamen subito inter tribunos exortum; se quisque belli ducem potiorem ferre, curam urbis ut ingratam ignobilemque aspernari. cum parum decorum inter collegas certamen mirabundi patres conspicerent, Q. Seruilius 'quando nec ordinis huius ulla' inquit, 'nec rei publicae est uerecundia, patria maiestas altercationem istam dirimet. filius meus extra sortem urbi praeerit. bellum utinam, qui adpetunt, consideratius concordiusque quam cupiunt gerant'.

annus felicitas populus romanus periculum potis ingens quam clades insignis seruitium urbs ut incendo disto locus conjuro populo ad ops passim fero tectum intendo ut arx capitolium armatus occupo averto nefandus consilium iuppiter indicium duo comprehendo sons poena do indicibus deni mille grauis aer qui tum diuitiae habeo ex aerarius numero et libertas praemium sum bellum inde ab aequi repararis coepio et nouus hostis labicani consilium cum vetus iungo haud incertus auctor roma sum affero aequi iam uelut anniversarius arma assuesco ciuitas labici legatus mitto cum respondeo inde refero dubius qui neque tum bellum paro neque diuturnus pax sum appareo tusculanus negotium do adverto animus ne quis nouus tumultus labici orior ad insequor annus tribunus miles consularis potestas ineo magistratus legatus ab tusculus uenio l sergius fidenatem m papirius mugillanus que seruilius priscus filius quo dictator fidena capio sum nuntio legatus labicani arma capio et cum aequi exercitus depopulor ager tusculanus castrum in algidus pono tum labicani bellum indico facio senatus consultum ut duo ex tribunus ad bellum proficisco unus res roma curo certamen subeo inter tribunus exortus sui quisque bellum dux potis fero cura urbs ut ingratus ignobilis aspernaris cum parum decorus inter collega certamen mirabundus pater conspicio q seruilius quando neque ordo hic ullus inquam neque res publicus sum verecundia patria maiestas altercatio iste dirimo filius meus extra sors urbs praesum bellum utinam qui adpeto considero concordiusque quam cupio gero


hi postquam mixti hostibus portam intrauere, in muros euadunt, suisque capti oppidi signum ex muro tollunt. quod ubi dictator conspexit—iam enim et ipse in deserta hostium castra penetrauerat—, cupientem militem discurrere ad praedam, spe iniecta maioris in urbe praedae, ad portam ducit, receptusque intra muros in arcem quo ruere fugientium turbam uidebat pergit; nec minor caedes in urbe quam in proelio fuit donec abiectis armis nihil praeter uitam petentes dictatori deduntur. urbs castraque diripiuntur. postero die singulis captiuis ab equite ac centurione sorte ductis et, quorum eximia uirtus fuerat, binis, aliis sub corona uenundatis, exercitum uictorem opulentumque praeda triumphans dictator Romam reduxit; iussoque magistro equitum abdicare se magistratu, ipse deinde abdicat, die sexto decimo reddito in pace imperio quod in bello trepidisque rebus acceperat. classi quoque ad Fidenas pugnatum cum Ueientibus quidam in annales rettulere, rem aeque difficilem atque incredibilem, nec nunc lato satis ad hoc amne et tum aliquanto, ut a ueteribus accepimus, artiore, nisi in traiectus forte fluminis prohibendo aliquarum nauium concursum in maius, ut fit, celebrantes naualis uictoriae uanum titulum appetiuere.

hic postquam misceo hostis porta intro in murus evado suo capio oppidum signum ex murus tollo qui ubi dictator conspicio iam enim et ipse in desero hostis castrum penetro cupio miles discurro ad praeda spes inicio magnus in urbs praeda ad porta duco recipio intra murus in arx quo ruo fugio turba video pergo neque paruus caedes in urbs quam in proelium sum donec abicio arma nihil praeter uita peto dictator dedo urbs castro diripio posterus dies singuli captiuus ab eques atque centurio sors duco et qui eximius uirtus sum bini alius sub corona uenundatis exercitus uictor opulentus praeda triumpho dictator roma reduco jubeo magister eques abdicaris sui magistratus ipse deinde abdico dies sextus decimus reddo in pax imperium qui in bellum trepidus res accipio classis quoque ad fidena pugno cum veiens quidam in annal refero res aequus difficilis atque incredibilis neque nunc fero satis ad hic amnis et tum aliquantus ut ab vetus accipio artus nisi in trajectus fors flumen prohibeo aliquaris nauis concurro in magnus ut fio celebro naualis uictoria uanum titulis appeto


plebs tribunos plebi absentes Sex. Tempanium <M.> Asellium Ti. Antistium Ti. Spurillium fecit, quos et pro centurionibus sibi praefecerant Tempanio auctore equites. senatus cum odio Semproni consulare nomen offenderet, tribunos militum consulari potestate creari iussit. creati sunt L. Manlius Capitolinus Q. Antonius Merenda L. Papirius Mugillanus . principio statim anni L. Hortensius tribunus plebis C. Sempronio , consuli anni prioris, diem dixit. quem cum quattuor collegae inspectante populo Romano orarent ne imperatorem suum innoxium, in quo nihil praeter fortunam reprehendi posset, uexaret, aegre Hortensius pati, temptationem eam credens esse perseuerantiae suae, nec precibus tribunorum, quae in speciem modo iactentur, sed auxilio confidere reum. itaque modo ad eum conuersus, ubi illi patricii spiritus, ubi subnixus et fidens innocentiae animus esset quaerebat; sub tribunicia umbra consularem uirum delituisse; modo ad collegas: 'uos autem, si reum perago, quid acturi estis? an erepturi ius populo et euersuri tribuniciam potestatem?' cum illi et de Sempronio et de omnibus summam populi Romani potestatem esse dicerent, nec se iudicium populi tollere aut uelle aut posse, sed si preces suae pro imperatore, qui sibi parentis esset loco, non ualuissent, se uestem cum eo mutaturos, tum Hortensius 'non uidebit' inquit, 'plebs Romana sordidatos tribunos suos. C. Sempronium nihil moror, quando hoc est in imperio consecutus ut tam carus esset militibus'. nec pietas quattuor tribunorum quam Hortensi tam placabile ad iustas preces ingenium pariter plebi patribusque gratius fuit. non diutius fortuna Aequis indulsit, qui ambiguam uictoriam Uolscorum pro sua amplexi fuerant.

plebs tribunus plebs absum sex tempanium m asellius tiberius antistius tiberius spurillium facio qui et pro centurio sui praeficio tempanio auctor eques senatus cum odium sempronius consularis nomen offendo tribunus miles consularis potestas creo iubeo creo sum l manlius capitolinus q antonius merenda l papirius mugillanus principium statim annus l hortensius tribunus plebs que sempronius consul annus prior dies dico qui cum quattuor collega inspecto populus romanus oro ne imperator suus innoxius in quo nihil praeter fortuna reprehendo possum vexo aeger hortensius patior temptatio is credo sum perseverantia suus neque prex tribunus qui in species modo jacto sed auxilium confido reus itaque modo ad is conuerto ubi ille patricius spiritus ubi subnixus et fido innocentia animus sum quaero sub tribunicius umbra consularis uir delitesco modo ad collega tu autem si reus perago quis ago sum an eripio ius populus et everro tribunicius potestas cum ille et de sempronius et de omnis summa populus romanus potestas sum dico neque sui iudicium populus tollo aut uolo aut possum sed si prex suus pro imperator qui sui parens sum locus non ualuissent sui uestis cum is muto tum hortensius non uideo inquam plebs romanus sordido tribunus suus que sempronius nihil moror quando hic sum in imperium consequor ut tam carus sum miles neque pietas quattuor tribunus quam hortensius tam placabilis ad iustus prex ingenium pariter plebs pater gratus sum non diu fortuna aequi indulgeo qui ambiguus uictoria volscus pro suus amplector sum


creati consules sunt C. Sempronius Atratinus Q. Fabius Uibulanus . peregrina res, sed memoria digna traditur eo anno facta, Uolturnum, Etruscorum urbem, quae nunc Capua est, ab Samnitibus captam, Capuamque ab duce eorum Capye uel, quod propius uero est, a campestri agro appellatam. cepere autem, prius bello fatigatis Etruscis, in societatem urbis agrorumque accepti, deinde festo die graues somno epulisque incolas ueteres noui coloni nocturna caede adorti. his rebus actis, consules ii, quos diximus, idibus Decembribus magistratum occepere. iam non solum qui ad id missi erant rettulerant imminere Uolscum bellum, sed legati quoque ab Latinis et Hernicis nuntiabant non ante unquam Uolscos nec ducibus legendis nec exercitui scribendo intentiores fuisse; uolgo fremere aut in perpetuum arma bellumque obliuioni danda iugumque accipiendum, aut iis cum quibus de imperio certetur, nec uirtute nec patientia nec disciplina rei militaris cedendum esse. haud uana attulere; sed nec perinde patres moti sunt, et C. Sempronius cui ea prouincia sorti euenit tamquam constantissimae rei fortunae fretus, quod uictoris populi aduersus uictos dux esset omnia temere ac neglegenter egit, adeo ut disciplinae Romanae plus in Uolsco exercitu quam in Romano esset. ergo fortuna, ut saepe alias, uirtutem est secuta. primo proelio, quod ab Sempronio incaute inconsulteque commissum est, non subsidiis firmata acie, non equite apte locato concursum est. clamor indicium primum fuit qua res inclinatura esset, excitatior crebriorque ab hoste sublatus: ab Romanis dissonus, impar, segnius saepe iteratus [incerto clamore] prodidit pauorem animorum. eo ferocior inlatus hostis urgere scutis, micare gladiis. altera ex parte nutant circumspectantibus galeae, et incerti trepidant applicantque se turbae; signa nunc resistentia deseruntur ab antesignanis, nunc inter suos manipulos recipiuntur. nondum fuga certa, nondum uictoria erat; tegi magis Romanus quam pugnare; Uolscus inferre signa, urgere aciem, plus caedis hostium uidere quam fugae.

creo consul sum que sempronius atratinus q fabius uibulanus peregrinus res sed memoria dignus trado is annus facio vulturnus etruscus urbs qui nunc capua sum ab samnites capio capua ab dux is capys uel qui propius uerus sum ab campestre ager appello capio autem prior bellum fatigo etruscus in societas urbs ager accipio deinde festus dies grauis somnus epulum incolo ueteres nouus colonus nocturnus caedes adorior hic res ago consul is qui dico idus december magistratus occipio iam non solus qui ad is mitto sum refero immineo volscus bellum sed legatus quoque ab latinum et hernicus nuntio non ante umquam volsci neque dux lego neque exercitus scribo intendo sum vulgo fremo aut in perpetuus arma bellus obliuio do jugus accipio aut is cum qui de imperium certo neque uirtus neque patientia neque disciplina res militaris cedo sum haud uanus affero sed neque perinde pater moveo sum et que sempronius qui is prouincia sortio euenio tamquam consto res fortuna fretus qui uictor populus aduersus vinco dux sum omnis temere atque neglegenter ago adeo ut disciplina romanus multus in volscus exercitus quam in romanus sum ergo fortuna ut saepe alius uirtus sum sequor primus proelium qui ab sempronius incautus inconsultus committo sum non subsidium firmo acies non eques aptus loco concurro sum clamor indicium primus sum qui res inclino sum excito creber ab hostis tollo ab romanus dissonus impar segnis saepe itero incertum clamor prodo pauor animus is ferox infero hostis urgeo scutum mico gladius alter ex pars nuto circumspecto galea et incertus trepido applico sui turba signum nunc resisto desero ab antesignanus nunc inter suus manipulus recipio nondum fuga certus nondum uictoria sum tego magis romanus quam pugno volscus infero signum urgeo acies multus caedes hostis uideo quam fuga


Q. Fabio Uibulano interrege comitia habente consules creati sunt A. Cornelius Cossus L. Furius Medullinus . his consulibus principio anni senatus consultum factum est, ut de quaestione Postumianae caedis tribuni primo quoque tempore ad plebem ferrent, plebesque praeficeret quaestioni quem uellet. a plebe consensu populi consulibus negotium mandatur; qui, summa moderatione ac lenitate per paucorum supplicium, quos sibimet ipsos conscisse mortem satis creditum est, transacta re, nequiuere tamen consequi ut non aegerrime id plebs ferret: iacere tam diu inritas actiones quae de suis commodis ferrentur, cum interim de sanguine ac supplicio suo latam legem confestim exerceri et tantam uim habere. aptissimum tempus erat, uindicatis seditionibus, delenimentum animis Bolani agri diuisionem obici, quo facto minuissent desiderium agrariae legis quae possesso per iniuriam agro publico patres pellebat; tunc haec ipsa indignitas angebat animos: non in retinendis modo publicis agris quos ui teneret pertinacem nobilitatem esse, sed ne uacuum quidem agrum, nuper ex hostibus captum, plebi diuidere, mox paucis, ut cetera, futurum praedae. eodem anno aduersus Uolscos populantes Hernicorum fines legiones ductae a Furio consule cum hostem ibi non inuenissent, Ferentinum quo magna multitudo Uolscorum se contulerat cepere. minus praedae quam sperauerant fuit, quod Uolsci postquam spes tuendi exigua erat sublatis rebus nocte oppidum reliquerunt; postero die prope desertum capitur. Hernicis ipsum agerque dono datus.

q fabius uibulano interrego comitium habeo consul creo sum ab cornelius cossus l furius medullinus hic consul principium annus senatus consulo facio sum ut de quaestio postumianus caedes tribunus primus quoque tempus ad plebs fero plebs praeficio quaestio qui uolo ab plebs consensus populus consul negotium mando qui summus moderatio atque lenitas per paucus supplicium qui sui ipse conscio mors satis credo sum transigo res nequeo tamen consequor ut non aeger is plebs fero iacio tam diu irrito actio qui de suus commodus fero cum interim de sanguis atque supplicium suus fero lex confestim exerceo et tantus uis habeo aptus tempus sum vindico seditio delenimentum animus bolanus ager diuisio obicio quo facio minuo desiderium agrarius lex qui possessus per iniuria ager publicus pater pello tunc hic ipse indignitas ango animus non in retineo modo publicus ager qui uis teneo pertinax nobilitas sum sed ne uacuus quidem ager nuper ex hostis capio plebs divido mox paucus ut ceterus sum praeda idem annus aduersus volsci populo hernicus finis legio duco ab furius consul cum hostis ibi non invenio ferentinum quo magnus multitudo volscus sui confero capio paruus praeda quam spero sum qui volscus postquam spes tueor exiguus sum tollo res nox oppidum relinquo posterus dies prope desertum capio hernicus ipse ager donum do


M. Cornelio Maluginense L. Papirio Crasso consulibus exercitus in agrum Ueientem ac Faliscum ducti. praedae abactae hominum pecorumque; hostis in agris nusquam inuentus neque pugnandi copia facta; urbes tamen non oppugnatae quia pestilentia populum inuasit. et seditiones domi quaesitae sunt, nec motae tamen, ab Sp. Maelio tribuno plebis, qui fauore nominis moturum se aliquid ratus et Minucio diem dixerat et rogationem de publicandis bonis Seruili Ahalae tulerat, falsis criminibus a Minucio circumuentum Maelium arguens, Seruilio caedem ciuis indemnati obiciens; quae uaniora ad populum ipso auctore fuere. ceterum magis uis morbi ingrauescens curae erat terroresque ac prodigia, maxime quod crebris motibus terrae ruere in agris nuntiabantur tecta. obsecratio itaque a populo duumuiris praeeuntibus est facta. pestilentior inde annus C. Iulio iterum et L. Uerginio consulibus tantum metus <et> uastitatis in urbe agrisque fecit, ut non modo praedandi causa quisquam ex agro Romano exiret belliue inferendi memoria patribus aut plebi esset, sed ultro Fidenates, qui se primo aut montibus aut muris tenuerant, populabundi descenderent in agrum Romanum. deinde Ueientium exercitu accito—nam Falisci perpelli ad instaurandum bellum neque clade Romanorum neque sociorum precibus potuere—duo populi transiere Anienem atque haud procul Collina porta signa habuere. trepidatum itaque non in agris magis quam in urbe est. Iulius consul in aggere murisque explicat copias, a Uerginio senatus in aede Quirini consulitur. dictatorem dici Q. Seruilium placet, cui Prisco alii, alii Structo fuisse cognomen tradunt. Uerginius dum collegam consuleret moratus, permittente eo nocte dictatorem dixit; is sibi magistrum equitum Postumum Aebutium Heluam dicit.

m cornelius maluginensis l papirius crassus consul exercitus in ager veiens atque faliscus duco praeda abigo homo pecus hostis in ager nusquam inuenio neque pugno copia facio urbs tamen non oppugno quia pestilentia populus inuado et seditio domus quaero sum neque moueo tamen ab spurius maelius tribunus plebs qui fauor nomen moveo sui aliquis reor et minucius dies dico et rogatio de publico bonus seruilis ahala fero falsum crimen ab minucius circumuenio maelius arguo seruilio caedes ciuis indemnatus obicio qui vanus ad populus ipse auctor sum ceterum magis uolo morbus ingravesco cura sum terror atque prodigium magnus qui creber motus terra ruo in ager nuntio tectum obsecratio itaque ab populus duoviri praeeo sum facio pestilens inde annus que julius iterum et l uerginius consul tantus metus et uastitas in urbs ager facio ut non modo praedor causa quisquam ex ager romanus exeo bellus infero memoria pater aut plebs sum sed ultro fidenates qui sui primus aut mons aut murus teneo populabundus descendo in ager romanus deinde veiens exercitus accio nam faliscus perpello ad instauro bellum neque clades romanus neque socius prex possum duo populus transeo anienem atque haud procul collina porto signum habeo trepido itaque non in ager magis quam in urbs sum iulius consul in aggero murus explico copia ab uerginius senatus in aedes quirinus consulo dictator dico q seruilius placeo qui priscus alius alius struo sum cognomen trado uerginius dum collega consulo moror permitto is nox dictator dico is sui magister eques postumus aebutius helvus dico


creati consules sunt Cn. Cornelius Cossus L. Furius Medullinus iterum. non alias aegrius plebs tulit tribunicia comitia sibi non commissa. eum dolorem quaestoriis comitiis simul ostendit et ulta est tunc primum plebeiis quaestoribus creatis, ita ut in quattuor creandis uni patricio, K. Fabio Ambusto , relinqueretur locus, tres plebeii, Q. Silius P. Aelius P. Papius , clarissimarum familiarum iuuenibus praeferrentur. auctores fuisse tam liberi populo suffragii Icilios accipio, ex familia infestissima patribus tres in eum annum tribunos plebis creatos, multarum magnarumque rerum molem auidissimo ad ea populo ostentantes, cum adfirmassent nihil se moturos si ne quaestoriis quidem comitiis, quae sola promiscua plebei patribusque reliquisset senatus, satis animi populo esset ad id quod tam diu uellent et per leges liceret. pro ingenti itaque uictoria id fuit plebi, quaesturamque eam non honoris ipsius fine aestimabant, sed patefactus ad consulatum ac triumphos locus nouis hominibus uidebatur. patres contra non pro communicatis sed pro amissis honoribus fremere; negare, si ea ita sint, liberos tollendos esse, qui pulsi maiorum loco cernentesque alios in possessione dignitatis suae, salii flaminesque nusquam alio quam ad sacrificandum pro populo sine imperiis ac potestatibus relinquantur. inritatis utriusque partis animis cum et spiritus plebs sumpsisset et tres ad popularem causam celeberrimi nominis haberet duces, patres omnia quaestoriis comitiis ubi utrumque plebi liceret similia fore cernentes, tendere ad consulum comitia quae nondum promiscua essent: Icilii contra tribunos militum creandos dicere et tandem aliquando impertiendos plebi honores.

creo consul sum cn cornelius cossus l furius medullinus iterum non alius aeger plebs fero tribunicius comitium sui non committo is dolor quaestorius comitium simul ostendo et ulciscor sum tunc primus plebeius quaestor creo ita ut in quattuor creo unus patricius k fabius amburo relinquo locus tres plebeius q silus p aelius p papius clarissimaris familia juvenis praefero auctor sum tam liber populus suffragium icilius accipio ex familia infestus pater tres in is annus tribunus plebs creo multus magnus res moles avidus ad is populus ostento cum adfirmo nihil sui moveo si ne quaestorius quidem comitium qui solus promiscuus plebes pater relinquo senatus satis animus populus sum ad is qui tam diu uolo et per lex licet pro ingens itaque uictoria is sum plebs quaestura is non honor ipse finis aestimo sed patefacio ad consulatus atque triumphus locus nouus homo uideo pater contra non pro communico sed pro amitto honor fremo nego si is ita sum liber tollo sum qui pello magnus locus cerno alius in possessio dignitas suus salio flamen nusquam alius quam ad sacrifico pro populus sine imperium atque potestas relinquo inritas uterque pars animus cum et spiritus plebs sumo et tres ad popularis causa celeber nomen habeo dux pater omnis quaestorius comitium ubi uterque plebs licet similis sum cerno tendo ad consul comitium qui nondum promiscuus sum icilius contra tribunus miles creo dico et tandem aliquando impertio plebs honor


sed nulla erat consularis actio quam impediendo id quod petebant exprimerent, cum mira opportunitate Uolscos et Aequos praedatum extra fines exisse in agrum Latinum Hernicumque adfertur. ad quod bellum ubi ex senatus consulto consules dilectum habere occipiunt, obstare tunc enixe tribuni, sibi plebique eam fortunam oblatam memorantes. tres erant, et omnes acerrimi uiri generosique iam, ut inter plebeios. duo singuli singulos sibi consules adseruandos adsidua opera desumunt; uni contionibus data nunc detinenda, nunc concienda plebs. nec dilectum consules nec comitia quae petebant tribuni expediebant. inclinante deinde se fortuna ad causam plebis, nuntii ueniunt arcem Caruentanam, dilapsis ad praedam militibus qui in praesidio erant, Aequos interfectis paucis custodibus arcis inuasisse; alios recurrentes in arcem, alios palantes in agris caesos. ea aduersa ciuitati res uires tribuniciae actioni adiecit. nequiquam enim temptati ut tum denique desisterent impediendo bello, postquam non cessere nec publicae tempestati nec suae inuidiae, peruincunt ut senatus consultum fiat de tribunis militum creandis, certo tamen pacto ne cuius ratio haberetur qui eo anno tribunus plebis esset, neue quis reficeretur in annum tribunus plebis, haud dubie Icilios denotante senatu, quos mercedem seditiosi tribunatus petere consulatum insimulabant. tum dilectus haberi bellumque omnium ordinum consensu apparari coeptum. consules ambo profecti sint ad arcem Caruentanam, an alter ad comitia habenda substiterit, incertum diuersi auctores faciunt; illa pro certo habenda, in quibus non dissentiunt, ab arce Caruentana, cum diu nequiquam oppugnata esset, recessum, Uerruginem in Uolscis eodem exercitu receptam, populationesque et praedas et in Aequis et in Uolsco agro ingentes factas.

sed nullus sum consularis actium quam impedio is qui peto exprimo cum mirus opportunitas volsci et aequi praedor extra finis exeo in ager latinus hernicus affero ad qui bellum ubi ex senatus consultum consul dilectus habeo occipio obstaris tunc enitor tribunus sui plebs is fortuna offertor memoro tres sum et omnis acer uir generosus iam ut inter plebeius duo singuli singuli sui consul adservo assiduus opus desumo unus contio do nunc detineo nunc concieo plebs neque dilectus consul neque comitium qui peto tribunus expedio inclino deinde sui fortuna ad causa plebs nuntius uenio arx caruentanam dilabor ad praeda miles qui in praesidium sum aequi interficio paucus custos arx invado alius recurro in arx alius palo in ager caedo is adverso ciuitas res uis tribunicius actio adiicio nequiquam enim temptas ut tum denique desisto impedio bellum postquam non cedo neque publicus tempestas neque suus inuidia pervinco ut senatus consulo fio de tribunus miles creo certus tamen pacisco ne qui ratio habeo qui is annus tribunus plebs sum neue quis reficio in annus tribunus plebs haud dubius icilius denoto senatus qui merces seditiosus tribunatus peto consulatus insimulo tum delectus habeo bellus omnis ordo consensus appararis coepio consul ambo proficiscor sum ad arx caruentanam an alter ad comitium habeo substiterit incertus diverto auctor facio ille pro certus habeo in qui non dissentio ab arx caruentana cum diu nequiquam oppugno sum recedo uerrugo in volscus idem exercitus recipio populatio et praeda et in aequi et in volscus ager ingens facio


consules creant M. Fabium Uibulanum , Postumum Aebutium Cornicinem. Fabius et Aebutius consules, quo maiori gloriae rerum domi forisque gestarum succedere se cernebant, maxime autem memorabilem annum apud finitimos socios hostesque esse quod Ardeatibus in re praecipiti tanta foret cura subuentum, eo impensius ut delerent prorsus ex animis hominum infamiam iudicii, senatus consultum fecerunt ut, quoniam ciuitas Ardeatium intestino tumultu redacta ad paucos esset, coloni eo praesidii causa aduersus Uolscos scriberentur. hoc palam relatum in tabulas, ut plebem tribunosque falleret iudicii rescindendi consilium initum; consenserant autem ut, multo maiore parte Rutulorum colonorum quam Romanorum scripta, nec ager ullus diuideretur nisi is, qui interceptus iudicio infami erat, nec ulli prius Romano ibi quam omnibus Rutulis diuisus esset, gleba ulla agri adsignaretur. sic ager ad Ardeates rediit. triumuiri ad coloniam Ardeam deducendam creati Agrippa Menenius T. Cloelius Siculus M. Aebutius Helua . qui praeter minime populare ministerium <cum> agro adsignando sociis quem populus Romanus suum iudicasset [cum] plebem offendissent, ne primoribus quidem patrum satis accepti, quod nihil gratiae cuiusquam dederant, uexationes ad populum iam die dicta ab tribunis, [coloni adscripti] remanendo in colonia quam testem integritatis iustitiaeque habebant uitauere.

consul creo m fabius uibulanum postumus aebutius cornicinem fabius et aebutius consul quo magnus gloria res domus foris gero succedo sui cerno magnus autem memorabilis annus apud finitimi socius hostis sum qui ardeates in res praeceps tantus sum cura subvenio is impendo ut deleo prorsus ex animus homo infamia iudicium senatus consulo facio ut quoniam ciuitas ardeates intestinus tumultus redigo ad paucus sum colonus is praesidium causa aduersus volsci scribo hic palam refero in tabula ut plebs tribunus fallo iudicium rescindo consilium ineo consentio autem ut multus magnus pars rutulus colonus quam romanus scribo neque ager ullus divido nisi is qui intercipio iudicium infamis sum neque ullus prior romanus ibi quam omnis rutulis divido sum glaeba ullus ager adsigno sic ager ad ardeates redeo triumuiri ad colonia ardea deduco creo agrippa menenius t cloelius siculus m aebutius helvus qui praeter paruus popularis ministerium cum ager adsigno socius qui populus romanus suus judico cum plebs offendo ne primoris quidem pater satis accipio qui nihil gratia quisquam do uexatio ad populus iam dies dictum ab tribunus colonus adscribo remaneo in colonia quam testo integritas justitia habeo vito


dilectum haberi non ex toto passim populo placuit; decem tribus sorte ductae sunt; ex iis scriptos iuniores duo tribuni ad bellum duxere. coepta inter eos in urbe certamina cupiditate eadem imperii multo impensius in castris accendi; nihil sentire idem, pro sententia pugnare; sua consilia uelle, sua imperia sola rata esse; contemnere in uicem et contemni, donec castigantibus legatis tandem ita comparatum est ut alternis diebus summam imperii haberent. quae cum allata Romam essent, dicitur Q. Seruilius , aetate et usu doctus, precatus ab dis immortalibus ne discordia tribunorum damnosior rei publicae esset quam ad Ueios fuisset, et uelut haud dubia clade imminente, institisse filio ut milites scriberet et arma pararet. nec falsus uates fuit. nam ductu L. Sergi , cuius dies imperii erat, loco iniquo sub hostium castris, cum quia simulato metu receperat se hostis ad uallum, spes uana expugnandi castra eo traxisset, repentino impetu Aequorum per supinam uallem fusi sunt, multique in ruina maiore quam fuga oppressi obtruncatique; castraque eo die aegre retenta, postero die circumfusis iam magna ex parte hostibus per auersam portam fuga turpi deseruntur. duces legatique et quod circa signa roboris de exercitu fuit Tusculum petiere: palati alii per agros passim multis itineribus maioris quam accepta erat cladis nuntii Romam contenderunt. minus trepidationis fuit, quod euentus timori hominum congruens fuerat, et quod subsidia quae respicerent in re trepida praeparata erant ab tribuno militum. iussuque eiusdem per minores magistratus sedato in urbe tumultu, speculatores propere missi nuntiauere Tusculi duces exercitumque esse, hostem castra loco non mouisse. et quod plurimum animorum fecit, dictator ex senatus consulto dictus Q. Seruilius Priscus , uir cuius prouidentiam in re publica cum multis aliis tempestatibus ante experta ciuitas erat, tum euentu eius belli, quod uni certamen tribunorum suspectum ante rem male gestam fuerat. magistro equitum creato, a quo ipse tribuno militum dictator erat dictus, filio suo—ut tradidere quidam; nam alii Ahalam Seruilium magistrum equitum eo anno fuisse scribunt—, nouo exercitu profectus ad bellum, accitis qui Tusculi erant, duo milia passuum ab hoste locum castris cepit.

dilectus habeo non ex totus passim populus placeo decem tres sors duco sum ex is scribo iuniores duo tribunus ad bellum duco coepio inter is in urbs certamen cupiditas idem imperium multus impendo in castrum accendo nihil sentio idem pro sententia pugno suus consilium uolo suus imperium solus reor sum contemno in uicis et contemno donec castigo legatus tandem ita comparo sum ut alternus dies summa imperium habeo qui cum affero roma sum dico q seruilius aetas et usus doceo preco ab deus immortalis ne discordia tribunus damnosus res publicus sum quam ad veii sum et uelut haud dubius clades immineo insto filius ut miles scribo et arma paro neque falsus uates sum nam ductus l sergius qui dies imperium sum locus iniquus sub hostis castrum cum quia simulo metus recipio sui hostis ad valles spes uanus expugno castrum is traho repentinus impetus aequi per supinus vallo fundo sum multus in ruina magnus quam fuga opprimo obtrunco castro is dies aeger retineo posterus dies circumfundo iam magnus ex pars hostis per averto porta fuga turpis desero dux lego et qui circa signum robur de exercitus sum tusculis peto palatium alius per ager passim multus iter magnus quam accipio sum clades nuntius roma contendo paruus trepidatio sum qui euentus timor homo congruo sum et qui subsidium qui respicio in res trepido praeparo sum ab tribunus miles jubeo idem per paruus magistratus sedo in urbs tumultus speculator properus mitto nuntio tusculis dux exerceo sum hostis castrum locus non moveo et qui multus animus facio dictator ex senatus consultum dico q seruilius priscus uir qui providentia in res publicus cum multus alius tempestas ante experior ciuitas sum tum euentus is bellum qui unus certamen tribunus suspicio ante res malus gero sum magister eques creo ab quo ipse tribunus miles dictator sum dico filius suus ut trado quidam nam alius ahala seruilius magister eques is annus sum scribo nouus exercitus proficiscor ad bellum accio qui tusculis sum duo mille passus ab hostis locus castrum capio


perlata haec uox Postumi ad milites multo in castris maiorem indignationem mouit: praedaene interceptorem fraudatoremque etiam malum minari militibus? itaque cum fremitus aperte esset, et quaestor P. Sextius eadem uiolentia coerceri putaret seditionem posse qua mota erat, misso ad uociferantem quendam militem lictore cum inde clamor et iurgium oreretur, saxo ictus turba excedit, insuper increpante qui uolnerauerat habere quaestorem quod imperator esset militibus minatus. ad hunc tumultum accitus Postumius asperiora omnia fecit acerbis quaestionibus, crudelibus suppliciis. postremo cum modum irae nullum faceret, ad uociferationem eorum quos necari sub crate iusserat concursu facto, ipse ad interpellantes poenam uecors de tribunali decurrit. ibi cum submouentes passim lictores centurionesque uexarent turbam, eo indignatio erupit ut tribunus militum ab exercitu suo lapidibus cooperiretur. quod tam atrox facinus postquam est Romam nuntiatum, tribunis militum de morte collegae per senatum quaestiones decernentibus tribuni plebis intercedebant. sed ea contentio ex certamine alio pendebat quod cura incesserat patres ne metu quaestionum plebs iraque tribunos militum ex plebe crearet, tendebantque summa ope ut consules crearentur. cum senatus consultum fieri tribuni plebis non paterentur, iidem intercederent consularibus comitiis, res ad interregnum rediit. uictoria deinde penes patres fuit.

perfero hic uox postumius ad miles multus in castrum magnus indignatio moueo praeda interceptor fraudator etiam malus mino miles itaque cum fremo apertus sum et quaestor p sestius idem uiolentia coerceo puto seditio possum qui moueo sum mitto ad vocifero quidam miles lictor cum inde clamor et iurgium orior saxum iacio turba excedo insuper increpo qui vulnero habeo quaestor qui imperator sum miles mino ad hic tumultus accio postumus asper omnis facio acerbus quaestio crudelis supplicium postremo cum modus ira nullus facio ad uociferatio is qui neco sub creo iubeo concursus facio ipse ad interpello poena uecors de tribunal decurro ibi cum submoveo passim lictor centurio vexo turba is indignatio erumpo ut tribunus miles ab exercitus suus lapis cooperio qui tam atrox facinus postquam sum roma nuntio tribunus miles de mors collega per senatus quaestio decerno tribunus plebs intercedo sed is contentio ex certamen alius pendo qui cura incedo pater ne metus quaestio plebs ira tribunus miles ex plebs creo tendo summus ops ut consul creo cum senatus consulo fio tribunus plebs non pateo eo intercedo consularis comitium res ad interregnum redeo uictoria deinde penis pater sum


pax domi forisque fuit et hoc et insequente anno, C. Furio Paculo et M. Papirio Crasso consulibus. ludi ab decemuiris per secessionem plebis a patribus ex senatus consulto uoti eo anno facti sunt. causa seditionum nequiquam a Poetelio quaesita, qui tribunus plebis iterum ea ipsa denuntiando factus, neque ut de agris diuidendis plebi referrent consules ad senatum peruincere potuit, et cum magno certamine obtinuisset ut consulerentur patres, consulum an tribunorum placeret comitia haberi, consules creari iussi sunt; ludibrioque erant minae tribuni denuntiantis se dilectum impediturum, cum quietis finitimis neque bello neque belli apparatu opus esset. sequitur hanc tranquillitatem rerum annus Proculo Geganio Macerino L. Menenio Lanato consulibus multiplici clade ac periculo insignis, seditionibus, fame, regno prope per largitionis dulcedinem in ceruices accepto; unum afuit bellum externum; quo si adgrauatae res essent, uix ope deorum omnium resisti potuisset. coepere a fame mala, seu aduersus annus frugibus fuit, seu dulcedine contionum et urbis deserto agrorum cultu; nam utrumque traditur. et patres plebem desidem et tribuni plebis nunc fraudem, nunc neglegentiam consulum accusabant. postremo perpulere plebem, haud aduersante senatu, ut L. Minucius praefectus annonae crearetur, felicior in eo magistratu ad custodiam libertatis futurus quam ad curationem ministerii sui, quamquam postremo annonae quoque leuatae haud immeritam et gratiam et gloriam tulit. qui cum multis circa finitimos populos legationibus terra marique nequiquam missis, nisi quod ex Etruria haud ita multum frumenti aduectum est, nullum momentum annonae fecisset, et reuolutus ad dispensationem inopiae, profiteri cogendo frumentum et uendere quod usui menstruo superesset, fraudandoque parte diurni cibi seruitia, criminando inde et obiciendo irae populi frumentarios, acerba inquisitione aperiret magis quam leuaret inopiam, multi ex plebe, spe amissa, potius quam ut cruciarentur trahendo animam, capitibus obuolutis se in Tiberim praecipitauerunt.

pax domus foris sum et hic et insequor annus que furius paculo et m papirius crassus consul ludo ab decemviri per secessio plebs ab pater ex senatus consultum uotum is annus facio sum causa seditio nequiquam ab poetelius quaero qui tribunus plebs iterum is ipse denuntio facio neque ut de ager divido plebs refero consul ad senatus peruinco possum et cum magnus certamen obtineo ut consulo pater consul an tribunus placeo comitium habeo consul creo iubeo sum ludibrium sum minae tribunus denuntio sui dilectus impedio cum quiesco finitimus neque bellum neque bellum apparatus opus sum sequor hic tranquillitas res annus proculus geganio macerino l menenius lanatus consul multiplex clades atque periculum insignis seditio fames regnum prope per largitio dulcedo in ceruix accipio unus asum bellum externus quo si adgravo res sum uix ops deus omnis requiro possum coepio ab fames malus seu aduersus annus frugis sum seu dulcedo contio et urbs desero ager cultus nam uterque trado et pater plebs desidem et tribunus plebs nunc fraudo nunc neglegentia consul accuso postremo perpello plebs haud adverso senatus ut l minucius praefectus annona creo felix in is magistratus ad custodia libertas sum quam ad curatio ministerium suus quamquam postremo annona quoque levo haud immeritus et gratia et gloria fero qui cum multus circa finitimi populus legatio terra mare nequiquam mitto nisi qui ex etruria haud ita multus frumentum adueho sum nullus momentum annona facio et revolvo ad dispensatio inopia profiteor cogo frumentum et uendo qui usus menstruus supersum fraudo pars diurnus cibus seruitium criminor inde et obicio ira populus frumentarius acerbus inquisitio aperio magis quam levo inopia multus ex plebs spes amitto potis quam ut crucio traho anima caput obvolvo sui in tiberis praecipito


agitatum in urbe ab tribunis plebis ut tribuni militum consulari potestate crearentur nec obtineri potuit. consules fiunt L. Papirius Crassus , L. Iulius . Aequorum legati foedus ab senatu cum petissent et pro foedere deditio ostentaretur, indutias annorum octo impetrauerunt: Uolscorum res, super acceptam in Algido cladem, pertinaci certamine inter pacis bellique auctores in iurgia et seditiones uersa: undique otium fuit Romanis. legem de multarum aestimatione pergratam populo cum ab tribunis parari consules unius ex collegio proditione excepissent, ipsi praeoccupauerunt ferre. consules L. Sergius Fidenas iterum Hostius Lucretius Tricipitinus . [nihil dignum dictu actum his consulibus. secuti eos consules A. Cornelius Cossus T. Quinctius Poenus iterum.] Ueientes in agrum Romanum excursiones fecerunt. fama fuit quosdam ex Fidenatium iuuentute participes eius populationis fuisse, cognitioque eius rei L. Sergio et Q. Seruilio et Mam. Aemilio permissa. quidam Ostiam relegati, quod cur per eos dies a Fidenis afuissent parum constabat; colonorum additus numerus, agerque iis bello interemptorum adsignatus. siccitate eo anno plurimum laboratum est, nec caelestes modo defuerunt aquae, sed terra quoque ingenito umore egens uix ad perennes suffecit amnes. defectus alibi aquarum circa torridos fontes riuosque stragem siti pecorum morientum dedit; scabie alia absumpta, uolgatique in homines morbi. et primo in agrestes ingruerant seruitiaque; urbs deinde impletur. nec corpora modo adfecta tabo, sed animos quoque multiplex religio et pleraque externa inuasit, nouos ritus sacrificandi uaticinando inferentibus in domos quibus quaestui sunt capti superstitione animi, donec publicus iam pudor ad primores ciuitatis peruenit, cernentes in omnibus uicis sacellisque peregrina atque insolita piacula pacis deum exposcendae. datum inde negotium aedilibus, ut animaduerterent ne qui nisi Romani di neu quo alio more quam patrio colerentur. irae aduersus Ueientes in insequentem annum, C. Seruilium Ahalam L. Papirium Mugillanum consules, dilatae sunt. <nihil dignum dictu actum his consulibus. secuti eos A. Cornelius Cossus T. Quinctius Poenus iterum consules.> tunc quoque ne confestim bellum indiceretur neue exercitus mitterentur, religio obstitit; fetiales prius mittendos ad res repetendas censuere. cum Ueientibus nuper acie dimicatum ad Nomentum et Fidenas fuerat, indutiaeque inde, non pax facta, quarum et dies exierat, et ante diem rebellauerant; missi tamen fetiales; nec eorum, cum more patrum iurati repeterent res, uerba sunt audita. controuersia inde fuit utrum populi iussu indiceretur bellum an satis esset senatus consultum. peruicere tribuni, denuntiando impedituros se dilectum, ut Quinctius consul de bello ad populum ferret. omnes centuriae iussere. in eo quoque plebs superior fuit, quod tenuit ne consules in proximum annum crearentur.

agito in urbs ab tribunus plebs ut tribunus miles consularis potestas creo neque obtineo possum consul fio l papirius crassus l iulius aequi legatus foedus ab senatus cum peto et pro foedus deditio ostento indutiae annus octo impetro volscus res super accipio in algidus clades pertinax certamen inter pax bellus auctor in iurgium et seditio uerto undique otium sum romanus lex de multus aestimatio pergratus populus cum ab tribunus paro consul unus ex collegium proditio excipio ipse praeoccupo fero consul l sergius fidena iterum hostius lucretius tricipitinus nihil dignus dico ago hic consul sequor is consul ab cornelius cossus t quintius poenus iterum veiens in ager romanus excursio facio fama sum quidam ex fidenates iuuentus particeps is populatio sum cognitio is res l sergius et q seruilio et mam aemilius permitto quidam ostia relego qui cur per is dies ab fidena asum parum consto colonus addo numerus ager is bellum interimo adsigno siccitas is annus multus laboro sum neque caelestis modo desum aqua sed terra quoque ingenitus umor egeo uix ad perenno sufficio amnis deficio alibi aqua circa torridus fons rivus strages sitis pecus morientum do scabie alius absumo vulgo in homo morbus et primus in agrestis ingruerant seruitiaque urbs deinde impleo neque corpus modo afficio to sed animus quoque multiplex religio et plerusque externus inuado nouus ritus sacrifico vaticinor infero in domus qui quaestus sum capio superstitio animus donec publicus iam pudor ad primoris ciuitas peruenio cerno in omnis uicus sacellum peregrinus atque insolitus piaculum pax deus exposco do inde negotium aedilis ut animaduerterent ne qui nisi romanus deus neu quo alius mos quam patrius colo ira aduersus veiens in insequor annus que seruilius ahala l papirius mugillanus consul differo sum nihil dignus dico ago hic consul sequor is ab cornelius cossus t quintius poenus iterum consul tunc quoque ne confestim bellum indico neue exercitus mitto religio obsto fetial prior mitto ad res repeto censeo cum veiens nuper acies dimico ad nomentum et fidena sum indutiae inde non pax facio qui et dies exeo et ante dies rebello mitto tamen fetial neque is cum mos pater juro repeto res uerbum sum audio controuersia inde sum utrum populus iussus indico bellum an satis sum senatus consulo pervinco tribunus denuntio impedio sui dilectus ut quintius consul de bellum ad populus fero omnis centuria jubeo in is quoque plebs superus sum qui teneo ne consul in propior annus creo


tumultuantem deinde multitudinem incerta existimatione facti ad contionem uocari iussit, et Maelium iure caesum pronuntiauit etiamsi regni crimine insons fuerit, qui uocatus a magistro equitum ad dictatorem non uenisset. se ad causam cognoscendam consedisse, qua cognita habiturum fuisse Maelium similem causae fortunam; uim parantem ne iudicio se committeret, ui coercitum esse. nec cum eo tamquam cum ciue agendum fuisse, qui natus in libero populo inter iura legesque, ex qua urbe reges exactos sciret eodemque anno sororis filios regis et liberos consulis, liberatoris patriae, propter pactionem indicatam recipiendorum in urbem regum a patre securi esse percussos, ex qua Collatinum Tarquinium consulem nominis odio abdicare se magistratu atque exsulare iussum, in qua de Sp. Cassio post aliquot annos propter consilia inita de regno supplicium sumptum, in qua nuper decemuiros bonis, exsilio, capite multatos ob superbiam regiam, in ea Sp. Maelius spem regni conceperit. et quis homo? quamquam nullam nobilitatem, nullos honores, nulla merita cuiquam ad dominationem pandere uiam; sed tamen Claudios, Cassios consulatibus, decemuiratibus, suis maiorumque honoribus, splendore familiarum sustulisse animos quo nefas fuerit: Sp. Maelium , cui tribunatus plebis magis optandus quam sperandus fuerit, frumentarium diuitem †bilibris† farris sperasse libertatem se ciuium suorum emisse, ciboque obiciendo ratum uictorem finitimorum omnium populum in seruitutem perlici posse, ut quem senatorem concoquere ciuitas uix posset regem ferret, Romuli conditoris, ab dis orti, recepti ad deos, insignia atque imperium habentem. non pro scelere id magis quam pro monstro habendum, nec satis esse sanguine eius expiatum, nisi tecta parietesque intra quae tantum amentiae conceptum esset dissiparentur bonaque contacta pretiis regni mercandi publicarentur. iubere itaque quaestores uendere ea bona atque in publicum redigere.

tumultuor deinde multitudo incertus existimatio facio ad contio uoco iubeo et maelius ius caedo pronuntio etiamsi regnum crimen insons sum qui voco ab magister eques ad dictator non uenio sui ad causa cognosco consido qui cognosco habeo sum maelius similis causa fortuna uis paro ne iudicium sui committo uis coerceo sum neque cum is tamquam cum civis ago sum qui nascor in liber populus inter ius lego ex qui urbs rex exigo scio idem annus soror filius rex et liber consul liberator patria propter pactio indico recipio in urbs rex ab pater securus sum percutio ex qui collatinus tarquinius consul nomen odium abdicaris sui magistratus atque exsularis jubeo in qui de spurius casseius post aliquot annus propter consilium ineo de regnum supplicium sumo in qui nuper decemviri bonus exsilium caput multo ob superbia regia in is spurius maelius spes regnum concipio et quis homo quamquam nullus nobilitas nullus honor nullus mereo quisquam ad dominatio pando uia sed tamen claudius casseius consulatus decemuiratibus suus magnus honor splendor familia tollo animus quo nefas sum spurius maelius qui tribunatus plebs magis opto quam spero sum frumentarius dives bilibris far spero libertas sui ciuis suus emo cibus obicio reor uictor finitimus omnis populus in seruitus perlici possum ut qui senator concoquo ciuitas uix possum rex fero romulis conditor ab deus orior recipio ad deus insigne atque imperium habeo non pro scelus is magis quam pro monstrum habeo neque satis sum sanguis is expio nisi tectum paries intra qui tantus amentia concipio sum dissiparentur bonus contingo pretium regnum mercor publico iubeo itaque quaestor uendo is bonus atque in publicus redigo


eodem tempore et consules senatum in tribunum et tribunus populum in consules incitabat. negabant consules iam ultra ferri posse furores tribunicios; uentum iam ad finem esse; domi plus belli concitari quam foris. id adeo non plebis quam patrum neque tribunorum magis quam consulum culpa accidere. cuius rei praemium sit in ciuitate, eam maximis semper auctibus crescere; sic pace bonos, sic bello fieri. maximum Romae praemium seditionum esse; ideo <eas> singulis uniuersisque semper honori fuisse. [reminiscerentur quam maiestatem senatus ipsi a patribus accepissent, quam liberis tradituri essent, ut quem ad modum plebs gloriari posset auctiorem amplioremque esse.] finem ergo non fieri, nec futuram donec quam felices seditiones tam honorati seditionum auctores essent. quas quantasque res C. Canuleium adgressum. conluuionem gentium, perturbationem auspiciorum publicorum priuatorumque adferre, ne quid sinceri, ne quid incontaminati sit, ut discrimine omni sublato nec se quisquam nec suos nouerit. quam enim aliam uim conubia promiscua habere nisi ut ferarum prope ritu uolgentur concubitus plebis patrumque? ut qui natus sit ignoret, cuius sanguinis, quorum sacrorum sit; dimidius patrum sit, dimidius plebis, ne secum quidem ipse concors. parum id uideri quod omnia diuina humanaque turbentur: iam ad consulatum uolgi turbatores accingi. et primo ut alter consul ex plebe fieret, id modo sermonibus temptasse; nunc rogari ut seu ex patribus seu ex plebe uelit populus consules creet. et creaturos haud dubie ex plebe seditiosissimum quemque; Canuleios igitur Iciliosque consules fore. ne id Iuppiter optimus maximus sineret regiae maiestatis imperium eo recidere; et se miliens morituros potius quam ut tantum dedecoris admitti patiantur. certum habere maiores quoque, si diuinassent concedendo omnia non mitiorem in se plebem, sed asperiorem alia ex aliis iniquiora postulando cum prima impetrasset futuram, primo quamlibet dimicationem subituros fuisse potius quam eas leges sibi imponi paterentur. quia tum concessum sit de tribunis, iterum concessum esse. <reminiscerentur quam maiestatem senatus ipsi a patribus accepissent, quam liberis tradituri essent, uel quem ad modum plebs gloriari posset <se> auctiorem amplioremque esse.> finem non fieri posse si in eadem ciuitate tribuni plebis et patres essent; aut hunc ordinem aut illum magistratum tollendum esse, potiusque sero quam nunquam obuiam eundum audaciae temeritatique. illine ut impune primo discordias serentes concitent finitima bella, deinde aduersus ea quae concitauerint armari ciuitatem defendique prohibeant, et cum hostes tantum non arcessierint, exercitus conscribi aduersus hostes non patiantur, sed audeat Canuleius in senatu proloqui se nisi suas leges tamquam uictoris patres accipi sinant dilectum haberi prohibiturum? quid esse aliud quam minari se proditurum patriam, oppugnari atque capi passurum? quid eam uocem animorum, non plebi Romanae, sed Uolscis et Aequis et Ueientibus allaturam? nonne Canuleio duce se speraturos Capitolium atque arcem scandere posse? ni patribus tribuni cum iure ac maiestate adempta animos etiam eripuerint, consules paratos esse duces prius aduersus scelus ciuium quam aduersus hostium arma.

idem tempus et consul senatus in tribunus et tribunus populus in consul incito nego consul iam ultra fero possum furor tribunicius uenio iam ad finis sum domus multus bellum concitaris quam foris is adeo non plebs quam pater neque tribunus magis quam consul culpa accido qui res praemium sum in ciuitas is magnus semper auctus cresco sic pax bonus sic bellum fio magnus roma praemium seditio sum ideo is singuli universus semper honor sum reminisco quam maiestas senatus ipse ab pater accipio quam liber trado sum ut qui ad modus plebs glorior possum augeo amplus sum finis ergo non fio neque sum donec quam felix seditio tam honoro seditio auctor sum qui quantus res que canuleius aggredior conluuio gens perturbatio auspicium publicus privo affero ne quis sincerus ne quis incontaminatus sum ut discrimen omnis tollo neque sui quisquam neque suus nosco quam enim alius uis conubium promiscuus habeo nisi ut ferus prope ritus vulgo concubo plebs pater ut qui nascor sum ignoro qui sanguis qui sacer sum dimidius pater sum dimidius plebs ne sui quidem ipse concors parum is uideo qui omnis diuinum humanus turbo iam ad consulatus uulgus turbator accingo et primus ut alter consul ex plebs fio is modo sermo tento nunc rogaris ut seu ex pater seu ex plebs uolo populus consul creo et creo haud dubius ex plebs seditiosus quisque canuleius igitur icilius consul sum ne is iuppiter bonus magnus sino regia maiestas imperium is recido et sui millies morior potis quam ut tantus dedecor admitto patior certus habeo magnus quoque si divino concedo omnis non mitis in sui plebs sed asper alius ex alius iniquus postulo cum primus impetro sum primus quamlibet dimicatio subeo sum potis quam is lex sui impono pateo quia tum concedo sum de tribunus iterum concedo sum reminisco quam maiestas senatus ipse ab pater accipio quam liber trado sum uel qui ad modus plebs glorior possum sui augeo amplus sum finis non fio possum si in idem ciuitas tribunus plebs et pater sum aut hic ordo aut ille magistratus tollo sum potis serus quam numquam obuiam eo audacia temeritas illino ut impunis primus discordia sero concito finitimus bellum deinde aduersus is qui concito armaris ciuitas defendo prohibeo et cum hostis tantus non arcessierint exercitus conscribo aduersus hostis non patior sed audeo canuleius in senatus proloquor sui nisi suus lex tamquam uictor pater accipio sino dilectus habeo prohibeo quis sum alius quam mino sui prodeo patria oppugnaris atque capio patior quis is uox animus non plebs romanus sed volscus et aequi et veiens affero nonne canuleius dux sui spero capitolium atque arx scando possum ni pater tribunus cum ius atque maiestas adimo animus etiam eripio consul paro sum dux prior aduersus scelus ciuis quam aduersus hostis arma


nihil acceptum unquam a plebe tanto gaudio traditur. concursum itaque ad curiam esse prensatasque exeuntium manus et patres uere appellatos, effectum esse fatentibus ut nemo pro tam munifica patria, donec quicquam uirium superesset, corpori aut sanguini suo parceret. cum commoditas iuuaret rem familiarem saltem adquiescere eo tempore quo corpus addictum atque operatum rei publicae esset, tum quod ultro sibi oblatum esset, non a tribunis plebis unquam agitatum, non suis sermonibus efflagitatum, id efficiebat multiplex gaudium cumulatioremque gratiam rei. tribuni plebis, communis ordinum laetitiae concordiaeque soli expertes, negare, tam id laetum patribus nec prosperum <ciuibus> uniuersis fore quam ipsi crederent; consilium specie prima melius fuisse quam usu appariturum. unde enim eam pecuniam confici posse nisi tributo populo indicto? ex alieno igitur aliis largitos; neque id etiamsi ceteri ferant passuros eos, quibus iam emerita stipendia essent, meliore condicione alios militare quam ipsi militassent, et eosdem in sua stipendia impensas fecisse et in aliorum facere. his uocibus mouerunt partem plebis; postremo, indicto iam tributo, edixerunt etiam tribuni auxilio se futuros si quis in militare stipendium tributum non contulisset. patres bene coeptam rem perseueranter tueri; conferre ipsi primi; et quia nondum argentum signatum erat, aes graue plaustris quidam ad aerarium conuehentes speciosam etiam conlationem faciebant. cum senatus summa fide ex censu contulisset, primores plebis, nobilium amici, ex composito conferre incipiunt. quos cum et a patribus conlaudari et a militari aetate tamquam bonos ciues conspici uolgus hominum uidit, repente, spreto tribunicio auxilio, certamen conferendi est ortum. et lege perlata de indicendo Ueientibus bello, exercitum magna ex parte uoluntarium noui tribuni militum consulari potestate Ueios duxere.

nihil accipio umquam ab plebs tantus gaudium trado concurro itaque ad curia sum prehenso exeo manus et pater uerus appello efficio sum fateor ut nemo pro tam munificus patria donec quisquam uis supersum corpus aut sanguis suus parco cum commoditas juvo res familiaris saltem adquiesco is tempus quo corpus addico atque opero res publicus sum tum qui ultro sui offertor sum non ab tribunus plebs umquam agito non suus sermo efflagitas is efficio multiplex gaudium cumulo gratia res tribunus plebs communis ordo laetitia concordia solus expers nego tam is laetus pater neque prosper ciuis uniuersus sum quam ipse credo consilium species primus bonus sum quam usus appareo unde enim is pecunia conficio possum nisi tribuo populus indico ex alienus igitur alius largior neque is etiamsi ceterus fero patior is qui iam emereo stipendium sum bonus condicio alius militaris quam ipse milito et idem in suus stipendium impendo facio et in alius facio hic uox moueo pars plebs postremo indico iam tribuo edico etiam tribunus auxilium sui sum si quis in militaris stipendium tribuo non confero pater bene coepio res perseveranter tueor confero ipse primus et quia nondum argentum signo sum aes grauis plaustrum quidam ad aerarius conveho speciosus etiam conlatio facio cum senatus summus fides ex census confero primoris plebs nobilis amicus ex compono confero incipio qui cum et ab pater conlaudaris et ab militaris aetas tamquam bonus ciuis conspicio uulgus homo uideo repens sperno tribunicius auxilium certamen confero sum orior et lex perfero de indico veiens bellum exercitus magnus ex pars voluntarius nouus tribunus miles consularis potestas veii duco


et iam lucescebat omniaque sub oculis erant. et Fabius cum equitatu impetum dederat et consul eruptionem e castris in trepidos iam hostes fecerat; dictator autem parte altera subsidia et secundam aciem adortus, circumagenti se ad dissonos clamores ac subitos tumultus hosti undique obiecerat uictorem peditem equitemque. circumuenti igitur iam in medio ad unum omnes poenas rebellionis dedissent, ni Uettius Messius ex Uolscis, nobilior uir factis quam genere, iam orbem uoluentes suos increpans clara uoce 'hic praebituri' inquit, 'uos telis hostium estis indefensi, inulti? quid igitur arma habetis, aut quid ultro bellum intulistis, in otio tumultuosi, in bello segnes? quid hic stantibus spei est? an deum aliquem protecturum uos rapturumque hinc putatis? ferro uia facienda est. hac qua me praegressum uideritis, agite, qui uisuri domos parentes coniuges liberos estis, ite mecum. non murus nec uallum sed armati armatis obstant. uirtute pares, necessitate, quae ultimum ac maximum telum est, superiores estis'. haec locutum exsequentemque dicta redintegrato clamore secuti dant impressionem qua Postumius Albus cohortes obiecerat; et mouerunt uictorem, donec dictator pedem iam referentibus suis aduenit eoque omne proelium uersum est. uni uiro Messio fortuna hostium innititur. multa utrimque uolnera, multa passim caedes est; iam ne duces quidem Romani incruenti pugnant. unus Postumius ictus saxo, perfracto capite acie excessit; non dictatorem umerus uolneratus, non Fabium prope adfixum equo femur, non brachium abscisum consulem ex tam ancipiti proelio submouit.

et iam lucesco omne sub oculus sum et fabius cum equitatus impetus do et consul eruptio e castrum in trepidus iam hostis facio dictator autem pars alter subsidium et secundus acies adorior circumago sui ad dissonus clamor atque subeo tumultus hostis undique objacio uictor pedito equito circumvenio igitur iam in medium ad unus omnis poena rebellio do ni vettius messus ex volscus nobilior uir facio quam genus iam orbis uoluo suus increpo clarus uox hic praebeo inquam tu telum hostis sum indefensus inultus quis igitur arma habeo aut quis ultro bellum infero in otium tumultuosus in bellum segnis quis hic sto spes sum an deus aliquis protego tu rapio hinc puto ferrum uia facio sum hic qui ego praegredior video ago qui video domus parens coniunx liber sum eo ego non murus neque valles sed armatus armo obsto uirtus par necessitas qui ulter atque magnus telis sum superus sum hic loquor exsequor dictum redintegro clamor sequor do impressio qui postumus albus cohors objacio et moueo uictor donec dictator pedis iam refero suus aduenio eo omnis proelium uersus sum unus uir messio fortuna hostis innitor multus utrimque vulnero multus passim caedes sum iam ne dux quidem romanus incruentus pugno unus postumus iacio saxum perfringo caput acies excedo non dictator umerus uulnero non fabius prope affigo equus femur non bracchium abscido consul ex tam anceps proelium submoveo


tribuni plebi adsiduis contentionibus prohibendo consularia comitia cum res prope ad interregnum perducta esset, euicere tandem ut tribuni militum consulari potestate crearentur. uictoriae praemium quod petebatur ut plebeius crearetur nullum fuit: omnes patricii creati sunt, M. Fabius Uibulanus M. Folius L. Sergius Fidenas . pestilentia eo anno aliarum rerum otium praebuit. aedis Apollini pro ualetudine populi uota est. multa duumuiri ex libris placandae deum irae auertendaeque a populo pestis causa fecere; magna tamen clades in urbe agrisque promiscua hominum pecorumque pernicie accepta. famem quoque ex pestilentia morbo implicitis cultoribus agrorum timentes in Etruriam Pomptinumque agrum et Cumas, postremo in Siciliam quoque frumenti causa misere. consularium comitiorum nulla mentio habita est; tribuni militum consulari potestate omnes patricii creati sunt, L. Pinarius Mamercus L. Furius Medullinus Sp. Postumius Albus . eo anno uis morbi leuata neque a penuria frumenti, quia ante prouisum erat, periculum fuit. consilia ad mouenda bella in Uolscorum Aequorumque conciliis et in Etruria ad fanum Uoltumnae agitata. ibi prolatae in annum res decretoque cautum ne quod ante concilium fieret, nequiquam Ueiente populo querente eandem qua Fidenae deletae sint imminere Ueiis fortunam. interim Romae principes plebis, iam diu nequiquam imminentes spei maioris honoris, dum foris otium esset, coetus indicere in domos tribunorum plebis; ibi secreta consilia agitare; queri se a plebe adeo spretos, ut cum per tot annos tribuni militum consulari potestate creentur, nulli unquam plebeio ad eum honorem aditus fuerit. multum prouidisse suos maiores qui cauerint ne cui patricio plebeii magistratus paterent; aut patricios habendos fuisse tribunos plebi; adeo se suis etiam sordere nec a plebe minus quam a patribus contemni. alii purgare plebem, culpam in patres uertere: eorum ambitione artibusque fieri ut obsaeptum plebi sit ad honorem iter; si plebi respirare ab eorum mixtis precibus minisque liceat, memorem eam suorum inituram suffragia esse et parto auxilio imperium quoque adscituram. placet tollendae ambitionis causa tribunos legem promulgare ne cui album in uestimentum addere petitionis causa liceret. parua nunc res et uix serio agenda uideri possit, quae tunc ingenti certamine patres ac plebem accendit. uicere tamen tribuni ut legem perferrent; apparebatque inritatis animis plebem ad suos studia inclinaturam. quae ne libera essent, senatus consultum factum est ut consularia comitia haberentur.

tribunus plebs assiduus contentio prohibeo consularis comitium cum res prope ad interregnum perduco sum evinco tandem ut tribunus miles consularis potestas creo uictoria praemium qui peto ut plebeius creo nullus sum omnis patricius creo sum m fabius uibulanus m folius l sergius fidena pestilentia is annus alius res otium praebeo aedes apollo pro ualetudo populus uotum sum multus duoviri ex liber placo deus ira averto ab populus pestis causa facio magnus tamen clades in urbs ager promiscuus homo pecus pernicies accipio fames quoque ex pestilentia morbus implico cultor ager timeo in etruria pomptinus ager et cumae postremo in sicilia quoque frumentum causa mitto consularis comitium nullus mentior habeo sum tribunus miles consularis potestas omnis patricius creo sum l pinarius mamercus l furius medullinus spurius postumus albus is annus uolo morbus leuo neque ab penuria frumentum quia ante prouideo sum periculum sum consilium ad moveo bellum in volscus aequi concilium et in etruria ad fanum voltumna agito ibi profero in annus res decerno caueo ne qui ante concilium fio nequiquam veiens populus queror idem qui fidena deleo sum immineo veii fortuna interim roma princeps plebs iam diu nequiquam immineo spes magnus honor dum foris otium sum coitus indico in domus tribunus plebs ibi secerno consilium agito queror sui ab plebs adeo sperno ut cum per tot annus tribunus miles consularis potestas creo nullus umquam plebeius ad is honor aditus sum multus provideo suus magnus qui caveo ne qui patricius plebeius magistratus pateo aut patricius habeo sum tribunus plebs adeo sui suus etiam sordeo neque ab plebs paruus quam ab pater contemno alius purgaris plebs culpa in pater verto is ambitio ars fio ut obsaepio plebs sum ad honor iter si plebs respiraris ab is misceo prex mina licet memoro is suus ineo suffragium sum et pario auxilium imperium quoque adscio placeo tollo ambitio causa tribunus lex promulgaris ne qui albus in uestimentum addo petitio causa licet paruus nunc res et uix serius ago uideo possum qui tunc ingens certamen pater atque plebs accendo vinco tamen tribunus ut lex perfero appareo inritas animus plebs ad suus studium inclino qui ne liber sum senatus consulo facio sum ut consularis comitium habeo


eosdem consules insequenti anno refectos, Iulium tertium, Uerginium iterum, apud Macrum Licinium inuenio: Ualerius Antias et Q. Tubero M. Manlium et Q. Sulpicium consules in eum annum edunt. ceterum in tam discrepanti editione et Tubero et Macer libros linteos auctores profitentur; neuter tribunos militum eo anno fuisse traditum a scriptoribus antiquis dissimulat. Licinio libros haud dubie sequi linteos placet: Tubero incertus ueri est. sit inter cetera uetustate cooperta hoc quoque in incerto positum. trepidatum in Etruria est post Fidenas captas, non Ueientibus solum exterritis metu similis excidii, sed etiam Faliscis memoria initi primo cum iis belli, quamquam rebellantibus non adfuerant. igitur cum duae ciuitates legatis circa duodecim populos missis impetrassent ut ad Uoltumnae fanum indiceretur omni Etruriae concilium, uelut magno inde tumultu imminente, senatus Mam. Aemilium dictatorem iterum dici iussit. ab eo A. Postumius Tubertus magister equitum est dictus; bellumque tanto maiore quam proximo conatu apparatum est quanto plus erat ab omni Etruria periculi quam ab duobus populis fuerat.

idem consul insequor annus reficio julius tertius uerginius iterum apud macer licinius inuenio valerius antius et q tubero m manlius et q sulpicius consul in is annus edo ceterum in tam discrepo editio et tubero et macer liber linteus auctor profiteor neuter tribunus miles is annus sum trado ab scriptor antiquus dissimulo licinius liber haud dubius sequor linteus placeo tubero incertus uerus sum sum inter ceterus uetustas cooperio hic quoque in incertum pono trepido in etruria sum post fidena capio non veiens solus exterreo metus similis excidium sed etiam faliscus memoria ineo primus cum is bellum quamquam rebello non adsum igitur cum duo ciuitas legatus circa duodecim populus mitto impetro ut ad voltumna fanum indico omnis etruria concilium uelut magnus inde tumultus immineo senatus mam aemilius dictator iterum dico iubeo ab is ab postumus tubertus magister eques sum dico bellus tantus magnus quam propior conatus appario sum quantus multus sum ab omnis etruria periculum quam ab duo populus sum


tribuni militum consulari potestate quattuor creati sunt, T. Quinctius Poenus ex consulatu C. Furius M. Postumius A. Cornelius Cossus . ex his Cossus praefuit urbi, tres dilectu habito profecti sunt Ueios, documentoque fuere quam plurium imperium bello inutile esset. tendendo ad sua quisque consilia, cum aliud alii uideretur, aperuerunt ad occasionem locum hosti; incertam namque aciem, signum aliis dari, receptui aliis cani iubentibus, inuasere opportune Ueientes. castra propinqua turbatos ac terga dantes accepere; plus itaque ignominiae quam cladis est acceptum. maesta ciuitas fuit uinci insueta; odisse tribunos, poscere dictatorem: in eo uerti spes ciuitatis. et cum ibi quoque religio obstaret ne non posset nisi ab consule dici dictator, augures consulti eam religionem exemere. A. Cornelius dictatorem Mam. Aemilium dixit et ipse ab eo magister equitum est dictus; adeo, simul fortuna ciuitatis uirtute uera eguit, nihil censoria animaduersio effecit, quo minus regimen rerum ex notata indigne domo peteretur. Ueientes re secunda elati, missis circum Etruriae populos legatis, iactando tres duces Romanos ab se uno proelio fusos, cum tamen nullam publici consilii societatem mouissent, uoluntarios undique ad spem praedae adsciuerunt. uni Fidenatium populo rebellare placuit; et tamquam nisi ab scelere bellum ordiri nefas esset, sicut legatorum ante, ita tum nouorum colonorum caede imbutis armis, Ueientibus sese coniungunt. consultare inde principes duorum populorum, Ueios an Fidenas sedem belli caperent. Fidenae uisae opportuniores; itaque traiecto Tiberi Ueientes Fidenas transtulerunt bellum. Romae terror ingens erat. accito exercitu a Ueiis, eoque ipso ab re male gesta perculso, castra locantur ante portam Collinam, et in muris armati dispositi, et iustitium in foro tabernaeque clausae, fiuntque omnia castris quam urbi similiora,

tribunus miles consularis potestas quattuor creo sum t quintius poenus ex consulatus que furius m postumus ab cornelius cossus ex hic cossus praesum urbs tres delectus habeo proficiscor sum veii documentum sum quam multus imperium bellum inutilis sum tendo ad suus quisque consilium cum alius alius uideo aperio ad occasio locus hostis incertus namque acies signum alius do receptus alius canis jubeo inuado opportunus veiens castrum propinquus turbo atque tergum do accipio multus itaque ignominia quam clades sum accipio maestus ciuitas sum vinco insuetus odi tribunus posco dictator in is uerto spes ciuitas et cum ibi quoque religio obsto ne non possum nisi ab consul dico dictator auguro consulo is religio eximo ab cornelius dictator mam aemilius dico et ipse ab is magister eques sum dico adeo simul fortuna ciuitas uirtus uerus egeo nihil censorius animaduersio efficio quo paruus regimen res ex noto indignus domus peto veiens res secundus effero mitto circum etruria populus legatus jacto tres dux romanus ab sui unus proelium fundo cum tamen nullus publicus consilium societas moveo voluntarii undique ad spes praeda adscio unus fidenates populus rebellaris placeo et tamquam nisi ab scelus bellum ordior nefas sum sicut legatus ante ita tum novum colonus caedes imbuo arma veiens sui conjungo consulto inde princeps duo populus veii an fidena sedes bellum capio fidena uideo opportunus itaque traicio tiberis veiens fidena transfero bellum roma terror ingens sum accio exercitus ab veii eo ipse ab res malus gero percello castrum loco ante porta collina et in murus armatus dispono et justitium in forum taberna claudo fio omnis castrum quam urbs similis


cum maxime haec in senatu agerentur, Canuleius pro legibus suis et aduersus consules ita disseruit: 'quanto opere uos, Quirites, contemnerent patres, quam indignos ducerent qui una secum urbe intra eadem moenia uiueretis, saepe equidem et ante uideor animaduertisse, nunc tamen maxime quod adeo atroces in has rogationes nostras coorti sunt, quibus quid aliud quam admonemus ciues nos eorum esse et, si non easdem opes habere, eandem tamen patriam incolere? altera conubium petimus, quod finitimis externisque dari solet; nos quidem ciuitatem, quae plus quam conubium est, hostibus etiam uictis dedimus: altera nihil noui ferimus, sed id quod populi est repetimus atque usurpamus, ut quibus uelit populus Romanus honores mandet. quid tandem est cur caelum ac terras misceant, cur in me impetus modo paene in senatu sit factus, negent se manibus temperaturos, uiolaturosque denuntient sacrosanctam potestatem? si populo Romano liberum suffragium datur, ut quibus uelit consulatum mandet, et non praeciditur spes plebeio quoque, si dignus summo honore erit, apiscendi summi honoris, stare urbs haec non poterit? de imperio actum est? et perinde hoc ualet, plebeiusne consul fiat, tamquam seruum aut libertinum aliquis consulem futurum dicat? ecquid sentitis in quanto contemptu uiuatis? lucis uobis huius partem, si liceat, adimant; quod spiratis, quod uocem mittitis, quod formas hominum habetis, indignantur. quin etiam, si dis placet, nefas aiunt esse consulem plebeium fieri. obsecro uos, si non ad fastos, non ad commentarios pontificum admittimur, ne ea quidem scimus quae omnes peregrini etiam sciunt, consules in locum regum successisse nec aut iuris aut maiestatis quicquam habere quod non in regibus ante fuerit? en unquam creditis fando auditum esse, Numam Pompilium, non modo non patricium sed ne ciuem quidem Romanum, ex Sabino agro accitum, populi iussu, patribus auctoribus Romae regnasse? L. deinde Tarquinium , non Romanae modo sed ne Italicae quidem gentis, Demarati Corinthii filium, incolam ab Tarquiniis, uiuis liberis Anci, regem factum? Ser. Tullium post hunc, captiua Corniculana natum, patre nullo, matre serua, ingenio, uirtute regnum tenuisse? quid enim de T. Tatio Sabino dicam, quem ipse Romulus, parens urbis, in societatem regni accepit? ergo dum nullum fastiditur genus in quo eniteret uirtus, creuit imperium Romanum. paeniteat nunc uos plebeii consulis, cum maiores nostri aduenas reges non fastidierint, et ne regibus quidem exactis clausa urbs fuerit peregrinae uirtuti? Claudiam certe gentem post reges exactos ex Sabinis non in ciuitatem modo accepimus sed etiam in patriciorum numerum. ex peregrinone patricius, deinde consul fiat, ciuis Romanus si sit ex plebe, praecisa consulatus spes erit? utrum tandem non credimus fieri posse, ut uir fortis ac strenuus, pace belloque bonus, ex plebe sit, Numae, L. Tarquinio , Ser. Tullio similis, an, ne si sit quidem, ad gubernacula rei publicae accedere eum patiemur, potiusque decemuiris, taeterrimis mortalium, qui tum omnes ex patribus erant, quam optimis regum, nouis hominibus, similes consules sumus habituri?

cum magnus hic in senatus ago canuleius pro lex suus et aduersus consul ita disseruio quantus opus tu quiris contemno pater quam indignus duco qui unus sui urbs intra idem moenia vivo saepe equidem et ante uideo animaduertisse nunc tamen magnus qui adeo atrox in hic rogatio noster coorior sum qui quis alius quam admoneo ciuis nos is sum et si non idem ops habeo idem tamen patria incolo alter conubium peto qui finitimus externus do soleo nos quidem ciuitas qui multus quam conubium sum hostis etiam uinco do alter nihil nouus ferio sed is qui populus sum repeto atque usurpo ut qui uolo populus romanus honor mando quis tandem sum cur caelum atque terra misceo cur in ego impetus modo paene in senatus sum facio nego sui manus tempero violo denuntio sacrosanctus potestas si populus romanus liber suffragium do ut qui uolo consulatus mando et non praecido spes plebeius quoque si dignus superus honor sum apiscendi superus honor sto urbs hic non possum de imperium ago sum et perinde hic ualeo plebeius consul fio tamquam seruus aut libertinus aliquis consul sum dico ecquis sentio in quantus contemptus vivo lucus tu hic pars si licet adimo qui spiro qui uox mitto qui forma homo habeo indignor quin etiam si deus placeo nefas aio sum consul plebeius fio obsecro tu si non ad fasti non ad commentarius pontifex admitto ne is quidem scio qui omnis peregrinus etiam scio consul in locus rex succedo neque aut ius aut maiestas quisquam habeo qui non in rex ante sum en umquam credo for audio sum numa pompilius non modo non patricius sed ne ciuis quidem romanus ex sabinum ager accio populus iussus pater auctor roma regno l deinde tarquinius non romanus modo sed ne italica quidem gens demaratus corinthius filius incolo ab tarquinius uiuus liber ancus rex facio seruius tullius post hic captivus corniculanus natus pater nullus mater seruo ingenium uirtus regnum teneo quis enim de t tatius sabinum dico qui ipse romulus parens urbs in societas regnum accipio ergo dum nullus fastidio genus in quo eniteo uirtus cerno imperium romanus paeniteo nunc tu plebeius consul cum magnus noster advena rex non fastidio et ne rex quidem exigo claudo urbs sum peregrina uirtus claudia certus gens post rex exigo ex sabinum non in ciuitas modo accipio sed etiam in patricius numerus ex peregrinus patricius deinde consul fio ciuis romanus si sum ex plebs praecido consulatus spes sum utrum tandem non credo fio possum ut uir fortis atque strenuus pax bellus bonus ex plebs sum numa l tarquinius seruius tullius similis an ne si sum quidem ad gubernaculum res publicus accedo is patior potis decemviri taeter mortalis qui tum omnis ex pater sum quam bonus rex nouus homo similis consul sum habeo


Messium impetus per stratos caede hostes cum globo fortissimorum iuuenum extulit ad castra Uolscorum, quae nondum capta erant. eodem omnis acies inclinatur. consul effusos usque ad uallum persecutus ipsa castra uallumque adgreditur; eodem et dictator alia parte copias admouet. non segnior oppugnatio est quam pugna fuerat. consulem signum quoque intra uallum iniecisse ferunt, quo milites acrius subirent, repetendoque signo primam impressionem factam. et dictator proruto uallo iam in castra proelium intulerat. tum abici passim arma ac dedi hostes coepti, castrisque et his captis, hostes praeter senatores omnes uenum dati sunt. praedae pars sua cognoscentibus Latinis atque Hernicis reddita, partem sub hasta dictator uendidit; praepositoque consule castris, ipse triumphans inuectus urbem dictatura se abdicauit. egregiae dictaturae tristem memoriam faciunt, qui filium ab A. Postumio , quod occasione bene pugnandi captus iniussu decesserit praesidio, uictorem securi percussum tradunt. nec libet credere, et licet in uariis opinionibus; et argumento est quod imperia Manliana, non Postumiana appellata sunt, cum qui prior auctor tam saeui exempli foret, occupaturus insignem titulum crudelitatis fuerit. Imperioso quoque Manlio cognomen inditum; Postumius nulla tristi nota est insignitus. Cn. Iulius consul aedem Apollinis absente collega sine sorte dedicauit. aegre id passus Quinctius cum dimisso exercitus in urbem redisset, nequiquam in senatu est conquestus. insigni magnis rebus anno additur, nihil tum ad rem Romanam pertinere uisum, quod Carthaginienses, tanti hostes futuri, tum primum per seditiones Siculorum ad partis alterius auxilium in Siciliam exercitum traiecere.

messis impetus per sterno caedes hostis cum globus fortis iuuenis effero ad castrum volscus qui nondum capio sum idem omnis acies inclino consul effundo usque ad valles persequor ipse castrum valles aggredior idem et dictator alius pars copia admoveo non segnis oppugnatio sum quam pugno sum consul signum quoque intra valles injacio fero quo miles acer subeo repeto signum primus impressio facio et dictator proruo uallum iam in castrum proelium infero tum abicio passim arma atque do hostis coepio castra et hic capio hostis praeter senator omnis venum do sum praeda pars suus cognosco latinum atque hernicus reddo pars sub hasta dictator uendo praepono consul castrum ipse triumpho inveho urbs dicto sui abdico egregius dicto tristis memoria facio qui filius ab ab postumius qui occasio bene pugno capio injussus decedo praesidium uictor securus percutio trado neque libet credo et licet in uarius opinio et argumentum sum qui imperium manlianus non postumianus appello sum cum qui prior auctor tam saevus exemplum sum occupo insignis titulis crudelitas sum imperiosus quoque manlius cognomen indo postumus nullus tristis nosco sum insignio cn iulius consul aedes apollo absum collega sine sors dedico aeger is patior quintius cum dimitto exercitus in urbs redeo nequiquam in senatus sum conqueror insignio magnus res annus addo nihil tum ad res romanus pertineo uideo qui carthaginiensis tantus hostis sum tum primus per seditio siculus ad pars alter auxilium in sicilia exercitus transjacio


domum deinde, ut monumento area esset oppressae nefariae spei, dirui extemplo iussit. id Aequimaelium appellatum est. L. Minucius †boue aurato† extra portam Trigeminam est donatus, ne plebe quidem inuita, quia frumentum Maelianum assibus in modios aestimatum plebi diuisit. hunc Minucium apud quosdam auctores transisse a patribus ad plebem, undecimumque tribunum plebis cooptatum seditionem motam ex Maeliana caede sedasse inuenio; ceterum uix credibile est numerum tribunorum patres augeri passos, idque potissimum exemplum a patricio homine introductum, nec deinde id plebem concessum semel obtinuisse aut certe temptasse. sed ante omnia refellit falsum imaginis titulum paucis ante annis lege cautum ne tribunis collegam cooptare liceret. Q. Caecilius Q. Iunius Sex. Titinius soli ex collegio tribunorum neque tulerant de honoribus Minuci legem et criminari nunc Minucium, nunc Seruilium apud plebem querique indignam necem Maeli non destiterant. peruicerunt igitur ut tribunorum militum potius quam consulum comitia haberentur, haud dubii quin sex locis—tot enim iam creari licebat—et plebeii aliqui, profitendo se ultores fore Maelianae caedis, crearentur. plebs quamquam agitata multis eo anno et uariis motibus erat, nec plures quam tres tribunos consulari potestate creauit et in iis L. Quinctium Cincinnati filium , ex cuius dictaturae inuidia tumultus quaerebatur. praelatus suffragiis Quinctio Mamercus Aemilius , uir summae dignitatis; L. Iulium tertium creant.

domus deinde ut monumentum area sum opprimo nefarius spes diruo extemplo iubeo is aequimaelium appello sum l minucius bos auro extra porta trigeminus sum dono ne plebs quidem inuitus quia frumentum maelianus assis in modius aestimo plebs diuido hic minucius apud quidam auctor transeo ab pater ad plebs undecimus tribunus plebs cooptas seditio moveo ex maelianus caedes sedo inuenio ceterum uix credibilis sum numerus tribunus pater augeo patior is potis exemplum ab patricius homo introduco neque deinde is plebs concedo semel obtineo aut certus tento sed ante omnis refello falsus imago titulis paucus ante annus lex caueo ne tribunus collega cooptaris licet q caecilius q junius sex titinius solus ex collegium tribunus neque fero de honor minucius lex et criminaris nunc minucius nunc seruilius apud plebs queror indignus nex maelis non desisto pervinco igitur ut tribunus miles potis quam consul comitium habeo haud dubius quin sex locus tot enim iam creo licet et plebeius aliqui profiteor sui ultor sum maelianus caedes creo plebs quamquam agito multus is annus et uarius motus sum neque multus quam tres tribunus consularis potestas creo et in is l quintius cincinnatus filius ex qui dicto inuidia tumultus quaero praefero suffragium quintius mamercus aemilius uir summa dignitas l julius tertius creo


inter hostes uariae fuere sententiae. Faliscus procul ab domo militiam aegre patiens satisque fidens sibi, poscere pugnam: Ueienti Fidenatique plus spei in trahendo bello esse. Tolumnius, quamquam suorum magis placebant consilia, ne longinquam militiam non paterentur Falisci, postero die se pugnaturum edicit. dictatori ac Romanis, quod detractasset pugnam hostis, animi accessere; posteroque die iam militibus castra urbemque se oppugnaturos frementibus ni copia pugnae fiat, utrimque acies inter bina castra in medium campi procedunt. Ueiens multitudine abundans, qui inter dimicationem castra Romana adgrederentur post montes circummisit. trium populorum exercitus ita stetit instructus ut dextrum cornu Ueientes, sinistrum Falisci tenerent, medii Fidenates essent. dictator dextro cornu aduersus Faliscos, sinistro contra Ueientem Capitolinus Quinctius intulit signa; ante mediam aciem cum equitatu magister equitum processit. parumper silentium et quies fuit, nec Etruscis nisi cogerentur pugnam inituris et dictatore arcem Romanam respectante, ut ex <ea ab> auguribus, simul aues rite admisissent, ex composito tolleretur signum. quod simul [ubi] conspexit, primos equites clamore sublato in hostem emisit; secuta peditum acies ingenti ui conflixit. nulla parte legiones Etruscae sustinuere impetum Romanorum; eques maxime resistebat, equitumque longe fortissimus ipse rex ab omni parte effuse sequentibus obequitans Romanis trahebat certamen.

inter hostis varia sum sententia faliscus procul ab domus militia aeger patior sero fido sui posco pugna veiens fidenatique multus spes in traho bellum sum tolumnius quamquam suus magis placeo consilium ne longinquus militia non pateo faliscus posterus dies sui pugno edico dictator atque romanus qui detracto pugna hostis animus accedo posterus dies iam miles castrum urbs sui oppugno fremo ni copia pugna fio utrimque acies inter bini castrum in medius campus procedo veiens multitudo abundo qui inter dimicatio castrum romanus aggredior post mons circummitto tres populus exercitus ita sto instruo ut dexter cornu veiens sinister faliscus teneo medius fidenates sum dictator dexter cornu aduersus falisci sinister contra veiens capitolinus quintius infero signum ante medius acies cum equitatus magister eques procedo parumper silentium et quies sum neque etruscus nisi cogo pugna ineo et dictator arx romanus respecto ut ex is ab augur simul auis rite admitto ex compono tollo signum qui simul ubi conspicio primus eques clamor tollo in hostis emitto sequor pedes acies ingens uis confligo nullus pars legio etruscus sustineo impetus romanus eques magnus resisto equio longus fortis ipse rex ab omnis pars effuse sequor obequito romanus traho certamen


fuere autem tribuni T. Quinctius Capitolinus Q. Quinctius Cincinnatus C. Iulius Iulus iterum A. Manlius L. Furius Medullinus tertium M'. Aemilius Mamercus . ab iis primum circumsessi Ueii sunt; sub cuius initium obsidionis cum Etruscorum concilium ad fanum Uoltumnae frequenter habitum esset, parum constitit bellone publico gentis uniuersae tuendi Ueientes essent. ea oppugnatio segnior insequenti anno fuit, parte tribunorum exercitusque ad Uolscum auocata bellum. tribunos militum consulari potestate is annus habuit C. Ualerium Potitum tertium M'. Sergium Fidenatem P. Cornelium Maluginensem Cn. Cornelium Cossum C. Fabium Ambustum Sp. Nautium Rutulum iterum. cum Uolscis inter Ferentinum atque Ecetram signis conlatis dimicatum; Romanis secunda fortuna pugnae fuit. Artena inde, Uolscorum oppidum, ab tribunis obsideri coepta. inde inter eruptionem temptatam compulso in urbem hoste, occasio data est Romanis inrumpendi, praeterque arcem cetera capta; in arcem munitam natura globus armatorum concessit; infra arcem caesi captique multi mortales. arx deinde obsidebatur; nec aut ui capi poterat, quia pro spatio loci satis praesidii habebat, aut spem dabat deditionis, omni publico frumento priusquam urbs caperetur in arcem conuecto; taedioque recessum inde foret ni seruus arcem Romanis prodidisset. ab eo milites per locum arduum accepti cepere; a quibus cum custodes trucidarentur, cetera multitudo repentino pauore oppressa in deditionem uenit. diruta et arce et urbe Artena, reductae legiones ex Uolscis, omnisque uis Romana Ueios conuersa est. proditori praeter libertatem duarum familiarum bona in praemium data; Seruius Romanus uocitatus. sunt qui Artenam Ueientium, non Uolscorum fuisse credant. praebet errorem quod eiusdem nominis urbs inter Caere atque Ueios fuit; sed eam reges Romani deleuere, Caeretumque, non Ueientium fuerat; altera haec nomine eodem in Uolsco agro fuit, cuius excidium est dictum.

sum autem tribunus t quintius capitolinus q quintius cincinnatus que iulius iulus iterum ab manlius l furius medullinus tertius m aemilius mamercus ab is primus circumsedeo veii sum sub qui initium obsidio cum etruscus concilium ad fanum voltumna frequens habitus sum parum consto bellus publicus gens universus tueor veiens sum is oppugnatio segnis insequor annus sum pars tribunus exerceo ad volscus avoco bellum tribunus miles consularis potestas is annus habeo que valerius potitus tertius m sergius fidenatem p cornelius maluginensis cn cornelius cossus que fabius amburo spurius nautius rutulis iterum cum volscus inter ferentinum atque ecetra signum confero dimico romanus secundus fortuna pugna sum artena inde volscus oppidum ab tribunus obsideri coepio inde inter eruptio tento compello in urbs hostis occasio do sum romanus irrumpo praeter arx ceterus capio in arx munio natura globus armator concedo infra arx caedo capio multus mortalis arx deinde obsido neque aut uis capio possum quia pro spatium locus satis praesidium habeo aut spes do deditio omnis publicus frumentum priusquam urbs capio in arx conveho taedium recedo inde sum ni seruus arx romanus prodo ab is miles per locus arduus accipio capio ab qui cum custos trucido ceterus multitudo repentinus pavor opprimo in deditio uenio diruo et arx et urbs artena reduco legio ex volscus omne uolo romanus veii converro sum proditor praeter libertas duaris familia bonus in praemium do servius romanus vocito sum qui artenam veiens non volscus sum credo praebeo error qui idem nomen urbs inter caere atque veii sum sed is rex romanus deleo caeretumque non veiens sum alter hic nomen idem in volscus ager sum qui excidium sum dico


iam omnibus locis ceditur, nequiquam Sempronio consule obiurgante atque hortante. nihil nec imperium nec maiestas ualebat, dataque mox terga hostibus forent, ni Sex. Tempanius , decurio equitum, labante iam re praesenti animo subuenisset. qui cum magna uoce exclamasset ut equites, qui saluam rem publicam uellent esse, ex equis desilirent, omnium turmarum equitibus uelut ad consulis imperium motis, 'nisi haec' inquit, 'parmata cohors sistit impetum hostium, actum de imperio est. sequimini pro uexillo cuspidem meam; ostendite Romanis Uolscisque neque equitibus uobis ullos equites nec peditibus esse pedites pares'. cum clamore comprobata adhortatio esset, uadit alte cuspidem gerens. quacumque incedunt, ui uiam faciunt; eo se inferunt obiectis parmis, ubi suorum plurimum laborem uident. restituitur omnibus locis pugna, in quae eos impetus tulit; nec dubium erat quin, si tam pauci simul obire omnia possent, terga daturi hostes fuerint.

iam omnis locus cedo nequiquam sempronius consul objurgo atque horto nihil neque imperium neque maiestas ualeo do mox tergum hostis sum ni sex tempanius decurio eques labo iam res praesens animus subvenio qui cum magnus uox exclamo ut eques qui saluus res publicus uolo sum ex equus desilirent omnis turmaris eques uelut ad consul imperium moveo nisi hic inquam parmatus cohors sisto impetus hostis ago de imperium sum sequor pro uexillum cuspis meus ostendo romanus volscus neque eques tu ullus eques neque pedes sum pedito par cum clamor comprobo adhortatio sum uado altus cuspis gero quicumque incedo uis uia facio is sui infero objecta parma ubi suus multus labor uideo restituo omnis locus pugno in qui is impetus fero neque dubius sum quin si tam paucus simul obeo omnis possum tergum do hostis sum


hos secuti M. Genucius et C. Curtius consules. fuit annus domi forisque infestus. nam [anni] principio et de conubio patrum et plebis C. Canuleius tribunus plebis rogationem promulgauit, qua contaminari sanguinem suum patres confundique iura gentium rebantur, et mentio primo sensim inlata a tribunis ut alterum ex plebe consulem liceret fieri, eo processit deinde ut rogationem nouem tribuni promulgarent, ut populo potestas esset, seu de plebe seu de patribus uellet, consules faciendi. id uero si fieret, non uolgari modo cum infimis, sed prorsus auferri a primoribus ad plebem summum imperium credebant. laeti ergo audiere patres Ardeatium populum ob iniuriam agri abiudicati descisse, et Ueientes depopulatos extrema agri Romani, et Uolscos Aequosque ob communitam Uerruginem fremere; adeo uel infelix bellum ignominiosae paci praeferebant. his itaque in maius etiam acceptis, ut inter strepitum tot bellorum conticescerent actiones tribuniciae, dilectus haberi, bellum armaque ui summa apparari iubent, si quo intentius possit quam T. Quinctio consule apparatum sit. tum C. Canuleius , pauca in senatu uociferatus, nequiquam territando consules auertere plebem a cura nouarum legum, nunquam eos se uiuo dilectum habituros, antequam ea quae promulgata ab se collegisque essent plebes sciuisset, confestim ad contionem aduocauit.

hic sequor m genucius et que curtus consul sum annus domus foris infestus nam annus principium et de conubium pater et plebs que canuleius tribunus plebs rogatio promulgo qui contaminaris sanguis suus pater confundo ius gens reor et mentior primus sensim infero ab tribunus ut alter ex plebs consul licet fio is procedo deinde ut rogatio nouem tribunus promulgo ut populus potestas sum seu de plebs seu de pater uolo consul facio is uerus si fio non uolgaris modo cum infimus sed prorsus aufero ab primoris ad plebs superus imperium credo laetus ergo audio pater ardeates populus ob iniuria ager abjudico descio et veiens depopulor exter ager romanus et volsci aequi ob communio uerrugo fremo adeo uel infelix bellum ignominiosus pax praefero hic itaque in magnus etiam accipio ut inter strepitus tot bellum conticescerent actio tribunicius delectus habeo bellum armo uis summus appararis iubeo si quo intendo possum quam t quintius consul appario sum tum que canuleius paucus in senatus vocifero nequiquam territo consul averto plebs ab cura nouus lex numquam is sui uiuus dilectus habeo antequam is qui promulgo ab sui collega sum plebs scio confestim ad contio advoco


Romae sicut plebis uictoria fuit in eo ut quae mallent comitia haberent, ita euentu comitiorum patres uicere; namque tribuni militum consulari potestate contra spem omnium tres patricii creati sunt, C. Iulius Iulus P. Cornelius Cossus C. Seruilius Ahala . artem adhibitam ferunt a patriciis, cuius eos Icilii tum quoque insimulabant, quod turbam indignorum candidatorum intermiscendo dignis taedio sordium in quibusdam insignium populum a plebeiis auertissent. Uolscos deinde et Aequos, seu Caruentana arx retenta in spem seu Uerrugine amissum praesidium ad iram cum impulisset, fama adfertur summa ui ad bellum coortos; caput rerum Antiates esse; eorum legatos utriusque gentis populos circumisse, castigantes ignauiam quod abditi intra muros populabundos in agris uagari Romanos priore anno et opprimi Uerruginis praesidium passi essent. iam non exercitus modo armatos sed colonias etiam in suos fines mitti; nec ipsos modo Romanos sua diuisa habere, sed Ferentinum etiam de se captum Hernicis donasse. ad haec cum inflammarentur animi, ut ad quosque uentum erat, numerus iuniorum conscribebatur. ita omnium populorum iuuentus Antium contracta castris positis hostem opperiebantur. quae ubi tumultu maiore etiam quam res erat nuntiantur Romam, senatus extemplo, quod in rebus trepidis ultimum consilium erat, dictatorem dici iussit. quam rem aegre passos Iulium Corneliumque ferunt, magnoque certamine animorum rem actam, cum primores patrum, nequiquam conquesti non esse in auctoritate senatus tribunos militum, postremo etiam tribunos plebi appellarent et consulibus quoque ab ea potestate uim super tali re inhibitam referrent, tribuni plebi, laeti discordia patrum, nihil esse in <se> iis auxilii dicerent, quibus non ciuium, non denique hominum numero essent: si quando promiscui honores, communicata res publica esset, tum se animaduersuros ne qua superbia magistratuum inrita senatus consulta essent: interim patricii soluti legum magistratuumque uiu<erent> uerecundia, per se quoque tribuni[ciam potestatem] agerent.

roma sicut plebs uictoria sum in is ut qui malo comitium habeo ita euentus comitium pater vinco namque tribunus miles consularis potestas contra spes omnis tres patricius creo sum que iulius iulus p cornelius cossus que seruilius ahala ars adhibeo fero ab patricius qui is icilius tum quoque insimulo qui turba indignus candidator intermisceo dignus taedium sordium in quidam insignis populus ab plebeius averto volsci deinde et aequi seu caruentana arx retineo in spes seu uerrugo amitto praesidium ad ira cum impello fama affero summus uis ad bellum coorior caput res antias sum is legatus uterque gens populus circumeo castigo ignauia qui abdo intra murus populabundus in ager uagaris romanus prior annus et opprimo uerrugo praesidium patior sum iam non exercitus modo armatus sed colonia etiam in suus finis mitto neque ipse modo romanus suus diuido habeo sed ferentinum etiam de sui capio hernicus dono ad hic cum inflammo animus ut ad quisque uenio sum numerus iuniorum conscribo ita omnis populus iuuentus antius contraho castrum pono hostis opperior qui ubi tumultus magnus etiam quam res sum nuntio roma senatus extemplo qui in res trepidus ulter consilium sum dictator dico iubeo quam res aeger patior julius cornelius fero magnus certamen animus res ago cum primoris pater nequiquam conqueror non sum in auctoritas senatus tribunus miles postremo etiam tribunus plebs appello et consul quoque ab is potestas uis super talis res inhibeo refero tribunus plebs laetus discordia pater nihil sum in sui is auxilium dico qui non ciuis non denique homo numerus sum si quando promiscuus honor communico res publicus sum tum sui animaduersuros ne qui superbia magistratus irrito senatus consulo sum interim patricius soluo lex magistratus uiu eremus verecundia per sui quoque tribunus ciam potestas ago