Ab urbe condita libri, erklärt von M. Weissenborn, books 39-40 - 40

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


sauciis deinde in oppidum Aeburam devectis per Carpetaniam ad Contrebiam ductae legiones. ea urbs circumsessa cum a Celtiberis auxilia arcessisset, morantibus iis, non quia ipsi cunctati sunt, sed quia profectos domo inexplicabiles continuis imbribus viae et inflati amnes tenebant, desperato auxilio suorum in deditionem venit. Flaccus quoque tempestatibus foedis coactus exercitum omnem in urbem introduxit. Celtiberi, qui profecti erant a domo deditionis ignari, cum tandem superatis, ubi primum remiserunt imbres, amnibus Contrebiam venissent, postquam nulla castra extra moenia viderunt, aut in alteram partem translata rati aut recessisse hostes, per neglegentiam effusi ad oppidum accesserunt. in eos duabus portis Romani eruptionem fecerunt et incompositos adorti fuderunt. quae res ad resistendum eos et ad capessendam pugnam inpediit, quod non uno agmine nec ad signa frequentes veniebant, eadem magnae parti ad fugam saluti fuit: sparsi enim toto passim campo se diffuderunt, nec usquam confertos eos hostis circumvenit. tamen ad duodecim milia sunt caesa, capta plus quinque milia hominum, equi quadringenti, signa militaria sexaginta duo. qui palati e fuga domum se recipiebant alterum agmen Celtiberorum venientium deditionem Contrebiae et suam cladem narrando averterunt. extemplo in vicos castellaque sua omnes dilapsi. Flaccus a Contrebia profectus per Celtiberiam populabundus ducit legiones multa castella obpugnando, donec maxima pars Celtiberorum in deditionem venit. haec in citeriore Hispania eo anno gesta. in ulteriore Manlius praetor secunda aliquot proelia cum Lusitanis fecit.

saucius deinde in oppidum aebura devectis per carpetania ad contrebia duco legio is urbs circumsedeo cum ab celtiberi auxilium arcesso moror is non quia ipse cunctas sum sed quia proficio domus inexplicabilis continuus imber via et inflo amnis teneo despero auxilium suus in deditio venio flaccus quoque tempestas foedus cogo exercitus omnis in urbs introduco celtiberi qui proficiscor sum ab domus deditio ignaris cum tandem supero ubi primus remitto imber amnis contrebia venio postquam nullus castrum extra moenia video aut in alter pars transfero reor aut recedo hostis per neglegentia effundo ad oppidum accedo in is duo porta romanus eruptio facio et incompositus adorior fundo qui res ad resisto is et ad capesso pugna inpediit qui non unus agmen neque ad signum frequens venio idem magnus pario ad fuga salus sum spargo enim totus passim campus sui diffundo neque usquam confercio is hostis circumvenio tamen ad duodecim mille sum caedo capio multus quinque mille homo equus quadringenti signum militaris sexaginta duo qui palatium e fuga domus sui recipio alter agmen celtiberi venio deditio contrebia et suus clades narro averto extemplo in vicus castellum suus omnis dilabor flaccus ab contrebia proficiscor per celtiberia populabundus duco legio multus castellum obpugno donec maximus pars celtiberi in deditio venio hic in citer hispania is annus gero in ulterior manlius praetor secundus aliquot proelio cum lusitanus facio


Perseus certior factus omnia detecta esse, potentior quidem erat, quam ut fugam necessariam duceret; tantum, ut procul abesset, curabat, interim velut ab incendio flagrantis irae, dum Philippus viveret, se defensurus. is spe potiundi ad poenam corporis eius amissa, quod reliquum erat, id studere, ne super inpunitatem etiam praemio sceleris frueretur. Antigonum igitur adpellat, cui et palam facti parricidii gratia obnoxius erat, neque pudendum aut paenitendum eum regem Macedonibus propter recentem patrui Antigoni gloriam fore censebat. “quando in eam fortunam veni” inquit, “Antigone, ut orbitas mihi, quam alii detestantur parentes, optabilis esse debeat, regnum, quod a patruo tuo forti, non solum fideli tutela eius custoditum et auctum etiam accepi, id tibi tradere in animo est. te unum habeo, quem dignum regno iudicem; si neminem haberem, perire et exstingui id mallem quam Perseo scelestae fraudis praemium esse. Demetrium excitatum ab inferis restitutumque credam mihi, si te, qui morti innocentis, qui meo infelici errori unus inlacrimasti, in locum eius substitutum relinquam. ” ab hoc sermone omni genere honoris producere eum non destitit. cum in Thracia Perseus abesset, circumire Macedoniae urbes principibusque Antigonum commendare; et, si vita longior subpetisset, haud dubium fuit, quin eum in possessione regni relicturus fuerit. ab Demetriade profectus Thessalonicae plurimum temporis moratus fuerat. inde cum Amphipolim venisset, gravi morbo est inplicitus. sed animo tamen aegrum magis fuisse quam corpore constat, curisque et vigiliis, cum identidem species et umbrae insontis interempti filii agitarent, cum diris exstinctum esse exsecrationibus alterius. tamen admoneri potuisset Antigonus, si aut adfuisset aut statim palam facta esset mors regis. medicus Calligenes, qui curationi praeerat, non expectata morte regis a primis desperationis notis nuntios per dispositos , ita ut convenerat, misit ad Perseum et mortem regis in adventum eius omnes, qui extra regiam erant, celavit. obpressit igitur necopinantes ignarosque omnes Perseus et regnum scelere partum invasit.

perseus certus facio omnis detego sum possum quidem sum quam ut fuga necessaria duco tantus ut procul absum curo interim velut ab incendium flagro ira dum philippus vivo sui defendo is spes potior ad poena corpus is amitto qui reliquus sum is studeo ne super impunitas etiam praemium scelus fruor antigonus igitur appello qui et palam facio parricidium gratia obnoxius sum neque pudeo aut paeniteo is rex macedones propter recens patruus antigonus gloria sum censeo quando in is fortuna venio inquam antigonus ut orbitas ego quam alius detesto parens optabilis sum debeo regnum qui ab patruus tuus fortis non solus fidelis tutela is custodio et augeo etiam accipio is tu trado in animus sum tu unus habeo qui dignus regnum judico si nemo habeo pereo et exstinguo is malo quam perseus scelestus fraus praemium sum demetrius excitas ab inferi restituo credo ego si tu qui mors innocens qui meus infelix error unus inlacrimasti in locus is substitus relinquo ab hic sermo omnis genus honor produco is non desisto cum in thracia perseus absum circumeo macedonia urbs princeps antigonus commendaris et si vito longus subpetisset haud dubius sum quin is in possessio regnum relinquo sum ab demetrias proficiscor thessalonica multus tempus moror sum inde cum amphipolis venio gravis morbus sum implico sed animus tamen aeger magis sum quam corpus consto cura et vigilia cum identidem species et umbra insons interimo filius agito cum dirus exstinguo sum exsecratio alter tamen admoneo possum antigonus si aut adsum aut statim palam facio sum mors rex medicus calligenes qui curatio praesum non expecto mors rex ab primus desperatio nosco nuntius per dispono ita ut convenio mitto ad perseus et mors rex in advenio is omnis qui extra regia sum celo obpremo igitur necopinantes ignarus omnis perseus et regnum scelus pario invado


eodem anno in agro L. Petili scribae sub Ianiculo, dum cultores [agri] altius moliuntur terram, duae lapideae arcae, octonos ferme pedes longae, quaternos latae. inventae sunt, operculis plumbo devinctis. litteris Latinis Graecisque utraque arca scripta erat, in altera Numam Pompilium Pomponis filium regem Romanorum rum sepultum esse, in altera libros Numae Pompili inesse. eas arcas cum ex amicorum sententia dominus aperuisset, quae titulum sepulti regis habuerat, inanis inventa, sine vestigio ullo corporis humani aut ullius rei, per tabem tot annorum omnibus absumptis. in altera duo fasces candelis involuti septenos habuere libros, non integros modo, sed recentissima specie. septem Latini de iure pontificio erant, septem Graeci de disciplina sapientiae, quae illius aetatis esse potuit. adicit Antias Valerius Pythagoricos fuisse, vulgatae opinioni, qua creditur Pythagorae auditorem fuisse Numam, mendacio probabili adcommodata fide. primo ab amicis, qui in re praesenti fuerunt, libri lecti; mox pluribus legentibus cum vulgarentur, Q. Petilius praetor urbanus studiosus legendi eos libros a L. Petilio sumpsit; et erat familiaris usus, quod scribam eum quaestor Q. Petilius in decuriam legerat. lectis rerum summis cum animadvertisset pleraque dissolvendarum religionum esse, L. Petilio dixit sese libros eos in ignem coniecturum esse; priusquam id faceret, se ei permittere, uti, si quod seu ius seu auxilium se habere ad eos libros repentendos existimaret, experiretur; id integra sua gratia eum facturum. scriba tribunos plebis adit; ab tribunis ad senatum res est reiecta. praetor se ius iurandum dare paratum esse aiebat libros eos legi servarique non oportere. senatus censuit satis habendum, quod praetor ius iurandum polliceretur; libros primo quoque tempore in comitio cremandos esse; pretium pro libris quantum Q. Petilio praetori maiorique parti tribunorum plebis videretur domino solvendum esse. id scriba non accepit. libri in comitio igne a victimariis facto in conspectu populi cremati sunt.

idem annus in ager l petilis scriba sub janiculum dum cultor ager altus molio terra duo lapideus arca octoni ferme pes longus quaterni fero invenio sum operculis plumbo devincio littera latinum graecum uter arca scribo sum in alter numa pompilius pomponis filius rex romanus rus sepelio sum in alter liber numa pompilis insum is arca cum ex amicus sententia dominus aperio qui titulis sepelio rex habeo inanis invenio sine vestigium ullus corpus humanus aut ullus res per tabes tot annus omnis absumo in alter duo fascis candelis involvo septeni habeo liber non integer modo sed recens species septem latinum de ius pontificius sum septem graecum de disciplina sapientia qui ille aetas sum possum adicio antius valerius pythagoricus sum vulgo opinio qui credo pythagoras auditor sum numa mendacium probabilis adcommodo fides primus ab amicus qui in res praesens sum liber lego mox multus lego cum vulgo q petilus praetor urbanus studiosus lego is liber ab l petilius sumo et sum familiaris utor qui scribo is quaestor q petilus in decuria lego lectus res summus cum animadverto plerusque dissolvendaris religio sum l petilius dico sui liber is in ignis conicio sum priusquam is facio sui is permitto uti si qui seu ius seu auxilium sui habeo ad is liber repentendos existimo experior is integer suus gratia is facio scriba tribunus plebs adeo ab tribunus ad senatus res sum rejecto praetor sui ius iuro do paro sum aio liber is lego servo non oportet senatus censeo satis habeo qui praetor ius iuro polliceo liber primus quoque tempus in comitium cremo sum pretium pro liber quantus q petilius praetor magnus pario tribunus plebs video dominus solvo sum is scriba non accipio liber in comitium ignis ab victimariis facio in conspectus populus cremo sum


ingressi sunt pacato agmine; digressu deinde Cottonis et Antigoni et haud multo post ad famam mortis Philippi neque Thraces commercio faciles erant neque Bastarnae empto contenti esse poterant aut in agmine contineri, ne decederent via. inde iniuriae ultro citroque fieri, quarum in dies incremento bellum exarsit. postremo Thraces cum vim ac multitudinem sustinere hostium non possent, relictis campestribus vicis in montem ingentis altitudinis— Donucam vocant—concesserunt. quo cum subire Bastarnae vellent, quali tempestate Gallos spoliantes Delphos fama est peremptos esse, talis tum Bastarnas nequiquam ad iuga montium adpropinquantes obpressit. neque enim imbre tantum effuso, dein creberrima grandine obruti sunt cum ingenti fragore caeli tonitribusque et fulguribus praestringentibus aciem oculorum, sed fulmina etiam sic undique micabant, ut peti viderentur corpora, nec solum milites, sed etiam principes icti caderent. itaque cum praecipiti fuga per rupes praealtas inprovidi sternerentur ruerentque, instabant quidem perculsis Thraces, sed ipsi deos auctores fugae esse caelumque in se ruere aiebant. dissipati procella cum tamquam ex naufragio plerique semermes in castra, unde profecti erant, redissent, consultari, quid agerent, coeptum. inde orta dissensio, aliis redeundum, aliis penetrandum in Dardaniam censentibus. triginta ferme milia hominum in Dardaniam, quo Clondico duce profecti erant, pervenerunt; cetera multitudo retro, qua venerat, Apolloniam mediterraneam regionem repetit. Perseus potitus regno interfici Antigonum iussit; et dum firmaret res, legatos Romam ad amicitiam paternam renovandam petendumque, ut rex ab senatu adpellaretur, misit. haec eo anno in Macedonia gesta.

ingredior sum pacatum agmen digressus deinde cotton et antigonus et haud multus post ad fama mors philippus neque thraces commercium facilis sum neque bastarnae emo contendo sum possum aut in agmen contineo ne decedo via inde iniuria ultro citer fio qui in dies incrementum bellum exardeo postremo thraces cum vis atque multitudo sustineo hostis non possum relinquo campestre vicus in mons ingens altitudo donucam voco concedo quo cum subeo bastarnae volo qual tempestas galli spolio delphi fama sum peremo sum talis tum bastarnae nequiquam ad iugum mons appropinquo obpremo neque enim imber tantus effundo deinde creber grando obruo sum cum ingens fragor caelum tonitrus et fulgur praestringo acies oculus sed fulmen etiam sic undique mico ut peto video corpus neque solus miles sed etiam princeps icti cado itaque cum praeceps fuga per rupes praealtus improvide sterno ruo insto quidem percello thraces sed ipse deus auctor fuga sum caelum in sui ruo aio dissipati procella cum tamquam ex naufragium plerusque semermes in castrum unde proficiscor sum redeo consultaris quis ago coepio inde orior dissensio alius redeo alius penetro in dardania censeo triginta ferme mille homo in dardania quo clondico dux proficiscor sum pervenio ceterus multitudo retro qui venio apollonia mediterraneam regio repeto perseus potior regnum interficio antigonus iubeo et dum firmo res legatus roma ad amicitia paternus renovandam peto ut rex ab senatus appello mitto hic is annus in macedonius gero


dicenti haec lacrimae simul spiritum et vocem intercluserunt. Philippus submotis iis paulisper conlocutus cum amicis pronuntiavit, non verbis se nec unius horae disceptatione causam eorum diiudicaturum, sed inquirendo in utriusque vitam ac mores, et dicta factaque in magnis parvisque rebus observando, ut omnibus adpareret, noctis proximae crimen facile revictum, suspectam nimiam cum Romanis Demetrii gratiam esse. haec vivo Philippo velut semina iacta sunt Macedonici belli, quod maxime cum Perseo gerendum erat.

dico hic lacrima simul spiritus et voco intercludo philippus submoveo is paulisper conloquor cum amicus pronuntio non verbum sui neque unus hora disceptatio causa is dijudico sed inquiro in uterque vita atque mos et dictum facio in magnus parvus res observo ut omnis appareo nox proximus crimen facilis revinco suspicio nimius cum romanus demetrius gratia sum hic vivo philippus velut semen jacto sum macedonicus bellum qui magnus cum perseus gero sum


legationes deinde in senatum introduxerunt, regum primas, Eumenis et Ariarathis Cappadocis et Pharnacis Pontici. nec ultra quicquam eis responsum est quam missuros, qui de controversiis eorum cognoscerent statuerentque. Lacedaemoniorum deinde exulum et Achaeorum legati introducti sunt; et spes data exulibus est scripturum senatum Achaeis, ut restituerentur; Achaei de Messene recepta compositisque ibi rebus cum adsensu patrum exposuerunt. et a Philippo rege Macedonum duo legati venerunt, Philocles et Apelles, nulla super re, quae petenda ab senatu esset; speculatum magis inquisitumque missi de iis quorum Perseus Demetrium insimulasset sermonum cum Romanis, maxime cum T. Quinctio adversus fratrem de regno habitorum. hos tamquam medios nec in alterius favorem inclinatos miserat rex; erant autem et hi Persei fraudis in fratrem ministri et participes.

legatio deinde in senatus introduco rex primus eumenes et ariarathes cappadocus et pharnaces ponticus neque ultra quisquam is responsum sum quam mitto qui de controversia is cognosco statuo lacedaemonius deinde exsul et achaeus legatus introduco sum et spes do exulis sum scribo senatus achaeus ut restituo achaeus de meto recipio compono ibi res cum assensus pater expono et ab philippus rex macedones duo legatus venio philocles et apello nullus super res qui peto ab senatus sum speculor magis inquisitus mitto de is qui perseus demetrius insimulo sermo cum romanus magnus cum t quintius adverro frater de regnum habitor hic tamquam medius neque in alter favor inclino mitto rex sum autem et hic perseus fraus in frater minister et particeps


Veris principio huius, dum consules novos dilectus Romae tenet, mors deinde alterius et creandi comitia consulis in locum eius omnia tardiora fecerunt, interim P. Cornelius et M. Baebius , qui in consulatu nihil memorabile gesserant, in Apuanos Ligures exercitum induxerunt. Ligures, qui ante adventum in provinciam consulum non expectassent bellum, inproviso obpressi ad duodecim milia hominum dediderunt se. eos consulto per litteras prius senatu deducere ex montibus in agros campestres procul ab domo, ne reditus spes esset, Cornelius et Baebius statuerunt, nullum alium ante finem rati fore Ligustini belli. ager publicus populi Romani erat in Samnitibus; Taurasinorum fuerat. eo cum traducere Ligures Apuanos vellent, edixerunt, Ligures ab Anido montibus descenderent cum liberis coniugibusque, sua omnia secum portarent. Ligures saepe per legatos deprecati, ne penates, sedem, in qua geniti essent, sepulcra maiorum cogerentur relinquere, arma, obsides pollicebantur. postquam nihil impetrabant neque vires ad bellandum erant, edicto paruerunt. traducti sunt publico sumptu ad quadraginta milia liberorum capitum cum feminis puerisque. argenti data centum et quinquaginta milia, unde in novas sedes compararent, quae opus essent. agro dividendo dandoque iidem, qui traduxerant, Cornelius et Baebius, praepositi. postulantibus tamen ipsis quinqueviri ab senatu dati, quorum ex consilio agerent. transacta re cum veterem exercitum Romam deduxissent, triumphus ab senatu est decretus. hi omnium primi nullo bello gesto triumpharunt. tantum hostiae ductae ante currum, quia nec quod ferretur neque quod duceretur captum neque quod militibus daretur quicquam in triumphis eorum fuerat.

verus principium hic dum consul novi delectus roma teneo mors deinde alter et creo comitium consul in locus is omnis tardus facio interim p cornelius et m baebius qui in consulatus nihil memorabilis gero in apuanos ligur exercitus induco ligur qui ante advenio in provincia consul non expectassent bellum improvide obpremo ad duodecim mille homo dedo sui is consultum per littera prior senatus deduco ex mons in ager campester procul ab domus ne redeo spes sum cornelius et baebius statuo nullus alius ante finis reor sum ligustinus bellum ager publicus populus romanus sum in samnites taurasinorum sum is cum traduco ligur apuanos volo edico ligur ab anido mons descendo cum liber conjunx suus omnis sui porto ligur saepe per legatus deprecor ne penates sedes in qui gigno sum sepulcrum magnus cogo relinquo arma obses polliceo postquam nihil impetro neque vireo ad bellor sum edictum pareo traduco sum publicus sumo ad quadraginta mille liberi caput cum femina puer argentum do centum et quinquaginta mille unde in novo sedes comparo qui opus sum ager divido do eo qui traduco cornelius et baebius praepono postulo tamen ipse quinqueviri ab senatus do qui ex consilium ago transigo res cum vetus exercitus roma deduco triumphus ab senatus sum decerno hic omnis primus nullus bellum gero triumpho tantus hostia duco ante currus quia neque qui fero neque qui duco capio neque qui miles do quisquam in triumphus is sum


in Liguribus nihil postea gestum. recesserant primum in devios saltus, deinde dimisso exercitu passim in vicos castellaque sua dilapsi sunt. consules quoque dimittere exercitum voluerunt, ac de ea re patres consuluerunt. alterum ex iis dimisso exercitu ad magistratus in annum creandos venire Romam iusserunt, alterum cum legionibus suis Pisis hiemare. fama erat Gallos Transalpinos iuventutem armare, nec, in quam regionem Italiae effusura se multitudo esset, sciebatur. ita inter se consules compararunt, ut Cn. Baebius ad comitia iret, quia M. Baebius frater eius consulatum petebat.

in ligur nihil postea gero recedo primus in devius saltus deinde dimitto exercitus passim in vicus castellum suus dilabor sum consul quoque dimitto exercitus volo atque de is res pater consulo alter ex is dimitto exercitus ad magistratus in annus creo venio roma jubeo alter cum legio suus pisae hiemo fama sum galli transalpini iuventus armaris neque in quam regio italia effundo sui multitudo sum scio ita inter sui consul comparo ut cn baebius ad comitium eo quia m baebius frater is consulatus peto


consules ambo in Ligures exercitus induxerunt diversis partibus. Postumius prima et tertia legione Ballistam Suismontiumque montes obsedit et premendo praesidiis angustos saltus eorum commeatus interclusit inopiaque omnium rerum eos perdomuit. Fulvius secunda et quarta legione adortus a Pisis Apuanos Ligures, qui eorum circa Macram fluvium incolebant, in deditionem acceptos, ad septem milia hominum, in naves inpositos praeter oram Etrusci maris Neapolim transmisit. inde in Samnium traducti, agerque iis inter populares datus est. montanorum Ligurum ab A. Postumio vineae caesae frumentaque deusta, donec cladibus omnibus belli coacti in deditionem venerunt armaque tradiderunt. navibus inde Postumius ad visendam oram Ingaunorum Intemeliorumque Ligurum processit. priusquam hi consules venirent ad exercitum, qui Pisas indictus erat, praeerant A. Postumius * frater Q. Fulvi M. Fulvius Nobilior — secundae legionis [Fulvius] tribunos militum is erat.—mensibus suis dimisit legionem, iure iurando adactis centurionibus, aes in aerarium ad quaestores esse delaturos. hoc ubi Placentiam—nam eo forte erat profectus—Aulo nuntiatum est, cum equitibus expeditis secutus dimissos, quos eorum potuit adsequi, reduxit castigatos Pisas, de ceteris consulem certiorem fecit. eo referente senatus consultum factum est, ut M. Fulvius in Hispaniam relegaretur ultra novam Carthaginem, litteraeque ei datae sunt a consule ad P. Manlium in Hispaniam ulteriorem deferendae; milites iussi ad signa redire. ignominiae causa uti semestre stipendium in eum annum esset ei legioni decretum; qui miles ad exercitum non redisset, eum ipsum bonaque eius vendere consul iussus.

consul ambo in ligur exercitus induco diverto pars postumus primus et tertius legio ballista suismontium mons obsedeo et premo praesidium angustus saltus is commeatus intercludo inopia omnis res is perdomo fulvus secundus et quartus legio adorior ab pisae apuanos ligur qui is circa macra fluvius incolo in deditio accipio ad septem mille homo in navo inpono praeter ora etruscus mare neapolis transmitto inde in samnium traduco ager is inter popularis do sum montanus ligur ab ab postumius vinea caedo frumentum deuro donec clades omnis bellum cogo in deditio venio armo trado navis inde postumus ad viso ora ingauni intemelii ligur procedo priusquam hic consul venio ad exercitus qui pisae indico sum praesum ab postumus frater q fulvius m fulvus nobilior secundus legio fulvus tribunus miles is sum mensis suus dimitto legio ius iuro adigo centurio aes in aerarius ad quaestor sum defero hic ubi placentia nam is fors sum proficiscor aulus nuntio sum cum eques expeditus sequor dimitto qui is possum assequor reduco castigo pisae de ceterus consul certus facio is refero senatus consulo facio sum ut m fulvus in hispania relego ultra novus carthago littera is do sum ab consul ad p manlius in hispania ulter defero miles iubeo ad signum redeo ignominia causa uti semestris stipendium in is annus sum is legio decretum qui miles ad exercitus non redeo is ipse bonus is vendo consul iubeo


ab hoc proelio Gracchus duxit ad depopulandam Celtiberiam legiones, et cum ferret passim cuncta atque ageret populique alii voluntate, alii metu iugum acciperent, centum tria oppida intra paucos dies in deditionem accepit; praeda potitus ingenti est. convertit inde agmen retro, unde venerat, ad Alcen, atque eam urbem obpugnare institit. oppidani primum inpetum hostium sustinuerunt; deinde, cum iam non armis modo sed etiam operibus obpugnarentur, diffisi praesidio urbis in arcem universi concesserunt; postremo et inde praemissis oratoribus in dicionem se suaque omnia Romanis permiserunt. magna inde praeda facta est. multi captivi nobiles in potestatem venerunt, inter quos et Thurri filii duo et filia. regulus hic earum gentium erat, longe potentissimus omnium Hispanorum. audita suorum clade missis, qui fidem venienti in castra ad Gracchum peterent, venit. et primum quaesivit ab eo, sibine liceret ac suis vivere. cum praetor victurum respondisset, quaesivit iterum, si cum Romanis militare liceret. id quoque Graccho permittente ”sequar“ inquit ” vos adversus veteres socios meos, quoniam illos ad me suspicere.“ secutus est inde Romanos fortique ac fideli opera multis locis rem Romanam adiuvit. Ergavica inde, nobilis et potens civitas, aliorum circa populorum cladibus territa, portas aperuit Romanis.

ab hic proelium gracchus duco ad depopulor celtiberia legio et cum fero passim cunctus atque ago populus alius voluntas alius metus iugum accipio centum tres oppidum intra paucus dies in deditio accipio praeda potior ingens sum converto inde agmen retro unde venio ad alce atque is urbs obpugnaris insto oppidanus primus impetus hostis sustineo deinde cum iam non arma modo sed etiam opus obpugnarentur diffido praesidium urbs in arx universus concedo postremo et inde praemitto orator in dicio sui suum omnis romanus permitto magnus inde praeda facio sum multus captivus nobilis in potestas venio inter qui et thurri filius duo et filia regulus hic is gens sum longus potens omnis hispanus audio suus clades mitto qui fides venio in castrum ad gracchus peto venio et primus quaero ab is sui licet atque suus vivo cum praetor vinco respondeo quaero iterum si cum romanus militaris licet is quoque gracchus permitto sequor inquam tu adverro vetus socius meus quoniam ille ad ego suspicio sequor sum inde romanus fortis atque fidelis opus multus locus res romanus adjuvo ergavica inde nobilis et possum civitas alius circa populus clades terreo porta aperio romanus


eodem anno in Hispania Fulvius Flaccus proconsul, quia successor in provinciam tardius veniebat, educto exercitu ex hibernis ulteriorem Celtiberiae agrum, unde ad deditionem non venerant, institit vastare. qua re irritavit magis quam conterruit animos barbarorum, et clam comparatis copiis saltum Manlianum, per quem transiturum exercitum Romanum satis sciebant, obsederunt. in Hispaniam ulteriorem eunti L. Postumio Albino collegae Gracchus mandaverat, ut Q. Fulvium certiorem faceret, Tarraconem exercitum adduceret: ibi dimitti veteranos, supplementaque distribuere et ordinare omnem exercitum sese velle. dies quoque, et ea propinqua, edita Flacco est, qua successor esset venturus. haec nova adlata res omissis, quae agere instituerat, Flaccum raptim deducere exercitum ex Celtiberia cum coegisset, barbari causae ignari, suam defectionem et clam comparata arma sensisse eum et pertimuisse rati, eo ferocius saltum insederunt. ubi eum saltum prima luce agmen Romanum intravit, repente ex duabus partibus simul exorti hostes Romanos invaserunt. quod ubi vidit Flaccus, primos tumultus in agmine per centuriones stare omnes suo quemque loco et arma expedire iubendo sedavit, et sarcinis iumentisque in unum locum coactis copias omnes partim ipse partim per legatos tribunosque militum, ut tempus, ut locus postulabat, sine ulla trepidatione instruxit, cum bis deditis rem esse admonens; scelus et perfidiam illis, non virtutem nec animum accessisse; reditum ignobilem in patriam clarum ac memorabilem eos sibi fecisse; cruentos ex recenti caede hostium gladios et manantia sanguine spolia Romam ad triumphum delaturos. plura dici tempus non patiebatur; invehebant se hostes et in partibus extremis iam pugnabatur. deinde acies concurrerunt. atrox ubique proelium, sed varia fortuna erat. egregie legiones nec segnius duae alae pugnabant; externa auxilia ab simili armatura, meliore aliquantum militum genere urgebantur, nec locum tueri poterant. Celtiberi ubi ordinata acie et signis conlatis se non esse pares legionibus senserunt, cuneo inpressionem fecerunt, quo tantum valent genere pugnae, ut quacumque parte pertulere impetus suos, sustinere nequeant. tunc quoque turbatae legiones sunt, prope interrupta acies. quam trepidationem trupidationem ubi Flaccus conspexit, equo advehitur ad legionarios equites, et “ni quid auxilii in vobis est, actum iam de hoc exercitu erit.” cum undique adclamassent, quin ederet, quid fieri velit: non segniter imperium exsecuturos, “ duplicate turmas” inquit, “duarum legionum equites, et permittite equos in cuneum hostium, quo nostros urgent. id cum maiore vi equorum facietis, si effrenatos in eos equos inmittitis, quod saepe Romanos equites cum magna laude fecisse sua memoriae proditum est. ” dicto paruerunt detractisque frenis bis ultro citroque cum magna strage hostium, infractis omnibus hastis, transcurrerunt. dissipato cuneo, in quo omnis spes fuerat, Celtiberi trepidare et prope omissa pugna locum fugae circumspicere. et alarii equites postquam Romanorum equitum tam memorabile facinus videre, et ipsi virtute eorum accensi sine ullius imperio in perturbatos iam hostes equos inmittunt. tunc vero Celtiberi omnes in fugam effunduntur, et imperator Romanus aversos hostes contemplatus aedem Fortunae equestri Iovique optimo maximo ludos vovit. caeduntur Celtiberi per totum saltum dissipati fuga. decem et septem milia hostium caesa eo die traduntur, vivi capti plus quattuor milia cum signis militaribus ducentis septuaginta septem, equis prope DC. in illis castris eo die victor exercitus mansit. victoria non sine iactura militum fuit: quadringenti septuaginta duo milites Romani, socium ac Latini nominis mille decem et novem, cum his tria milia militum auxiliariorum perierunt. ita victor exercitus renovata priore gloria Tarraconem est perductus. venienti Fulvio Ti. Sempronius praetor, qui biduo ante venerat, obviam processit gratulatusque est, quod rem publicam egregie gessisset. cum summa concordia, quos dimitterent quosque retinerent milites, composuerunt. inde Fulvius exauctoratis militibus in naves inpositis Romam est profectus; Sempronius in Celtiberam legiones duxit.

idem annus in hispania fulvus flaccus proconsul quia successor in provincia tardus venio educo exercitus ex hibernus ulter celtiberia ager unde ad deditio non venio insto vastaris qui res irritavit magis quam conterreo animus barbarus et clam comparo copia saltus manlianus per qui transeo exercitus romanus satis scio obsedeo in hispania ulter eo l postumius albinus collega gracchus mando ut q fulvius certus facio tarraco exercitus adduco ibi dimitto veteranus supplementum distribuo et ordinaris omnis exercitus sui volo dies quoque et is propinquus edo flaccus sum qui successor sum venio hic novo affero res omitto qui ago instituo flaccus raptim deduco exercitus ex celtiberia cum cogo barbaris causa ignaris suus defectio et clam comparo arma sentio is et pertimeo reor is ferox saltus insedeo ubi is saltus primus lux agmen romanus intro repens ex duo pars simul exorior hostis romanus invado qui ubi video flaccus primus tumultus in agmen per centurio sto omnis suus quisque locus et arma expedio jubeo sedo et sarcina jumentum in unus locus cogo copia omnis pars ipse pars per legatus tribunus miles ut tempus ut locus postulo sine ullus trepidatio instruo cum bis dedo res sum admoneo scelus et perfidia ille non virtus neque animus accedo redeo ignobilis in patria clarus atque memorabilis is sui facio cruentus ex recens caedes hostis gladius et mano sanguis spolium roma ad triumphus defero multus dico tempus non patior inveho sui hostis et in pars exter iam pugno deinde acies concurro atrox ubique proelium sed vario fortuna sum egregius legio neque segnis duo ala pugno externus auxilium ab similis armo bonus aliquantus miles genus urgeo neque locus tueor possum celtiberi ubi ordino acies et signum confero sui non sum par legio sentio cuneus inpressio facio quo tantus valeo genus pugna ut quicumque pars perfero impetus suus sustineo nequeo tunc quoque turbo legio sum prope interrumpo acies quam trepidatio trupidatio ubi flaccus conspicio equus adveho ad legionarius eques et ni quis auxilium in tu sum ago iam de hic exercitus sum cum undique adclamassent quin edo quis fio volo non segnis imperium exsequor duplico turma inquam duaris legio eques et permitto equus in cuneus hostis quo noster urgeo is cum magnus vis equus facio si effreno in is equus inmittitis qui saepe romanus eques cum magnus laus facio suus memoria prodeo sum dico pareo detraho frenum bis ultro citer cum magnus strages hostis infringo omnis hasta transcurro dissipato cuneus in quo omnis spes sum celtiberi trepido et prope omitto pugno locus fuga circumspicio et alarius eques postquam romanus eques tam memorabilis facinus video et ipse virtus is accendo sine ullus imperium in perturbo iam hostis equus inmitto tunc verus celtiberi omnis in fuga effundo et imperator romanus averto hostis contemplo aedes fortuna equester iuppiter bonus maximus ludus voveo caedo celtiberi per totus saltus dissipati fuga decem et septem mille hostis caedo is dies trado vivo capio multus quattuor mille cum signum militaris ducenti septuaginta septem equus prope sescenti in ille castrum is dies victor exercitus maneo victoria non sine iactura miles sum quadringenti septuaginta duo miles romanus socius atque latinum nomen mille decem et novo cum hic tres mille miles auxiliaris pereo ita victor exercitus renovo prior gloria tarraco sum perduco venio fulvius tiberius sempronius praetor qui biduus ante venio obvius procedo gratulor sum qui res publicus egregius gero cum summus concordia qui dimitto quisque retineo miles compono inde fulvus exauctoro miles in navo inpono roma sum proficiscor sempronius in celtiberam legio duco


postero die Perseus, cum primum conveniendi potestas patris fuit, regiam ingressus perturbato vultu in conspectu patris tacitus procul constitit. [cui] cum pater ” satin salve? “ et quaenam ea maestitia esset interrogaret eum,” de lucro tibi “inquit” vivere me scito. iam non occultis a fratre petimur insidiis; nocte cum armatis domum ad interficiendum me venit, clausisque foribus parietum praesidio me a furore eius sum tutatus. “ cum pavorem mixtum admiratione patri iniecisset, ” atqui si aures praebere potes “ inquit,” manifestam rem teneas faciam. “enimvero se Philippus dicere auditurum, vocarique extemplo Demetrium iussit, et seniores amicos duos, expertes iuvenalium inter fratres certaminum, infrequentes iam in regia, Lysimachum et Onomastum, accersit, quos in consilio haberet. dum veniunt amici, solus filio procul stante multa secum animo volutans inambulavit. postquam venisse eos nuntiatum est, secessit in partem interiorem cum duobus amicis, totidem custodibus corporis; filiis, ut ternos inermes secum introducerent, permisit. ibi cum consedisset, ” sedeo“ inquit” miserrimus pater, iudex inter duos filios, accusatorem parricidii et reum, aut conficti aut admissi criminis labem apud meos inventurus. iam pridem quidem hanc procellam inminentem timebam, cum vultus inter vos minime fraternos cernerem, cum voces quasdam exaudirem. sed interdum spes animum subibat deflagrare iras vestras, purgari suspiciones posse: etiam hostes armis positis foedus icisse et privatas multorum simultates finitas; subituram vobis aliquando germanitatis memoriam, puerilis quondam simplicitatis consuetudinisque inter vos, meorum denique praeceptorum, quae, vereor, ne vana surdis auribus cecinerim. quotiens ego audientibus vobis detestatus exempla discordiarum fraternarum horrendos eventus eorum rettuli, quibus se stirpemque suam, domos, regna funditus evertissent! meliora quoque exempla parte altera posui, sociabilem consortionem inter binos Lacedaemoniorum reges, salutarem per multa saecula ipsis patriaeque; eandem civitatem, postquam mos sibi cuique rapiendi tyrannidem exortus sit, eversam; iam hos Eumenem Attalumque fratres, a tam exiguis rebus, prope ut puderet regii nominis, mihi, Antiocho, cuilibet regum huius aetatis nulla re magis quam fraterna unanimitate regnum aequasse. ne Romanis quidem exemplis abstinui, quae aut visa aut audita habebam, T. et L. Quinctiorum , qui bellum mecum gesserunt, P. et L. Scipionum , qui Antiochum devicerunt, patris patruique eorum, quorum perpetuam vitae concordiam mors quoque miscuit. neque vos illorum scelus similisque sceleri eventus deterrere a vaecordi discordia potuit, neque horum bona mens, bona fortuna ad sanitatem flectere. vivo et spirante me hereditatem meam ambo et spe et cupiditate inproba crevistis. eo usque me vivere vultis, donec alterius vestrum superstes haud ambiguum regem alterum mea morte faciam. nec fratrem nec patrem potestis pati; nihil cari, nihil sancti est; in omnium vicem regni unius insatiabilis amor successit. agite, conscelerate aures paternas, decernite criminibus, mox ferro decreturi; dicite palam, quidquid aut veri potestis aut libet comminisci; reseratae aures sunt, quae posthac secretis alterius ab altero criminibus claudentur. “ haec furens ira cum dixisset, lacrimae omnibus obortae et diu maestum silentium tenuit.

posterus dies perseus cum primus convenio potestas pater sum regia ingredior perturbo vultus in conspectus pater taceo procul consto qui cum pater sero salvus et quisnam is maestitia sum interrogo is de lucrum tu inquam vivo ego scio iam non occulo ab frater peto insidiae nox cum armo domus ad interfacio ego venio claudo foris paries praesidium ego ab furor is sum tuto cum pavor misceo admiratio pater injacio atqui si auris praebeo possum inquam manifestam res teneo facio enimvero sui philippus dico audio voco extemplo demetrius iubeo et senex amicus duo expers juvenalis inter frater certamen infrequenter iam in regius lysimachus et onomastus arcesso qui in consilium habeo dum venio amicus solus filius procul sto multus sui animus voluto inambulavit postquam venio is nuntio sum secedo in pars interior cum duo amicus totidem custos corpus filius ut terni inermis sui introduco permitto ibi cum consido sedeo inquam miser pater iudex inter duo filius accusator parricidium et reus aut confingo aut admitto crimen labo apud meus invenio iam pridem quidem hic procella inminentem timeo cum vultus inter tu paruus fraternus cerno cum voco quidam exaudio sed interdum spes animus subeo deflagraris ira vester purgaris suspicio possum etiam hostis arma pono foedus icisse et privo multus simultas finio subeo tu aliquando germanitas memoria puerilis quondam simplicitas consuetudo inter tu meus denique praeceptor qui vereor ne vanus surdus auris cano quotiens ego audio tu detesto exemplum discordiaris fraternaris horreo evenio is rettulis qui sui stirps suus domus regnum fundus evertissent bonus quoque exemplum pars alter pono sociabilis consortio inter bini lacedaemonius rex salutaris per multus saeculum ipse patria idem civitas postquam mos sui quisque rapio tyrannis exorior sum everro iam hic eumenes attalus frater ab tam exiguus res prope ut pudeo regius nomen ego antiochus qui rex hic aetas nullus res magis quam fraternus unanimitas regnum aequo ne romanus quidem exemplum abstineo qui aut video aut audio habeo t et l quintius qui bellum ego gero p et l scipio qui antiochus devinco pater patruus is qui perpetuus vita concordia mors quoque misceo neque tu ille scelus similis scelus evenio deterreo ab vaecordi discordia possum neque hic bonus mens bonus fortuna ad sanitas flecto vivo et spiro ego hereditas meus ambo et spes et cupiditas improbus crevistis is usque ego vivo volo donec alter vester supersto haud ambiguus rex alter meus mors facio neque frater neque pater possum patior nihil carus nihil sanctus sum in omnis vicis regnum unus insatiabilis amor succedo ago consceleratus auris paternus decerno crimen mox ferrum decerno dico palam quisquis aut verus possum aut libet comminisci resero auris sum qui posthac secerno alter ab alter crimen claudo hic furo ira cum dico lacrima omnis oborior et diu maestus silentium teneo


colonia Graviscae eo anno deducta est in agrum Etruscum, de Tarquiniensibus quondam captum. quina iugera agri data; tresviri deduxerunt C. Calpurnius Piso P. Claudius Pulcher C. Terentius Istra . siccitate et inopia frugum insignis annus fuit; sex menses numquam pluvisse memoriae proditum.

colonia gravisca is annus deduco sum in ager etruscus de tarquiniensis quondam capio quini iugerum ager do tresviri deduco que calpurnius piso p claudus pulcher que tero istrus siccitas et inopia frugum insignis annus sum sex mensis numquam pluvisse memoria prodeo


consules ambo in Ligures, quae tum una consularis provincia erat, proficiscuntur. et quia prospere ibi res gesserunt, supplicatio in unum diem decreta est. Ligurum duo milia fere ad extremum finem provinciae Galliae, ubi castra Marcellus habebat, venerunt, uti reciperentur orantes. Marcellus operiri eodem loco Liguribus iussis senatum per litteras consuluit. senatus rescribere M. Ogulnium praetorem Marcello iussit, verius fuisse consules, quorum provincia esset, quam se, quid e re publica esset, decernere: tum quoque non placere, si per deditionem Ligures recipiat, receptis arma adimi; atque eos ad consules mitti senatum aequum censere.

consul ambo in ligur qui tum unus consularis provincia sum proficisco et quia prosperus ibi res gero supplicatio in unus dies decretum sum ligur duo mille fere ad exter finis provincia gallia ubi castrum marcellus habeo venio uti recipio oro marcellus operio idem locus ligur iussum senatus per littera consulo senatus rescribo m ogulnius praetor marcellus iubeo verus sum consul qui provincia sum quam sui quis e res publicus sum decerno tum quoque non placeo si per deditio ligur recipio recipio arma adimo atque is ad consul mitto senatus aequus censeo


praetores eodem tempore, P. Manlius in ulteriorem Hispaniam, quam et priore praetura provinciam obtinuerat, Q. Fulvius Flaccus in citeriorem pervenit exercitumque ab A. Terentio accepit; nam ulterior morte P. Semproni proconsulis sine imperio fuerat. Fulvium Flaccum oppidum Hispanum Vrbicuam nomine obpugnantem Celtiberi adorti sunt. dura ibi proelia aliquot facta, multi Romani milites et vulnerati et interfecti sunt. vicit perseverantia Fulvius, quod nulla vi abstrahi ab obsidione potuit. Celtiberi fessi proeliis variis abscesserunt. urbs amoto auxilio eorum intra paucos dies capta et direpta est; praedam militibus praetor concessit. Fulvius hoc oppido capto, P. Manlius exercitu tantum in unum coacto, qui dissipatus fuerat, nulla alia memorabili gesta re exercitus in hiberna deduxerunt. haec ea aestate in Hispania gesta. Terentius, qui ex ea provincia decesserat, ovans urbem iniit. translatum argenti pondo novem milia trecenta viginti, auri octoginta pondo et duo, coronae aureae pondo sexaginta septem. eodem anno inter populum Carthaginiensem et regem Masinissam in re praesenti disceptatores Romani de agro fuerunt. ceperat eum ab Carthaginiensibus pater Masinissae Gala; Galam Syphax inde expulerat, postea in gratiam soceri Hasdrubalis Carthaginiensibus dono dederat; Carthaginienses eo anno Masinissa expulerat. haud minore certamine animorum, quam cum ferro et acie dimicarunt, res acta apud Romanos. Carthaginienses, quod maiorum suorum fuisset, deinde ab Syphace ad se pervenisset, repetebant. Masinissa paterni regni agrum se et recepisse et habere gentium iure aiebat; et causa et possessione superiorem esse; nihil aliud se in ea disceptatione metuere, quam ne pudor Romanorum, dum vereantur, ne quid socio atque amico regi adversus communes suos atque illius hostes indulsisse videantur, damno sit. legati possessionis ius non mutarunt, causam integram Romam ad senatum reiecerunt.

praetor idem tempus p manlius in ulter hispania quam et prior praetura provincia obtineo q fulvus flaccus in citer pervenio exerceo ab ab terentius accipio nam ulterior mors p sempronius proconsulis sine imperium sum fulvius flaccus oppidum hispanus vrbicuam nomen obpugno celtiberi adorior sum durus ibi proelio aliquot facio multus romanus miles et vulnero et interfacio sum vinco persevero fulvus qui nullus vis abstraho ab obsidio possum celtiberi fatisco proelium varius abscedo urbs amoueo auxilium is intra paucus dies capio et direptor sum praeda miles praetor concedo fulvus hic oppidum capio p manlius exercitus tantus in unus cogo qui dissipatus sum nullus alius memorabilis gero res exercitus in hibernus deduco hic is aestas in hispania gero tero qui ex is provincia decedo ovo urbs ineo transfero argentum pondo novo mille trecenti viginti aurum octoginta pondo et duo corona aureus pondo sexaginta septem idem annus inter populus carthaginiensis et rex masinissa in res praesens disceptator romanus de ager sum capio is ab carthaginiensis pater masinissa galeo gala syphax inde expello postea in gratia socer hasdrubal carthaginiensis donum do carthaginiensis is annus masinissa expello haud paruus certamen animus quam cum ferrum et acies dimico res ago apud romanus carthaginiensis qui magnus suus sum deinde ab syphace ad sui pervenio repeto masinissa paternus regnum ager sui et recipio et habeo gens ius aio et causa et possessio superus sum nihil alius sui in is disceptatio metuo quam ne pudor romanus dum vereantur ne quis socius atque amicus rex adverro communis suus atque ille hostis indulgeo video damnum sum legatus possessio ius non muto causa integer roma ad senatus reicio


Aquileia colonia Latina eodem anno in agrum Gallorum est deducta. tria milia peditum quinquagena iugera, centuriones centena, centena quadragena equites acceperunt. tresviri deduxerunt P. Cornelius Scipio Nasica C. Flaminius L. Manlius Acidinus . aedes duae eo anno dedicatae sunt, una Veneris Erucinae ad portam Collinam—dedicavit L. Porcius L. f. Licinus duumvir, vota erat a consule L. Porcio Ligustino bello—, altera in foro olitorio Pietatis. eam aedem dedicavit M'. Acilius Glabrio duumvir, statuamque auratam, quae prima omnium in Italia est statua aurata, patris Glabrionis posuit. is erat, qui ipse eam aedem voverat, quo die cum rege Antiocho ad Thermopylas depugnasset, locaveratque idem ex senatus consulto.

aquileia colonia latinum idem annus in ager gallus sum deduco tres mille pedes quinquageni iugerum centurio centeni centeni quadrageni eques accipio tresviri deduco p cornelius scipio nasica que flaminius l manlius acidinus aedes duo is annus dedico sum unus venus erucinae ad porta collina dedico l porcius l f licinus duumvir veto sum ab consul l porcius ligustinus bellum alter in forum olitorio pietas is aedes dedico m acilius glabrio duumvir statuo auro qui primus omnis in italia sum statua auro pater glabrio pono is sum qui ipse is aedes voveo quo dies cum rex antiochus ad thermopylae depugno locaveratque idem ex senatus consultum


censorum inde comitia habita; creati M. Aemilius Lepidus pontifex maximus et M. Fulvius Nobilior , qui ex Aetolis triumphaverat. inter hos viros nobiles inimicitiae erant, saepe multis et in senatu et ad populum atrocibus celebratae certaminibus. comitiis confectis, ut traditum antiquitus est, censores in Campo ad aram Martis sellis curulibus consederunt; quo repente principes senatorum cum agmine venerunt civitatis, inter quos Q. Caecilius Metellus verba fecit: “Non obliti sumus, censores, vos paulo ante ab universo populo Romano moribus nostris praepositos esse. et nos a vobis et admoneri et regi, non vos a nobis debere; indicandum tamen est, quid omnes bonos in vobis aut obfendat aut certe mutatum malint. singulos cum intuemur, M. Aemili , M. Fulvi , neminem hodie in civitate habemus, quem, si revocemur in suffragium, velimus vobis praelatum esse; ambo cum simul adspicimus, non possumus non vereri, ne male comparati sitis, nec tantum rei publicae prosit, quod omnibus nobis egregie placetis, quam, quod alter alteri displicetis, noceat. inimicitias per annos multos vobis ipsis graves et atroces geritis, quae periculum est ne ex hac die nobis et rei publicae quam vobis graviores fiant. de quibus causis hoc timeamus, multa subcurrunt, quae dicerentur, nisi forte inplacabiles fueritis inplicaverint animos vestros. has ut hodie, ut in isto templo finiatis simultates, quaesumus vos universi, et quos coniunxit suffragiis suis populus Romanus, hos etiam reconciliatione gratiae coniungi a nobis sinatis; uno animo, uno consilio legatis senatum, equites recenseatis, agatis censum, lustrum condatis; quod in omnibus fere precationibus nuncupabitis verbis “ut ea res mihi collegaeque meo bene et feliciter eveniat, ” id ita ut vere, ut ex animo velitis evenire efficiatisque, ut, quod deos precati eritis, id vos velle etiam homines credamus. T. Tatius et Romulus, in cuius urbis medio foro acie hostes concurrerant, ibi concordes regnarunt. non modo simultates, sed bella quoque finiuntur; ex infestis hostibus plerumque socii fideles, interdum etiam cives fiunt. Albani diruta Alba Romam traducti sunt; Latini, Sabini in civitatem accepti. vulgatum illud, quia verum erat, in proverbium venit, amicitias inmortales, mortales inimicitias debere esse. “fremitus ortus cum adsensu, deinde universorum voces idem petentium confusae in unum orationem interpellarunt. inde Aemilius questus cum alia, tum bis a M. Fulvio se certo consulatu deiectum; Fulvius contra queri se ab eo semper lacessitum et in probrum suum sponsionem factam; tamen ambo significare, si alter vellet, se in potestate tot principum civitatis futuros. omnibus instantibus qui aderant dextras fidemque dedere mittere vere ac finire odium. deinde conlaudantibus cunctis deducti sunt in Capitolium; et cura super tali re principum et facilitas censorum egregie comprobata ab senatu et laudata est. censoribus deinde postulantibus, ut pecuniae summa sibi, qua in opera publica uterentur, adtribueretur, vectigal annuum decretum est.

censor inde comitium habeo creo m aemilius lepidus pontifex magnus et m fulvus nobilior qui ex aetolus triumpho inter hic vir nobilis inimicitia sum saepe multus et in senatus et ad populus atrox celebro certamen comitium conficio ut trado antiquus sum censor in campus ad ara mars sella curulis consido quo repens princeps senator cum agmen venio civitas inter qui q caecilius metellus verbum facio non obliuiscor sum censor tu paulus ante ab universus populus romanus mos noster praepono sum et nos ab tu et admoneo et rex non tu ab nos debeo indico tamen sum quis omnis bonus in tu aut obfendat aut certus muto malo singuli cum intueor m aemilis m fulvius nemo hodie in civitas habeo qui si revoco in suffragium volo tu praefero sum ambo cum simul adspicimus non possum non vereor ne malus comparo sum neque tantus res publicus prosum qui omnis nos egregius placo quam qui alter alter displiceo noceo inimicitia per annus multus tu ipse gravis et atrox gero qui periculum sum ne ex hic dies nos et res publicus quam tu gravis fio de qui causa hic timeo multus subcurrunt qui dico nisi fors inplacabilis sum inplicaverint animus vester hic ut hodie ut in iste templum finio simultas quaesumus tu universus et qui conjungo suffragium suus populus romanus hic etiam reconciliatio gratia conjungo ab nos sino unus animus unus consilium legatus senatus eques recenseo ago census lustrum condo qui in omnis fere precatio nuncupo verbum ut is res ego collega meus bene et feliciter evenio is ita ut verus ut ex animus volo evenio efficio ut qui deus preco sum is tu volo etiam homo credo t tatius et romulus in qui urbs medium forum acies hostis concurro ibi concordo regno non modo simultas sed bellum quoque finio ex infestus hostis plerusque socius fidelis interdum etiam civis fio albanus diruo alba roma traduco sum latinum sabinum in civitas accipio vulgo ille quia verus sum in proverbium venio amicitia inmortal mortalis inimicitia debeo sum fremo ortus cum assensus deinde universor voco idem peto confundo in unus oratio interpello inde aemilius queror cum alius tum bis ab m fulvius sui certus consulatus deicio fulvus contra queror sui ab is semper lacesso et in probrum suus sponsio facio tamen ambo significaris si alter volo sui in potestas tot princeps civitas sum omnis insto qui adsum dexter fides do mitto verus atque finio odium deinde conlaudantibus cunctus deduco sum in capitolium et cura super talis res princeps et facilitas censor egregius comprobo ab senatus et laudo sum censor deinde postulo ut pecunia summus sui qui in opus publicus uto adtribuo vectigal annuus decretum sum


”exsequamur tamen quocumque modo conficti ordinem criminis. pluribus modis se petitum criminatus est et omnes insidiarum vias in unum diem contulit. volui interdiu eum post lustrationem, cum concurrimus, et quidem, si diis placet, lustrationum die, occidere; volui, cum ad cenam invitavi, veneno scilicet tollere; volui, cum comisatum gladiis adcincti me secuti sunt, ferro interficere. tempora quidem qualia sint ad parricidium electa vides, lusus, convivii, comisationis. quid? dies qualis? quo lustrans exercitus, quo inter divisam victimam, praelatis omnium, qui umquam fuere, Macedoniae regum armis regiis, duo soli tua tegentes latera, pater, praevecti sumus et secutum est Macedonum agmen— ,hoc ego, etiam si quid antea admisissem piaculo dignum, lustratus et expiatus sacro, tum cum maxime in hostiam itineri nostro circumdatam intuens, parricidium, venena, gladios in comisationem praeparatos volutabam in animo, ut quibus aliis deinde sacris contaminatam omni scelere mentem expiarem? sed caecus criminandi cupiditate animus, dum omnia suspecta efficere vult, aliud alio confundit. nam si veneno te inter cenam tollere volui, quid minus aptum fuit quam pertinaci certamine et concursu iratum te efficere, ut merito, sicut fecisti invitatus ad cenam abnueres? cum autem iratus negasses, utrum, ut placarem te, danda opera fuit, ut aliam quaererem occasionem, quoniam semel venenum paraveram, an ab illo consilio velut transiliendum ad aliud fuit, ut ferro te, et quidem eo die, per speciem comisationis occiderem? quo deinde modo, si te metu mortis credebam cenam evitasse meam, non ab eodem metu comisationem quoque evitaturum existimabam?”

exsequor tamen quicumque modo confingo ordo crimen multus modus sui peto crimino sum et omnis insidiaris via in unus dies confero volo interdiu is post lustratio cum concurro et quidem si diuus placeo lustratio dies occaedes volo cum ad cena invito veneno scilicet tollo volo cum comisatum gladius adcincti ego sequor sum ferrum interficio tempus quidem qualis sum ad parricidium eligo video lusus convivium comisatio quis dies qualis quo lustro exercitus quo inter divido victima praefero omnis qui umquam sum macedonia rex arma regius duo solus tuus tego latus pater praeveho sum et sequor sum macedones agmen hic ego etiam si quis antea admitto piaculum dignus lustro et expio sacro tum cum magnus in hostio iter noster circumdo intueor parricidium veneno gladius in comisatio praeparo volutabam in animus ut qui alius deinde sacrum contamino omnis scelus mens expiaris sed caecus crimino cupiditas animus dum omnis suspicio efficio volo alius alius confundo nam si veneno tu inter cena tollo volo quis paruus aptus sum quam pertinax certamen et concursus irascor tu efficio ut mereo sicut facio invito ad cena abnuo cum autem irascor nego utrum ut placaris tu do opus sum ut alius quaero occasio quoniam semel venenum paro an ab ille consilium velut transiliendum ad alius sum ut ferrum tu et quidem is dies per species comisatio occaedes quo deinde modo si tu metus mors credo cena evito meus non ab idem metus comisatio quoque evitaturum existimo


de Philippo auxerat curam Marcius: nam ita fecisse eum, quae senatui placuissent, fatebatur, ut facile adpareret, non diutius, quam necesse esset, facturum. neque obscurum erat rebellaturum, omniaque, quae tunc ageret diceretque, eo spectare. iam primum omnem fere multitudinem civium ex maritimis civitatibus cum familiis suis in Emathiam quae nunc dicitur, quondam adpellata Paeonia est, traduxit, Thracibusque et aliis barbaris urbes tradidit habitandas, fidiora haec genera hominum fore ratus in Romano bello. ingentem ea res fremitum Macedonia tota fecit; relinquentesque penates suos cum coniugibus ac liberis pauci tacitum dolorem continebant, exsecrationesque in agminibus proficiscentium in regem vincente odio metum exaudiebantur. his ferox animus omnes homines, omnia loca temporaque suspecta habebat. postremo negare propalam coepit satis tutum sibi quicquam esse, nisi liberos eorum, quos interfecisset, comprehensos in custodia haberet et tempore alium alio tolleret.

de philippus augeo cura marcius nam ita facio is qui senatus placeo fateor ut facilis appareo non diu quam necesse sum facio neque obscurus sum rebello omne qui tunc ago dico is specto iam primus omnis fere multitudo civis ex maritimus civitas cum familia suus in emathia qui nunc dico quondam appello paeonius sum traduco thracibusque et alius barbaris urbs trado habito fidus hic genus homo sum reor in romanus bellum ingens is res fremo macedonius totus facio relinquo penates suus cum conjunx atque liber paucus taceo dolor contineo exsecratio in agmen proficisco in rex vinco odium metus exaudio hic ferox animus omnis homo omnis locum tempus suspicio habeo postremo nego propalam coepio satis tueor sui quisquam sum nisi liber is qui interfacio comprehendo in custodia habeo et tempus alius alius tollo


prodigia multa foeda et Romae eo anno visa et nuntiata peregre. in area Volcani et Concordiae sanguinem pluvit; et pontifices hastas motas nuntiavere et Lanuvii simulacrum Iunonis Sospitae lacrimasse. pestilentia in agris forisque et conciliabulis et in urbe tanta erat, ut Libitina ad funera vix sufficeret. his prodigiis cladibusque anxii patres decreverunt, ut et consules, quibus diis videretur, hostiis maioribus sacrificarent et decemviri libros adirent. eorum decreto supplicatio circa omnia pulvinaria Romae in diem unum indicta est. iisdem auctoribus et senatus censuit et consules edixerunt, ut per totam Italiam triduum supplicatio et feriae essent. pestilentiae tanta vis erat, ut, cum propter defectionem Corsorum bellumque ab Iliensibus concitatum in Sardinia octo milia peditum ex sociis Latini nominis placuisset scribi et trecentos equites, quos M. Pinarius praetor secum in Sardiniam traiceret, tantum hominum demortuum esse, tantum ubique aegrorum consules renuntiaverint, ut is numerus effici militum non potuerit. quod deerat militum, sumere a Cn. Baebio proconsule, qui Pisis hibernabat, iussus praetor atque inde in Sardiniam traicere. L, Duronio praetori, cui provincia Apulia evenerat, adiecta de Bacchanalibus quaestio est, cuius residua quaedam velut semina ex prioribus malis iam priore anno adparuerant; sed magis inchoatae apud L. Pupium praetorem quaestiones erant quam ad exitum ullum perductae. id persecare novum praetorem, ne serperet iterum latius, patres iusserunt. et legem de ambitu consules ex auctoritate senatus ad populum tulerunt.

prodigium multus foedus et roma is annus video et nuntio peregre in area volcanus et concordia sanguis pluvit et pontifex hasta moveo nuntio et lanuvium simulacrum juno sospitae lacrimo pestilentia in ager foris et conciliabulis et in urbs tantus sum ut libitina ad funero vix sufficio hic prodigium clades anxius pater decerno ut et consul qui diuus video hostia magnus sacrifico et decemviri liber adeo is decretum supplicatio circa omnis pulvinaris roma in dies unus indico sum idem auctor et senatus censeo et consul edico ut per totus italia triduum supplicatio et feriae sum pestilentia tantus volo sum ut cum propter defectio corsor bellus ab ilienses concitas in sardinia octo mille pedes ex socius latinum nomen placeo scribo et trecenti eques qui m pinarius praetor sui in sardinia traicio tantus homo demorior sum tantus ubique aeger consul renuntiaverint ut is numerus efficio miles non possum qui desum miles sumo ab cn baebius proconsulis qui pisae hiberno iubeo praetor atque inde in sardinia traicio l duronius praetor qui provincia appulia evenio adiicio de bacchanal quaestio sum qui residuus quidam velut semen ex prior malus iam prior annus adparuerant sed magis incoho apud l pupius praetor quaestio sum quam ad exitus ullus perduco is persecaris novus praetor ne serpo iterum fero pater jubeo et lex de ambitus consul ex auctoritas senatus ad populus fero


alter consulum Q. Fulvius ex Liguribus triumphavit, quem triumphum magis gratiae quam rerum gestarum magnitudini datum constabat. armorum hostilium magnam vim transtulit, nullam pecuniam admodum. divisit tamen in singulos milites trecenos aeris, duplex centurionibus, triplex equiti. nihil in eo triumpho magis insigne fuit, quam quod forte evenit, ut eodem die triumpharet, quo priore anno ex praetura triumphaverat. secundum triumphum comitia edixit, quibus creati consules sunt M. Iunius Brutus A. Manlius Vulso . praetorum inde tribus creatis comitia tempestas diremit. postero die reliqui tres facti, ante diem quartum idus Martias, M. Titinius Curvus Ti. Claudius Nero T. Fonteius Capito . ludi Romani instaurati ab aedilibus curulibus Cn. Servilio Caepione Ap. Claudio Centone propter prodigia, quae evenerant. terra movit; in fanis publicis, ubi lectisternium erat, deorum capita, qui in lectis erant, averterunt se, lanxque cum integumentis, quae Iovi adposita fuit, decidit de mensa. oleas quoque praegustasse mures in prodigium versum est. ad ea expianda nihil ultra, quam ut ludi instaurarentur, actum est.

alter consul q fulvus ex ligur triumpho qui triumphus magis gratia quam res gero magnitudo do consto armus hostilis magnus vis transfero nullus pecunia admodum divido tamen in singuli miles treceni aer duplex centurio triplex equio nihil in is triumphus magis insignis sum quam qui fors evenio ut idem dies triumpho quo prior annus ex praetura triumpho secundus triumphus comitium edico qui creo consul sum m junius brutus ab manlius vello praetor inde tres creo comitium tempestas disredimo posterus dies reliquus tres facio ante dies quartus idus martius m titinius curvus tiberius claudus nero t fonteius capito ludo romanus instauro ab aedilis curulis cn servilius caepio ap claudius cento propter prodigium qui evenio terra moveo in fanum publicus ubi lectisternium sum deus caput qui in lectus sum averto sui lanx cum integumentum qui iuppiter appono sum decido de mensa oleo quoque praegusto mus in prodigium verro sum ad is expio nihil ultra quam ut ludo instauro ago sum


peropportuna mors Philippi fuit ad dilationem et ad vires bello contrahendas. nam post paucis diebus gens Bastarnarum, diu sollicitata, ab suis sedibus magna peditum equitumque manu Histrum traiecit. inde praegressi, qui nuntiarent regi, Antigonus et Cotto; Cotto nobilis erat Bastarna, [ea res] Antigonus iam prius cum ipso Cottone legatus ad concitandos Bastarnas missus. haud procul Amphipoli fama, inde certi nuntii obcurrerunt mortuum esse regem; quae res omnem ordinem consilii turbavit. compositum autem sic fuerat, transitum per Thraciam tutum et commeatus Bastarnis ut Philippus praestaret. id ut facere posset, regionum principes donis coluerat fide sua obligata pacato agmine transituros Bastarnas. Dardanorum gentem delere propositum erat inque eorum agro sedes fundare Bastarnis. duplex inde erat commodum futurum, si et Dardani, gens semper infestissima Macedoniae temporibusque iniquis regum inminens, tolleretur, et Bastarnae relictis in Dardania coniugibus liberisque ad populandam Italiam possent mitti: per Scordiscos iter esse ad mare Hadriaticum Italiamque, alia via traduci exercitum non posse. facile Bastarnis Scordiscos iter daturos—nec enim aut lingua aut moribus [aequales] abhorrere—et ipsos adiuncturos se, cum ad praedam opulentissimae gentis ire vidissent. inde in omnem eventum consilia adcommodabantur: sive caesi ab Romanis forent Bastarnae, Dardanos tamen sublatos praedamque ex reliquiis Bastarnarum et possessionem liberam Dardaniae solacio fore, sive prospere rem gessissent, Romanis aversis in Bastarnarum bellum recuperaturum se in Graecia quae amisisset. haec Philippi consilia fuerant.

peropportunus mors philippus sum ad dilatio et ad vireo bellum contraho nam post paucus dies gens bastarnaris diu sollicito ab suus sedes magnus pedes equio manus histrus transiacio inde praegredior qui nuntio rex antigonus et cottus cottus nobilis sum bastarna is res antigonus iam prior cum ipse cotton legatus ad concito bastarnae mitto haud procul amphipolis fama inde certus nuntius obcurrerunt mortuus sum rex qui res omnis ordo consilium turbo compono autem sic sum transeo per thracia tueor et commeatus bastarnae ut philippus praesto is ut facio possum regio princeps donum colo fides suus obligo pacatum agmen transeo bastarnae dardanus gens deleo propono sum in is ager sedes fundaris bastarnae duplex inde sum commodus sum si et dardanus gens semper infestus macedonia tempus iniquus rex inminens tollo et bastarnae relinquo in dardanius conjunx libo ad populo italia possum mitto per scordisci iter sum ad mare hadriaticum italia alius via traduco exercitus non possum facilis bastarnae scordisci iter do neque enim aut lingua aut mos aequal abhorreo et ipse adjungo sui cum ad praeda opulens gens eo video inde in omnis evenio consilium adcommodabantur sive caedo ab romanus sum bastarnae dardani tamen suffero praeda ex reliquiae bastarnaris et possessio liber dardania solacium sum sive prosperus res gero romanus averto in bastarnaris bellum recipero sui in graecia qui amitto hic philippus consilium sum


Philippus Maedicam primum, deinde solitudines interiacentes Maedicae atque Haemo transgressus septimis demum castris ad radices montis pervenit. ibi unum moratus diem ad deligendos, quos duceret secum, tertio die iter est ingressus. modicus primo labor in imis collibus fuit, quantum in altitudinem egrediebantur, magis magisque silvestria et pleraque invia loca excipiebant. pervenere deinde in tam opacum iter, ut prae densitate arborum inmissorumque aliorum in alios ramorum perspici caelum vix posset. ut vero iugis adpropinquabant, quod rarum in altis locis est, adeo omnia contecta nebula, ut haud secus quam nocturno itinere inpedirentur. tertio demum die ad verticem perventum. nihil vulgatae opinioni degressi inde detraxerunt, magis credo, ne vanitas itineris ludibrio esset, quam quod diversa inter se maria montesque et amnes ex uno loco conspici potuerint. vexati omnes, et ante alios rex ipse, quo gravior aetate erat, difficultate viae est. duabus aris ibi Iovi et Soli sacratis cum inmolasset, qua triduo ascenderat, biduo est degressus, frigora nocturna maxime metuens, quae caniculae ortu similia brumalibus erant. multis per eos dies difficultatibus conflictatus nihilo laetiora in castris invenit, ubi summa penuria erat, ut in regione, quam ab omni parte solitudines clauderent. itaque unum tantum moratus diem, quietis eorum causa, quos habuerat secum, itinere inde simili fugae in Dentheletos transcurrit. socii erant, sed propter inopiam haud secus quam hostium fines Macedones populati sunt; rapiendo enim passim villas primum, dein quosdam etiam vicos evastarunt, non sine magno pudore regis, cum sociorum voces nequiquam deos sociales nomenque suum inplorantes audiret. frumento inde sublato in Maedicam regressus, urbem, quam Petram adpellant, obpugnare est adortus. ipse a campestri aditu castra posuit; Perseum filium cum modica manu circummisit, ut a superioribus locis urbem adgrederetur. oppidani, cum terror undique instaret, obsidibus datis in praesentia dediderunt sese; iidem postquam exercitus recessit, obliti obsidum relicta urbe in loca munita et montes refugerunt.

philippus maedica primus deinde solitudo interjaceo maedica atque haemus transgredior septimus demum castrum ad radix mons pervenio ibi unus moror dies ad deligo qui duco sui tertius dies iter sum ingredior modicus primus labor in imus collis sum quantus in altitudo egredior magis magus silvestris et plerusque invius locum excipio pervenio deinde in tam opacus iter ut prae densitas arbor inmissorumque alius in alius ramus perspicio caelum vix possum ut verus iugum appropinquo qui raris in altus locus sum adeo omnis contego nebula ut haud secus quam nocturnus iter inpedirentur tertius demum dies ad vertex pervenio nihil vulgo opinio degredior inde detraho magis credo ne vanitas iter ludibrium sum quam qui diverto inter sui mare mons et amnis ex unus locus conspicio possum vexo omnis et ante alius rex ipse quo gravis aetas sum difficultas via sum duo ara ibi iuppiter et solus sacro cum inmolasset qui triduum ascenderat biduus sum degredior frigus nocturnus magnus metuo qui canicula ortus similis brumal sum multus per is dies difficultas conflicto nihilum laetus in castrum invenio ubi summus penuria sum ut in regio quam ab omnis pars solitudo claudeo itaque unus tantus moror dies quiesco is causa qui habeo sui iter inde similis fuga in dentheletos transcurro socius sum sed propter inopia haud secus quam hostis finis macedones populo sum rapio enim passim villa primus deinde quidam etiam vicus evastarunt non sine magnus pudor rex cum socius voco nequiquam deus social nomen suus inploro audio frumentum inde tollo in maedica regredior urbs quam petra appello obpugnaris sum adorior ipse ab campestre aditus castrum pono perseus filius cum modicus manus circummitto ut ab superus locus urbs aggredior oppidanus cum terror undique insto obsidibus do in praesens dedo sui eo postquam exercitus recedo obliuiscor obses relinquo urbs in locum munio et mons refugio


Q. Fulvius consul, priusquam ullam rem publicam ageret, liberare et se et rem publicam religione votis solvendis dixit velle: vovisse, quo die postremum cum Celtiberis pugnasset, ludos Iovi optimo maximo et aedem equestri Fortunae sese facturum; in eam rem sibi pecuniam conlatam esse ab Hispanis. ludi decreti et ut duumviri ad aedem locandam crearentur. de pecunia finitur, ne maior ludorum causa consumeretur, quam quanta Fulvio Nobiliori post Aetolicum bellum ludos facienti decreta esset, neve quid ad eos ludos arcesseret cogeret acciperet faceret adversus id senatus consultum, quod L. Aemilio Cn. Baebio consulibus de ludis factum esset. decreverat id senatus propter effusos sumptus, factos in ludos Ti. Semproni aedilis, qui graves non modo Italiae ac sociis Latini nominis, sed etiam provinciis externis fuerant.

q fulvus consul priusquam ullus res publicus ago liberaris et sui et res publicus religio voveo solvo dico volo voveo quo dies posterus cum celtiberi pugno ludus iuppiter bonus maximus et aedes equester fortuna sui facio in is res sui pecunia confero sum ab hispanus ludo decerno et ut duoviri ad aedes loco creo de pecunia finio ne magnus ludus causa consumo quam quantus fulvius nobilior post aetolicus bellum ludus facio decretum sum neve quis ad is ludus arcesso cogo accipio facio adverro is senatus consulo qui l aemilius cn baebius consul de ludus facio sum decerno is senatus propter effundo sumptus facio in ludus tiberius sempronius aedilis qui gravis non modo italia atque socius latinum nomen sed etiam provincia externus sum


eam crudelitatem, foedam per se, foediorem unius domus clades fecit. Herodicum, principem Thessalorum, multis ante annis occiderat; generos quoque eius postea interfecit; in viduitate relictae filiae singulos filios parvos habentes, Theoxena et Archo nomina iis erant mulieribus. Theoxena multis petentibus aspernata nuptias est, Archo Poridi cuidam, longe principi gentis Aenianum, nupsit et apud eum plures enisa partus, parvis admodum relictis omnibus, decessit. Theoxena, ut in suis manibus liber sororis educarentur, Poridi nupsit, et tamquam omnes ipsa enisa foret, suum sororisque filios in eadem habebat cura. postquam regis edictum de comprehendendis liberis eorum, qui interfecti essent, accepit, ludibrio futuros non regis modo, sed custodum etiam libidini rata, ad rem atrocem animum adiecit ausaque est dicere se sua manu potius omnes interfecturam, quam in potestatem Philippi venirent. Poris abominatus mentionem tam foedi facinoris Athenas deportaturum eos ad fidos hospites dixit comitemque ipsum fugae futurum esse. proficiscuntur ab Thessalonica Aeniam ad statum sacrificium, quod Aeneae conditori cum magna caerimonia quotannis faciunt. ibi die per sollemnes epulas consumpto navem praeparatam a Poride sopitis omnibus de tertia vigilia conscendunt tamquam redituri [in] Thessalonicam; sed traicere in Euboeam erat propositum, ceterum in adversum ventum nequiquam eos tendentes prope terram lux obpressit, et regii, qui praeerant custodiae portus, lembum armatum ad retrahendam eam navim miserunt cum gravi edicto, ne reverterentur sine ea. cum iam adpropinquabant, Poris quidem ad hortationem remigum nautarumque intentus erat; interdum manus ad caelum tendens deos, ut ferrent opem, orabat. ferox interim femina ad multo ante praecogitatum revoluta facinus venenum diluit ferrumque promit et posito in conspectu poculo strictisque gladiis “mors” inquit “una vindicta est. viae ad mortem hae sunt; qua quemque animus fert, effugite superbiam regiam. agite, iuvenes mei, primum, qui maiores estis, capite ferrum aut haurite poculum, si segnior mors iuvat.” et hostes aderant et auctor mortis instabat. alli alio leto absumpti semianimes e nave praecipitantur. ipsa deinde virum comitem mortis complexa in mare sese deiecit. nave vacua dominis regii potiti sunt.

is crudelitas foedus per sui foedus unus domus clades facio herodicum princeps thessalus multus ante annus occido gener quoque is postea interfacio in viduitas relinquo filia singuli filius parvus habeo theoxena et archo nomen is sum mulier theoxena multus peto aspernor nuptiae sum archo poridi quidam longus princeps gens aenianes nubo et apud is multus enitor pario parvus admodum relinquo omnis decedo theoxena ut in suus manus liber soror educo poridi nubo et tamquam omnis ipse enitor sum suus soror filius in idem habeo cura postquam rex edictum de comprehendo liber is qui interfacio sum accipio ludibrium sum non rex modo sed custos etiam libido reor ad res atrox animus adiicio audeo sum dico sui suus manus potis omnis interfacio quam in potestas philippus venio porus abominor mentio tam foedus facinus athenae deporto is ad fidus hospes dico comito ipse fuga sum sum proficisco ab thessalonica aenea ad status sacrificium qui aeneas conditor cum magnus caerimonia quot facio ibi dies per sollemnis epulae consumo navo praeparo ab poride sopio omnis de tertius vigil conscendo tamquam redeo in thessalonica sed traicio in euboea sum propono ceterum in adverro venio nequiquam is tendo prope terra lux obpremo et regius qui praesum custodia portus lembus armo ad retraho is navis mitto cum gravis edictum ne revorto sine is cum iam appropinquo porus quidem ad hortatio remex nauta intendo sum interdum manus ad caelum tendo deus ut fero ops oro ferox interim femina ad multus ante praecogitas revolvo facinus venenum diluo ferrum promo et pono in conspectus poculum stringo gladius mors inquam unus vindicta sum via ad mors hic sum qui quisque animus fero effugio superbia regia ago juvenis meus primus qui magnus sum caput ferrum aut haurio poculum si segnis mors juvo et hostis adsum et auctor mors insto allus alius letum absumo semianimis e navus praecipito ipse deinde vir comes mors complector in mare sui deicio navus vacuus dominus regius potior sum


Q. Fulvius Flaccus ex Hispania rediit Romam cum magna fama gestarum rerum; qui cum extra urbem triumphi causa esset, consul est creatus cum L. Manlio Acidino , et post paucos dies cum militibus, quos secum deduxerat, triumphans urbem est invectus. tulit in triumpho coronas aureas centum viginti quattuor, praeterea auri pondo triginta unum, et signati Oscensis nummum centum septuaginta tria milia ducentos. militibus de praeda quinquagenos denarios dedit, duplex centurionibus, triplex equiti, tantundem sociis Latini nominis, et stipendium omnibus duplex. eo anno rogatio primum lata est ab L. Vilio tribuno plebis quot annos nati quemque magistratum peterent caperentque. inde cognomen familiae inditum, ut Annales adpellarentur. praetores quattuor post multos annos lege Baebia creati, quae alternis quaternos iubebat creari. hi facti: Cn. Cornelius Scipio C. Valerius Laevinus Q. et P. Mucii Q. filii Scaevolae.

q fulvus flaccus ex hispania redeo roma cum magnus fama gero res qui cum extra urbs triumphus causa sum consul sum creo cum l manlius acidinus et post paucus dies cum miles qui sui deduco triumpho urbs sum inveho fero in triumphus corona aureus centum viginti quattuor praeterea aurum pondo triginta unus et signo oscensis nummus centum septuaginta tres mille ducenti miles de praeda quinquageni denarius do duplex centurio triplex equio tantus socius latinum nomen et stipendium omnis duplex is annus rogatio primus fero sum ab l vilio tribunus plebs quot annus nascor quisque magistratus peto capio inde cognomen familia indo ut annal appello praetor quattuor post multus annus lex baebius creo qui alternus quaterni jubeo creo hic facio cn cornelius scipio que valerius laevinus q et p mucius q filius scaevola


comitia consulibus rogandis fuere; creati P. Cornelius Lentulus M. Baebius Tamphilus . praetores inde facti duo Q. Fabii , Maximus et Buteo, Ti. Claudius Nero Q. Petilius Spurinus M. Pinarius Rusca L. Duronius . his inito magistratu provinciae ita sorte evenerunt: Ligures consulibus, praetoribus Q. Petilio urbana, Q. Fabio Maximo peregrina, Q. Fabio Buteoni Gallia, Ti. Claudio Neroni Sicilia, M. Pinario Sardinia , L. Duronio Apulia ; et Histri adiecti, quod Tarentini Brundisinique nuntiabant maritimos agros infestos transmarinarum navium latrociniis esse. eadem Massilienses de Ligurum navibus querebantur. exercitus inde decreti: quattuor legiones consulibus, quae quina milia ducenos Romanos pedites, trecenos haberent equites, et quindecim milia socium ac Latini nominis, octingenti equites. in Hispaniis prorogatum veteribus praetoribus imperium est cum exercitibus, quos haberent, et in supplementum decreta tria milia civium Romanorum, ducenti equites, et socium Latini nominis sex milia peditum, trecenti equites. nec rei navalis cura omissa. duumviros in eam rem consules creare iussi, per quos naves viginti deductae navalibus sociis civibus Romanis, qui servitutem servissent, complerentur, ingenui tantum ut iis praeessent. inter duumviros ita divisa tuenda denis navibus maritima ora, ut promunturium iis Minervae velut cardo in medio esset; alter inde dextram partem usque ad Massiliam, laevam alter usque ad Barium tueretur.

comitium consul rogo sum creo p cornelius lentulus m baebius tamphilus praetor inde facio duo q fabius magnus et buteo tiberius claudus nero q petilus spurinus m pinarius ruscum l duronius hic ineo magistratus provincia ita sors evenio ligur consul praetor q petilius urbanus q fabius maximus peregrinus q fabius buteo gallia tiberius claudius nero sicilia m pinarius sardinia l duronius appulia et histrus adicio qui tarentinus brundisini nuntio maritimus ager infestus transmarinaris navis latrocinium sum idem massiliensis de ligur navis queror exercitus inde decerno quattuor legio consul qui quini mille duceni romanus pedito treceni habeo eques et quindecim mille socius atque latinum nomen octingenti eques in hispania prorogo vetus praetor imperium sum cum exercitus qui habeo et in supplementum decretum tres mille civis romanus ducenti eques et socius latinum nomen sex mille pedes trecenti eques neque res naval cura omitto duoviri in is res consul crearis iubeo per qui navo viginti deduco naval socius civis romanus qui servitus servissent compleo ingenuus tantus ut is praesum inter duoviri ita divido tueor deni navis maritimus os ut promunturium is minerva velut cardo in medium sum alter inde dexter pars usque ad massilia laeva alter usque ad barium tueor


inter multos alios, quos pestilentia eius anni absumpsit, sacerdotes quoque aliquot mortui sunt. L. Valerius Flaccus pontifex mortuus est; in eius locum subfectus est Q. Fabius Labeo . P. Manlius , qui nuper ex ulteriore Hispania redierat, triumvir epulo; Q. Fulvius M. f. in locum eius triumvir cooptatus, tum praetextatus erat. de rege sacrifico subficiendo in locum Cn. Corneli Dolabellae contentio inter C. Servilium pontificem maximum fuit et L. Cornelium Dolabellam duumvirum navalem, quem ut inauguraret pontifex magistratu sese abdicare iubebat; recusantique id facere ob eam rem multa duumviro dicta a pontifice, deque ea, cum provocasset, certatum ad populum. cum plures iam tribus intro vocatae dicto esse audientem pontifici duumvirum iuberent multamque remitti, si magistratu se abdicasset, ultimum de caelo quod comitia turbaret intervenit. religio inde fuit pontificibus inaugurandi Dolabellae. P. Cloelium Siculum inaugurarunt, qui secundo loco nominatus erat. exitu anni et C. Servilius Geminus pontifex maximus decessit; idem decemvir sacrorum fuit. pontifex in locum eius a collegio cooptatus Q. Fulvius Flaccus ; inde pontifex maximus M. Aemilius Lepidus creatus, cum multi clari viri petissent; et decemvir sacrorum Q. Marcius Philippus in eiusdem locum est cooptatus. et augur Sp. Postumius Albinus decessit; in locum eius P. Scipionem , filium Africani, augures cooptarunt.

inter multus alius qui pestilentia is annus absumo sacerdos quoque aliquot mortuus sum l valerius flaccus pontifex mortuus sum in is locus subfectus sum q fabius labeo p manlius qui nuper ex ulterior hispania redeo triumvir epulum q fulvus m f in locus is triumvir coopto tum praetextatus sum de rex sacrifico subficiendo in locus cn cornelis dolabella contentio inter que servilius pontifex magnus sum et l cornelius dolabella duoviri naval qui ut inauguro pontifex magistratus sui abdicaris jubeo recuso is facio ob is res multus duumviro dictum ab pontifex de is cum provoco certas ad populus cum multus iam tres intro voco dico sum audio pontifex duoviri iubeo multa remitto si magistratus sui abdico ulter de caelum qui comitium turbo intervenio religio inde sum pontifex inauguro dolabella p cloelium siculis inauguro qui secundus locus nomino sum exeo annus et que servilis geminus pontifex magnus decedo idem decemvir sacer sum pontifex in locus is ab collegium coopto q fulvus flaccus inde pontifex magnus m aemilius lepidus creo cum multus clarus vir peto et decemvir sacer q marcius philippus in idem locus sum coopto et augur spurius postumus albinus decedo in locus is p scipio filius africanus auguro coopto


tum Perseus” aperienda nimirum nocte ianua fuit et armati comisatores accipiendi praebendumque ferro iugulum, quoniam non creditur nisi perpetratum facinus, et eadem petitus insidiis audio, quae latro atque insidiator. non nequiquam isti unum Demetrium filium te habere, me subditum et paelice genitum adpellant. nam si gradum, si caritatem filii apud te haberem, non in me querentem deprehensas insidias, sed in eum, qui fecisset, saevires, nec adeo vilis tibi vita esset nostra, ut nec praeterito periculo meo movereris neque futuro, si insidiantibus sit inpune. itaque si mori tacitum oportet, taceamus, precati tantum deos, ut a me coeptum scelus in me finem habeat, nec per meum latus tu petaris; sin autem, quod circumventis in solitudine natura ipsa subicit, ut hominum, quos numquam viderint, fidem tamen inplorent, mihi quoque ferrum in me strictum cernenti vocem mittere liceat, per te patriumque nomen, quod utri nostrum sanctius sit, iam pridem sentis, ita me audias, precor, tamquam si voce et comploratione nocturna excitus mihi quiritanti intervenisses, Demetrium cum armatis nocte intempesta in vestibulo meo deprehendisses. quod tum vociferarer in re praesenti pavidus, hoc nunc postero die queror. frater, non comisantium in vicem more iam diu vivimus inter nos. regnare utique vis. huic spei tuae obstat aetas mea, obstat gentium ius, obstat vetustus Macedoniae mos, obstat vero etiam patris iudicium. haec transcendere nisi per meum sanguinem non potes. omnia moliris et temptas. adhuc seu cura mea seu fortuna restitit parricidio tuo. hesterna die in lustratione et decursu et simulacro ludicro pugnae funestum prope proelium fecisti, nec me aliud a morte vindicavit, quam quod me ac meos vinci passus sum. ab hostili proelio tamquam fraterno lusu pertrahere me ad cenam voluisti. credis me, pater, inter inermes convivas cenaturum fuisse, ad quem armati comisatum venerunt? credis nihil mihi a gladiis nocte periculi fuisse, quem rudibus te inspectante prope occiderunt? quid hoc noctis, quid inimicus ad iratum, quid cum ferro subcinctis iuvenibus venis? convivam me tibi committere ausus non sum; comisatorem te cum armatis venientem recipiam? si aperta ianua fuisset, funus meum parares hoc tempore, pater, quo querentem audis. nihil ego tamquam accusator criminose nec dubia argumentis colligendo ago. quid enim? negat venisse se cum multitudine ad ianuam meam, an ferro subcinctos secum fuisse? quos nominavero, arcesse. possunt quidem omnia audere, qui hoc ausi sunt, non tamen audebunt negare. si deprehensos intra limen meum cum ferro ad te deducerem, rem pro manifesto haberes; fatentes pro deprehensis habe. exsecrare nunc cupiditatem regni et furias fraternas concita. sed ne sint caecae, pater, exsecrationes tuae; discerne, dispice insidiatorem et petitum insidiis; noxium incesse caput. qui occisurus fratrem fuit, habeat etiam iratos paternos deos; qui periturus fraterno scelere fuit, perfugium in patris misericordia et iustitia habeat. quo enim alio confugiam, cui non sollemne lustrale exercitus tui, non decursus militum, non domus, non epulae, non nox ad quietem data naturae beneficio mortalibus tuta est? si iero ad fratrem invitatus, moriendum est; si recepero intra ianuam comisatum fratrem, moriendum est: nec eundo nec manendo insidias evito. quo me conferam? nihil praeter deos, pater, et te colui. non Romanos habeo, ad quos confugiam: perisse expetunt, quia tuis iniuriis doleo, quia tibi ademptas tot urbes, tot gentes, modo Thraciae maritimam oram indignor. nec me nec te incolumi Macedoniam suam futuram sperant; si me scelus fratris, te senectus absumpserit aut ne ea quidem expectata fuerit, regem regnumque Macedoniae sua futura sciunt. si quid extra Macedoniam tibi Romani reliquissent, mihi quoque id relictum crederem receptaculum. at in Macedonibus satis praesidii est. vidisti hesterno die inpetum militum in me. quid illis defuit nisi ferrum? quod illis defuit interdiu, convivae fratris noctu sumpserunt. quid de magna parte principum loquar, qui in Romanis spem omnem dignitatis et fortunae posuerunt et in eo, qui omnia apud Romanos potest? neque hercule istum mihi tantum fratri maiori, sed prope est, ut tibi quoque ipsi, regi et patri, praeferant. iste enim est, cuius beneficio poenam tibi senatus remisit, qui nunc te ab armis Romanis protegit, qui tuam senectutem obligatam et obnoxiam adulescentiae suae esse aequum censet. pro isto Romani stant, pro isto omnes urbes tuo imperio liberatae, pro isto Macedones, qui pace Romana gaudent: mihi praeter te, pater, quid usquam aut spei aut praesidii est? quo spectare illas litteras ad te nunc missas T. Quincti credis, quibus et bene te consuluisse rebus tuis ait, quod Demetrium Romam miseris, et hortatur, ut iterum et cum pluribus legatis et primoribus eum remittas Macedonum? T. Quinctius nunc est auctor omnium rerum isti et magister; eum sibi te abdicato patre in locum tuum substituit; illic ante omnia clandestina cocta sunt consilia. quaeruntur adiutores consiliis, cum te plures et principes Macedonum cum isto mittere iubet. qui hinc integri et sinceri Romam eunt, Philippum regem se habere credentes, imbuti illinc et infecti Romanis delenimentis redeunt. Demetrius iis unus omnia est; eum iam regem vivo patre adpellant. haec si indignor, audiendum est statim non ab aliis solum, sed etiam a te, pater, cupiditatis regni crimen. ego vero, si in medio ponitur, non agnosco. quem enim suo loco moveo, ut ipse in eius locum succedam? unus ante me pater est, et, ut diu sit, deos rogo. superstes—et ita sim, si merebor, ut ipse me esse velit—hereditatem regni, si pater tradet, accipiam. cupit regnum, et quidem scelerate cupit, qui transcendere festinat ordinem aetatis, naturae, moris Macedonum, iuris gentium. “obstat frater maior, ad quem iure, voluntate etiam patris, regnum pertinet; tollatur: non primus regnum fraterna caede petiero, pater senex et [filio] solus [orbatus] de se magis timebit, quam ut filii necem ulciscatur. Romani laetabuntur, probabunt, defendent factum, “ hae spes incertae, pater, sed non inanes sunt. ita enim se res habet: periculum vitae propellere a me potes puniendo eos, qui ad me interficiendum ferrum sumpserunt; si facinori eorum successerit, mortem mean idem tu persequi non poteris.”.

tum perseus aperio nimirum nox ianua sum et armatus comisator accipio praebeo ferrum iugulum quoniam non credo nisi perpetro facinus et idem peto insidiae audio qui latro atque insidiator non nequiquam iste unus demetrius filius tu habeo ego subdo et paelice gigno appello nam si gradus si caritas filius apud tu habeo non in ego queror deprehendo insidiae sed in is qui facio saevires neque adeo vilis tu vito sum noster ut neque praetereo periculum meus movereris neque sum si insidior sum impunis itaque si morior taceo oportet taceo preco tantus deus ut ab ego coepio scelus in ego finis habeo neque per meus latus tu petaris sin autem qui circumvenio in solitudo natura ipse subicio ut homo qui numquam video fides tamen inplorent ego quoque ferrum in ego stringo cerno voco mitto licet per tu patrius nomen qui uter nos sancio sum iam pridem sentio ita ego audio precor tamquam si vox et comploratio nocturnus excio ego quirito intervenio demetrius cum armo nox intempestus in vestibulum meus deprehendo qui tum vocifero in res praesens pavidus hic nunc posterus dies queror frater non comisantium in vicis mos iam diu vivo inter nos regno utique volo hic spes tuus obsto aetas meus obsto gens ius obsto vetustus macedonia mos obsto verus etiam pater iudicium hic transcendo nisi per meus sanguis non possum omnis molior et tento adhuc seu cura meus seu fortuna resto parricidium tuus hesternus dies in lustratio et decurro et simulacrum ludicer pugna funestus prope proelium facio neque ego alius ab mors vindico quam qui ego atque meus vinco patior sum ab hostilis proelium tamquam fraternus lusus pertraho ego ad cena volo credo ego pater inter inermis convivo ceno sum ad qui armatus comisatum venio credo nihil ego ab gladius nox periculum sum qui rudis tu inspecto prope occido quis hic nox quis inimicus ad irascor quis cum ferrum subcingo juvenis venio convivo ego tu committo audeo non sum comisator tu cum armo venio recipio si apertus ianua sum funus meus pararis hic tempus pater quo queror audio nihil ego tamquam accusator criminosus neque dubius argumentum colligo ago quis enim nego venio sui cum multitudo ad ianua meus an ferrum subcinctos sui sum qui nominavero arcesso possum quidem omnis audeo qui hic audeo sum non tamen audeo nego si deprehendo intra limen meus cum ferrum ad tu deduco res pro manifesto habeo fateor pro deprehendo habeo exsecraris nunc cupiditas regnum et furio fraternus concito sed ne sum caecus pater exsecratio tuus discerno dispicio insidiator et peto insidiae noxius incedo caput qui occaedes frater sum habeo etiam irascor paternus deus qui pereo fraternus scelus sum perfugium in pater misericordia et iustitia habeo quo enim alius confugio qui non sollemnis lustral exercitus tuus non decurro miles non domus non epulae non nox ad quies do natura beneficium mortalis tueor sum si eo ad frater invito morior sum si recipio intra ianua comisatum frater morior sum neque eo neque maneo insidiae evito quo ego confero nihil praeter deus pater et tu colo non romanus habeo ad qui confugio pereo expeto quia tuus iniuria doleo quia tu adimo tot urbs tot gens modo thracia maritimus ora indignor neque ego neque tu incolumis macedonia suus sum spero si ego scelus frater tu senectus absumo aut ne is quidem expecto sum rex regnum macedonia suus sum scio si quis extra macedonia tu romanus relinquo ego quoque is relinquo credo receptaculis at in macedones satis praesidium sum video hesternus dies impetus miles in ego quis ille desum nisi ferrum qui ille desum interdiu conviva frater nox sumo quis de magnus pars princeps loquor qui in romanus spes omnis dignitas et fortuna pono et in is qui omnis apud romanus possum neque herculis iste ego tantus frater magnus sed prope sum ut tu quoque ipse rex et pater praefero iste enim sum qui beneficium poena tu senatus remitto qui nunc tu ab arma romanus protego qui tuus senectus obligo et obnoxius adulescentia suus sum aequus censeo pro iste romanus sto pro iste omnis urbs tuus imperium libero pro iste macedones qui pax romanus gaudeo ego praeter tu pater quis usquam aut spes aut praesidium sum quo specto ille littera ad tu nunc mitto t quintius credo qui et bene tu consulo res tuus aio qui demetrius roma miser et hortor ut iterum et cum multus legatus et primoris is remitto macedones t quintius nunc sum auctor omnis res iste et magister is sui tu abdico pater in locus tuus substituo illic ante omnis clandestinus coquo sum consilium quaero adiutor consilium cum tu multus et princeps macedones cum iste mitto iubeo qui hinc integer et sincerus roma eo philippus rex sui habeo credo imbuo illinc et inficio romanus delenimentum redeo demetrius is unus omnis sum is iam rex vivo pater appello hic si indignor audio sum statim non ab alius solus sed etiam ab tu pater cupiditas regnum crimen ego verus si in medium pono non agnosco qui enim suus locus moveo ut ipse in is locus succedo unus ante ego pater sum et ut diu sum deus rogo supersto et ita sum si mereo ut ipse ego sum volo hereditas regnum si pater trado accipio cupio regnum et quidem scelero cupio qui transcendo festino ordo aetas natura mos macedones ius gens obsto frater magnus ad qui ius voluntas etiam pater regnum pertineo tollo non primus regnum fraternus caedes peto pater senex et filius solus orbo de sui magis timeo quam ut filius nex ulciscor romanus laeto probo defendo facio hic spes incertus pater sed non inanis sum ita enim sui res habeo periculum vita propello ab ego possum punior is qui ad ego interfacio ferrum sumo si facinus is succedo mors meo idem tu persequor non possum


legatus ad ea, quae interrogatus erat, respondit neque se neque quemquam alium divinare posse, quid in animo Celtiberi haberent aut porro habituri essent. itaque negare non posse, quin rectius sit etiam ad pacatos barbaros, nondum satis adsuetos imperio, exercitum mitti. novo autem an vetere exercitu opus sit, eius esse dicere, qui scire possit, qua fide Celtiberi in pace mansuri sint, simul et qui illud exploratum habeat, quieturos milites, si diutius in provincia retineantur. si ex eo, quod aut inter se loquantur aut succlamationibus apud contionantem imperatorem significent, quid sentiant, coniectandum sit, palam vociferatos esse aut imperatorem in provincia retenturos aut cum eo in Italiam venturos esse. disceptationem inter praetorem legatumque consulum relatio interrupit, qui suas ornari provincias, priusquam de praetoris exercitu ageretur, aequum censebant. novus omnis exercitus consulibus est decretus, binae legiones Romanae cum suo equitatu et socium Latini nominis quantus semper numerus, quindecim milia peditum, octingenti equites. cum hoc exercitu Apuanis Liguribus ut bellum inferrent mandatum est. P. Cornelio et M. Baebio prorogatum imperium, iussique provincias obtinere, donec consules venissent; tum imperatum, ut dimisso, quem haberent, exercitu reverterentur Romam. de Ti. Semproni deinde exercitu actum est. novam legionem ei quinque milium et ducentorum peditum cum equitibus quadringentis consules scribere iussi, et mille praeterea peditum Romanorum, quinquaginta equites, et sociis nominis Latini imperare septem milia peditum, trecentos equites. cum hoc exercitu Ti. Sempronium ire in Hispaniam placuit citeriorem. Q. Fulvio permissum, ut, qui milites ante Sp. Postumium Q. Marcium consules cives Romani sociive in Hispaniam transportati essent, et praeterea supplemento adducto, quo amplius in duabus legionibus quam decem milia et quadringenti pedites, sexcenti equites essent, et socium Latini nominis duodecim milia, sexcenti equites, quorum forti opera duobus adversus Celtiberos proeliis usus Q. Fulvius esset, eos, si videretur, secum deportaret. et supplicationes decretae, quod is prospere rem publicam gessisset, et ceteri praetores in provincias missi. Q. Fabio Buteoni prorogatum in Gallia imperium est. octo legiones praeter exercitum veterem, qui in Liguribus in spe propinqua missionis erat, eo anno esse placuit. et is ipse exercitus aegre explebatur propter pestilentiam, quae tertium iam annum urbem Romanam atque Italiam vastabat.

legatus ad is qui interrogo sum respondeo neque sui neque quisquam alius divinaris possum quis in animus celtiberi habeo aut porro habeo sum itaque nego non possum quin rectus sum etiam ad pacatos barbarus nondum satis assuesco imperium exercitus mitto novo autem an veto exercitus opus sum is sum dico qui scio possum qui fides celtiberi in pax mando sum simul et qui ille exploro habeo quiesco miles si diu in provincia retineo si ex is qui aut inter sui loquor aut succlamatio apud contionor imperator significo quis sentio conjecto sum palam vociferatos sum aut imperator in provincia retendo aut cum is in italia venio sum disceptatio inter praetor lego consul relatio interrumpo qui suus ornaris provincia priusquam de praetor exercitus ago aequus censeo novus omnis exercitus consul sum decerno bini legio romanus cum suus equitatus et socius latinum nomen quantus semper numerus quindecim mille pedes octingenti eques cum hic exercitus apuanis ligur ut bellum infero mando sum p cornelius et m baebius prorogo imperium jubeo provincia obtineo donec consul venio tum impero ut dimitto qui habeo exercitus revorto roma de tiberius sempronius deinde exercitus ago sum novus legio is quinque mille et ducentor pedes cum eques quadringenti consul scribo iubeo et mille praeterea pedes romanus quinquaginta eques et socius nomen latinum impero septem mille pedes trecenti eques cum hic exercitus tiberius sempronius eo in hispania placeo citer q fulvius permitto ut qui miles ante spurius postumius q marcius consul civis romanus sociive in hispania transportas sum et praeterea supplementum adduco quo amplus in duo legio quam decem mille et quadringenti pedito sexcenti eques sum et socius latinum nomen duodecim mille sexcenti eques qui fortis opus duo adverro celtiberi proelium utor q fulvus sum is si video sui deporto et supplicatio decerno qui is prosperus res publicus gero et ceterus praetor in provincia mitto q fabius buteo prorogo in gallia imperium sum octo legio praeter exercitus vetus qui in ligur in spes propinquus missio sum is annus sum placeo et is ipse exercitus aeger expleo propter pestilentia qui tertius iam annus urbs romanus atque italia vasto