Cumanis eo anno petentibus permissum, ut publice Latine loquerentur et praeconibus Latine vendendi ius esset. Pisanis agrum pollicentibus, quo Luna colonia deduceretur, gratiae ab senatu actae; triumviri creati ad eam rem Q. Fabius Buteo M. et P. Popillii Laenates . a C. Maenio praetore, cui provincia Sardinia cum evenisset additum erat, ut quaereret de veneficiis longius ab urbe decem milibus passuum, litterae adlatae se iam tria milia hominum damnasse et crescere sibi quaestionem indiciis; aut eam sibi esse deserendam aut provinciam dimittendam.

cumanum is annus peto permitto ut publicus latinum loquor et praeco latinum vendo ius sum pisanus ager polliceo quo luna colonia deduco gratia ab senatus ago triumviri creo ad is res q fabius buteo m et p popillii laenates ab que maenius praetor qui provincia sardinia cum evenio addo sum ut quaero de veneficium longus ab urbs decem mille passus littera affero sui iam tres mille homo damno et cresco sui quaestio indicium aut is sui sum desero aut provincia dimitto


postquam dicendi finem Perseus fecit, coniecti eorum, qui aderant, oculi in Demetrium sunt, velut confestim responsurus esset. deinde diu fuit silentium, cum perfusum fletu adpareret omnibus loqui non posse. tandem vicit dolorem ipsa necessitas, cum dicere iuberent, atque ita orsus est “ omnia, quae reorum antea fuerant auxilia, pater, praeoccupavit accusator. simulatis lacrimis in alterius perniciem veras meas lacrimas suspectas tibi fecit. cum ipse, ex quo ab Roma redii, per occulta cum suis conloquia dies noctesque insidietur, ultro mihi non insidiatoris modo, sed latronis manifesti et percussoris speciem induit. periculo suo te exterret, ut innoxio fratri per eundem te maturet perniciem. perfugium sibi nusquam gentium esse ait, ut ego ne apud te quidem spei quicquam reliquae habeam, circumventum, solum, inopem, invidia gratiae externae, quae obest potius quam prodest, onerat. iam illud quam accusatorie, quod noctis huius crimen miscuit cum cetera insectatione vitae meae, ut et hoc, quod iam quale sit scies, suspectum alio vitae nostrae tenore faceret et illam vanam criminationem spei, voluntatis, consiliorum meorum nocturno hoc ficto et composito argumento fulciret? simul et illud quaesivit, ut repentina et minime praeparata accusatio videretur, quippe ex noctis huius metu et tumultu repentino exorta. oportuit autem, Perseu, si proditor ego patris regnique eram, si cum Romanis, si cum aliis inimicis patris inieram consilia, non expectatam fabulam esse noctis huius, sed proditionis [meae] ante me accusatum; si illa, separata ab hac, vana accusatio erat invidiamque tuam adversus me magis quam crimen meum indicatura, hodie quoque eam aut praetermitti aut in aliud tempus differri, ut per se quaereretur, utrum ego tibi an tu mihi, novo quidem et singulari genere odii, insidias fecisses. ego tamen, quantum in hac subita perturbatione potero, separabo ea, quae tu confudisti, et noctis huius insidias aut tuas aut meas detegam. occidendi sui consilium inisse me videri vult, ut scilicet maiore fratre sublato, cuius iure gentium, more Macedonum, tuo etiam, ut ait, iudicio regnum est futurum, ego minor in eius, quem occidissem, succederem locum. quid ergo illa sibi vult pars altera orationis, qua Romanos a me cultos ait atque eorum fiducia in spem regni me venisse? nam si et in Romanis tantum momenti credebam esse, ut quem vellent inponerent Macedoniae regem, et meae tantum apud eos gratiae confidebam, quid opus parricidio fuit? an ut cruentum diadema fraterna caede gererem? ut illis ipsis, apud quos aut vera aut certe simulata probitate partam gratiam habeo, si quam forte habeo, exsecrabilis et invisus essem? nisi T. Quinctium credis, cuius virtute et consiliis me nunc arguis regi, cum et ipse tali pietate vivat cum fratre, mihi fraternae caedis fuisse auctorem. idem non Romanorum gratiam solum, sed Macedonum iudicia ac paene omnium deorum hominumque consensum conlegit, per quae omnia se mihi parem in certamine non futurum crediderit; idem, tamquam in aliis omnibus rebus inferior essem, ad sceleris ultimam spem confugisse me insimulat. vis hanc formulam cognitionis esse, ut uter timuerit, ne alter dignior videretur regno, is consilium obprimendi fratris iudicetur cepisse?”

postquam dico finis perseus facio conicio is qui adsum oculus in demetrius sum velut confestim respondeo sum deinde diu sum silentium cum perfundo fleo appareo omnis loquor non possum tandem vinco dolor ipse necessitas cum dico iubeo atque ita ordior sum omnis qui reus antea sum auxilium pater praeoccupo accusator simulo lacrima in alter pernicies verus meus lacrima suspicio tu facio cum ipse ex quo ab roma redeo per occulo cum suus colloquium dies nox insidior ultro ego non insidiator modo sed latro manifestus et percussor species induo periculum suus tu exterreo ut innoxius frater per idem tu maturo pernicies perfugium sui nusquam gens sum aio ut ego ne apud tu quidem spes quisquam reliquus habeo circumvenio solus inops invidia gratia externus qui obsum potis quam prodo onero iam ille quam accusatorius qui nox hic crimen misceo cum ceterus insectatio vita meus ut et hic qui iam qualis sum scio suspicio alius vita noster tenor facio et ille vanus criminatio spes voluntas consilium meus nocturnus hic fingo et compono argumentum fulcio simul et ille quaero ut repentinus et paruus praeparo accusatio video quippe ex nox hic metus et tumultus repentinus exorior oportet autem perseu si proditor ego pater regnum sum si cum romanus si cum alius inimicus pater ineo consilium non expectatam fabula sum nox hic sed proditio meus ante ego accuso si ille separo ab hic vanus accusatio sum invidia tuus adverro ego magis quam crimen meus indico hodie quoque is aut praetermitto aut in alius tempus differo ut per sui quaero utrum ego tu an tu ego novo quidem et singularis genus odium insidiae facio ego tamen quantus in hic subeo perturbatio possum separo is qui tu confundo et nox hic insidiae aut tuus aut meus detego occaedes suus consilium ineo ego video volo ut scilicet magnus frater tollo qui ius gens mos macedones tuus etiam ut aio iudicium regnum sum sum ego paruus in is qui occido succedo locus quis ergo ille sui volo pars alter oratio qui romanus ab ego colo aio atque is fiducia in spes regnum ego venio nam si et in romanus tantus momentum credo sum ut qui volo inpono macedonia rex et meus tantus apud is gratia confido quis opus parricidium sum an ut cruentus diadema fraternus caedes gero ut ille ipse apud qui aut verus aut certus simulo probitas pario gratia habeo si quam fors habeo exsecrabilis et invideo sum nisi t quintius credo qui virtus et consilium ego nunc arguo rex cum et ipse talis pietas vivo cum frater ego fraternus caedes sum auctor idem non romanus gratia solus sed macedones iudicium atque paene omnis deus homo consensus conlego per qui omnis sui ego par in certamen non sum credo idem tamquam in alius omnis res inferus sum ad scelus ulter spes confugio ego insimulo volo hic formula cognitio sum ut uter timeo ne alter dignus video regnum is consilium obprimendi frater judico capio


censores fideli concordia senatum legerunt. princeps lectus est ipse censor M. Aemilius Lepidus pontifex maximus; tres eiecti de senatu; retinuit quosdam Lepidus a collega praeteritos. opera ex pecunia adtributa divisaque inter se haec confecerunt: Lepidus molem ad Tarracinam, ingratum opus, quod praedia habebat ibi, privatamque publicae rei inpensam inseruerat; theatrum et proscenium ad Apollinis, aedem Iovis in Capitolio columnasque circa poliendas albo locavit, et ab his columnis, quae incommode obposita videbantur, signa amovit clipeaque de columnis et signa militaria adfixa omnis generis dempsit. M. Fulvius plura et maioris locavit usus: portum et pilas pontis in Tiberi, quibus pilis fornices post aliquot annos P. Scipio Africanus et L. Mummius censores locaverunt inponendos, basilicam post argentarias novas et forum piscatorium circumdatis tabernis, quas vendidit in privatum, et forum et porticum extra portam Trigeminam et aliam post navalia et ad fanum Herculis et post Spei ad Tiberim et ad aedem Apollinis medici. habuere et in promiscuo praeterea pecuniam; ex ea communiter locarunt aquam adducendam fornicesque faciendos. inpedimento operi fuit M. Licinius Crassus , qui per fundum suum duci non est passus. portoria quoque et vectigalia iidem multa instituerunt. complura sacella publicaque [sua], occupata a privatis, publica sacraque ut essent paterentque populo curarunt. mutarunt suffragia regionatimque

censor fidelis concordia senatus lego princeps lego sum ipse censor m aemilius lepidus pontifex magnus tres eicio de senatus retineo quidam lepidus ab collega praetereo opus ex pecunia adtribuo divido inter sui hic confacio lepidus moles ad tarracina ingratus opus qui praedium habeo ibi privatamque publicus res impensa insero theatrum et proscenium ad apollo aedes iuppiter in capitolium columna circa polio album loco et ab hic columna qui incommodus oppono video signum amoveo clipeum de columna et signum militaris affigo omnis genus demo m fulvus multus et magnus loco utor portus et pila pons in tiberis qui pila fornix post aliquot annus p scipio africanus et l mummius censor loco inponendos basilica post argentaria novo et forum piscatorius circumdo taberna qui vendo in privo et forum et porticus extra porta trigeminus et alius post navale et ad fanum hercules et post spes ad tiberis et ad aedes apollo medicus habeo et in promiscuus praeterea pecunia ex is communis loco aqua adduco fornix facio impedimentum operio sum m licinius crassus qui per fundus suus duco non sum patior portorium quoque et vectigalis eo multus instituo complures sacellum publico suus occupo ab privo publicus sacro ut sum pateo populus curo muto suffragium regionatim


Romae magnam trepidationem litterae Baebi fecerunt, eo maiorem, quod paucos post dies Marcellus, tradito exercitu Fabio Romam cum venisset, spem ademit eum, quia in Gallia esset, exercitum in Ligures posse traduci, quia bellum cum Histris esset prohibentibus coloniam Aquileiam deduci: eo profectum Fabium, neque inde regredi bello inchoato posse. una, et ea ipsa tardior, quam tempus postulabat, subsidii spes erat, si consules maturassent in provinciam ire. id ut facerent, pro se quisque patrum vociferari. consules nisi confecto dilectu negare se ituros, nec suam segnitiam, sed vim morbi in causa esse, quo serius perficeretur. non tamen potuerunt sustinere consensum senatus, quin paludati exirent et militibus, quos conscriptos haberent, diem edicerent, quo Pisas convenirent. permissum, ut, qua irent, protinus subitarios milites scriberent ducerentque secum. et praetoribus Q. Petilio et Q. Fabio imperatum est, ut Petilius duas legiones civium Romanorum tumultuarias scriberet et omnes minores quinquaginta annis sacramento rogaret, Fabio, ut sociis Latini nominis quindecim milia peditum, octingentos equites imperaret. duumviri navales creati C. Matienus et C. Lucretius , navesque iis ornatae sunt, Matienoque, cuius ad Gallicum sinum provincia erat, imperatum est, ut classem primo quoque tempore duceret in Ligurum oram, si quo usui esse L. Aemilio atque exercitui eius posset.

roma magnus trepidatio littera baebius facio is magnus qui paucus post dies marcellus trado exercitus fabius roma cum venio spes adimo is quia in gallia sum exercitus in ligur possum traduco quia bellum cum histrus sum prohibeo colonia aquileia deduco is proficiscor fabius neque inde regredior bellum incoho possum unus et is ipse tardus quam tempus postulo subsidium spes sum si consul maturo in provincia eo is ut facio pro sui quisque pater vociferaris consul nisi conficio delectus nego sui eo neque suus segnitiam sed vis morbus in causa sum quo serus perficio non tamen possum sustineo consensus senatus quin paludatus exeo et miles qui conscribo habeo dies edico quo pisae convenio permitto ut qui eo protinus subitarius miles scribo duco sui et praetor q petilius et q fabius impero sum ut petilus duo legio civis romanus tumultuarius scribo et omnis paruus quinquaginta annus sacramentum rogo fabius ut socius latinum nomen quindecim mille pedes octingenti eques impero duoviri naval creo que matienus et que lucretius navo is orno sum matienoque qui ad gallicus sinum provincia sum impero sum ut classis primus quoque tempus duco in ligur ora si quo usus sum l aemilius atque exercitus is possum


per eosdem dies, quibus aedes hae dedicatae sunt, L. Aemilius Paulus proconsul ex Liguribus Ingaunis triumphavit. transtulit coronas aureas quinque et viginti, nec praeterea quicquam auri argentique in eo triumpho latum. captivi multi principes Ligurum ante currum ducti. aeris trecenos militibus divisit. auxerunt eius triumphi famam legati Ligurum pacem perpetuam orantes: ita in animum induxisse Ligurum gentem nulla umquam arma nisi imperata a populo Romano sumere. responsum a Q. Fabio praetore est Liguribus iussu senatus orationem eam non novam Liguribus esse; mens vero ut nova et orationi conveniens esset, ipsorum id plurimum referre: ad consules irent et, quae ab iis imperata essent, facerent; nulli alii quam consulibus senatum crediturum esse sincera fide in pace Ligures esse. pax in Liguribus fuit. in Corsica pugnatum cum Corsis; ad duo milia eorum M. Pinarius praetor in acie occidit. qua clade compulsi obsides dederunt et cerae centum milia pondo. inde in Sardiniam exercitus ductus et cum Iliensibus, gente ne nunc quidem omni parte pacata, secunda proelia facta. Carthaginiensibus eodem anno centum obsides redditi, pacemque [cum] iis populus Romanus non ab se tantum, sed ab rege etiam Masinissa praestitit, qui cum praesidio armato agrum, qui in controversia erat, obtinebat.

per idem dies qui aedes hic dedico sum l aemilius paulus proconsul ex ligur ingauni triumpho transfero corona aureus quinque et viginti neque praeterea quisquam aurum argentum in is triumphus latus captivus multus princeps ligur ante currus duco aer treceni miles divido augeo is triumphus fama legatus ligur pax perpetuus oro ita in animus induco ligur gens nullus umquam arma nisi impero ab populus romanus sumo responsum ab q fabius praetor sum ligur iussus senatus oratio is non novus ligur sum mens verus ut novo et oratio convenio sum ipse is multus refero ad consul eo et qui ab is impero sum facio nullus alius quam consul senatus credo sum sincerus fides in pax ligur sum pax in ligur sum in corsica pugno cum corsi ad duo mille is m pinarius praetor in acies occido qui clades compello obses do et cera centum mille pondo inde in sardinia exercitus duco et cum ilienses gens ne nunc quidem omnis pars paco secundus proelio facio carthaginiensis idem annus centum obses reddo pax cum is populus romanus non ab sui tantus sed ab rex etiam masinissa praesto qui cum praesidium armo ager qui in controversia sum obtineo


huius atrocitas facinoris novam velut flammam regis invidiae adiecit, ut vulgo ipsum liberosque exsecrarentur; quae dirae brevi ab omnibus diis exauditae, ut saeviret ipse in suum sanguinem, effecerunt. Perseus enim cum in dies magis cerneret favorem et dignitatem Demetrii fratris apud multitudinem Macedonum crescere et gratiam apud Romanos, sibi spem nullam regni superesse nisi in scelere ratus, ad id unum omnes cogitationes intendit. ceterum cum se ne ad id quidem, quod muliebri cogitabat animo, satis per se validum crederet, singulos amicorum patris temptare sermonibus perplexis institit. et primo quidam ex his aspernantium tale quicquam praebuerunt speciem, quia plus in Demetrio spei ponebant; deinde crescente in dies Philippi odio in Romanos, cui Perseus indulgeret, Demetrius summa ope adversaretur, prospicientes animo exitum incauti a fraude fraterna iuvenis, adiuvandum, quod futurum erat, rati fovendamque spem potentioris, Perseo se adiungunt. cetera in suum quaeque tempus agenda differunt; in praesentia placet omni ope in Romanos accendi regem inpellique ad consilia belli, ad quae iam sua sponte animum inclinasset. simul ut Demetrius in dies suspectior esset, ex composito sermones ad rem Romanorum trahebant. ibi cum alii mores et instituta eorum, alii res gestas, alii speciem ipsius urbis nondum exornatae neque publicis neque privatis locis, alii singulos principum eluderent, iuvenis incautus et amore nominis Romani et certamine adversus fratrem omnia tuendo suspectum se patri et opportunum criminibus faciebat. itaque expertem eum pater omnium de rebus Romanis consiliorum habebat, totus in Persea versus cum eo cogitationes eius rei dies ac noctes agitabat. redierant forte, quos miserat in Bastarnas ad arcessenda auxilia, adduxerantque inde nobiles iuvenes et regii quosdam generis, quorum unus sororem suam in matrimonium Philippi filio pollicebatur; erexeratque consociatio gentis eius animum regis. tum Perseus “quid ista prosunt?” inquit. “nequaquam tantum in externis auxiliis est praesidii quantum periculi in fraude domestica. proditorem nolo dicere, certe speculatorem habemus in sinu, cuius, ex quo obses Romae fuit, corpus nobis reddiderunt Romani, animum ipsi habent. omnium paene Macedonum in eum ora conversa sunt, nec regem se alium rentur habituros esse, quam quem Romani dedissent. ” his per se aegra mens senis stimulabatur et animo magis quam vultu ea crimina accipiebat.

hic atrocitas facinus novus velut flamma rex invidia adiicio ut vulgo ipse liber exsecror qui dirus brevis ab omnis diuus exaudio ut saevio ipse in suus sanguis efficio perseus enim cum in dies magis cerno favor et dignitas demetrius frater apud multitudo macedones cresco et gratia apud romanus sui spes nullus regnum supersum nisi in scelus reor ad is unus omnis cogitatio intendo ceterum cum sui ne ad is quidem qui muliebris cogito animus satis per sui validus credo singuli amicus pater tento sermo perplexus insto et primus quidam ex hic aspernor talis quisquam praebeo species quia multus in demetrius spes pono deinde cresco in dies philippus odium in romanus qui perseus indulgeo demetrius summus ops adverso prospicio animus exitus incautus ab fraus fraternus juvenis adjuvo qui sum sum reor fovendamque spes potens perseus sui adjungo ceterus in suus quisque tempus ago differo in praesens placeo omnis ops in romanus accendo rex inpellique ad consilium bellum ad qui iam suus sponte animus inclino simul ut demetrius in dies suspicio sum ex compono sermo ad res romanus traho ibi cum alius mos et institutum is alius res gero alius species ipse urbs nondum exorno neque publicus neque privo locus alius singuli princeps eludo juvenis incautus et amor nomen romanus et certamen adverro frater omnis tueor suspicio sui pater et opportunus crimen facio itaque expers is pater omnis de res romanus consilium habeo totus in perseus verro cum is cogitatio is res dies atque nox agito redeo fors qui mitto in bastarnae ad arcesso auxilium adduco inde nobilis juvenis et regius quidam genus qui unus soror suus in matrimonium philippus filius polliceo erigo consociatio gens is animus rex tum perseus quis iste prosum inquam nequaquam tantus in externus auxilium sum praesidium quantus periculum in fraus domesticus proditor nolo dico certus speculator habeo in sinus qui ex quo obses roma sum corpus nos reddo romanus animus ipse habeo omnis paene macedones in is os converro sum neque rex sui alius reor habeo sum quam qui romanus do hic per sui aeger mens senex stimulo et animus magis quam vultus is crimen accipio


biduo, quo senatum legerunt censores, Q. Fulvius consul profectus in Ligures, per invios montes vallesque et saltus cum exercitu transgressus, signis conlatis cum hoste pugnavit, neque tantum acie vicit, sed castra quoque eodem die cepit. tria milia ducenti hostium omnisque ea regio Ligurum in deditionem venit. consul deditos in campestres agros deduxit praesidiaque montibus inposuit. celeriter et ex provincia litterae Romam venerunt. supplicationes ob eas res gestas in triduum decretae sunt; praetores quadraginta hostiis maioribus per supplicationes rem divinam fecerunt. ab altero consule L. Manlio nihil memoria dignum in Liguribus est gestum. Galli Transalpini, tria milia hominum, in Italiam transgressi, neminem bello lacessentes agrum a consulibus et senatu petebant, ut pacati sub imperio populi Romani essent. eos senatus excedere Italia iussit et consulem Q. Fulvium quaerere et animadvertere in eos, qui principes et auctores transcendendi Alpes fuissent.

biduus quo senatus lego censor q fulvus consul proficiscor in ligur per invius mons vallo et saltus cum exercitus transgredior signum confero cum hostis pugno neque tantus acies vinco sed castrum quoque idem dies capio tres mille ducenti hostis omne is regius ligur in deditio venio consul dedo in campester ager deduco praesidium mons inpono celer et ex provincia littera roma venio supplicatio ob is res gero in triduum decerno sum praetor quadraginta hostia magnus per supplicatio res divina facio ab alter consul l manlius nihil memoria dignus in ligur sum gero gallus transalpinus tres mille homo in italia transgredior nemo bellum lacesso ager ab consul et senatus peto ut pacatum sub imperium populus romanus sum is senatus excedo italia iubeo et consul q fulvius quaero et animadverto in is qui princeps et auctor transcendo alpis sum


inde iam duxit ad Alcen urbem, ubi castra Celtiberorum erant, a quibus venerant nuper legati. eos cum per aliquot dies armaturam levem inmittendo in stationes lacessisset parvis proeliis, in dies maiora certamina serebat, ut omnes extra munitiones eliceret. ubi quod petebat sensit effectum, auxiliorum praefectis imperat, ut contracto certamine, tamquam multitudine superarentur, repente tergis datis ad castra effuse fugerent, ipse intra vallum ad omnes portas instruxit copias. haud multum temporis intercessit, cum ex composito refugientium suorum agmen, post effuse sequentes barbaros conspexit. instructam ad hoc ipsum intra vallum habebat aciem. itaque tantum moratus, ut suos refugere in castra libero introitu sineret, clamore sublato simul omnibus portis erupit. non sustinuere inpetum necopinatum hostes. qui ad castra obpugnanda venerant, ne sua quidem tueri potuerunt: nam extemplo fusi, fugati, mox intra vallum paventes compulsi, postremo exuuntur castris. eo die novem milia hostium caesa; capti vivi trecenti viginti, equi centum duodecim, signa militaria triginta septem. de exercitu Romano centum novem ceciderunt.

inde iam duco ad alce urbs ubi castrum celtiberi sum ab qui venio nuper legatus is cum per aliquot dies armo levo inmittendo in statio lacesso parvus proelium in dies magnus certamen sero ut omnis extra munitio elices ubi qui peto sentio efficio auxilia praefectus impero ut contraho certamen tamquam multitudo supero repens tergeo do ad castrum effuse fugio ipse intra valles ad omnis porta instruo copia haud multus tempus intercedo cum ex compono refugio suus agmen post effuse sequor barbarus conspicio instruo ad hic ipse intra valles habeo acies itaque tantus moror ut suus refugio in castrum liber introeo sino clamor tollo simul omnis porta erumpo non sustineo impetus necopinatus hostis qui ad castrum obpugno venio ne suus quidem tueor possum nam extemplo fundo fugo mox intra valles paveo compello postremo exuo castrum is dies novo mille hostis caedo capio vivo trecenti viginti equus centum duodecim signum militaris triginta septem de exercitus romanus centum novo cado


forte lustrandi exercitus advenit tempus, cuius sollemne est tale: caput mediae canis praecisae et pars ad dexteram, cum extis posterior ad laevam viae ponitur, inter hanc divisam hostiam copiae armatae traducuntur. praeferuntur primo agmini arma insignia omnium ab ultima origine Macedoniae regum, deinde rex ipse cum liberis sequitur, proxima est regia cohors custodesque corporis, postremum agmen Macedonum cetera multitudo claudit. latera regis duo filii iuvenes cingebant, Perseus iam tricesimum annum agens, Demetrius quinquennio minor, medio iuven tae robore ille, hic flore, fortunati patris matura suboles, si mens sana esset. mos erat lustrationis sacro peracto decurrere exercitum et divisas bifariam duas acies concurrere ad simulacrum pugnae. regii iuvenes duces ei ludicro certamini dati; ceterum non imago fuit pugnae, sed tamquam de regno dimicaretur, ita concurrerunt, multaque vulnera rudibus facta, nec praeter ferrum quicquam defuit ad iustam belli speciem. pars ea, quae sub Demetrio erat, longe superior fuit. id aegre patiente Perseo laetari prudentes amici eius, eamque rem ipsam dicere praebituram causam criminandi iuvenis. convivium eo die sodalium, qui simul decurrerant, uterque habuit, cum vocatus ad cenam ab Demetrio Perseus negasset. festo die invitatio benigna et hilaritas iuvenalis utrosque in vinum traxit. commemoratio ibi certaminis ludicri et iocosa dicta in adversarios, ita ut ne ipsis quidem ducibus abstineretur, iactabantur. ad has excipiendas voces speculator ex convivis Persei missus cum incautior obversaretur, exceptus a iuvenibus forte triclinio egressis male mulcatur. huius rei ignarus Demetrius ”quin comisatum “inquit” ad fratrem imus et iram eius, si qua ex certamine residet, simplicitate et hilaritate nostra lenimus? “ omnes ire se conclamarunt praeter eos, qui speculatoris ab se pulsati praesentem ultionem metuebant. cum eos quoque Demetrius traheret, ferrum veste abdiderunt, quo se tutari, si qua vis fieret, possent. nihil occulti esse in intestina discordia potest. utraque domus speculatorum et proditorum plena erat. praecucurrit index ad Persea ferro subcinctos nuntians cum Demetrio quattuor adulescentes venire. etsi causa adparebat—nam ab iis pulsatum convivam suum audierat—,infamandae rei causa ianuam obserari iubet et ex parte superiore aedium versisque in viam fenestris comisatores, tamquam ad caedem suam venientes, aditu ianuae arcet. Demetrius per vinum, quod excluderetur, paulisper vociferatus in convivium redit, totius rei ignarus.

fors lustro exercitus advenio tempus qui sollemnis sum talis caput medius canis praecido et pars ad dexter cum exta posterus ad laeva via pono inter hic divido hostio copia armo traduco praefero primus agmen arma insigne omnis ab ulter origo macedonia rex deinde rex ipse cum liber sequor propior sum regius cohors custos corpus posterus agmen macedones ceterus multitudo claudo latus rex duo filius juvenis cingo perseus iam tricesimum annus ago demetrius quinquennium paruus medium juvo taos robur ille hic floreo fortuno pater maturo suboles si mens sano sum mos sum lustratio sacro perago decurro exercitus et divido bifarius duo acies concurro ad simulacrum pugna regius juvenis dux is ludicer certamen do ceterum non imago sum pugna sed tamquam de regnum dimico ita concurro multo vulnero rudis facio neque praeter ferrum quisquam desum ad iustus bellum species pars is qui sub demetrius sum longus superus sum is aeger patior perseus laetor prudens amicus is eo res ipse dico praebeo causa crimino juvenis convivium is dies sodalis qui simul decurro uterque habeo cum voco ad cena ab demetrius perseus nego festus dies invitatio benignus et hilaritas iuvenal uter in vinum traho commemoratio ibi certamen ludicrum et jocosus dictum in adversarius ita ut ne ipse quidem dux abstineo jacto ad hic excipio voco speculator ex convivo perseus mitto cum incautus obverso excipio ab juvenis fors triclinium egredior malus mulco hic res ignarus demetrius quin comisatum inquam ad frater imus et ira is si qui ex certamen resideo simplicitas et hilaritas noster lenio omnis eo sui conclamo praeter is qui speculator ab sui pulso praesens ultio metuo cum is quoque demetrius traho ferrum vestis abdo quo sui tutaris si qui volo fio possum nihil occulo sum in intestinum discordia possum uter domus speculator et proditor plenus sum praecurro index ad perseus ferrum subcinctos nuntio cum demetrius quattuor adulescens venio etsi causa appareo nam ab is pulso convivo suus audio infamo res causa ianua obseraris iubeo et ex pars superus aedes versisque in via fenestra comisator tamquam ad caedes suus venio aditus janua arceo demetrius per vinum qui excludo paulisper vocifero in convivium redeo totus res ignarus


eam deditionem oppidorum haud cum fide factam quidam auctores sunt: e qua regione abduxisset legiones, extemplo inde rebellatum, magnoque eum postea proelio ad montem Chaunum cum Celtiberis a prima luce ad sextam horam diei signis conlatis pugnasse, multos utrimque cecidisse, nec aliud magnopere, crederes, fecisse Romanos, nisi quod postero die lacessierint proelio manentes intra vallum; spolia per totum diem legisse; tertio die proelio maiore iterum pugnatum et tum demum haud dubie victos Celtiberos castraque eorum capta et direpta esse. viginti duo milia hostium eo die esse caesa, plus trecentos captos, parem fere equorum numerum et signa militaria septuaginta duo. inde debellatum, veramque pacem, non fluxa, ut ante, fide Celtiberos fecisse. eadem aestate et L. Postumium in Hispania ulteriore bis cum Vaccaeis egregie pugnasse scribunt; ad triginta et quinque milia hostium occidisse et castra expugnasse. propius vero est, serius in provinciam pervenisse, quam ut ea aestate potuerit res gerere.

is deditio oppidum haud cum fides facio quidam auctor sum e qui regio abduco legio extemplo inde rebello magnus is postea proelium ad mons chaunum cum celtiberi ab primus lux ad sextus hora dies signum confero pugno multus utrimque cado neque alius magnopere credo facio romanus nisi qui posterus dies lacesso proelium maneo intra valles spolium per totus dies lego tertius dies proelium magnus iterum pugno et tum demum haud dubius vinco celtiberi castro is capio et direptor sum viginti duo mille hostis is dies sum caedo multus trecenti capio par fere equus numerus et signum militaris septuaginta duo inde debello verus pax non fluo ut ante fides celtiberi facio idem aestas et l postumius in hispania ulterior bis cum vaccaei egregius pugno scribo ad triginta et quinque mille hostis occido et castrum expugno propius verus sum serus in provincia pervenio quam ut is aestas possum res gero


Ver procellosum eo anno fuit. pridie Parilia, medio ferme die, atrox cum vento tempestas coorta multis sacris profanisque locis stragem fecit, signa aenea in Capitolio deiecit; forem ex aede Lunae, quae in Aventino est, raptam tulit et in posticis parietibus Cereris templi adfixit, signa alia in circo maximo cum columnis, quibus superstabant, evertit; fastigia aliquot templorum a culminibus abrupta foede dissipavit. itaque in prodigium versa ea tempestas, procurarique haruspices iusserunt. simul procuratum est, quod tripedem mulum Reate natum nuntiatum erat et a Formiis aedem Apollinis Caietae de caelo tactam. ob ea prodigia viginti hostiis maioribus sacrificatum est et diem unum supplicatio fuit.

ver procellosus is annus sum pridie parilis medium ferme dies atrox cum venio tempestas coorior multus sacrum profanus locus strages facio signum aeneas in capitolium deicio sum ex aedes luna qui in aventinus sum rapio fero et in posticum paries ceres templum affigo signum alius in circus maximus cum columna qui supersto everto fastigium aliquot templum ab culmen abrumpo foedus dissipavit itaque in prodigium verso is tempestas procuro haruspex jubeo simul procuro sum qui tripedem mulus reate natus nuntio sum et ab formiae aedes apollo caieta de caelum tango ob is prodigium viginti hostia magnus sacrifico sum et dies unus supplicatio sum


per eos dies ex litteris A. Terenti propraetoris cognitum P. Sempronium in ulteriore provincia, cum plus annum aeger fuisset, mortuum esse. eo maturius in Hispaniam praetores iussi proficisci.

per is dies ex littera ab terentius propraetor cognosco p sempronius in ulterior provincia cum multus annus aeger sum mortuus sum is maturus in hispania praetor iubeo proficisco


otiosam provinciam consules habuerunt. M. Baebius comitiorum causa Romam revocatus consules creavit A. Postumium Albinum Luscum et C. Calpurnium Pisonem . praetores exinde facti Ti. Sempronius Gracchus L. Postumius Albinus P. Cornelius Mammula Ti. Minucius Molliculus A. Hostilius Mancinus C. Maenius . ii omnes magistratum idibus Martiis inierunt.

otiosus provincia consul habeo m baebius comitium causa roma revoco consul creo ab postumius albinus luscus et que calpurnius piso praetor exinde facio tiberius sempronius gracchus l postumus albinus p cornelius mammula tiberius minucius molliculus ab hostilis mancinus que maenius is omnis magistratus idus martius ineo


principio eius anni, quo A. Postumius Albinus et C. Calpurnius Piso consules fuerunt, ab A. Postumio consule in senatum introducti qui ex Hispania citeriore venerant a Q. Fulvio Flacco, L. Minucius legatus et duo tribuni militum, T. Maenius et L. Terentius Massiliota . hi cum duo secunda proelia, deditionem Celtiberiae, confectam provinciam nuntiassent nec stipendio, quod mitti soleret, nec frumento portato ad exercitum in eum annum opus esse, petierunt ab senatu primum, ob res prospere gestas ut diis inmortalibus honos haberetur, deinde ut Q. Fulvio decedenti de provincia deportare inde exercitum, cuius forti opera et ipse et multi ante eum praetores usi essent, liceret; quod fieri, praeterquam quod ita deberet, etiam prope necessarium esse: ita enim obstinatos esse milites, ut non ultra retineri posse in provincia viderentur, iniussuque abituri inde essent, si non dimitterentur, aut in perniciosam, si quis inpense retineret, seditionem exarsuri. consulibus ambobus provinciam Ligures esse senatus iussit. praetores inde sortiti sunt: A. Hostilio urbana, Ti. Minucio peregrina obvenit, P. Cornelio Sicilia , C. Maenio Sardinia ; Hispanias sortiti L. Postumius ulteriorem, Ti. Sempronius citeriorem. is quia successurus Q. Fulvio erat, ne vetere exercitu provincia spoliaretur, “quaero” inquit “de te, L. Minuci , cum confectam provinciam nunties, existimesne Celtiberos perpetuo in fide mansuros, ita ut sine exercitu ea provincia obtineri possit? si neque de fide barbarorum quicquam recipere aut adfirmare nobis potes, et habendum illic utique exercitum censes, utrum tandem auctor senatui sis supplementum in Hispaniam mittendi, ut ii modo, quibus emerita stipendia sint, milites dimittantur, veteribus militibus tirones inmisceantur, an deductis de provincia veteribus legionibus novas conscribendi et mittendi, cum contemptum tirocinium etiam mitiores barbaros excitare ad rebellandum possit? dictu quam re facilius sit provinciam ingenio ferocem, rebellatricem confecisse. paucae civitates, ut quidem ego audio, quas vicina maxime hiberna premebant, in ius dicionemque venerunt, ulteriores in armis sunt. quae cum ita sint, ego iam hinc praedico, patres conscripti, me exercitu eo, qui nunc est, rem publicam administraturum; si deducat secum Flaccus legiones, loca pacata me ad hibernacula lecturum neque novum militem ferocissimo hosti obiecturum.”

principium is annus quo ab postumus albinus et que calpurnius piso consul sum ab ab postumius consul in senatus introduco qui ex hispania citer venio ab q fulvius flaccus l minucius legatus et duo tribunus miles t maenius et l tero massiliota hic cum duo secundus proelio deditio celtiberia confacio provincia nuntio neque stipendium qui mitto soleo neque frumentum porto ad exercitus in is annus opus sum peto ab senatus primus ob res prosperus gero ut diuus immortalis honor habeo deinde ut q fulvius decedo de provincia deportaris inde exercitus qui fortis opus et ipse et multus ante is praetor utor sum licet qui fio praeterquam qui ita debeo etiam prope necessarius sum ita enim obstinatus sum miles ut non ultra retineo possum in provincia video injussus abeo inde sum si non dimitto aut in perniciosus si quis impense retineo seditio exardeo consul ambo provincia ligur sum senatus iubeo praetor inde sortio sum ab hostilius urbanus tiberius minucius peregrinus obvenio p cornelius sicilia que maenius sardinia hispania sortio l postumus ulter tiberius sempronius citer is quia succedo q fulvius sum ne veto exercitus provincia spolio quaero inquam de tu l minucius cum confacio provincia nuntio existimo celtiberi perpetuus in fides maneo ita ut sine exercitus is provincia obtineo possum si neque de fides barbarus quisquam recipio aut adfirmaris nos possum et habeo illic utique exercitus censeo utrum tandem auctor senatus sum supplementum in hispania mitto ut is modo qui emereo stipendium sum miles dimitto vetus miles tiro inmisceantur an deduco de provincia vetus legio novo conscribo et mitto cum contemno tirocinium etiam mitis barbarus excitaris ad rebello possum dico quam res facilis sum provincia ingenium ferox rebellatrix confacio paucus civitas ut quidem ego audio qui vicinum magnus hibernus premo in ius dicio venio ulteriores in arma sum qui cum ita sum ego iam hinc praedico pater conscribo ego exercitus is qui nunc sum res publicus administro si deduco sui flaccus legio locum paco ego ad hibernacula lego neque novus miles ferox hostis objacio


hiems eo anno nive saeva et omni tempestatum genere fuit; arbores, quae obnoxiae frigoribus sunt, deusserat cunctas; et ea tum aliquanto quam alias longior fuit. itaque Latinas atrox subito coorta et intolerabilis tempestas in monte turbavit, instaurataeque sunt ex decreto pontificum. eadem tempestas et in Capitolio aliquot signa prostravit, fulminibusque complura loca deformavit, aedem Iovis Terracinae, aedem Albam Capuae portamque Romanam; muri pinnae aliquot locis decussae erant. haec inter prodigia nuntiatum et ab Reate tripedem natum mulum. ob ea decemviri iussi adire libros edidere. quibus diis et quot hostiis sacrificaretur, et [fulminibus complura loca deformaret aedem Iovis] ut supplicatio diem unum esset. ludi deinde votivi Q. Fulvi consulis per dies decem magno adparatu facti.

hiems is annus nivit saevus et omnis tempestas genus sum arbor qui obnoxius frigus sum deuro cunctus et is tum aliquantus quam alius longus sum itaque latinae atrox subeo coorior et intolerabilis tempestas in mons turbo instauro sum ex decretum pontifex idem tempestas et in capitolium aliquot signum prosterno fulmen complures locum deformo aedes iuppiter terracinae aedes alba capua porta romanus murus pinnae aliquot locus decutio sum hic inter prodigium nuntio et ab reate tripedem natus mulus ob is decemviri iubeo adeo liber edo qui diuus et quot hostia sacrifico et fulmen complures locum deformo aedes iuppiter ut supplicatio dies unus sum ludo deinde votivus q fulvius consul per dies decem magnus apparatus facio


Philippus, simul ne otio miles deterior fieret, simul avertenda suspicionis causa quicquam a se agitari de Romano bello, Stobos Paeoniae exercitu indicto in Maedicam ducere pergit. cupido eum ceperat in verticem Haemi montis ascendendi, quia vulgatae opinioni crediderat Ponticum simul et Hadriaticum mare et Histrum amnem et Alpes conspici posse: subiecta oculis ea haud parvi sibi momenti futura ad cogitationem Romani belli. percunctatus regionis peritos de ascensu Haemi, cum satis inter omnes constaret viam exercitui nullam esse, paucis et expeditis per difficillimum aditum, ut sermone familiari minorem filium permulceret, quem statuerat non ducere secum, primum quaerit ab eo, cum tanta difficultas itineris proponatur, utrum perseverandum sit in incepto an abstinendum; si pergat tamen ire, non posse oblivisci se in talibus rebus Antigoni, qui saeva tempestate iactatus, cum in eadem nave secum suos omnes habuisset, praecepisse liberis diceretur, ut et ipsi meminissent et ita posteris proderent, ne quis cum tota gente simul in rebus dubiis periclitari auderet. memorem ergo se praecepti eius duos simul filios non commissurum in aleam eius, qui proponeretur, casus; et quoniam maiorem filium secum duceret, minorem ad subsidia spei et custodiam regni remissurum in Macedoniam esse. non fallebat Demetrium ablegari se, ne adesset consilio, cum in conspectu locorum consultaret, qua proxime itinera ad mare Hadriaticum atque Italiam ducerent, quaeque ratio belli futura esset. sed non solum parendum patri [tutum], sed etiam adsentiendum erat, ne invitum parere suspicionem faceret. ut tamen iter ei tutum in Macedoniam esset, Didas ex praetoribus regiis unus, qui Paeoniae praeerat, iussus est prosequi eum cum modico praesidio. hunc quoque Perseus, sicut plerosque patris amicorum, ex quo haud cuiquam dubium esse coeperat, ad quem regis animo ita inclinato hereditas regni pertineret, inter coniuratos in fratris perniciem habuit. in praesentia dat ei mandata, ut per omne obsequium insinuaret se in quam maxime familiarem usum, ut elicere omnia arcana specularique abditos eius sensus posset. ita digreditur Demetrius cum infestioribus, quam si solus iret, praesidiis.

philippus simul ne otium miles deterior fio simul averto suspicio causa quisquam ab sui agitaris de romanus bellum stobi paeonia exercitus indico in maedica duco pergo cupido is capio in vertex haemus mons ascendo quia vulgo opinio credo ponticus simul et hadriaticum mare et histrus amnis et alpis conspicio possum subiectum oculus is haud parvus sui momentum sum ad cogitatio romanus bellum percuncto regio pereo de ascensus haemus cum satis inter omnis consto via exercitus nullus sum paucus et expeditus per difficilis aditus ut sermo familiaris paruus filius permulceo qui statuo non duco sui primus quaero ab is cum tantus difficultas iter propono utrum persevero sum in inceptum an abstineo si pergo tamen eo non possum obliviscor sui in talis res antigonus qui saevus tempestas jacto cum in idem navus sui suus omnis habeo praecipio liber dico ut et ipse memini et ita posterus prodo ne quis cum totus gens simul in res dubius periclitaris audeo memoro ergo sui praecipio is duo simul filius non committo in alea is qui propono casus et quoniam magnus filius sui duco paruus ad subsidium spes et custodia regnum remitto in macedonia sum non fallo demetrius ablegaris sui ne adsum consilium cum in conspectus locus consulto qui propior iter ad mare hadriaticum atque italia duco quisque ratio bellum sum sum sed non solus pareo pater tueor sed etiam assentior sum ne invitus pareo suspicio facio ut tamen iter is tueor in macedonia sum disdo ex praetor regius unus qui paeonia praesum iubeo sum prosequor is cum modicus praesidium hic quoque perseus sicut plerus pater amicus ex quo haud quisquam dubius sum coepio ad qui rex animus ita inclino hereditas regnum pertineo inter conjuro in frater pernicies habeo in praesens do is mandatum ut per omnis obsequium insinuo sui in quam magnus familiaris usus ut elices omnis arcanus speculor abdo is sensus possum ita digredior demetrius cum infestus quam si solus eo praesidium


praetor Ti. Minucius et haud ita multo post consul C. Calpurnius moritur multique alii omnium ordinum inlustres viri. postremo prodigii loco ea clades haberi coepta est. C. Servilius pontifex maximus piacula irae deum conquirere iussus, decemviri libros inspicere, consul Apollini Aesculapio Saluti dona vovere et dare signa inaurata; quae vovit deditque. decemviri supplicationem in biduum valetudinis causa in urbe et per omnia fora conciliabulaque edixerunt; maiores duodecim annis omnes coronati et lauream in manu tenentes supplicaverunt. fraudis quoque humanae insinuaverat suspicio animis; et veneficii quaestio ex senatus consulto, quod in urbe propiusve urbem decem milibus passuum esset commissum, C. Claudio praetori, qui in locum Ti. Minuci erat suffectus, ultra decimum lapidem per fora conciliabulaque C. Maenio , priusquam in Sardiniam provinciam traiceret, decreta. suspecta consulis erat mors maxime. necatus a Quarta Hostilia uxore dicebatur. ut quidem filius eius Q. Fulvius Flaccus in locum vitrici consul est declaratus, aliquanto magis infamis mors Pisonis coepit esse; et testes exsistebant, qui post declaratos consules Albinum et Pisonem, quibus comitiis Flaccus tulerat repulsam, et exprobratum ei a matre dicerent, quod iam ei tertium negatus consulatus petenti esset, et adiecisse, pararet se ad petendum; intra duos menses effecturam, ut consul fieret. inter multa alia testimonia ad causam pertinentia haec quoque vox, nimis vero eventu comprobata, valuit, cur Hostilia damnaretur.

praetor tiberius minucius et haud ita multus post consul que calpurnius morior multus alius omnis ordo illustris vir postremo prodigium locus is clades habeo coepio sum que servilis pontifex magnus piaculum ira deus conquiro iubeo decemviri liber inspicio consul apollo aesculapius salus donum voveo et do signum inauro qui voveo do decemviri supplicatio in biduus valetudo causa in urbs et per omnis foro conciliabulum edico magnus duodecim annus omnis corono et laurea in manus teneo supplico fraus quoque humanus insinuo suspicio animus et veneficium quaestio ex senatus consultum qui in urbs propius urbs decem mille passus sum committo que claudius praetor qui in locus tiberius minucius sum sufficio ultra decimus lapis per foro conciliabulum que maenius priusquam in sardinia provincia traicio decretum suspicio consul sum mors magnus neco ab quartus hostilius uxor dico ut quidem filius is q fulvus flaccus in locus vitrix consul sum declaro aliquantus magis infamis mors piso coepio sum et testis exsisto qui post declaro consul albinus et piso qui comitium flaccus fero repello et exprobro is ab mater dico qui iam is tertius nego consulatus peto sum et adiicio paro sui ad peto intra duo mensis efficio ut consul fio inter multus alius testimonium ad causa pertineo hic quoque vox nimis verus evenio comprobo valeo cur hostilius damno


magnum bellum ea aestate coortum in Hispania citeriore. ad quinque et triginta milia hominum, quantum numquam ferme antea, Celtiberi comparaverant. Q. Fulvius Flaccus eam obtinebat provinciam. is, quia armare iuventutem Celtiberos audierat, et ipse quanta poterat a sociis auxilia contraxerat, sed nequaquam numero militum hostem aequabat. principio veris exercitum in Carpetaniam duxit et castra locavit ad oppidum Aeburam, modico praesidio in urbe posito. paucis post diebus Celtiberi milia duo fere inde sub colle posuerunt castra. quos ubi adesse praetor Romanus sensit, M. Fulvium fratrem cum duabus turmis sociorum equitum ad castra hostium speculatum misit, quam proxime succedere ad vallum iussum, ut viseret, quanta essent; pugna abstineret, reciperetque sese, si hostium equitatum exeuntem vidisset. ita, ut praeceptum erat, fecit. per dies aliquot nihil ultra motum, quam ut hae duae turmae ostenderentur, deinde subducerentur, ubi equitatus hostium castris procucurrisset. postremo Celtiberi, simul omnibus copiis peditum equitumque castris egressi, acie derecta medio fere spatio inter bina castra constiterunt. campus erat planus omnis et aptus pugnae. ibi stetere Hispani hostes expectantes; Romanus suos intra vallum continuit. per quadriduum continuum et illi eodem loco aciem instructam tenuerunt, et ab Romanis nihil motum. inde quievere in castris Celtiberi, quia pugnae copia non fiebat; equites tantum in stationem egrediebantur, ut parati essent, si quid ab hoste moveretur. pone castra utrique pabulatum et lignatum ibant neutri alteros inpedientes. praetor Romanus ubi satis tot dierum quiete credidit spem factam hosti nihil se priorem moturum, L, Acilium cum ala sinistra et sex milibus provincialium auxiliorum circumire montem iubet, qui ab tergo hostibus erat; inde, ubi clamorem audisset, decurrere ad castra eorum. nocte profecti sunt, ne possent conspici. Flaccus luce prima C. Scribonium praefectum socium ad vallum hostium cum equitibus extraordinariis sinistrae alae mittit. quos ubi et propius accedere et plures quam soliti erant Celtiberi conspexerunt, omnis equitatus effunditur castris, simul et peditibus signum ad exeundum datur. Scribonius, uti praeceptum erat, ubi primum fremitum equestrem audivit, avertit equos et castra repetit. eo effusius sequi hostes. primo equites, mox et peditum acies aderat, haud dubia spe castra eo die se expugnaturos. quingentos passus non plus a vallo aberant. itaque Flaccus ubi satis abstractos eos a praesidio castrorum suorum ratus est, intra vallum exercitu instructo tribus partibus simul erumpit, clamore non tantum ad ardorem excitandum pugnae sublato sed etiam, ut qui in montibus erant exaudirent. nec morati sunt, quin decurrerent, sicut imperatum erat, ad castra, ubi quinque milium armatorum non amplius relictum erat praesidium. quos cum et paucitas sua et multitudo hostium et inprovisa res terruisset, prope sine certamine capiuntur castra. captis, quae pars maxime pugnantibus conspici poterat, iniecit Acilius ignem. postremi Celtiberorum, qui in acie erant, primi flammam conspexere; deinde per totam aciem vulgatum est castra amissa esse et tum cum maxime ardere. unde illis terror, inde Romanis animus crevit. iam clamor suorum vincentium accidebat, iam ardentia hostium castra adparebant. Celtiberi parumper incertis animis fluctuati sunt; ceterum, postquam receptus pulsis nullus crat nec usquam nisi in certamine spes, pertinacius de integro capessunt pugnam. acie media urgebantur acriter a quinta legione; adversus laevum cornu, in quo sui generis provincialia auxilia instruxisse Romanos cernebant, cum maiore fiducia intulerunt signa. iam prope erat, ut sinistrum cornu pelleretur Romanis, ni septima legio successisset. simul ab oppido Aebura qui in praesidio relicti erant in medio ardore pugnae advenerunt, et Acilius ab tergo erat. diu in medio caesi Celtiberi; qui supererant in omnes passim partes capessunt fugam. equites bipartito in eos emissi magnam caedem edidere. ad viginti tria milia hostium eo die occisa, capta quattuor milia septingenti cum equis plus quingentis et signa militaria octoginta octo. magna victoria, non tamen incruenta fuit; Romani milites de duabus legionibus paulo plus ducenti, socium Latini nominis octingenti triginta, externorum auxiliarium ferme duo milia et quadringenti ceciderunt. praetor in castra victorem exercitum reduxit, Acilius manere in captis ab se castris iussus. postero die spolia de hostibus lecta et pro contione donati, quorum insignis virtus fuerat.

magnus bellum is aestas coorior in hispania citer ad quinque et triginta mille homo quantus numquam ferme antea celtiberi comparaverant q fulvus flaccus is obtineo provincia is quia armaris iuventus celtiberi audio et ipse quantus possum ab socius auxilium contraho sed nequaquam numerus miles hostis aequo principium verus exercitus in carpetania duco et castrum loco ad oppidum aebura modicus praesidium in urbs pono paucus post dies celtiberi mille duo fere inde sub collis pono castrum qui ubi adsum praetor romanus sentio m fulvius frater cum duo turma socius eques ad castrum hostis speculor mitto quam propior succedo ad valles jubeo ut viso quantus sum pugno abstineo recipio sui si hostis equitas exeo video ita ut praeceptum sum facio per dies aliquot nihil ultra motus quam ut hic duo turma ostendo deinde subduco ubi equito hostis castrum procurro postremo celtiberi simul omnis copia pedes equio castrum egredior acies derecingo medium fere spatium inter bini castrum consto campus sum planus omnis et aptus pugna ibi sto hispanus hostis exspecto romanus suus intra valles contineo per quadriduum continuus et ille idem locus acies instruo teneo et ab romanus nihil motus inde quiesco in castrum celtiberi quia pugna copia non fio eques tantus in statio egredior ut paro sum si quis ab hostis moveo pono castrum uterque pabulor et lignor eo neuter alter inpedientes praetor romanus ubi satis tot dies quiesco credo spes facio hostis nihil sui prior moveo l acilius cum ala sinistra et sex mille provincialis auxilia circumeo mons iubeo qui ab tergum hostis sum inde ubi clamor audio decurro ad castrum is nox proficiscor sum ne possum conspicio flaccus lux primus que scribonius praeficio socius ad valles hostis cum eques extraordinarius sinister ala mitto qui ubi et propius accedo et multus quam soleo sum celtiberi conspicio omnis equito effundo castrum simul et pedes signum ad exeo do scribonius uti praeceptum sum ubi primus fremo equester audio averto equus et castrum repeto is effundo sequor hostis primus eques mox et pedes acies adsum haud dubius spes castrum is dies sui expugno quingenti patior non multus ab vallo absum itaque flaccus ubi satis abstraho is ab praesidium castrum suus reor sum intra valles exercitus instruo tres pars simul erumpo clamor non tantus ad ardor excito pugna tollo sed etiam ut qui in mons sum exaudio neque moror sum quin decurro sicut impero sum ad castrum ubi quinque mille armator non amplus relinquo sum praesidium qui cum et paucitas suus et multitudo hostis et improvide res terreo prope sine certamen capio castrum capio qui pars magnus pugno conspicio possum injacio acilius ignis posterus celtiberi qui in acies sum primus flamma conspicio deinde per totus acies vulgo sum castrum amitto sum et tum cum magnus ardeo unde ille terror inde romanus animus cerno iam clamor suus vinco accido iam ardeo hostis castrum adparebant celtiberi parumper incertus animus fluctuo sum ceterum postquam recipio pello nullus creo neque usquam nisi in certamen spes pertinax de integer capesso pugna acies medius urgeo acer ab quintus legio adverro laevus cornu in quo suus genus provincialis auxilium instruo romanus cerno cum magnus fiducia infero signum iam prope sum ut sinister cornu pello romanus ni septimus legio succedo simul ab oppidum aebura qui in praesidium relinquo sum in medium ardor pugna advenio et acilius ab tergum sum diu in medium caedo celtiberi qui supersum in omnis passim pars capesso fuga eques bipartio in is emitto magnus caedes edo ad viginti tres mille hostis is dies occaedes capio quattuor mille septingenti cum equus multus quingenti et signum militaris octoginta octo magnus victoria non tamen incruentus sum romanus miles de duo legio paulus multus ducenti socius latinum nomen octingenti triginta externus auxiliaris ferme duo mille et quadringenti cado praetor in castrum victor exercitus reduco acilius maneo in capio ab sui castrum iubeo posterus dies spolium de hostis lego et pro contio dono qui insignis virtus sum


eodem anno Philippus rex Macedonum, senio et maerore consumptus post mortem filii, decessit. Demetriade hibernabat, cum desiderio anxius filii tum paenitentia crudelitatis suae. stimulabat animum et alter filius haud dubie et sua et aliorum opinione rex conversique in eum omnium oculi et destituta senectus aliis expectantibus suam mortem, aliis ne expectantibus quidem. quo magis angebatur, et cum eo Antigonus Echecratis filius, nomen patrui Antigoni ferens, qui tutor Philippi fuerat, regiae vir maiestatis, nobili etiam pugna adversus Cleomenem Lacedaemonium clarus. tutorem eum Graeci, ut cognomine a ceteris regibus distinguerent, adpellarunt. huius fratris filius Antigonus ex honoratis Philippi amicis unus incorruptus permanserat, eique ea fide nequaquam amicum Persea inimicissimum fecerat. is prospiciens animo, quanto cum periculo suo hereditas regni ventura esset ad Persea, ut primum labare animum regis et ingemiscere interdum filii desiderio sensit, nunc praebendo aures, nunc lacessendo etiam mentionem rei temere actae saepe querenti querens et ipse aderat; et cum multa, ut adsolet, veritas praeberet vestigia sui, omni ope adiuvabat, quo maturius omnia emanarent. suspecti ut ministri facinoris Apelles maxime et Philocles erant, qui Romam legati fuerant litterasque exitiales Demetrio sub nomine Flaminini adtulerant. falsas esse et a scriba vitiatas signumque adulterinum vulgo in regia fremebant. ceterum cum suspecta magis quam manifesta esset res, forte Xychus obvius fit Antigono, comprehensusque ab eo in regiam est perductus. relicto eo custodibus Antigonus ad Philippum processit. “multis” inquit “sermonibus intellexisse videor, magno te aestimaturum, si scire vera omnia possis de filiis tuis, uter ab utro petitus fraude et insidiis esset. homo unus omnium, qui nodum huius erroris exsolvere possit, in potestate tua est Xychus.” forte oblatum perductumque in regiam vocari iube. adductus primo ita negare inconstanter, ut parvo metu admoto paratum indicem esse adpareret. conspectum tortoris verberumque non sustinuit ordinemque omnem facinoris legatorum ministeriique sui exposuit. extemplo missi, qui legatos comprehenderent. Philoclem, qui praesens erat, obpresserunt; Apelles missus ad Chaeream quendam persequendum indicio Xychi audito in Italiam traiecit. de Philocle nihil certi vulgatum est; alii primo audaciter negantem, postquam in conspectum adductus sit Xychus, non ultra tetendisse, alii tormenta etiam infitiantem perpessum adfirmant. Philippo redintegratus est luctus geminatusque, et infelicitatem suam in liberis graviorem, quod alter superesset, quam quod alter perisset, censebat.

idem annus philippus rex macedones senium et maeror consumo post mors filius decedo demetrias hiberno cum desiderium anxius filius tum paenitentia crudelitas suus stimulo animus et alter filius haud dubius et suus et alius opinio rex converro in is omnis oculus et destituo senectus alius exspecto suus mors alius ne exspecto quidem quo magis ango et cum is antigonus echecrates filius nomen patruus antigonus fero qui tuto philippus sum regia vir maiestas nobilis etiam pugno adverro cleomenem lacedaemonius clarus tutor is graecum ut cognomen ab ceterus rex distinguo adpellarunt hic frater filius antigonus ex honoro philippus amicus unus incorruptus permaneo is is fides nequaquam amicus perseus inimicus facio is prospicio animus quantus cum periculum suus hereditas regnum venio sum ad perseus ut primus labaris animus rex et ingemisco interdum filius desiderium sentio nunc praebeo auris nunc lacesso etiam mentio res temere ago saepe queror queror et ipse adsum et cum multus ut assoleo vereor praebeo vestigium suus omnis ops adjuvo quo maturus omnis emano suspicio ut minister facinus apello magnus et philocles sum qui roma legatus sum littera exitial demetrius sub nomen flamininus affero fallo sum et ab scriba vitio signum adulterinus vulgo in regius fremo ceterum cum suspicio magis quam manifestus sum res fors xychus obvius fio antigonus comprehendo ab is in regia sum perduco relinquo is custos antigonus ad philippus procedo multus inquam sermo intellego video magnus tu aestimo si scio verus omnis possum de filius tuus uter ab uter peto fraus et insidiae sum homo unus omnis qui nodus hic error exsolvo possum in potestas tuus sum xychus fors offertor perduco in regia vocaris jubeo adduco primus ita nego inconstanter ut parvus metus admoueo paro index sum appareo conspectus tortor verberumque non sustineo ordino omnis facinus legatus ministerium suus expono extemplo mitto qui legatus comprehendo philoclem qui praesens sum obpresserunt apello mitto ad chaerea quidam persequor indicium xychi audio in italia transiacio de philocle nihil certus vulgo sum alius primus audax nego postquam in conspectus adduco sum xychus non ultra tendo alius tormentum etiam infitior perpetior adfirmo philippus redintegro sum luctus gemino et infelicitas suus in liber gravis qui alter supersum quam qui alter pereo censeo


“Quin tu omissa ista nocturna fabula ad id, quod doles, quod invidia urit, reverteris? “cur usquam regni tui mentio fit, Demetri? cur dignior patris fortunae successor quibusdam videris quam ego? cur sur spem meam, quae, si tu non esses, certa erat, dubiam et sollicitam facis? ” haec sentit Perseus, etsi non dicit; haec istum inimicum, haec accusatorem faciunt; haec domum, haec regnum tuum criminibus et suspicionibus replent. ego autem, pater, quem ad modum nec nunc sperare regnum nec ambigere umquam de eo forsitan debeam, quia minor sum, quia tu me maiori cedere vis, sic illud nec debui facere nec debeo, ut indignus, te patre indignus, omnibus videar. id enim vitiis meis, non cedendi cui ius fasque est modestia consequar. Romanos obicis mihi et ea, quae gloriae esse debent, in crimen vertis. ego nec obses Romanis ut traderer nec ut legatus mitterer Romam, petii; a te missus ire non recusavi. utroque tempore ita me gessi, ne tibi pudori, ne regno tuo, ne genti Macedonum essem. itaque mihi cum Romanis, pater, causa amicitiae tu fuisti. quoad tecum illis pax manebit, mecum quoque gratia erit; si bellum esse coeperit, qui obses, qui legatus pro patre non inutilis fui, idem hostis illis acerrimus ero. nec hodie, ut prosit mihi Romanorum gratia, postulo, ne obsit tantum, deprecor. nec in bello coepit, nec ad bellum reservatur; pacis pignus fui, ad pacem retinendam legatus missus sum: neutra res mihi nec gloriae nec crimini sit. ego si quid inpie in te, pater, si quid scelerate in fratrem admisi, nullam deprecor poenam; si innocens sum, ne invidia conflagrem, cum crimine non possim, deprecor. non hodie me primum frater accusat, sed hodie primum aperte, nullo meo in se merito. si mihi pater succenseret, te maiorem fratrem pro minore deprecari oportebat, te adulescentiae, te errori veniam impetrare meo. ubi praesidium esse oportebat, ibi exitium est. e convivio et comisatione prope semisomnus raptus sum ad causam parricidii dicendam. sine advocatis, sine patronis ipse pro me dicere cogor. si pro alio dicendum esset, tempus ad meditandum et componendam orationem sumpsissem, cum quid aliud quam ingenii fama periclitarer? ignarus, quid arcessitus essem, te iratum et iubentem dicere causam, fratrem accusantem audivi. ille diu ante praeparata ac meditata in me oratione est usus; ego id tantum temporis, quo accusatus sum, ad cognoscendum, quid ageretur, habui. utrum momento illo horae accusatorem audirem, an defensionem meditarer? adtonitus repentino atque inopinato malo, vix quid obiceretur intellegere potui; nedum satis sciam, quo modo me tuear. quid mihi spei esset, nisi patrem iudicem haberem? apud quem etiam si caritate a fratre maiore vincor, misericordia certe reus vinci non debeo. ego enim, ut me mihi tibique serves, precor; ille, ut me in securitatem suam occidas, postulat. quid eum, cum regnum ei tradideris, facturum credis in me esse, qui iam nunc sanguinem meum sibi indulgeri aequum censet?”

quin tu omitto iste nocturnus fabula ad is qui doleo qui invidia uro revorto cur usquam regnum tuus mentior fio demetrius cur dignus pater fortuna successor quidam video quam ego cur sur spes meus qui si tu non sum certus sum dubius et sollicitus facio hic sentio perseus etsi non dico hic iste inimicus hic accusator facio hic domus hic regnum tuus crimen et suspicio repleo ego autem pater qui ad modus neque nunc spero regnum neque ambago umquam de is forsitan debeo quia paruus sum quia tu ego magnus cedo volo sic ille neque debeo facio neque debeo ut indignus tu pater indignus omnis video is enim vitium meus non cedo qui ius for sum modestia consequor romanus obicio ego et is qui gloria sum debeo in crimen verto ego neque obses romanus ut trado neque ut legatus mitto roma peto ab tu mitto eo non recuso uterque tempus ita ego gero ne tu pudor ne regnum tuus ne gens macedones sum itaque ego cum romanus pater causa amicitia tu sum quoad tu ille pax maneo ego quoque gratia sum si bellum sum coepio qui obses qui legatus pro pater non inutilis sum idem hostis ille acer sum neque hodie ut prosum ego romanus gratia postulo ne obsum tantus deprecor neque in bellum coepio neque ad bellum reservo pax pignus sum ad pax retineo legatus mitto sum neuter res ego neque gloria neque crimen sum ego si quis impius in tu pater si quis scelero in frater admitto nullus deprecor poena si innocens sum ne invidia conflagro cum crimen non possum deprecor non hodie ego primus frater accuso sed hodie primus apertus nullus meus in sui mereo si ego pater succenseret tu magnus frater pro paruus deprecor oportet tu adulescentia tu error venio impetro meus ubi praesidium sum oportet ibi exitium sum e convivium et comisatio prope semisomnus rapio sum ad causa parricidium dico sine advoco sine patronus ipse pro ego dico cogo si pro alius dico sum tempus ad meditor et compono oratio sumo cum quis alius quam ingenium fama periclitor ignarus quis arcesso sum tu irascor et jubeo dico causa frater accuso audio ille diu ante praeparo atque meditor in ego oratio sum utor ego is tantus tempus quo accuso sum ad cognosco quis ago habeo utrum momentum ille hora accusator audio an defensio meditor adtono repentinus atque inopinor malus vix quis obicio intellego possum nedum satis scio quo modo ego tueor quis ego spes sum nisi pater judico habeo apud qui etiam si caritas ab frater magnus vinco misericordia certus reus vinco non debeo ego enim ut ego ego tu servo precor ille ut ego in securitas suus occaedes postulo quis is cum regnum is trado facio credo in ego sum qui iam nunc sanguis meus sui indulgeo aequus censeo


Demetrius omnium praeterquam fraterno scelere, quod nuper eruperat, ignarus primo neque magnam neque nullam spem habebat patrem sibi placari posse; minus deinde in dies patris animo fidebat, cum obsideri aures a fratre cerneret. itaque circumspiciens dicta factaque sua, ne cuius suspiciones augeret, maxime ab omni mentione et contagione Romanorum abstinebat, ut neque scribi sibi vellet, quia hoc praecipue criminum genere exasperari patris animum sentiebat.

demetrius omnis praeterquam fraternus scelus qui nuper erumpo ignarus primus neque magnus neque nullus spes habeo pater sui placaris possum paruus deinde in dies pater animus fido cum obsideri auris ab frater cerno itaque circumspicio dictum facio suus ne qui suspicio augeo magnus ab omnis mentio et contagio romanus abstineo ut neque scribo sui volo quia hic praecipuus crimen genus exasperaris pater animus sentio


eodem anno L. Duronius , qui praetor anno superiore ex Illyrico cum decem navibus Brundisium redierat. inde in portu relictis navibus cum venisset Romam, inter exponendas res, quas ibi gessisset, haud dubie in regem Illyriorum Gentium latrocinii omnis maritimi causam avertit: ex regno eius omnes naves esse, quae superi maris oram depopulatae essent; de his rebus legatos misisse, nec conveniendi regis potestatem factam. venerant Romam legati a Gentio, qui quo tempore Romani conveniendi regis causa venissent, aegrum forte eum in ultimis partibus fuisse regni dicerent: petere Gentium ab senatu, ne crederent confictis criminibus in se, quae inimici detulissent. ad ea Duronius adiecit, multis civibus Romanis et sociis Latini nominis iniurias factas in regno eius et cives Romanos dici Corcyrae retineri. eos omnes Romam adduci placuit, C. Claudium praetorem cognoscere, neque ante Gentio regi legatisve eius responsum reddi.

idem annus l duronius qui praetor annus superus ex illyricus cum decem navis brundisium redeo inde in portus relinquo navis cum venio roma inter expono res qui ibi gero haud dubius in rex illyrius gentius latrocinium omnis maritimus causa averto ex regnum is omnis navo sum qui superi mare ora depopulor sum de hic res legatus mitto neque convenio rex potestas facio venio roma legatus ab gentius qui quo tempus romanus convenio rex causa venio aeger fors is in ulter pars sum regnum dico peto gentius ab senatus ne credo confingo crimen in sui qui inimicus defero ad is duronius adiicio multus civis romanus et socius latinum nomen injuria facio in regnum is et civis romanus dico corcyra retineo is omnis roma adduco placeo que claudius praetor cognosco neque ante gentius rex legatisve is responsum reddo


legationes deinde transmarinae introductae sunt, primae Eumenis et Pharnacis regum et Rhodiorum querentium de Sinopensium clade. Philippi quoque legati et Achaeorum et Lacedaemoniorum sub idem tempus venerunt. iis prius Marcio audito, qui ad res Graeciae Macedoniaeque visendas missus erat, responsa data sunt. Asiae regibus ac Rhodiis responsum est legatos ad eas res visendas senatum missurum.

legatio deinde transmarinus introduco sum primus eumenes et pharnaces rex et rhodius queror de sinopensis clades philippus quoque legatus et achaeus et lacedaemonius sub idem tempus venio is prior marcius audio qui ad res graecia macedonia visendas mitto sum respondeo do sum asia rex atque rhodius responsum sum legatus ad is res visendas senatus mitto


Philippus omni genere laboris sine ullo effectu fatigatis militibus et fraude Didae praetoris auctis in filium suspicionibus in Macedoniam rediit. missus hic comes, ut ante dictum est, cum simplicitatem iuvenis incauti et suis haud inmerito succensentis adsentando indignandoque et ipse vicem eius captaret, in omnia ultro suam obferens operam, fide data arcana eius elicuit. fugam ad Romanos Demetrius meditabatur; cui consilio adiutor deum beneficio oblatus videbatur Paeoniae praetor, per cuius provinciam spem ceperat elabi tuto posse. hoc consilium extemplo et fratri proditur et auctore eo indicatur patri. litterae primum ad obsidentem Petram adlatae sunt. inde Herodorus—princeps hic amicorum Demetrii erat—in custodiam est coniectus et Demetrius dissimulanter adservari iussus. haec super cetera tristem adventum in Macedoniam regi fecerunt. movebant eum et praesentia crimina; expectandos tamen, quos ad exploranda omnia Romam miserat, censebat. his anxius curis cum aliquot menses egisset, tandem legati, iam ante praemeditati in Macedonia, quae ab Roma renuntiarent, venerunt. qui super cetera scelera falsas etiam litteras, signo adulterino T. Quincti signatas, reddiderunt regi. deprecatio in litteris erat, si quid adulescens cupiditate regni prolapsus prolapus secum egisset: nihil eum adversus suorum quemquam facturum, neque eum se esse, qui ullius inpii consilii auctor futurus videri possit. hae litterae fidem Persei criminibus fecerunt. itaque Herodorus extemplo diu excruciatus sine indicio rei ullius in tormentis moritur. Demetrium iterum ad patrem accusavit Perseus. fuga per Paeoniam praeparata arguebatur et corrupti quidam, ut comites itineris essent; maxime falsae litterae T. Quincti urgebant. nihil tamen palam gravius pronuntiatum de eo est, ut dolo potius interficeretur, nec id cura ipsius, sed ne poena eius consilia adversus Romanos nudaret. ab Thessalonice Demetriadem ipsi cum iter esset, Astraeum Paeoniae Demetrium mittit cum eodem comite Dida, Perseum Amphipolim ad obsides Thracum accipiendos. digredienti ab se Didae mandata dedisse dicitur de filio occidendo. sacrificium ab Dida seu institutum seu simulatum est, ad quod celebrandum invitatus Demetrius ab Astraeo Heracleam venit. in ea cena dicitur venenum datum. poculo epoto extemplo sensit; et mox coortis doloribus, relicto convivio cum in cubiculum recepisset sese, crudelitatem patris conquerens, parricidium fratris ac Didae scelus incusans torquebatur. intromissi deinde Thyrsis quidam Stuberaeus et Beroeaeus Alexander iniectis tapetibus in caput faucesque spiritum intercluserunt. ita innoxius adulescens, cum in eo ne simplici quidem genere mortis contenti inimici fuissent, interficitur.

philippus omnis genus labor sine ullus effectus fatigo miles et fraus didae praetor augeo in filius suspicio in macedonia redeo mitto hic comes ut ante dico sum cum simplicitas juvenis incautus et suus haud immeritus succensentis assentor indignor et ipse vicis is capto in omnis ultro suus obferens opera fides do arcanus is elices fuga ad romanus demetrius meditor qui consilium adjuto deus beneficium offertor video paeonia praetor per qui provincia spes capio elabor tueor possum hic consilium extemplo et frater prodeo et auctor is indico pater littera primus ad obsido petra affero sum inde herodorus princeps hic amicus demetrius sum in custodia sum coniectus et demetrius dissimulanter adservaris iubeo hic super ceterus tristis advenio in macedonia rex facio moveo is et praesens crimen expectandos tamen qui ad exploro omnis roma mitto censeo hic anxius cura cum aliquot mensis ago tandem legatus iam ante praemeditas in macedonius qui ab roma renuntio venio qui super ceterus scelus fallo etiam littera signum adulterinus t quintius signo reddo rex deprecatio in littera sum si quis adulescens cupiditas regnum prolabor prolapus sui ago nihil is adverro suus quisquam facio neque is sui sum qui ullus impius consilium auctor sum video possum hic littera fides perseus crimen facio itaque herodorus extemplo diu excrucio sine indicium res ullus in tormentum morior demetrius iterum ad pater accuso perseus fuga per paeonia praeparo arguo et corrumpo quidam ut comes iter sum magnus fallo littera t quintius urgeo nihil tamen palam gravis pronuntio de is sum ut dolus potis interfacio neque is cura ipse sed ne poena is consilium adverro romanus nudo ab thessalonica demetrias ipse cum iter sum astraeus paeonia demetrius mitto cum idem comes disdo perseus amphipolis ad obses thracus accipio digredior ab sui didae mandatum do dico de filius occaedes sacrificium ab disdo seu institus seu simulo sum ad qui celebro invito demetrius ab astraeus heraclea venio in is cena dico venenum do poculum epoto extemplo sentio et mox coorior dolor relinquo convivium cum in cubiculum recipio sui crudelitas pater conqueror parricidium frater atque didae scelus incuso torqueo intromitto deinde thyrsus quidam stuberaeus et beroeaeus alexander injacio tapete in caput fauces spiritus intercludo ita innoxius adulescens cum in is ne simplex quidem genus mors contendo inimicus sum interfacio


Aemilius, postquam nihil usquam auxilii ostendebatur, interceptos credens equites, non ultra differendum ratus, quin per se fortunam temptaret, priusquam hostes venirent, qui segnius socordiusque obpugnabant, ad quattuor portas exercitum instruxit, ut signo dato simul ex omnibus partibus eruptionem facerent. quattuor extraordinariis cohortibus duas adiunxit praeposito M. Valerio legato, erumpere praetoria porta iussit. ad dexteram principalem hastatos legionis primae instruxit; principes ex eadem legione in subsidiis posuit; M. Servilius et L. Sulpicius tribuni militum his praepositi. tertia legio adversus sinistram principalem portam instructa est; id tantum mutatum: principes primi et hastati in subsidiis locati; Sex. Julius Caesar et L. Aurelius Cotta tribuni militum huic legioni praepositi sunt. Q. Fulvius Flaccus legatus cum dextera ala ad quaestoriam portam positus; duae cohortes et triarii duarum legionum in praesidio castrorum manere iussi. omnes portas contionabundus ipse imperator circumiit, et quibuscumque irritamentis poterat, iras militum acuebat, nunc fraudem hostium incusans, qui pace petita, indutiis datis, per ipsum indutiarum tempus contra ius gentium ad castra obpugnanda venissent, nunc, quantus pudor esset, edocens, ab Liguribus, latronibus verius quam hostibus iustis, Romanum exercitum obsideri. “quo ore quisquam vestrum, si hinc alieno praesidio, non vestra virtute evaseritis, occurret, non dico eis militibus, qui Hannibalem, qui Philippum, qui Antiochum, maximos aetatis nostrae reges ducesque, vicerunt, sed iis, qui hos ipsos Ligures aliquotiens pecorum modo fugientes per saltus invios consectati ceciderunt? quod Hispani, quod Galli, quod Macedones Poenive non audeant, Ligustinus hostis vallum Romanum subit, obsidet ultro et obpugnat, quem scrutantes ante devios saltus abditum et latentem vix inveniebamus. ” ad haec consentiens reddebatur [militum] clamor, nullam militum culpam esse, quibus nemo ad erumpendum signum dedisset: daret signum; intellecturum eosdem, qui antea fuerint, et Romanos et Ligures esse. bina cis montes castra Ligurum erant. ex iis primis diebus sole orto pariter omnes compositi et instructi procedebant; tum nisi exsatiati cibo vinoque arma non capiebant; dispersi, inordinati exibant, ut quibus prope certum esset hostes extra vallum non elaturos signa. adversus ita incompositos eos venientes clamore pariter omnium, qui in castris erant, calonum quoque et lixarum, sublato simul omnibus portis Romani eruperunt. Liguribus adeo inprovisa res fuit, ut perinde, ac si insidiis circumventi forent, trepidarent. exiguum temporis aliqua forma pugnae fuit; fuga deinde effusa et fugientium passim caedes erat. equitibus dato signo, ut conscenderent equos nec effugere quemquam sinerent, in castra omnes trepida fuga compulsi sunt, deinde ipsis exuti castris. supra quindecim milia Ligurum eo die occisa, capti duo milia et quingenti. triduo post Ligurum Ingaunorum nomen omne obsidibus datis in dicionem venit. gubernatores nautaeque conquisiti, qui in praedatoriis fuissent navibus, atque omnes in custodiam coniecti. et a C. Matieno duumviro naves eius generis in Ligustina ora triginta duae captae sunt. haec qui nuntiarent litterasque ad senatum ferrent, L. Aurelius Cotta C. Sulpicius Gallus Romam missi, simulque peterent, ut L. Aemilio confecta provincia decedere et deducere secum milites liceret atque dimittere. utrumque permissum ab senatu, et supplicatio ad omnia pulvinaria per triduum decreta, iussique praetores Petilius urbanas dimittere legiones, Fabius sociis atque nomini Latino remittere dilectum, et uti praetor urbanus consulibus scriberet senatum aequum censere subitarios milites tumultus causa conscriptos primo quoque tempore dimitti.

aemilius postquam nihil usquam auxilium ostendo intercipio credo eques non ultra differo reor quin per sui fortuna tento priusquam hostis venio qui segnis socordiusque obpugno ad quattuor porta exercitus instruo ut signum do simul ex omnis pars eruptio facio quattuor extraordinarius cohors duo adjungo praepono m valerius legatus erumpo praetorius porto iubeo ad dexter principal hastati legio primus instruo princeps ex idem legio in subsidium pono m servilis et l sulpicius tribunus miles hic praepono tertius legio adverro sinistra principal porta instruo sum is tantus muto princeps primus et hastas in subsidium loco sex julius caesar et l aurelius cotta tribunus miles hic legio praepono sum q fulvus flaccus legatus cum dextera ala ad quaestorius porta pono duo cohors et triarii duaris legio in praesidium castrum maneo iubeo omnis porta contionabundus ipse imperator circumeo et quicumque irritamentum possum ira miles acuo nunc fraudo hostis incuso qui pax peto indutiae do per ipse indutiaris tempus contra ius gens ad castrum obpugno venio nunc quantus pudor sum edoceo ab ligur latro verus quam hostis iustus romanus exercitus obsideri quo os quisquam vester si hinc alienus praesidium non vester virtus evaseritis occurro non dico is miles qui hannibal qui philippus qui antiochus magnus aetas noster rex duco vinco sed is qui hic ipse ligur aliquoties pecus modo fugio per saltus invius consectas cado qui hispanus qui gallus qui macedones poenive non audeo ligustinus hostis valles romanus subeo obsido ultro et obpugno qui scrutor ante devius saltus abdo et lateo vix invenio ad hic consentio reddo miles clamor nullus miles culpa sum qui nemo ad erumpo signum do do signum intellego idem qui antea sum et romanus et ligur sum bini cis mons castrum ligur sum ex is primus dies sol orior pariter omnis compono et instruo procedo tum nisi exsatio cibus vinum arma non capio dispermulceo inordinatus exeo ut qui prope certus sum hostis extra valles non effero signum adverro ita incompositus is venio clamor pariter omnis qui in castrum sum calo quoque et lixaris tollo simul omnis porta romanus erumpo ligur adeo improvide res sum ut perinde atque si insidiae circumvenio sum trepido exiguus tempus aliqui forma pugna sum fuga deinde effundo et fugio passim caedes sum eques do signum ut conscendo equus neque effugio quisquam sino in castrum omnis trepido fuga compello sum deinde ipse exuo castrum supra quindecim mille ligur is dies occaedes capio duo mille et quingenti triduum post ligur ingauni nomen omnis obsidibus do in dicio venio gubernator nauta conquaero qui in praedatorius sum navis atque omnis in custodia conicio et ab que matieno duumviro navo is genus in ligustinus os triginta duo capio sum hic qui nuntio littera ad senatus fero l aurelius cotta que sulpicius gallus roma mitto simul peto ut l aemilius conficio provincia decedo et deduco sui miles licet atque dimitto uterque permitto ab senatus et supplicatio ad omnis pulvinaris per triduum decretum jubeo praetor petilus urbanus dimitto legio fabius socius atque nomen latinum remitto dilectus et uti praetor urbanus consul scribo senatus aequus censeo subitarius miles tumultus causa conscribo primus quoque tempus dimitto


principio insequentis anni consules praetoresque sortiti provincias sunt. consulibus nulla praeter Ligures quae decerneretur erat. iuris dicto urbana M. Ogulnio Gallo, inter peregrinos M. Valerio evenit, Hispaniarum Q. Fulvio Flacco citerior, P. Manlio ulterior, L. Caecilio Dentri Sicilia, C. Terentio Istrae Sardinia. dilectus habere consules iussi. Q. Fabius ex Liguribus scripserat Apuanos ad rebellionem spectare periculumque esse, ne impetum in agrum Pisanum facerent; et ex Hispaniis citeriorem in armis esse et cum Celtiberis bellari sciebant, in ulteriore, quia diu aeger esset praetor, luxuria et otio solutam disciplinam militarem esse. ob ea novos exercitus conscribi placuit, quattuor legiones in Ligures, uti singulae quina milia et ducenos pedites, trecenos haberent equites; sociorum iisdem Latini nominis quindecim milia peditum addita et octingenti equites; hi duo consulares exercitus essent. scribere praeterea iussi septem milia peditum sociorum ac Latini nominis et quadringentos equites et mittere ad M. Marcellum in Galliam, cui ex consulatu prorogatum imperium erat. in Hispaniam utramque quae ducerentur quattuor milia peditum civium Romanorum et ducenti equites et sociorum septem milia peditum cum trecentis equitibus scribi iussa. et Q. Fabio Labeoni cum exercitu, quem habebat, in Liguribus prorogatum in annum imperium esset.

principium insequor annus consul praetor sortio provincia sum consul nullus praeter ligur qui decerno sum ius dico urbanus m ogulnius gallus inter peregrinus m valerius evenio hispaniaris q fulvius flaccus citer p manlius ulterior l caecilius dentri sicilia que terentius istrus sardinia delectus habeo consul iubeo q fabius ex ligur scribo apuanos ad rebellio specto periculum sum ne impetus in ager pisanus facio et ex hispania citer in arma sum et cum celtiberi bellaris scio in ulterior quia diu aeger sum praetor luxuria et otium solvo disciplina militaris sum ob is novi exercitus conscribo placeo quattuor legio in ligur uti singulus quini mille et duceni pedito treceni habeo eques socius idem latinum nomen quindecim mille pedes addo et octingenti eques hic duo consularis exercitus sum scribo praeterea iubeo septem mille pedes socius atque latinum nomen et quadringenti eques et mitto ad m marcellus in gallia qui ex consulatus prorogo imperium sum in hispania uter qui duco quattuor mille pedes civis romanus et ducenti eques et socius septem mille pedes cum trecenti eques scribo iubeo et q fabius labeo cum exercitus qui habeo in ligur prorogo in annus imperium sum


“Non est res, qua erubescam, pater, si die festo inter aequales largiore vino sum usus. tu quoque velim inquiras, qua laetitia quo lusu apud me celebratum hesternum convivium sit illo etiam, pravo forsitan, gaudio provehente, quod in iuvenali armorum certamine pars nostra non inferior fuerat. miseria haec et metus crapulam facile excusserunt; quae si non intervenissent, insidiatores nos sopiti iaceremus. si domum tuam expugnaturus, capta domo dominum interfecturus eram, non temperassem vino in unum diem, non milites meos abstinuissem? et ne ego me solus nimia simplicitate tuear, ipse quoque minime malus ac suspicax frater “nihil aliud scio” inquit, “nihil arguo, nisi quod cum ferro comisatum venerunt. ” si quaeram, unde id ipsum scias, necesse erit te fateri, aut speculatorum tuorum plenam domum fuisse meam aut illos ita aperte sumpsisse ferrum, ut omnes viderent. et ne quid ipse aut prius inquisisse aut nunc criminose argumentari videretur, te quaerere ex iis, quos nominasset, iubebat, an ferrum habuissent, ut tamquam in re dubia, cum id quaesisses, quod ipsi fatentur, pro convictis haberentur. quin tu illud quaeri iubes, num tui occidendi causa ferrum sumpserint, num me auctore et sciente? hoc enim videri vis, non illud, quod fatentur et palam est. sed sui se tuendi causa sumpsisse dicunt. recte an perperam fecerint, ipsi sui facti rationem reddent; meam causam, quae nihil eo facto contingitur, ne miscueris, aut explica, utrum aperte an clam te adgressuri fuerimus. si aperte, cur non omnes ferrum habuimus? cur nemo praeter eos, qui tuum speculatorem pulsaverunt? si clam, quis ordo consilii fuit? convivio soluto cum comisator ego discessissem, quattuor substitissent, ut sopitum te adgrederentur, quomodo fefellissent et alieni et mei et maxime suspecti, quia paulo ante in rixa fuerant? quomodo autem trucidato te ipsi evasuri fuerunt? quattuor gladiis domus tua capi et expugnari potuit?”

non sum res qui erubesco pater si dies festus inter aequal largus vinum sum utor tu quoque volo inquiro qui laetitia quo lusus apud ego celebro hesternus convivium sum ille etiam pravus forsitan gaudium provehente qui in iuvenal armus certamen pars noster non inferus sum miseria hic et metus crapula facilis excutio qui si non intervenio insidiator nos sopio jaceo si domus tuus expugno capio domus dominus interfacio sum non tempero vinum in unus dies non miles meus abstineo et ne ego ego solus nimius simplicitas tueor ipse quoque paruus malus atque suspicax frater nihil alius scio inquam nihil arguo nisi qui cum ferrum comisatum venio si quaero unde is ipse scio necesse sum tu fateor aut speculator tuus plenus domus sum meus aut ille ita apertus sumo ferrum ut omnis video et ne quis ipse aut prior inquaero aut nunc criminosus argumentaris video tu quaero ex is qui nomino jubeo an ferrum habeo ut tamquam in res dubius cum is quaero qui ipse fateor pro convinco habeo quin tu ille quaero iubeo num tuus occaedes causa ferrum sumo num ego auctor et scio hic enim video volo non ille qui fateor et palam sum sed suus sui tueor causa sumo dico rectus an perperam facio ipse suus facio ratio reddo meus causa qui nihil is facio contingo ne misceo aut explico utrum apertus an clam tu aggredior sum si apertus cur non omnis ferrum habeo cur nemo praeter is qui tuus speculator pulso si clam quis ordo consilium sum convivium solvo cum comisator ego discedo quattuor substitissent ut sopio tu aggredior quomodo fallo et alienus et meus et magnus suspicio quia paulus ante in rixo sum quomodo autem trucido tu ipse evasuri sum quattuor gladius domus tuus capio et expugnaris possum


Q. Fulvio et L. Manlio consulibus eadem provincia, quae superioribus, pari numero copiae peditum equitum, civium sociorum decretae. in Hispaniis duabus Ti. Sempronio et L. Postumio cum iisdem exercitibus, quos haberent, prorogatum imperium est, et in supplementum consules scribere iussi ad tria milia peditum Romanorum, trecentos equites, quinque milia sociorum Latini nominis et quadringentos equites. P. Mucius Scaevola urbanam sortitus provinciam est, et ut idem quaereret de veneficiis in urbe et propius urbem decem milia passuum, Cn. Cornelius Scipio peregrinam, Q. Mucius Scaevola Siciliam, C. Valerius Laevinus Sardiniam.

q fulvius et l manlius consul idem provincia qui superus par numerus copia pedes eques civis socius decerno in hispania duo tiberius sempronius et l postumius cum idem exercitus qui habeo prorogo imperium sum et in supplementum consul scribo iubeo ad tres mille pedes romanus trecenti eques quinque mille socius latinum nomen et quadringenti eques p mucius scaevola urbanus sortior provincia sum et ut idem quaero de veneficium in urbs et propius urbs decem mille passus cn cornelius scipio peregrinus q mucius scaevola sicilia que valerius laevinus sardinia


eodem anno in Hispania L. Postumius et Ti. Sempronius propraetores comparaverunt ita inter se, ut in Vaccaeos per Lusitaniam iret Albinus; in Celtiberam inde reverteretur, si maius ibi bellum esset; Gracchus in ultima Celtiberiae penetraret. is Mundam urbem primo vi cepit, nocte ex inproviso adgressus. acceptis deinde obsidibus praesidioque inposito castella obpugnare, agros urere, donec ad praevalidam aliam urbem—Certimam adpellant Celtiberi— pervenit. ubi cum iam opera admoveret, veniunt legati ex oppido, quorum sermo antiquae simplicitatis fuit, non dissimulantium bellaturos, si vires essent. petierunt enim, ut sibi in castra Celtiberorum ire liceret ad auxilia accienda: si non impetrassent, tum separatim [eos] ab illis se consulturos. permittente Graccho ierunt et post paucis diebus alios decem legatos secum adduxerunt. meridianum tempus erat. nihil prius petierunt a praetore, quam ut bibere sibi iuberet dari. epotis primis poculis iterum poposcerunt, magno risu circumstantium in tam rudibus et moris omnis ignaris ingeniis. tum maximus natu ex iis ”missi sumus“ inquit” a gente nostra, qui sciscitaremur, qua tandem re fretus arma nobis inferres. “ ad hanc percunctationem Gracchus exercitu se egregio fidentem venisse respondit; quem si ipsi visere velint, quo certiora ad suos referant, potestatem se eis facturum esse; tribunisque militum imperat, ut ornari omnes copias peditum equitumque et decurrere iubeant armatas. ab hoc spectaculo legati dimissi deterruerunt suos ab auxilio circumsessae urbi ferendo. oppidani cum ignes nocte e turribus nequiquam, quod signum convenerat, sustulissent, destituti ab unica spe auxilii in deditionem venerunt. nummum quater et viciens ab iis est exactum, quadraginta nobilissimi equites, nec obsidum nomine—nam militare iussi sunt—, et tamen re ipsa, ut pignus fidei essent.

idem annus in hispania l postumus et tiberius sempronius propraetor comparo ita inter sui ut in vaccaei per lusitania eo albinus in celtiberam inde revorto si magnus ibi bellum sum gracchus in ulter celtiberia penetro is munda urbs primus vis capio nox ex improvide aggredior accipio deinde obsidibus praesidium inpono castellum obpugnaris ager uro donec ad praevalidus alius urbs certimam appello celtiberi pervenio ubi cum iam opus admoveo venio legatus ex oppidum qui sermo antiquus simplicitas sum non dissimulo bellor si vireo sum peto enim ut sui in castrum celtiberi eo licet ad auxilium accieo si non impetro tum separatim is ab ille sui consulo permitto gracchus eo et post paucus dies alius decem legatus sui adduco meridianus tempus sum nihil prior peto ab praetor quam ut bibo sui iubeo do epotus primus poculum iterum posco magnus rideo circumsto in tam rudis et mos omnis ignaris ingenium tum magnus natus ex is mitto sum inquam ab gens noster qui sciscitor qui tandem res fretus arma nos infero ad hic percunctatio gracchus exercitus sui egregius fido venio respondeo qui si ipse viso volo quo certus ad suus refero potestas sui is facio sum tribunus miles impero ut ornaris omnis copia pedes equio et decurro jubeo armo ab hic spectaculum legatus dimitto deterreo suus ab auxilium circumsedeo urbs fero oppidanus cum ignis nox e turris nequiquam qui signum convenio tollo destitus ab unicus spes auxilium in deditio venio nummus quater et viciens ab is sum exigo quadraginta nobilis eques neque obses nomen nam militaris iubeo sum et tamen res ipse ut pignus fides sum


dum haec in Macedonia geruntur, L. Aemilius , prorogato ex consulatu imperio, principio veris in Ligures Ingaunos duxit. ubi primum in hostium finibus castra posuit, legati ad eum per speciem pacis petendae speculatum venerunt. neganti Paulo nisi cum deditis pacisci se pacem non tam id recusabant, quam tempore aiebant opus esse, ut generi agresti hominum persuaderetur. ad hoc decem dierum indutiae cum darentur, petierunt deinde, ne trans montes proximos castris pabulatum lignatumque milites irent: culta ea loca suorum finium esse. id ubi impetravere, post eos ipsos montes, unde averterant hostem, exercitu omni coacto, repente multitudine ingenti castra Romanorum obpugnare simul omnibus portis adgressi sunt. summa vi totum diem obpugnarunt, ita ut ne efferendi quidem signa Romanis spatium nec ad explicandam aciem locus esset. conferti in portis obstando magis quam pugnando castra tutabantur. sub occasum solis cum recessissent hostes, duos equites ad Cn. Baebium proconsulem cum litteris Pisas mittit, ut obsesso per indutias sibi quam primum veniret subsidio. Baebius exercitum M. Pinario praetori eunti in Sardiniam tradiderat; ceterum et senatum litteris certiorem facit obsideri a Liguribus L. Aemilium , et M. Claudio Marcello , cuius proxima inde provincia erat, scripsit, ut, si videretur ei, exercitum e Gallia traduceret in Ligures et L. Aemilium liberaret obsidione. haec sera futura auxilia erant. Ligures ad castra postero die redeunt. Aemilius cum et venturos scisset et educere in aciem potuisset, intra vallum suos tenuit, ut extraheret rem in id tempus, quo Baebius cum exercitu venire a Pissis posset.

dum hic in macedonius gero l aemilius prorogo ex consulatus imperium principium verus in ligur ingauni duco ubi primus in hostis finis castrum pono legatus ad is per species pax peto speculor venio nego paulus nisi cum dedo pacisco sui pax non tam is recuso quam tempus aio opus sum ut gener agrestis homo persuadeo ad hic decem dies indutiae cum do peto deinde ne trans mons propior castrum pabulor lignor miles eo colo is locum suus finis sum is ubi impetro post is ipse mons unde averto hostis exercitus omnis cogo repens multitudo ingens castrum romanus obpugnaris simul omnis porta aggredior sum summus vis totus dies obpugnarunt ita ut ne effero quidem signum romanus spatium neque ad explico acies locus sum confercio in porta obsto magis quam pugno castrum tuto sub occasus sol cum recedo hostis duo eques ad cn baebius proconsulis cum littera pisae mitto ut obsedeo per indutiae sui quam primus venio subsidium baebius exercitus m pinarius praetor eo in sardinia trado ceterum et senatus littera certus facio obsideri ab ligur l aemilius et m claudius marcellus qui propior inde provincia sum scribo ut si video is exercitus e gallia traduco in ligur et l aemilius libero obsidio hic serus sum auxilium sum ligur ad castrum posterus dies redeo aemilius cum et venio scio et educo in acies possum intra valles suus teneo ut extraho res in is tempus quo baebius cum exercitus venio ab pissis possum


et alter ex censoribus M. Aemilius petiit ab senatu, ut sibi dedicationis templorum reginae Iunonis et Dianae, quae bello Ligustino ante annis octo vovisset, pecunia ad ludos decerneretur. viginti milia aeris decreverunt. dedicavit eas aedes, utramque in circo Flaminio, ludosque scenicos triduum post dedicationem templi Iunonis, biduum post Dianae, et singulos dies fecit in circo. idem dedicavit aedem Larium permarinum in Campo. voverat eam annis undecim ante L. Aemilius Regillus navali proelio adversus praefectos regis Antiochi. supra valvas templi tabula cum titulo hoc fixa est “duello magno dirimendo, regibus subigendis * caput patrandae pacis ad pugnam exeunti L. Aemilio M. Aemili filio auspicio, imperio, felicitate ductuque eius inter Ephesum, Samum Chiumque inspectante eopse Antiocho cum exercitu omni, equitatu elephantisque, classis regis Antiochi antea invicta fusa, contusa, fugataque est, ibique eo die naves longae cum omnibus sociis captae quadraginta duae. ea pugna pugnata rex Antiochus regnumque eius rei ergo aedem Laribus permarinis vovit. ” eodem exemplo tabula in aede Iovis in Capitolio supra valvas fixa est.

et alter ex censor m aemilius peto ab senatus ut sui dedicatio templum regina juno et diana qui bellum ligustinus ante annus octo vovisset pecunia ad ludus decerno viginti mille aer decerno dedico is aedes uter in circus flaminius ludus scaenicus triduum post dedicatio templum juno biduus post diana et singuli dies facio in circus idem dedico aedes lares permarinus in campus voveo is annus undecim ante l aemilius regillus naval proelium adverro praeficio rex antiochus supra valva templum tabula cum titulus hic figo sum bellum magnus dirimo rex subigo caput patro pax ad pugna exeo l aemilius m aemilis filius auspicium imperium felicitas duco is inter ephesus samos chius inspecto eopse antiochus cum exercitus omnis equitatus elephantus classis rex antiochus antea invictus fundo contundo fugo sum ibi is dies navo longus cum omnis socius capio quadraginta duo is pugno pugno rex antiochus regnum is res ergo aedes laris permarinus voveo idem exemplum tabula in aedes iuppiter in capitolium supra valva figo sum