Ab urbe condita libri, erklärt von M. Weissenborn, books 41-42 - 41

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


Histri, ut primum ad lacum Timavi castra sunt Romana mota, ipsi post collem occulto loco consederunt, et inde obliquis itineribus agmen sequebantur in omnem occasionem intenti, nec quicquam eos, quae terra marique agerentur, fallebat. postquam stationes invalidas esse pro castris, forum turba inermi frequens inter castra et mare mercantium sine ullo terrestri aut maritimo munimento viderunt, duo simul praesidia, Placentinae cohortis et manipulorum secundae legionis, adgrediuntur. nebula matutina texerat inceptum; qua dilabente ad primum teporem solis perlucens iam aliquid, incerta tamen, ut solet, lux speciem omnium multiplicem intuenti reddens, tum quoque frustrata Romanos, multo maiorem iis, quam erat, hostium aciem ostendit. qua territi utriusque stationis milites ingenti tumultu cum in castra confugissent, haud paulo ibi plus, quam quod secum ipsi adtulerant, terroris fecerunt. nam neque dicere, quid fugissent, nec percunctantibus reddere responsum poterant, et clamor in portis, ut ubi nulla esset statio, quae sustineret impetum, audiebatur, et concursatio in obscuro incidentium aliorum in alios incertum fecerat, an hostis intra vallum esset. una vox audiebatur ad mare vocantium; id forte temere ab uno exclamatum totis passim personabat castris. itaque primo, velut iussi id facere, pauci, armati alii, maior pars inermes, ad mare decurrunt, dein plures, postremo prope omnes, et ipse consul, cum frustra revocare fugientes conatus nec imperio nec auctoritate nec precibus ad extremum valuisset. unus remansit M. Licinius Strabo , tribunus militum secundae legionis, cum tribus signis ab legione sua relictus. hunc in vacua castra impetu facto Histri, cum alius armatus iis nemo obviam isset, in praetorio instruentem atque adhortantem suos obpresserunt. proelium atrocius quam pro paucitate resistentium fuit, nec ante finitum est, quam tribunus militum quique circa eum constiterant interfecti sunt. praetorio deiecto, direptisque quae ibi fuerunt, ad quaestorium, forum quintanamque hostes pervenerunt. ibi cum omnium rerum paratam expositamque copiam et stratos lectos in quaestorio invenissent, regulus accubans epulari coepit. mox idem ceteri omnes, armorum hostiumque obliti, faciunt et, ut quibus insuetus liberalior victus esset, avidius vino ciboque corpora onerant.

histrus ut primus ad lacus timavus castrum sum romanus moueo ipse post collis occulo locus consido et inde obliquus iter agmen sequor in omnis occasio intendo neque quisquam is qui terra mare ago fallo postquam statio invalidus sum pro castrum forum turba inermis frequens inter castrum et mare mercor sine ullus terrestris aut maritimus munimentum video duo simul praesidium placentinus cohors et manipulus secundus legio aggredior nebula matutinus tego incipio qui dilabor ad primus tepor sol perluceo iam aliquis incertus tamen ut soleo lux species omnis multiplico intueor reddo tum quoque frustro romanus multus magnus is quam sum hostis acies ostendo qui terreo uterque statio miles ingens tumultus cum in castrum confugio haud paulus ibi multus quam qui sui ipse affero terror facio nam neque dico quis fugio neque percuncto reddo responsum possum et clamor in porta ut ubi nullus sum statio qui sustineo impetus audio et concursatio in obscurum incido alius in alius incertus facio an hostis intra valles sum unus vox audio ad mare voco is fors temere ab unus exclamo totus passim persono castrum itaque primus velut iubeo is facio paucus armatus alius magnus pars inermis ad mare decurro deinde multus postremo prope omnis et ipse consul cum frustra revocaris fugio conor neque imperium neque auctoritas neque prex ad exter valeo unus remaneo m licinius stro tribunus miles secundus legio cum tres signum ab legio suus relinquo hic in vacuus castrum impetus facio histrus cum alius armo is nemo obvius eo in praetorius instruo atque adhortor suus obpresserunt proelium atrox quam pro paucitas resisto sum neque ante finio sum quam tribunus miles quisque circa is consto interfacio sum praetorius deicio disrepo qui ibi sum ad quaestorius forum quintana hostis pervenio ibi cum omnis res paro expono copia et sterno lectus in quaestorius invenio regulus accubo epularis coepio mox idem ceterus omnis armus hostis obliuiscor facio et ut qui insuetus liberalis vinco sum avidus vinum cibus corpus onero


exitu prope anni diem unum supplicatio fuit ob res prospere gestas in Hispania ductu auspicioque Appi Claudi proconsulis; et maioribus hostiis viginti sacrificatum. et alterum diem supplicatio ad Cereris, Liberi Liberaeque fuit, quod ex Sabinis terrae motus ingens cum multis aedificiorum ruinis nuntiatus erat. cum Ap. Claudius ex Hispania Romam redisset, decrevit senatus, ut ovans urbem iniret. iam consularia comitia adpetebant; quibus magna contentione habitis propter multitudinem petentium creati L. Postumius Albinus et M. Popilius Laenas . praetores inde facti N. Fabius Buteo M. Matienus C. Cicereius M. Furius Crassipes iterum A. Atilius Serranus iterum C. Cluvius Saxula iterum. comitiis perfectis Ap. Claudius Centho ex Celtiberis ovans cum in urbem iniret, decem milia pondo argenti, quinque milia auri in aerarium tulit. flamen Dialis inauguratus est Cn. Cornelius .

exeo prope annus dies unus supplicatio sum ob res prosperus gero in hispania ductus auspicium appius claudius proconsulis et magnus hostia viginti sacrifico et alter dies supplicatio ad ceres liber libera sum qui ex sabinum terra moueo ingens cum multus aedificium ruina nuntio sum cum ap claudus ex hispania roma redeo decerno senatus ut ovo urbs ineo iam consularis comitium adpeto qui magnus contentio habeo propter multitudo peto creo l postumus albinus et m popilius laena praetor inde facio n fabius buteo m matienus que cicereius m furius crassipes iterum ab atilius serranus iterum que cluvius saxulum iterum comitium perficio ap claudus centho ex celtiberi ovo cum in urbs ineo decem mille pondo argentum quinque mille aurum in aerarius fero flamen dial inauguro sum cn cornelius


prodigia eo anno nuntiata, in Crustumino avem sanqualem, quam vocant, sacrum lapidem rostro cecidisse, bovem in Campania locutam, vaccam aeneam Syracusis ab agresti tauro, qui pecore aberrasset, initam ac semine aspersam. in Crustumino diem unum in ipso loco supplicatio fuit et in Campania bos alenda publice data Syracusanumque prodigium expiatum editis ab haruspicibus dis, quibus supplicaretur.

prodigium is annus nuntio in crustuminus avis sanqual quam voco sacer lapis rostrum cado bos in campaneus loquor vacca aeneus syracusae ab agrestis taurus qui pecus aberro ineo atque semen aspergo in crustuminus dies unus in ipse locus supplicatio sum et in campaneus bos alo publicus do syracusanus prodigium expio edo ab haruspex deus qui supplico


Perseus per id tempus, quia quidam Dolopum non parebant et de quibus ambigebatur rebus disceptationem ab rege ad Romanos revocabant, cum exercitu profectus sub ius iudiciumque suum totam coegit gentem. inde per Oetaeos montes transgressus, religionibus quibusdam animo obiectis, oraclum aditurus Delphos escendit. cum in media repente Graecia apparuisset, magnum non finitumis modo urbibus terrorem praebuit, sed in Asiam quoque ad regem Eumenen nuntii tumultuosi missi. triduum non plus Delphis moratus per Phthiotidem Achaiam Thessaliamque sine damno iniuriaque ullorum, per quos iter fecit, in regnum rediit. nec earum tantum civitatium, per quas iturus erat, satis habuit animos sibi conciliare; aut legatos aut litteras dimisit, petens, ne diutius simultatum, quae cum patre suo fuissent, meminissent, nec enim tam atroces fuisse eas, ut non cum ipso potuerint ac debuerint finiri; secum quidem omnia illis integra esse ad instituendam fideliter amicitiam; cum Achaeorum maxime gente reconciliandae gratiae viam quaerebat.

perseus per is tempus quia quidam dolopes non pareo et de qui ambago res disceptatio ab rex ad romanus revoco cum exercitus proficiscor sub ius judicium suus totus cogo gens inde per oetaeus mons transgredior religio quidam animus objecta oraclum adeo delphi escendo cum in medius repens graecia appareo magnus non finitimus modo urbs terror praebeo sed in asia quoque ad rex eumenes nuntius tumultuosus mitto triduum non multus delphi moror per phthiotidem achaia thessalia sine damnum injuria ullus per qui iter facio in regnum redeo neque is tantus civitas per qui eo sum satis habeo animus sui conciliaris aut legatus aut littera dimitto peto ne diu simultas qui cum pater suus sum memini neque enim tam atrox sum is ut non cum ipse possum atque debeo finio sui quidem omnis ille integer sum ad instituo fidelis amicitia cum achaeus magnus gens reconcilio gratia via quaero


nequaquam eadem est tum rei forma apud Romanos; terra mari trepidatur; nautici tabernacula detendunt commeatumque in litore expositum in naves rapiunt; milites in scaphas et mare territi ruunt; nautae metu, ne compleantur navigia, alii turbae obsistunt, alii ab litore naves in altum expellunt. inde certamen, mox etiam pugna cum vulneribus et caede in vicem militum nautarumque oritur, donec iussu consulis procul a terra classis submota est. secernere inde inermes ab armatis coepit. vix mille ducenti ex tanta multitudine, qui arma haberent, perpauci equites, qui equos secum eduxissent, inventi sunt; cetera deformis turba velut lixarum calonumque, praeda vere futura, si belli hostes meminissent. tunc demum nuntius missus ad tertiam legionem revocandam et Gallorum praesidium, et simul ex omnibus locis ad castra recipienda demendamque ignominiam rediri coeptum est. tribuni militum tertiae legionis pabulum lignaque proicere iubent, centurionibus imperant, ut graviores aetate milites binos in ea iumenta, ex quibus onera deiecta erant, inponant, equites ut singulos e iuvenibus pedites secum in equos tollant: egregiam gloriam legionis fore, si castra metu secundanorum amissa sua virtute recipiant. et recipi facile esse, si in praeda occupati barbari subito obprimantur; sicut ceperint, posse capi. summa militum alacritate adhortatio audita est. ferunt citati signa, nec signiferos armati morantur. priores tamen consul copiaeque, quae a mari reducebantur, ad vallum accesserunt. L. Atius tribunus primus secundae legionis non hortabatur modo milites, sed docebat etiam, si victores Histri, quibus armis cepissent castra, iisdem capta retinere in animo haberent, primum exutum castris hostem ad mare persecuturos fuisse, deinde stationes certe pro vallo habituros: vino somnoque veri simile esse mersos iacere. sub haec A. Baeculonium signiferum suum, notae fortitudinis virum, inferre signum iussit. ille, si signum seque sequerentur, quo celerius fieret, facturum dixit, conisusque cum trans vallum signum traiecisset, primus omnium portam intravit. et parte alia T. et C. Aelii tribuni militum tertiae legionis cum equitatu adveniunt. confestim et quos binos oneraria in iumenta inposuerant secuti et consul cum toto agmine. at Histrorum pauci, qui modice vino usi erant, memores fuerant fugae; aliis somno mors continuata est, integraque sua omnia Romani, praeterquam quod vini cibique absumptum erat, receperunt. aegri quoque milites, qui in castris relicti fuerant, postquam intra vallum suos senserunt, armis arreptis caedem ingentem fecerunt. ante omnes insignis opera fuit C. Popili equitis; Sabello cognomen erat. is pede saucio relictus longe plurimos hostium occidit. ad octo milia Histrorum sunt caesa, captus nemo, quia ira et indignatio inmemores praedae fecit. rex tamen Histrorum temulentus ex convivio raptim a suis in equum inpositus fugit. ex victoribus ducenti triginta septem milites perierunt, plures in matutina fuga quam in recipiendis castris.

nequaquam idem sum tum res forma apud romanus terra mare trepido nauticus tabernaculum detendo commeatus in litus expono in navo rapio miles in scapha et mare terreo ruo nauta metus ne compleo navigium alius turba obsisto alius ab litus navo in altus expello inde certamen mox etiam pugno cum vulnus et caedes in vicis miles nauta orior donec iussus consul procul ab terra classis summotor sum secerno inde inermis ab armo coepio vix mille ducenti ex tantus multitudo qui arma habeo perpaucus eques qui equus sui educo invenio sum ceterus deformis turba velut lixaris calo praeda verus sum si bellum hostis memini tunc demum nuntius mitto ad tertius legio revoco et gallus praesidium et simul ex omnis locus ad castrum recipio demo ignominia redeo coepio sum tribunus miles tertius legio pabulis lignum proicio iubeo centurio impero ut gravis aetas miles bini in is iumentum ex qui onus deicio sum inpono eques ut singuli e juvenis pedito sui in equus tollo egregius gloria legio sum si castrum metus secundani amitto suus virtus recipio et recipio facilis sum si in praeda occupo barbaris subeo obprimantur sicut capio possum capio summus miles alacritas adhortatio audio sum fero citas signum neque signifer armatus moror prior tamen consul copia qui ab mare reduco ad valles accedo l atius tribunus primus secundus legio non hortor modo miles sed doceo etiam si victor histrus qui arma capio castrum idem capio retineo in animus habeo primus exuo castrum hostis ad mare persequor sum deinde statio certus pro vallo habeo vinum somnus verus similis sum mergo iacio sub hic ab baeculonium signifer suus nosco fortitudo vir infero signum iubeo ille si signum sequor sequor quo celer fio facio dico conitor cum trans valles signum transjacio primus omnis porta intro et pars alius t et que aelius tribunus miles tertius legio cum equitatus advenio confestim et qui bini oneraria in iumentum inposuerant sequor et consul cum totus agmen at histrus paucus qui modicus vinum utor sum memor sum fuga alius somnus mors continuo sum integer suus omnis romanus praeterquam qui vinum cibus absumo sum recipio aeger quoque miles qui in castrum relinquo sum postquam intra valles suus sentio arma arrepo caedes ingens facio ante omnis insignis opus sum que popilis equio sabellus cognomen sum is pes saucius relinquo longus multus hostis occido ad octo mille histrus sum caedo capio nemo quia ira et indignatio immemor praeda facio rex tamen histrus temulentus ex convivium raptim ab suus in equus inpono fugio ex victor ducenti triginta septem miles pereo multus in matutinus fuga quam in recipio castrum


hostes sub adventum C. Claudi , a quo duce se meminerant nuper ad Scultennam flumen victos fugatosque, locorum magis praesidio adversus infeliciter expertam vim quam armis se defensuri, duos montes Letum et Ballistam ceperunt, muroque insuper amplexi sunt. tardius ex agris demigrantes oppressi ad mille et quingenti perierunt; ceteri montibus se tenebant, et ne in metu quidem feritatis ingenitae obliti saeviunt in praedam, quae Mutinae parta erat. captivos cum foeda laceratione interficiunt, pecora in fanis trucidant verius passim quam rite sacrificant. satiati caede animantium, quae inanima erant parietibus adfligunt, vasa omnis generis, usui magis quam ornamento [in speciem] facta. Q. Petilius consul, ne absente se debellaretur, litteras ad C. Claudium misit, ut cum exercitu ad se in Galliam veniret: campis Macris se eum expectaturum. litteris acceptis Claudius ex Liguribus castra movit exercitumque ad campos Macros consuli tradidit. eodem [tempore] paucis post diebus C. Valerius consul alter venit. ibi divisis copiis, prius quam digrederentur, communiter ambo exercitus lustraverunt. tum sortiti, quia non ab eadem utrumque parte adgredi hostem placebat, regiones, quas peterent. Valerium auspicato sortitum constabat, quod in templo fuisset; in Petilio id vitii factum postea augures responderunt, quod extra templum sortem in sitellam in templum latam foris ipse oporteret. profecti inde in diversas regiones. Petilius adversus Ballistae et Leti iugum, quod eos montes perpetuo dorso inter se iungit, castra habuit. ibi adhortantem eum pro contione milites, inmemorem ambiguitatis verbi, ominatum ferunt se eo die Letum capturum esse. duabus simul partibus subire in adversos montes coepit. ea pars, in qua ipse erat, inpigre succedebat; alteram hostes cum propulissent, ut restitueret rem inclinatam, consul equo advectus suos quidem a fuga revocavit, ipse, dum incautius ante signa obversatur, missili traiectus cecidit. nec hostes ducem occisum senserunt, et suorum pauci, qui viderant, haud neglegenter, ut qui in eo victoriam verti scirent, corpus occultavere. alia multitudo peditum equitumque deturbatis hostibus montis sine duce cepere. ad quinque milia Ligurum occisa; ex Romano exercitu duo et quinquaginta ceciderunt. super tam evidentem tristis ominis eventum etiam ex pullario auditum est vitium in auspicio fuisse, nec id consulem ignorasse. C. Valerius audita periti religionum iurisque publici, quando duo ordinarii consules eius anni, alter morbo, alter ferro periisset, suffectum consulem negabant recte comitia habere posse.

hostis sub advenio que claudius ab quo dux sui memini nuper ad scultenna flumen vinco fugo locus magis praesidium adverro infelicito experior vis quam arma sui defendo duo mons letus et ballista capio murus insuper amplector sum tardus ex ager demigro opprimo ad mille et quingenti pereo ceterus mons sui teneo et ne in metus quidem feritas ingenitus obliuiscor saevio in praeda qui mutina pario sum captivus cum foedus laceratio interfacio pecus in fanum trucido verus passim quam rite sacrifico satio caedes animo qui inanimus sum paries affligo vasum omnis genus usus magis quam ornamentum in species facio q petilus consul ne absum sui debello littera ad que claudius mitto ut cum exercitus ad sui in gallia venio campus macra sui is expectaturum littera accipio claudus ex ligur castrum moveo exerceo ad campus macros consul trado idem tempus paucus post dies que valerius consul alter venio ibi divido copia prior quam digredior communis ambo exercitus lustraverunt tum sortio quia non ab idem uterque pars aggredior hostis placeo regio qui peto valerius auspico sortio consto qui in templum sum in petilius is vitium facio postea auguro respondeo qui extra templum sors in sitella in templum fero foris ipse oportet proficiscor inde in diverto regio petilus adverro ballista et letus iugum qui is mons perpetuus dorsum inter sui jungo castrum habeo ibi adhortor is pro contio miles immemor ambiguitas verbum ominor fero sui is dies letus capio sum duo simul pars subeo in adverro mons coepio is pars in qui ipse sum impiger succedo alter hostis cum propello ut restituo res inclino consul equus adveho suus quidem ab fuga revoco ipse dum incautus ante signum obverso missilis trajectus cado neque hostis dux occido sentio et suus paucus qui video haud neglegenter ut qui in is victoria verto scio corpus occultavere alius multitudo pedes equio deturbo hostis mons sine dux capio ad quinque mille ligur occaedes ex romanus exercitus duo et quinquaginta cado super tam evidens tristis omen evenio etiam ex pullarius audio sum vitium in auspicium sum neque is consul ignoro que valerius audio pereo religio jus publicus quando duo ordinarius consul is annus alter morbus alter ferrum pereo sufficio consul nego rectus comitium habeo possum


sedato tandem Histrico tumultu senatus consultum factum est, ut consules inter se compararent, uter eorum ad comitia habenda Romam rediret. cum absentem Manlium tribuni plebis Licinius Nerva et C. Papirius Turdus in contionibus lacerarent rogationemque promulgarent, ne Manlius post idus Martias — prorogatae namque consulibus iam in annum provinciae erant — imperium retineret, uti causam extemplo dicere, cum abisset magistratu, posset, huic rogationi Q. Aelius collega intercessit magnisque contentionibus obtinuit, ne perferretur.

sedo tandem histricus tumultus senatus consulo facio sum ut consul inter sui comparo uter is ad comitium habeo roma redeo cum absum manlius tribunus plebs licinius nerva et que papirius turdus in contio lacero rogatio promulgo ne manlius post idus martius prorogo namque consul iam in annus provincia sum imperium retineo uti causa extemplo dico cum abeo magistratus possum hic rogatio q aelius collega intercedo magnus contentio obtineo ne perfero


post hunc Archo, frater Xenarchi praetoris, ita disseruit. “difficilem orationem Callicrates et mihi et omnibus, qui ab eo dissentimus, fecit: agendo enim Romanae societatis causam ipse temptarique et oppugnari dicendo, quam nemo neque temptat neque oppugnat, effecit, ut, qui ab se dissentiret, adversus Romanos dicere videretur. ac primum omnium, tamquam non hic nobiscum fuisset, sed aut ex curia populi Romani veniret aut regum arcanis interesset, omnia scit et nuntiat, quae occulte facta sunt. divinat etiam, quae futura fuerint, si Philippus vixisset, quid ita Perseus regni heres sit, quid parent Macedones, quid cogitent Romani. nos autem, qui nec ob quam causam nec quem ad modum perierit Demetrius scimus, nec, quid Philippus, si vixisset, facturus fuerit, ad haec, quae palam geruntur, consilia nostra accommodare accomodare oportet. ac scimus Persea regno accepto regem a populo Romano appellatum; audimus legatos Romanos venisse ad regem et eos benigne exceptos. haec omnia pacis equidem signa esse iudico, non belli, nec Romanos offendi posse, si, ut bellum gerentes eos secuti sumus, nunc quoque pacis auctores sequamur. cur quidem nos inexpiabile omnium soli bellum adversus regnum Macedonum geramus, non video. opportuni propinquitate ipsa Macedoniae sumus? an infirmissimi omnium, tamquam, quos nuper subegit, Dolopes? immo contra ea vel viribus nostris, deum benignitate, vel regionis intervallo tuti. sed simus aeque subiecti ac Thessali Aetolique: nihilo plus fidei auctoritatisque habemus adversus Romanos, qui semper socii atque amici fuimus, quam Aetoli, qui paulo ante hostes fuerunt? quod Aetolis, quod Thessalis, quod Epirotis, omni denique Graeciae cum Macedonibus iuris est, idem et nobis sit. cur exsecrabilis ista nobis solis velut dissertio iuris humani est? fecerit aliquid Philippus, cur adversus eum armatum et bellum gerentem hoc decerneremus; quid Perseus, novus rex, omnis iniuriae insons, suo beneficio paternas simultates oblitterans, meruit, cur soli omnium hostes ei simus? quamquam et illud dicere poteram, tanta priorum Macedoniae regum merita erga nos fuisse, ut Philippi unius iniurias, si quae forte fuerunt, utique post mortem cum classis Romana Cenchreis staret, consul cum exercitu Elatiae esset, triduum nos in concilio fuisse consultantis, utrum Romanos an Philippum sequeremur. nihil metus praesens ab Romanis sententias nostras inclinarit; fuit certe tamen aliquid, quod tam longam deliberationem faceret. [id quod] erat vetusta coniunctio cum Macedonibus, vetera et magna in nos regum merita. valeant et nunc eadem illa, non ut praecipue amici, sed ne praecipue inimici simus. ne id, quod non agitur, Callicrates, simulaverimus agi; nemo novae societatis aut novi foederis, quo nos temere inligemus, conscribendi est auctor, sed commercium tantum iuris praebendi repetendique sit, ne interdictione finium nostrorum nostros quoque et nos regno arceamus, ne servis nostris aliquo fugere liceat. quid hoc adversus Romana foedera est? quid rem parvam et apertam magnam et suspectam facimus? quid vanos tumultus ciemus? quid ut ipsi locum adsentandi Romanis habeamus, suspectos alios invisosque efficimus? si bellum erit, ne Perseus quidem dubitat, quin Romanos secuturi simus. in pace, etiam si non finiuntur odia, intermittantur. ” cum idem huic orationi, qui litteris regis adsensi erant, adsentirentur, indignatione principum, quod quam rem ne legatione quidem dignam iudicasset Perseus, litteris paucorum versuum impetraret, decretum differtur. legati deinde postea missi ab rege, cum Megalopoli concilium esset, dataque opera est ab iis, qui offensionem apud Romanos timebant, ne admitterentur.

post hic archo frater xenarchi praetor ita disseruio difficilis oratio callicrates et ego et omnis qui ab is dissentio facio ago enim romanus societas causa ipse tento et oppugnaris dico quam nemo neque tento neque oppugno efficio ut qui ab sui dissentio adverro romanus dico video atque primus omnis tamquam non hic nos sum sed aut ex curia populus romanus venio aut rex arcanus intersum omnis scio et nuntio qui occulte facio sum divino etiam qui sum sum si philippus vivo quis ita perseus regnum heres sum quis pareo macedones quis cogito romanus nos autem qui neque ob quam causa neque qui ad modus pereo demetrius scio neque quis philippus si vivo facio sum ad hic qui palam gero consilium noster accommodaris accomodaris oportet atque scio perseus regnum accipio rex ab populus romanus appello audio legatus romanus venio ad rex et is benignus excipio hic omnis pax equidem signum sum judico non bellum neque romanus offendo possum si ut bellum gero is sequor sum nunc quoque pax auctor sequor cur quidem nos inexpiabilis omnis solus bellum adverro regnum macedones gero non video opportunus propinquitas ipse macedonia sum an infirmis omnis tamquam qui nuper subigo dolopes immo contra is vel vis noster deus benignitas vel regio intervallum tueor sed sum aequus subicio atque thessal aetolus nihilum multus fides auctoritas habeo adverro romanus qui semper socius atque amicus sum quam aetolus qui paulus ante hostis sum qui aetolus qui thessal qui epirotes omnis denique graecia cum macedones ius sum idem et nos sum cur exsecrabilis iste nos sol velut dissertio ius humanus sum facio aliquis philippus cur adverro is armo et bellum gero hic decerno quis perseus novus rex omnis iniuria insons suus beneficium paternus simultas oblitterans mereo cur solus omnis hostis is sum quamquam et ille dico possum tantus prior macedonia rex mereo erga nos sum ut philippus unus injuria si qui fors sum utique post mors cum classis romanus cenchreae sto consul cum exercitus elatiae sum triduum nos in concilio sum consulto utrum romanus an philippus sequor nihil metus praesens ab romanus sententia noster inclino sum certus tamen aliquis qui tam longus deliberatio facio is qui sum vetustus conjunctio cum macedones vetero et magnus in nos rex mereo valeo et nunc idem ille non ut praecipuus amicus sed ne praecipuus inimicus sum ne is qui non ago callicrates simulaverimus ago nemo novus societas aut nosco foedo quo nos temere inligo conscribo sum auctor sed commercium tantus ius praebeo repeto sum ne interdictio finis noster noster quoque et nos regnum arceo ne servio noster aliquis fugio licet quis hic adverro romanus foedero sum quis res parvus et aperio magnus et suspicio facio quis vanus tumultus cieo quis ut ipse locus assentor romanus habeo suspicio alius invideo efficio si bellum sum ne perseus quidem dubito quin romanus sequor sum in pax etiam si non finio odium intermitto cum idem hic oratio qui littera rex adsentio sum adsentio indignatio princeps qui quam res ne legatio quidem dignus judico perseus littera paucus versus impetro decretum differo legatus deinde postea mitto ab rex cum megalopolis concilium sum do opus sum ab is qui offensio apud romanus timeo ne admitto


comitia deinde consulis unius subrogandi, quae in ante diem tertium nonas Sextiles edicta erant, eo ipso die sunt confecta. Q. Petilius consul collegam, qui extemplo magistratum occiperet, creavit C. Valerium Laevinum . ipse iam diu cupidus provinciae, cum opportunae cupiditati eius litterae adlatae essent Ligures rebellasse, nonis Sextilibus paludatus senatus litteris auditis tumultus eius causa legionem tertiam ad C. Claudium proconsulem in Galliam proficisci iussit, et duumviros navales cum classe Pisas ire, qui Ligurum oram, maritumum quoque terrorem admoventes, circumvectarentur. eodem Pisas et Q. Petilius consul ad conveniendum exercitui diem edixerat. et C. Claudius proconsul audita rebellione Ligurum praeter eas copias, quas secum Parmae habebat, subitariis collectis militibus, exercitum ad fines Ligurum admovit.

comitium deinde consul unus subrogo qui in ante dies tertius nona sextilis edico sum is ipse dies sum conficio q petilus consul collega qui extemplo magistratus obcapio creo que valerius laevinus ipse iam diu cupidus provincia cum opportunus cupiditas is littera affero sum ligur rebello nonus sextilis paludatus senatus littera audio tumultus is causa legio tertius ad que claudius proconsulis in gallia proficisco iubeo et duoviri naval cum classis pisae eo qui ligur ora maritimus quoque terror admoventes circumvectarentur idem pisae et q petilus consul ad convenio exercitus dies edico et que claudus proconsul audio rebellio ligur praeter is copia qui sui parma habeo subitarius colligo miles exercitus ad finis ligur admoveo


pontifex eo anno mortuus est M. Claudius Marcellus , qui consul censorque fuerat. in eius locum suffectus est pontifex filius eius M. Marcellus . et Lunam colonia eodem anno duo milia civium Romanorum sunt deducta. triumviri deduxerunt P. Aelius , M. Aemilius Lepidus , Cn. Sicinius ; quinquagena et singula iugera et semisses agri in singulos dati sunt. de Liguribus captus ager erat; Etruscorum ante anta quam Ligurum fuerat.

pontifex is annus mortuus sum m claudus marcellus qui consul censor sum in is locus sufficio sum pontifex filius is m marcellus et luna colonia idem annus duo mille civis romanus sum deduco triumviri deduco p aelius m aemilius lepidus cn sicinius quinquageni et singulus iugerum et semis ager in singuli do sum de ligur capio ager sum etruscus ante anta quam ligur sum


dum de iis rebus in senatu agitur, Cn. Cornelius evocatus a viatore, cum templo egressus esset, paulo post redit confuso vultu et exposuit patribus conscriptis bovis sescenaris, quem inmolavisset, iecur defluxisse. id se victimario nuntianti parum credentem ipsum aquam effundi ex olla, ubi exta coquerentur, iussisse et vidisse ceteram integram partem extorum, iecur omne inenarrabili tabe absumptum. territis eo prodigio patribus, et alter consul curam adiecit, qui se, quod caput iocineri defuisset, tribus bubus perlitasse negavit. senatus maioribus hostiis usque ad litationem sacrificari iussit. ceteris diis perlitatum ferunt, Saluti Petilium perlitasse negant. inde consules praetoresque provincias sortiti. Pisae Cn. Cornelio , Ligures Petilio obvenerunt. praetores L. Papirius Maso urbanam, M. Aburius inter peregrinos sortiti sunt. M. Cornelius Scipio Maluginensis Hispaniam ulteriorem, L. Aquilius Gallus Siciliam habuit. duo deprecati sunt, ne in provincias irent, M. Popilius in Sardiniam: Gracchum eam provinciam pacare, ei T. Aebutium praetorem adiutorem ab senatu datum esse. interrumpi tenorem rerum, in quibus peragendis continuatio ipsa efficacissima esset, minime convenire; inter traditionem imperii novitatemque successoris, quae noscendis prius quam agendis rebus inbuenda sit, saepe bene gerendae rei occasiones intercidere. probata Popilli excusatio est. P. Licinius Crassus sacrificiis se impediri sollemnibus excusabat, ne in provinciam iret. citerior Hispania obvenerat. ceterum aut ire iussus aut iurare pro contione sollemni sacrificio se prohiberi. id ubi in P. Licinio ita statutum est, et ab se uti ius iurandum acciperent M. Cornelius postulavit, ne in Hispaniam ulteriorem iret. praetores ambo in eadem verba iurarunt. M. Titinius et T. Fonteius proconsules manere cum eodem imperii iure in Hispania iussi, et ut in supplementum his tria milia civium Romanorum cum equitibus ducentis, quinque milia socium Latini nominis et trecenti equites mitterentur.

dum de is res in senatus ago cn cornelius evoco ab viator cum templum egredior sum paulus post redeo confundo vultus et expono pater conscribo bos sescenaris qui inmolavisset jecur defluo is sui victimario nuntio parum credo ipse aqua effundo ex olla ubi exta coquo iubeo et video ceter integer pars extor jecur omnis inenarrabilis tabeo absumo terreo is prodigium pater et alter consul cura adiicio qui sui qui caput iocineri desum tres bos perlito nego senatus magnus hostia usque ad litatio sacrificaris iubeo ceterus diuus perlitas fero salus petilius perlito nego inde consul praetor provincia sortio pisa cn cornelius ligur petilius obvenio praetor l papirius maso urbanus m aburius inter peregrinus sortio sum m cornelius scipio maluginensis hispania ulter l aquilius gallus sicilia habeo duo deprecor sum ne in provincia eo m popilius in sardinia gracchus is provincia pacaris is t aebutius praetor adiutor ab senatus do sum interrumpo tenor res in qui perago continuatio ipse efficax sum paruus convenio inter traditio imperium novitatemque successor qui nosco prior quam ago res inbuenda sum saepe bene gero res occasio intercisi probo popilius excusatio sum p licinius crassus sacrificium sui impedio sollemne excuso ne in provincia eo citer hispania obvenio ceterum aut eo iubeo aut iuro pro contio sollemnis sacrificium sui prohibeo is ubi in p licinius ita status sum et ab sui uti ius iuro accipio m cornelius postulo ne in hispania ulter eo praetor ambo in idem verbum juro m titinius et t fonteius proconsulis maneo cum idem imperium ius in hispania iubeo et ut in supplementum hic tres mille civis romanus cum eques ducenti quinque mille socius latinum nomen et trecenti eques mitto


dum haec Romae geruntur, M. Iunius et A. Manlius , qui priore anno consules fuerant, cum Aquileiae hibernassent, principio veris in finis Histrorum exercitum introduxerunt; ubi cum effuse popularentur, dolor magis et indignatio diripi res suas cernentes Histros, quam certa spes satis sibi virium adversus duos esse exercitus, excivit. concursu ex omnibus populis iuventutis facto repentinus et tumultuarius exercitus acrius primo inpetu quam perseverantius pugnavit. ad quattuor milia eorum in acie caesa; ceteri omisso bello in civitates passim diffugerunt. inde legatos primum ad pacem petendam in castra Romana, deinde obsides imperatos miserunt. haec cum Romae cognita litteris proconsulum essent, C. Claudius consul veritus, ne forte ea res provinciam et exercitum sibi adimeret, non votis nuncupatis, non paludatis lictoribus, uno omnium certiore facto collega nocte profectus, praeceps in provinciam abiit; ubi inconsultius quam venerat se gessit. nam cum contione advocata fugam e castris A. Manli adversis auribus militum, quippe qui primi ipsi fugissent, iactasset et ingessisset probra M. Iunio , quod se dedecoris socium collegae fecisset, ad extremum utrumque decedere provincia iussit. ad quod cum illi tum consulis imperio dicto audientes futuros esse dicerent, cum is more maiorum, secundum vota in Capitolio nuncupata, lictoribus paludatis profectus ab urbe esset, furens ira vocatum, qui pro quaestore Manli erat, catenas poposcit, vinctos se Iunium Manliumque minitans Romam missurum. ab eo quoque spretum consulis imperium est; et circumfusus exercitus, favens imperatorum causae et consuli infestus, animos ad non parendum addebat. postremo fatigatus consul et contumeliis singulorum et multitudinis — nam insuper inridebant — ludibriis, nave eadem, qua venerat, Aquileiam rediit. inde collegae scripsit, ut militum novorum ei parti, quae scripta in Histriam provinciam esset, ediceret, Aquileiam ut conveniret, ne quid se Romae teneret, quo minus votis nuncupatis paludatus ab urbe exiret. haec a collega obsequenter facta, brevisque dies ad conveniendum edicta est. Claudius prope consecutus est litteras suas. contione adveniens de Manlio et Iunio habita, non ultra triduum moratus Romae, paludatis lictoribus votisque in Capitolio nuncupatis, in provinciam aeque ac prius praecipiti celeritate abit. paucis ante diebus Iunius Manliusque oppidum Nesactium, quo se principes Histrorum et regulus ipse Aepulo receperat, summa vi oppugnare coeperant. eo Claudius duabus legionibus novis adductis, vetere exercitu cum suis ducibus dimisso, ipse oppidum circumsedit et vineis oppugnare intendit amnemque praeterfluentem moenia, qui et inpedimento oppugnantibus erat et aquationem Histris praebebat, multorum dierum opere exceptum novo alveo avertit. ea res barbaros miraculo terruit abscisae aquae; et ne tum quidem memores pacis, in caedem coniugum ac liberorum versi, etiam ut spectaculo hostibus tam foedum facinus esset, palam in muris trucidatos praecipitabant. inter simul conplorationem feminarum puerorumque, simul nefandam caedem, milites transgressi murum oppidum intrarunt. cuius capti tumultum ubi ex pavido clamore fugientium accepit rex, traiecit ferro pectus, ne vivus caperetur; ceteri capti aut occisi. duo deinde oppida, Mutila et Faveria, vi capta et deleta. praeda, ut in gente inopi, spe maior fuit, et omnis militibus concessa est. quinque milia capitum sescenta triginta duo sub corona venierunt. auctores belli virgis caesi et securi percussi. Histria tota trium oppidorum excidio et morte regis pacata est, omnesque undique populi obsidibus datis in dicionem venerunt.

dum hic roma gero m junius et ab manlius qui prior annus consul sum cum aquileia hiberno principium verus in finis histrus exercitus introduco ubi cum effuse populor dolor magis et indignatio diripio res suus cerno histri quam certus spes satis sui vis adverro duo sum exercitus excio concursus ex omnis populus iuventus facio repentinus et tumultuarius exercitus acer primus impetus quam persevero pugno ad quattuor mille is in acies caedo ceterus omitto bellum in civitas passim diffugio inde legatus primus ad pax peto in castrum romanus deinde obses impero mitto hic cum roma cognosco littera proconsulis sum que claudus consul vereor ne fors is res provincia et exercitus sui adimo non voveo nuncupo non paludatus lictor unus omnis certus facio collega nox proficiscor praeceps in provincia abeo ubi inconsultus quam venio sui gero nam cum contio advoco fuga e castrum ab manlius adverro auris miles quippe qui primus ipse fugio jacto et ingero probrum m junius qui sui dedecor socius collega facio ad exter uterque decedo provincia iubeo ad qui cum ille tum consul imperium dico audio sum sum dico cum is mos magnus secundus veto in capitolium nuncupo lictor paludatus proficiscor ab urbs sum furo ira voco qui pro quaestor manlius sum cateno posco vincio sui junius manlius minito roma mitto ab is quoque sperno consul imperium sum et circumfundo exercitus faveo imperator causa et consul infestus animus ad non pareo addo postremo fatigo consul et contumelia singulus et multitudo nam insuper irrideo ludibrium navus idem qui venio aquileia redeo inde collega scribo ut miles novum is pario qui scribo in histria provincia sum edico aquileia ut convenio ne quis sui roma teneo quo paruus voveo nuncupo paludatus ab urbs exeo hic ab collega obsequenter facio brevis dies ad convenio edico sum claudus prope consequor sum littera suus contio advenio de manlius et junius habeo non ultra triduum moror roma paludatus lictor voveo in capitolium nuncupo in provincia aequus atque prior praeceps celeritas abeo paucus ante dies junius manlius oppidum nesactium quo sui princeps histrus et regulus ipse aepulo recipio summus vis oppugnaris coepio is claudus duo legio novus adduco veto exercitus cum suus dux dimitto ipse oppidum circumsedeo et vinea oppugnaris intendo amnis praeterfluo moenia qui et impedimentum oppugno sum et aquatio histrus praebeo multus dies opus excipio novo alveus averto is res barbarus miraculum terreo abscido aqua et ne tum quidem memor pax in caedes conjunx atque liberi verro etiam ut spectaculum hostis tam foedus facinus sum palam in murus trucido praecipito inter simul conploratio femina puer simul nefandus caedes miles transgredior murus oppidum intro qui capio tumultus ubi ex pavidus clamor fugio accipio rex transiacio ferrum pectus ne vivus capio ceterus capio aut occido duo deinde oppidum mutilum et faveria vis capio et deleo praeda ut in gens inops spes magnus sum et omnis miles concedo sum quinque mille caput sescenti triginta duo sub corona venierunt auctor bellum virga caedo et securus percutio histria totus tres oppidum excidium et mors rex paco sum omnes undique populus obsidibus do in dicio venio


per haec tempora Aetolorum in semet ipsos versus furor mutuis caedibus ad internecionem adducturus videbatur gentem. fessi deinde et Romam utraque pars miserunt legatos et inter se ipsi de reconcilianda concordia agebant; quae novo facinore discussa res veteres etiam iras excitavit. exulibus Hypataeis, qui factionis Proxeni erant, cum reditus in patriam promissus esset, fidesque data per principem civitatis Eupolemum, octoginta inlustres homines, quibus redeuntibus inter ceteram multitudinem Eupolemus etiam obvius exierat, cum salutatione benigna excepti essent dextraeque datae, ingredientes portam, fidem datam deosque testis nequiquam invocantes interfecti sunt. inde gravius de integro bellum exarsit. C. Valerius Laevinus et Ap. Claudius Pulcher et C. Memmius et M. Popilius et L. Canuleius missi ab senatu venerant. apud eos cum Delphis utriusque partis legati magno certamine agerent, Proxenus maxime cum causa tum eloquentia praestare visus est; qui paucos post dies ab Orthobula uxore veneno est sublatus; damnataque eo crimine in exilium abiit. idem furor et Cretenses lacerabat. adventu deinde Q. Minuci legati, qui cum decem navibus missus ad sedanda eorum certamina erat, ad spem pacis venerant. ceterum indutiae tantum sex mensum fuerunt; inde multo gravius bellum exarsit. Lycii quoque per idem tempus ab Rhodiis bello vexabantur. sed externorum inter se bella, quo quaeque modo gesta sint, persequi non operae est satis superque oneris sustinenti res a populo Romano gestas scribere.

per hic tempus aetolus in sui ipse verro furor mutuus caedes ad internecio adduco video gens fatisco deinde et roma uter pars mitto legatus et inter sui ipse de reconcilio concordia ago qui novo facinus discutio res vetus etiam ira excito exulis hypataei qui factio proxeni sum cum redeo in patria promitto sum fido do per princeps civitas eupolemus octoginta illustris homo qui redeo inter ceter multitudo eupolemus etiam obvius exeo cum salutatio benignus excipio sum dexter do ingredior porta fides do deus testis nequiquam invoco interfacio sum inde gravis de integer bellum exardeo que valerius laevinus et ap claudus pulcher et que memmius et m popilius et l canuleius mitto ab senatus venio apud is cum delphi uterque pars legatus magnus certamen ago proxenus magnus cum causa tum eloquentia praesto video sum qui paucus post dies ab orthobula uxor veneno sum tollo damno is crimen in exsilium abeo idem furor et cretensis lacero advenio deinde q minucius legatus qui cum decem navis mitto ad sedo is certamen sum ad spes pax venio ceterum indutiae tantus sex metior sum inde multus gravis bellum exardeo lycium quoque per idem tempus ab rhodius bellum vexo sed externus inter sui bellum quo quisque modo gero sum persequor non opera sum satis supo onus sustineo res ab populus romanus gero scribo


munera gladiatorum eo anno aliquot, parva alia data; unum ante cetera insigne fuit T. Flaminini , quod mortis causa patris sui cum visceratione epuloque et ludis scaenicis quadriduum dedit. magni tamen muneris ea summa fuit, ut per triduum quattuor et septuaginta homines pugnarint.

munus gladiator is annus aliquot parvus alius do unus ante ceterus insignis sum t flamininus qui mors causa pater suus cum visceratio epulum et ludus scaenicus quadriduum do magnus tamen munus is summus sum ut per triduum quattuor et septuaginta homo pugno


Cn. Cornelio et Q. Petilio consulibus, quo die magistratum inierunt, immolantibus Iovi singulis bubus, uti solet, in ea hostia, qua Q. Petilius sacrificavit, in iocinere caput non inventum. id cum ad senatum rettulisset, bove perlitare iussus. de provinciis deinde consultus senatus Pisas et Ligures provincias consulibus decrevit; cui Pisae provincia obvenisset, cum magistratuum creandorum tempus esset, ad comitia reverti iussit. additum decreto, ut binas legiones novas scriberent et trecenos equites, et dena milia peditum sociis nominique Latino et sescenos imperarent equites. Ti. Claudio prorogatum est imperium in id tempus, quo in provinciam consul venisset.

cn cornelius et q petilius consul quo dies magistratus ineo immolo iuppiter singuli bos uti soleo in is hostia qui q petilus sacrifico in iocinere caput non invenio is cum ad senatus refero bos perlitaris iubeo de provincia deinde consulo senatus pisae et ligur provincia consul decerno qui pisa provincia obvenio cum magistratus creo tempus sum ad comitium revorto iubeo addo decretum ut bini legio novo scribo et treceni eques et deni mille pedes socius nomen latinum et sexceni impero eques tiberius claudius prorogo sum imperium in is tempus quo in provincia consul venio


eodem anno tabula in aede matris Matutae cum indice hoc posita est: “ Ti. Semproni Gracchi consulis imperio auspicioque legio exercitusque populi Romani Sardiniam subegit. in ea provincia hostium caesa aut capta supra octoginta milia. re publica felicissume gesta atque sociis liberatis, vectigalibus restitutis, exercitum salvom atque incolumem plenissimum praeda domum reportavit; iterum triumphans in urbem Romam rediit. cuius rei ergo hanc tabulam donum Iovi dedit. ” Sardiniae insulae forma erat, atque in ea simulacra pugnarum picta.

idem annus tabula in aedes mater matuta cum indico hic pono sum tiberius sempronius gracchus consul imperium auspicium legio exerceo populus romanus sardinia subigo in is provincia hostis caedo aut capio supra octoginta mille res publicus felix gero atque socius libero vectigal restitus exercitus salvus atque incolumis plenus praeda domus reporto iterum triumpho in urbs roma redeo qui res ergo hic tabula donum iuppiter do sardinia insula forma sum atque in is simulacrum pugnaris pingo


sub Histrici finem belli apud Ligures concilia de bello haberi coepta. Ti. Claudius proconsul, qui praetor priore anno fuerat, cum praesidio legionis unius Pisis praeerat. cuius litteris senatus certior factus, eas ipsas litteras ad C. Claudium — nam alter consul iam in Sardiniam traiecerat — deferendas censet et adicit decretum, quoniam Histria provincia confecta esset, si ei videretur, exercitum traduceret in Ligures. simul ex litteris consulis, quas de rebus in Histria gestis scripserat, in biduum supplicatio decreta. et ab altero consule Ti. Sempronio in Sardinia prospere res gesta. exercitum in agrum Sardorum Iliensium induxit. Balarorum magna auxilia Iliensibus venerant; cum utraque gente signis conlatis conflixit. fusi fugatique hostes castrisque exuti, duodecim milia armatorum caesa. postero die arma lecta conici in acervum iussit consul, sacrumque id Vulcano cremavit. victorem exercitum in hiberna sociarum urbium reduxit. et C. Claudius litteris Ti. Claudi et senatus consulto accepto ex Histria legiones in Ligures transduxit. ad Scultennam flumen in campos progressi castra habebant hostes. ibi cum iis acie dimicatum. quindecim milia caesa, plus septingenti aut in proelio aut in castris — nam ea quoque expugnata sunt — capti et signa militaria unum et quinquaginta capta. Ligures, reliquiae caedis, in montes refugerunt passim, populantique campestris agros consuli nulla usquam apparuerunt arma. Claudius duarum gentium uno anno victor, duabus, quod raro alius, in consulatu, perdomitis pacatisque provinciis Romam revertit.

sub histrix finis bellum apud ligur concilio de bellum habeo coepio tiberius claudus proconsul qui praetor prior annus sum cum praesidium legio unus pisae praesum qui littera senatus certus facio is ipse littera ad que claudius nam alter consul iam in sardinia transjacio defero censeo et adicio decretum quoniam histria provincia conficio sum si is video exercitus traduco in ligur simul ex littera consul qui de res in histria gero scribo in biduus supplicatio decretum et ab alter consul tiberius sempronius in sardinia prosperus res gero exercitus in ager sardus ilienses induco balarorum magnus auxilium ilienses venio cum uter gens signum confero confligo fundo fugo hostis castra exuo duodecim mille armator caedo posterus dies arma lego conicio in acervus iubeo consul sacer is volcanus cremo victor exercitus in hibernus socius urbs reduco et que claudus littera tiberius claudius et senatus consultum accipio ex histria legio in ligur traduco ad scultenna flumen in campus progredior castrum habeo hostis ibi cum is acies dimico quindecim mille caedo multus septingenti aut in proelium aut in castrum nam is quoque expugno sum capio et signum militaris unus et quinquaginta capio ligur reliquiae caedes in mons refugio passim populantique campestre ager consul nullus usquam appareo arma claudus duaris gens unus annus victor duo qui rarus alius in consulatus perdomo pacatum provincia roma revorto


legati nonis Juniis ex Africa redierunt, qui convento prius Masinissa rege Carthaginem ierant; ceterum certius aliquanto, quae Carthagine acta essent, ab rege scierant quam ab ipsis Carthaginiensibus. conpertum tamen adfirmaverunt legatos ab rege Perseo venisse, iisque noctu senatum in aede Aesculapi datum esse. ab Carthagine legatos in Macedoniam missos et rex adfirmaverat et ipsi parum constanter negaverant. in Macedoniam quoque mittendos legatos senatus censuit. tres missi sunt, C. Laelius M. Valerius Messala Sex. Digitius .

legatus nonus juniis ex africanus redeo qui convenio prior masinissa rex carthago eo ceterum certus aliquantus qui carthago ago sum ab rex scio quam ab ipse carthaginiensis conpertum tamen adfirmo legatus ab rex perseus venio is nox senatus in aedes aesculapius do sum ab carthago legatus in macedonia mitto et rex adfirmo et ipse parum consto nego in macedonia quoque mitto legatus senatus censeo tres mitto sum que laelius m valerius messalla sex digitius


eodem tempore et in Sardinia magnum tumultum esse literis T. Aebuti praetoris cognitum est, quas filius eius ad senatum adtulerat. Ilienses adiunctis Balarorum auxiliis pacatam provinciam invaserant, nec eis invalido exercitu et magna parte pestilentia absumpto resisti poterat. eadem et Sardorum legati nuntiabant orantes, ut urbibus saltem — iam enim agros deploratos esse — opem senatus ferret. haec legatio totumque, quod ad Sardiniam pertinebat, ad novos magistratus reiectum est.

idem tempus et in sardinia magnus tumultus sum lito t aebutius praetor cognosco sum qui filius is ad senatus affero ilienses adjungo balarorum auxilium pacatam provincia invado neque is invalidus exercitus et magnus pars pestilentia absumo requiro possum idem et sardus legatus nuntio oro ut urbs saltem iam enim ager deploro sum ops senatus fero hic legatio totus qui ad sardinia pertineo ad novi magistratus rejectus sum


aeque miserabilis legatio Lyciorum, qui crudelitatem Rhodiorum, quibus ab L. Cornelio Scipione adtributi erant, querebantur: fuisse se sub dicione Antiochi; eam regiam servitutem conlatam cum praesenti statu praeclaram libertatem visam. non publice tantum se premi imperio, sed singulos iustum pati servitium. ipsos coniuges liberosque vexari; in corpus, in tergum saeviri, famam, quod indignum sit, maculari dehonestarique, et palam res odiosas fieri iuris etiam usurpandi causa, ne pro dubio habeant nihil inter se et argento parata mancipia interesse. motus his senatus litteras Lyciis ad Rhodios dedit, nec Lycios Rhodiis nec ullos alii cuiquam, qui nati liberi sint, in servitutem dari placere; Lycios ita sub Rhodiorum simul imperio et tutela esse, ut in dicione populi Romani civitates sociae sint.

aequus miserabilis legatio lycium qui crudelitas rhodius qui ab l cornelius scipio adtribuo sum queror sum sui sub dicio antiochus is regia servitus confero cum praesens status praeclarus libertas video non publicus tantus sui premo imperium sed singuli iustus patior servitium ipse coniunx liber vexaris in corpus in tergum saeviri fama qui indignus sum macularis dehonesto et palam res odiosus fio ius etiam usurpo causa ne pro dubius habeo nihil inter sui et argentum paro mancipium intersum moueo hic senatus littera lycia ad rhodii do neque lycii rhodius neque ullus alius quisquam qui nascor liber sum in servitus do placeo lycii ita sub rhodius simul imperium et tutela sum ut in dicio populus romanus civitas socia sum


Latinae feriae fuere ante diem tertium nonas Maias, in quibus quia in una hostia magistratus Lanuvinus precatus non erat populo Romano Quiritium, religioni fuit. id cum ad senatum relatum esset senatusque ad pontificum collegium reiecisset, pontificibus, quia non recte factae Latinae essent, instauratis Latinis placuit Lanuvinos, quorum opera instauratae essent, hostias praebere. accesserat ad religionem, quod Cn. Cornelius consul ex monte Albano rediens concidit et parte membrorum captus, ad Aquas Cumanas profectus ingravescente morbo Cumis decessit. sed inde mortuus Romam adlatus et funere magnifico elatus sepultusque est. pontifex idem fuerat. consul Q. Petilius cum primum per auspicia posset, collegae subrogando comitia habere iussus et Latinas edicere. comitia in ante diem tertium nonas Sextiles, Latinas in ante diem tertium idus Sextiles edixit. plenis religionum animis prodigia insuper nuntiata, Tusculi facem in caelo visam, Gabiis aedem Apollinis et privata aedificia conplura, Graviscis murum portamque de caelo tacta. ea patres procurari, uti pontifices censuissent, iusserunt.

latinus feriae sum ante dies tertius nona maia in qui quia in unus hostia magistratus lanuvinus preco non sum populus romanus quiris religio sum is cum ad senatus refero sum senatus ad pontifex collegium reicio pontifex quia non rectus facio latinus sum instauro latinum placeo lanuvinos qui opus instauro sum hostio praebeo accedo ad religio qui cn cornelius consul ex mons albanus redeo concido et pars membrum capio ad aqua cumana proficiscor ingravesco morbus cumae decedo sed inde mortuus roma affero et funus magnifico effero sepelio sum pontifex idem sum consul q petilus cum primus per auspicium possum collega subrogo comitium habeo iubeo et latinae edico comitium in ante dies tertius nona sextilis latinae in ante dies tertius idus sextilis edico plenus religio animus prodigium insuper nuntio tusculis fax in caelum video gabii aedes apollo et privo aedificium conplura graviscis murus porta de caelum tango is pater procuraris uti pontifex censeo jubeo


comitia deinde habita. consules creati C. Claudius Pulcher Ti. Sempronius Gracchus . et postero die praetores facti P. Aelius Tubero iterum C. Quinctius Flamininus C. Numisius L. Mummius Cn. Cornelius Scipio C. Valerius Laevinus . Tuberoni urbana iurisdictio, Quinctio peregrina evenit, Numisio Sicilia, Mummio Sardinia; sed ea propter belli magnitudinem provincia consularis facta. [Gracchus eam sortitur, Histriam Claudius.] Scipio et Laevinus Galliam in duas divisam provincias sortiti sunt. idibus Martiis, quo die Sempronius Claudiusque consulatum inierunt, mentio tantum de provinciis Sardinia Histriaque et utriusque hostibus fuit, qui in his provinciis bellum concivissent. postero die legati Sardorum, qui ad novos magistratus dilati erant, et L. Minucius Thermus , qui legatus Manli consulis in Histria fuerat, in senatum venit. ab his edoctus est senatus, quantum belli eae provinciae haberent.

comitium deinde habeo consul creo que claudus pulcher tiberius sempronius gracchus et posterus dies praetor facio p aelius tubero iterum que quintius flamininus que numisius l mummius cn cornelius scipio que valerius laevinus tubero urbanus jurisdictio quintius peregrinus evenio numisius sicilia mummius sardinia sed is propter bellum magnitudo provincia consularis facio gracchus is sortio histria claudus scipio et laevinus gallia in duo divido provincia sortio sum idus martius quo dies sempronius claudius consulatus ineo mentior tantus de provincia sardinia histria et uterque hostis sum qui in hic provincia bellum concivissent posterus dies legatus sardus qui ad novi magistratus differo sum et l minucius thermus qui legatus manlius consul in histria sum in senatus venio ab hic edoceo sum senatus quantus bellum is provincia habeo


Scipio inter peregrinos. M. Atilio praetori provincia Sardinia obvenerat; sed cum legione nova, quam consules conscripserant, quinque milibus peditum, trecentis equitibus, in Corsicam iussus est transire. dum is ibi bellum gereret, Cornelio prorogatum imperium, uti optineret Sardiniam. Cn. Servilio Caepioni in Hispaniam ulteriorem et P. Furio Philo in citeriorem tria milia peditum Romanorum, equites centum quinquaginta, et socium Latini nominis quinque milia peditum, trecenti equites, Sicilia Lucio Claudio sine supplemento decreta. duas praeterea legiones consules scribere iussi cum iusto numero peditum equitumque, et decem milia peditum sociis imperare et sescentos equites. dilectus consulibus eo difficilior erat, quod pestilentia, quae priore anno in boves ingruerat, eo veterat in hominum morbos. qui inciderant, haud facile septimum diem superabant, qui superaverant longinquo, maxime quartanae, inplicabantur morbo. servitia maxime moriebantur; eorum strages per omnis vias insepultorum erat; ne liberorum quidem funeribus Libitina sufficiebat. cadavera intacta a canibus ac volturibus tabes absumebat, satisque constabat nec illo nec priore anno in tanta strage boum hominumque volturium usquam visum. sacerdotes publici ea pestilentia mortui sunt Cn. Servilius Caepio pontifex, pater praetoris, et Ti. Sempronius Ti. filius Longus decemvir sacrorum et P. Aelius Paetus augur et Ti. Sempronius Gracchus et C. Atellus Mamilius curio maximus et M. Sempronius Tuditanus pontifex. pontifices suffecti sunt C. Sulpicius Galba in locum Caepionis, in locum Tuditani. augures suffecti sunt in Gracchi locum T. Veturius Gracchus Sempronianus , in P. Aeli Q. Aelius Paetus . decemvir sacrorum C. Sempronius Longus , curio maximus C. Scribonius Curio sufficitur. cum pestilentiae finis non fieret, senatus decrevit, ut decemviri libros Sibyllinos adirent. ex decreto eorum diem unum supplicatio fuit, et Q. Marcio Philippo verba praeeunte populus in foro votum concepit, si morbus pestilentiaque ex agro Romano emota esset, biduum ferias ac supplicationem se habiturum. in Veienti agro biceps natus puer, et Sinuessae unimanus, et Auximi puella cum dentibus, et arcus interdiu sereno caelo super aedem Saturni in foro Romano intentus, et tres simul soles effulserunt, et faces eadem nocte plures per caelum lapsae sunt, et in Lanuvino , Caeritesque anguem in oppido suo iubatum, aureis maculis sparsum, apparuisse adfirmabant, et in agro Campano bovem locutum esse satis constabat

scipio inter peregrinus m atilius praetor provincia sardinia obvenio sed cum legio novo quam consul conscribo quinque mille pedes trecenti eques in corsica iubeo sum transeo dum is ibi bellum gero cornelius prorogo imperium uti obtineo sardinia cn servilius caepio in hispania ulter et p furius philus in citer tres mille pedes romanus eques centum quinquaginta et socius latinum nomen quinque mille pedes trecenti eques sicilia lucius claudius sine supplementum decretum duo praeterea legio consul scribo iubeo cum justus numerus pedes equio et decem mille pedes socius impero et sescenti eques delectus consul is difficilis sum qui pestilentia qui prior annus in bos ingruerat is veterat in homo morbus qui incido haud facilis septimus dies supero qui supero longinquus magnus quartana inplicabantur morbus servitium magnus morior is strages per omnis via insepultor sum ne liberi quidem funus libitina sufficio cadaver intactus ab canis atque volturibus tabes absumo sero consto neque ille neque prior annus in tantus strages bos homo vulturius usquam video sacerdos publicus is pestilentia mortuus sum cn servilis caepio pontifex pater praetor et tiberius sempronius tiberius filius longus decemvir sacer et p aelius paetus augur et tiberius sempronius gracchus et que atellus mamilius curio magnus et m sempronius tuditanus pontifex pontifex sufficio sum que sulpicius galba in locus caepio in locus tuditanus auguro sufficio sum in gracchus locus t veturius gracchus sempronianus in p aelis q aelius paetus decemvir sacer que sempronius longus curio magnus que scribonius curius sufficio cum pestilentia finis non fio senatus decerno ut decemviri liber sibyllinus adeo ex decretum is dies unus supplicatio sum et q marcius philippus verbum praeeo populus in forum voveo concipio si morbus pestilens ex ager romanus emoveo sum biduus ferio atque supplicatio sui habeo in veiens ager biceps nascor puer et sinuessa unimanus et auximum puella cum dens et arcus interdiu serenus caelum super aedes saturnus in forum romanus intendo et tres simul soleo effulgeo et fax idem nox multus per caelum labor sum et in lanuvinus caerites anguis in oppidum suus jubatus aureus maculis spargo appareo adfirmo et in ager campanus bos loquor sum satis consto


haec una ex omni Graecia gens et Atheniensium civitas eo processerat irarum, ut finibus interdiceret Macedonibus. itaque, servitiis ex Achaia fugientibus receptaculum Macedonia erat, quia, cum finibus suis iis interdixissent, intrare regni terminos ipsi non audebant. id cum Perseus animadvertisset, conprensis omnibus litterae . ceterum ne similis fuga servorum postea fieret, cogitandum et illis esse. recitatis his litteris per Xenarchum praetorem, qui privatae gratiae aditum apud regem quaerebat, et plerisque moderate et benigne scriptas esse censentibus litteras, atque iis maxume, qui praeter spem recepturi essent amissa mancipia, Callicrates ex iis, qui in eo verti salutem gentis crederent, si cum Romanis inviolatum foedus servaretur, “parva” inquit “ aut mediocris res, Achaei, quibusdam videtur agi; ego maxumam gravissimamque omnium non agi tantum arbitror, sed quodam modo actam esse. nam qui regibus Macedonum Macedonibusque ipsis finibus interdixissemus, manereque id decretum , scilicet ne legatos, ne nuntios admitteremus regum, per quos aliquorum ex nobis animi sollicitarentur, ii contionantem quodam modo absentem audimus regem et, si dis placet, orationem eius probamus. et cum ferae bestiae cibum ad fraudem suam positum plerumque aspernentur et refugiant, nos caeci specie parvi beneficii inescamur et servulorum minimi pretii recipiendorum spe nostram ipsorum libertatem subrui et temptari patimur. quis enim non videt viam regiae societatis quaeri, qua Romanum foedus, quo nostra omnia continentur, violetur? nisi hoc dubium alicui est bellandum Romanis cum Perseo esse et, quod vivo Philippo expectatum, morte eius interpellatum est, id post mortem Philippi futurum. duos, ut scitis, habuit filios Philippus, Demetrium et Persea. genere materno, virtute, ingenio, favore Macedonum longe praestitit Demetrius. sed quia in Romanos odii regnum posuerat praemium, Demetrium nullo alio crimine quam Romanae amicitiae initae occidit, Persea, quem belli cum populo Romano prius paene quam regni heredem futurum sciebat, regem fecit. itaque quid hic post mortem patris egit aliud quam bellum paravit? Bastarnas primum ad terrorem omnium in Dardaniam inmisit; qui si sedem eam tenuissent, graviores eos accolas Graecia habuisset, quam Asia Gallos habebat. ea spe depulsus non tamen belli consilia omisit; immo, si vere volumus dicere, iam incohavit bellum. Dolopiam armis subegit nec provocantis de controversiis ad disceptationem populi Romani audivit; inde transgressus Oetam, ut repente in medio umbilico Graeciae conspiceretur, Delphos escendit. haec usurpatio itineris insoliti quo vobis spectare videtur? Thessaliam deinde peragravit; quod sine ullius eorum, quos oderat, noxa, hoc magis temptationem metuo. inde litteras ad nos cum muneris specie misit et cogitare iubet, quo modo in reliquum hoc munere non egeamus, hoc est, ut decretum, quo arcentur Peloponneso Macedones, tollamus, rursus legatos regios et hospitia cum principibus et mox Macedonum exercitus, ipsum quoque a Delphis — quantum enim interfluit fretum? — traicientem in Peloponnesum videamus, inmisceamur Macedonibus armantibus se adversus Romanos. ego nihil novi censeo decernendum servandaque omnia integra, donec ad certum redigatur, vanusne hic timor noster an verus fuerit. si pax inviolata inter Macedonas Romanosque manebit, nobis quoque amicitia et commercium sit; nunc de eo cogitare periculosum et inmaturum videtur.”

hic unus ex omnis graecia gens et atheniensis civitas is procedo ira ut finis interdico macedones itaque servitium ex achaia fugio receptaculis macedonius sum quia cum finis suus is interdico intro regnum terminus ipse non audeo is cum perseus animadverto conprensis omnis littera ceterum ne similis fuga servus postea fio cogito et ille sum recitas hic littera per xenarchum praetor qui privo gratia aditus apud rex quaero et plerusque modero et benignus scribo sum censeo littera atque is magnus qui praeter spes recipio sum amitto mancipium callicrates ex is qui in is verto salus gens credo si cum romanus inviolo foedus servo parvus inquam aut mediocris res achaeus quidam video ago ego magnus gravis omnis non ago tantus arbitror sed quidam modo ago sum nam qui rex macedones macedones ipse finis interdico maneo is decretum scilicet ne legatus ne nuntius admitto rex per qui aliqui ex nos animus sollicito is contionor quidam modo absum audio rex et si deus placeo oratio is probo et cum fera bestia cibus ad fraudo suus pono plerusque aspernor et refugio nos caecus species parvus beneficium inesco et servulus minimus pretium recipio spes noster ipse libertas surruo et temptaris patior quis enim non video via regia societas quaero qui romanus foedus quo noster omnis contineo violetur nisi hic dubius aliqui sum bellor romanus cum perseus sum et qui vivo philippus expectas mors is interpello sum is post mors philippus sum duo ut scio habeo filius philippus demetrius et perseus genus maternus virtus ingenium favor macedones longus praesto demetrius sed quia in romanus odium regnum pono praemium demetrius nullus alius crimen quam romanus amicitia ineo occido perseus qui bellum cum populus romanus prior paene quam regnum heres sum scio rex facio itaque quis hic post mors pater ago alius quam bellum paro bastarnae primus ad terror omnis in dardania inmitto qui si sedes is teneo gravis is accolo graecia habeo quam asia galli habeo is spes depello non tamen bellum consilium omitto immo si verus volo dico iam incohavit bellum dolopia arma subigo neque provoco de controversia ad disceptatio populus romanus audio inde transgredior oeta ut repens in medium umbilicus graecia conspicio delphi escendo hic usurpatio iter insolitus quo tu specto video thessalia deinde peragro qui sine ullus is qui odi noxa hic magis temptatio metuo inde littera ad nos cum munus species mitto et cogito iubeo quo modo in reliquus hic munus non egeo hic sum ut decretum quo arceo peloponnesus macedones tollo rursus legatus regius et hospitium cum princeps et mox macedones exercitus ipse quoque ab delphi quantus enim interfluo fretus traicio in peloponnesus video inmisceo macedones armo sui adverro romanus ego nihil nosco censeo decerno servandaque omnis integer donec ad certus redigo vanusne hic timor noster an verus sum si pax inviolo inter macedonas romanus maneo nos quoque amicitia et commercium sum nunc de is cogito periculosus et immaturus video


Cum is triumphus de Liguribus agebatur, Ligures, postquam senserunt non consularem tantum exercitum Romam abductum, sed legionem ab Ti. Claudio Pisis dimissam, soluti metu, clam exercitu indicto, per transversos limites superatis montibus in campos degressi, agrum Mutinensem populati, repentino impetu coloniam ipsam ceperunt. id ubi Romam adlatum est, senatus C. Claudium consulem comitia primo quoque tempore habere iussit creatisque in annum magistratibus in provinciam redire et coloniam ex hostibus eripere. ita, uti censuit senatus, comitia habita. consules creati Cn. Cornelius Scipio Hispallus Q. Petilius Spurinus . praetores inde facti M. Popilius Laenas P. Licinius Crassus M. Cornelius Scipio L. Papirius Maso M. Aburius L. Aquilius Gallus . C. Claudio consuli prorogatum in annum imperium et Gallia provincia; et ne Histri idem, quod et Ligures, facerent, socios nominis Latini in Histriam mitteret, quos triumphi causa de provincia deduxisset.

cos is triumphus de ligur ago ligur postquam sentio non consularis tantus exercitus roma abduco sed legio ab tiberius claudius pisae dimitto soluo metus clam exercitus indico per transverto limito supero mons in campus degredior ager mutinensis populo repentinus impetus colonia ipse capio is ubi roma affero sum senatus que claudius consul comitium primus quoque tempus habeo iubeo creo in annus magistratus in provincia redeo et colonia ex hostis eripio ita uti censeo senatus comitium habeo consul creo cn cornelius scipio hispallus q petilus spurinus praetor inde facio m popilius laena p licinius crassus m cornelius scipio l papirius maso m aburius l aquilius gallus que claudius consul prorogo in annus imperium et gallia provincia et ne histrus idem qui et ligur facio socius nomen latinum in histria mitto qui triumphus causa de provincia deduco


et Ti. Sempronius eodem tempore in Sardinia multis secundis proeliis Sardos perdomuit. quindecim milia hostium sunt caesa, omnes Sardorum populi, qui defecerant, in dicionem redacti. stipendiariis veteribus duplex vectigal imperatum exactumque; ceteri frumentum contulerunt. pacata provincia opsidibusque ex tota insula ducentis triginta acceptis legati Romam, qui ea nuntiarent, missi, quique ab senatu peterent, ut ob eas res ductu auspicioque Ti. Semproni prospere gestas diis inmortalibus honos haberetur, ipsique decedenti de provincia exercitum secum deportare liceret. senatus in aede Apollinis legatorum verbis auditis supplicationem in biduum decrevit, et quadraginta maioribus hostiis consules sacrificare iussit, Ti. Sempronium proconsulem exercitumque eo anno in provincia manere.

et tiberius sempronius idem tempus in sardinia multus secundus proelium sardi perdomo quindecim mille hostis sum caedo omnis sardus populus qui deficio in dicio redigo stipendiarius vetus duplex vectigal impero exigo ceterus frumentum confero paco provincia opsidibusque ex totus insula ducenti triginta accipio legatus roma qui is nuntio mitto quisque ab senatus peto ut ob is res ductus auspicium tiberius sempronius prosperus gero diuus immortalis honor habeo ipse decedo de provincia exercitus sui deportaris licet senatus in aedes apollo legatus verbum audio supplicatio in biduus decerno et quadraginta magnus hostia consul sacrificaris iubeo tiberius sempronius proconsulis exerceo is annus in provincia maneo


C. Claudius consul ad urbem venit; cui, cum in senatu de rebus in Histria Liguribusque prospere gestis disseruisset, postulanti triumphus est decretus, triumphavit in magistratu de duabus simul gentibus. tulit in eo triumpho denarium trecenta septem milia et victoriatum octoginta quinque milia septingentos duos. militibus in singulos quini deni denarii dati, duplex centurioni, triplex equiti. sociis dimidio minus quam civibus datum. itaque taciti, ut iratos esse sentires, secuti sunt currum.

que claudus consul ad urbs venio qui cum in senatus de res in histria ligur prosperus gero disservio postulo triumphus sum decerno triumpho in magistratus de duo simul gens fero in is triumphus denarius trecenti septem mille et victoriatus octoginta quinque mille septingenti duo miles in singuli quini deni denarius do duplex centurio triplex equio socius dimidio paruus quam civis do itaque taceo ut irascor sum sentio sequor sum currus


more sella eburnea posita ius dicebat disceptabatque controversias minimarum rerum. adeoque nulli fortunae adhaerebat animus per omnia genera vitae errans, uti nec sibi nec aliis, quinam homo esset, satis constaret. non adloqui amicos, vix notis familiariter arridere, munificentia inaequali sese aliosque ludificari; quibusdam honoratis magnoque aestimantibus se puerilia, ut escae aut lusus, munera dare, alios nihil expectantes ditare. itaque nescire, quid sibi vellet, quibusdam videri; quidam ludere eum simpliciter, quidam haud dubie insanire aiebant. in duabus tamen magnis honestisque rebus vere regius erat animus, in urbium donis et deorum cultu. Megalopolitanis in Arcadia murum se circumdaturum urbi est pollicitus maioremque partem pecuniae dedit; Tegeae theatrum magnificum e marmore facere instituit; Cyzici in Prytaneo — id est penetrale urbis, ubi publice, quibus is honos datus est, vescuntur — vasa aurea mensae unius posuit. Rhodiis ut nihil unum insigne, ita omnis generis, ut quaeque usus eorum postulaverunt, dona dedit. magnificentiae vero in deos vel Iovis Olympii templum Athenis, unum in terris incohatum pro magnitudine dei, potest testis esse; sed et Delon aris insignibus statuarumque copia exornavit, et Antiochiae Iovis Capitolini magnificum templum, non laqueatum auro tantum, sed parietibus totis lammina inauratum, et alia multa in aliis locis pollicitus, quia perbreve tempus regni eius fuit, non perfecit. spectaculorum quoque omnis generis magnificentia superiores reges vicit, reliquorum sui moris et copia Graecorum artificum; gladiatorum munus Romanae consuetudinis primo maiore cum terrore hominum, insuetorum ad tale spectaculum, quam voluptate dedit; deinde saepius dando, et modo volneribus tenus, modo sine missione etiam, et familiare oculis gratumque id spectaculum fecit, et armorum studium plerisque iuvenum accendit. itaque, qui primo ab Roma magnis pretiis paratos gladiatores arcessere solitus erat, iam suo

mos sella eburnea pono ius dico discepto controversia minimaris res adeo nullus fortuna adhaereo animus per omnis genus vita erro uti neque sui neque alius quisnam homo sum satis consto non alloquor amicus vix nosco familiaris arrideo munificentia inaequal sui alius ludificaris quidam honoro magnus aestimo sui puerilis ut esca aut lusus munus do alius nihil exspecto ditaris itaque nescio quis sui volo quidam video quidam ludo is simplex quidam haud dubius insanio aio in duo tamen magnus honestus res verus regius sum animus in urbs donum et deus cultus megalopolitani in arcadius murus sui circumdo urbs sum polliceor magnus pars pecunia do tegea theatrum magnificus e marmor facio instituo cyzicus in prytaneum is sum penetral urbs ubi publicus qui is honor do sum vesco vasum aureus metior unus pono rhodius ut nihil unus insignis ita omnis genus ut quisque utor is postulo donum do magnificentia verus in deus vel iuppiter olympius templum athenae unus in terra incoho pro magnitudo deus possum testis sum sed et delus ara insignis statua copia exorno et antiochea iuppiter capitolinus magnificus templum non laqueatus aurum tantus sed paries totus lammina inauro et alius multus in alius locus polliceor quia perbrevis tempus regnum is sum non perficio spectaculum quoque omnis genus magnificentia superus rex vinco reliquus suus mos et copia graecum artifex gladiator munus romanus consuetudo primus magnus cum terror homo insuetor ad talis spectaculum quam voluptas do deinde saepis do et modo vulnus tenus modo sine missio etiam et familiaris oculus gratus is spectaculum facio et armus studium plerusque juvenis accendo itaque qui primus ab roma magnus pretium paro gladiator arcesso soleo sum iam suus


censores eo anno creati Q. Fulvius Flaccus et A. Postumius Albinus legerunt senatum; princeps lectus M. Aemilius Lepidus pontufex maximus. de senatu novem eiecerunt. insignes notae fuerunt M. Corneli Maluginensis , qui biennio ante praetor in Hispania fuerat, et L. Corneli Scipionis praetoris, cuius tum inter civis et peregrinos iurisdictio erat, et L. Fulvi , qui frater germanus et, ut Valerius Antias tradit, consors etiam censoris erat. consules votis in Capitolio nuncupatis in provincias profecti sunt. ex iis M. Aemilio senatus negotium dedit, ut Patavinorum in Venetia seditionem conprimeret, quos certamine factionum ad intestinum bellum exarsisse et ipsorum legati adtulerant. legati, qui in Aetoliam ad similis motus conprimendos ierant, renuntiarunt coerceri rabiem gentis non posse. Patavinis saluti fuit adventus consulis; neque aliud quod ageret in provincia cum habuisset, Romam rediit. censores vias sternendas silice in urbe, glarea extra urbem substruendas marginandasque primi omnium locaverunt, pontesque multis locis faciendos; et scaenam aedilibus praetoribusque praebendam, et carceres in circo, et ova ad notas curriculis numerandis dam , et metas trans et caveas ferrea intromitterentur feriis in monte Albano consulibus, et clivom Capitolinum silice sternendum curaverunt, et porticum ab aede Saturni in Capitolium et ad senaculum ac super id curiam. et extra portam Trigeminam emporium lapide straverunt stipitibusque saepserunt, et porticum Aemiliam reficiendam curarunt, gradibusque ascensum ab Tiberi in emporium fecerunt. et extra eandem portam in Aventinum porticum silice straverunt et † eo publico ab aede Veneris fecerunt. idem Calatiae et Auximi muros faciendos locaverunt; venditisque ibi publicis locis pecuniam, quae redacta erat, tabernis utrique foro circumdandis consumpserunt. et alter ex iis Fulvius Flaccus — nam Postumius nihil nisi senatus Romani populive iussu se locaturum ipsorum pecunia — Iovis aedem Pisauri, et Fundis, et Potentiae etiam aquam adducendam, et Pisauri viam silice sternendam, et Sinuessae magalia addenda aviariae in his et cloacas et murum circumducen dum et forum porticibus tabernisque claudendum et Ianos tris faciendos. haec ab uno censore opera locata cum magna gratia colonorum. moribus quoque regendis diligens et severa censura fuit. multis equi adempti.

censor is annus creo q fulvus flaccus et ab postumus albinus lego senatus princeps lego m aemilius lepidus pontufex magnus de senatus novo eicio insignis nosco sum m cornelis maluginensis qui biennium ante praetor in hispania sum et l cornelis scipio praetor qui tum inter civis et peregrinus jurisdictio sum et l fulvius qui frater germanus et ut valerius antius trado consors etiam censor sum consul voveo in capitolium nuncupo in provincia proficiscor sum ex is m aemilius senatus negotium do ut patavinus in venetia seditio conprimeret qui certamen factio ad intestinus bellum exardeo et ipse legatus affero legatus qui in aetolia ad similis moueo conprimendos eo renuntio coerceo rabies gens non possum patavinus salus sum advenio consul neque alius qui ago in provincia cum habeo roma redeo censor via sterno silex in urbs glarea extra urbs substruo margino primus omnis loco pons multus locus facio et scaena aedilis praetor praebeo et carcer in circus et ovo ad nosco curriculis numerandis dam et meto trans et cavea ferreus intromitto feriae in mons albanus consul et clivus capitolinus silex sterno curo et porticus ab aedes saturnus in capitolium et ad senaculis atque super is curia et extra porta trigeminus emporium lapis sterno stipes saepio et porticus aemilius reficio curo gradus ascensus ab tiberis in emporium facio et extra idem porta in aventinus porticus silex sterno et is publicus ab aedes venus facio idem calatia et auximum murus facio loco venditisque ibi publicus locus pecunia qui redigo sum taberna uterque forum circumdo consumo et alter ex is fulvus flaccus nam postumus nihil nisi senatus romanus populive iussus sui loco ipse pecunia iuppiter aedes pisaurum et fundi et potentia etiam aqua adduco et pisaurum via silex sterno et sinuessa magalia addo aviariae in hic et cloaca et murus circumduco dum et forum porticus taberna claudo et janus tres facio hic ab unus censor opus loco cum magnus gratia colonus mos quoque rego diligo et severus censeo sum multus equus adimo


provinciae deinde, quae in bello erant, Sardinia atque Histria consulibus decretae. in Sardiniam duae legiones scribi iussae, quina milia in singulas et duceni pedites, treceni equites, et duodecim milia peditum sociorum ac Latini nominis et sescenti equites et decem quinqueremes naves, si deducere ex navalibus vellet. tantumdem peditum equitumque in Histriam, quantum in Sardiniam, decretum. et legionem unam cum equitibus trecentis et quinque milia peditum sociorum et ducentos quinquaginta mittere equites in Hispaniam consules ad M. Titinium iussi. priusquam consules provincias sortirentur, prodigia nuntiata sunt: lapidem in agro Crustumino in lucum Martis de caelo cecidisse, puerum trunci corporis in agro Romano natum et quadrupedem anguem visum, et Capuae multa in foro aedificia de caelo tacta, et Puteolis duas naves fulminis ictu concrematas esse. inter haec, quae nuntiabantur, lupus etiam Romae interdiu agitatus, cum Collina porta intrasset, per Esquilinam magno consectantium tumultu evasit. eorum prodigiorum causa consules maiores hostias inmolarunt et diem unum circa omnia pulvinaria supplicatio fuit. sacrificiis rite perfectis provincias sortiti sunt; Claudio Histria, Sempronio Sardinia obvenit.

provincia deinde qui in bellum sum sardinia atque histria consul decerno in sardinia duo legio scribo jubeo quini mille in singulus et duceni pedito treceni eques et duodecim mille pedes socius atque latinum nomen et sescenti eques et decem quinqueremis navo si deduco ex naval volo tantus pedes equio in histria quantus in sardinia decretum et legio unus cum eques trecenti et quinque mille pedes socius et ducenti quinquaginta mitto eques in hispania consul ad m titinius iubeo priusquam consul provincia sortio prodigium nuntio sum lapis in ager crustuminus in lucus mars de caelum cado puer truncus corpus in ager romanus natus et quadrupedem anguis video et capua multus in forum aedificium de caelum tango et puteoli duo navo fulmen ictus concremo sum inter hic qui nuntio lupus etiam roma interdiu agito cum collina porto intro per esquilina magnus consector tumultus evado is prodigus causa consul magnus hostio inmolarunt et dies unus circa omnis pulvinaris supplicatio sum sacrificium rite perficio provincia sortio sum claudius histria sempronius sardinia obvenio


triumphi deinde ex Hispania duo continui acti. prior Sempronius Gracchus de Celtiberis sociisque eorum, postero die L. Postumius de Lusitanis aliisque eiusdem regionis Hispanis triumphavit. quadraginta milia pondo argenti Ti. Gracchus transtulit, viginti milia Albinus. militibus denarios quinos vicenos, duplex centurioni, triplex equiti ambo diviserunt, sociis tantumdem quantum Romanis.

triumphus deinde ex hispania duo contineo ago prior sempronius gracchus de celtiberi socius is posterus dies l postumus de lusitanus alius idem regio hispanus triumpho quadraginta mille pondo argentum tiberius gracchus transfero viginti mille albinus miles denarius quini viceni duplex centurio triplex equio ambo divido socius tantus quantus romanus


forte ita evenit, ut Cn. et L. Gavillii Novelli , Aquileienses, cum commeatu venientes, ignari prope in capta castra ab Histris inciderent. ii cum Aquileiam relictis inpedimentis refugissent, omnia terrore ac tumultu non Aquileiae modo, sed Romae quoque post paucos dies impleverunt; quo non capta tantum castra ab hostibus nec fuga, quae vera erant, sed perditas res deletumque exercitum omnem adlatum est. itaque quod in tumultu fieri solet, dilectus extra ordinem non in urbe tantum, sed tota Italia indicti. duae legiones civium Romanorum conscriptae et decem milia peditum cum equitibus quingentis sociis nominis Latini imperata. M. Iunius consul transire in Galliam et ab civitatibus provinciae eius quantum quaeque posset militum exigere iussus. simul decretum, ut Ti. Claudius praetor militibus legionis quartae et socium Latini nominis quinque milibus, equitibus ducentis quinquaginta Pisas ut convenirent ediceret, eamque provinciam, dum consul inde abesset, tutaretur; M. Titinius praetor legionem primam, parem numerum sociorum peditum equitumque, Ariminum convenire iuberet. Nero paludatus Pisas in provinciam est profectus; Titinius C. Cassio tribuno militum Ariminum, qui praeesset legioni, misso dilectum Romae habuit. M. Iunius consul ex Liguribus in provinciam Galliam transgressus, auxiliis protinus per civitates Galliae militibusque coloniis imperatis, Aquileiam pervenit. ibi certior factus exercitum incolumem esse, scriptis litteris Romam, ne tumultuarentur, ipse remissis auxiliis, quae Gallis imperaverat, ad collegam est profectus. Romae magna ex necopinato laetitia fuit; dilectus omissus est, exauctorati, qui sacramento dixerant, et exercitus, qui Arimini pestilentia adfectus erat, domum dimissus. Histri magnis copiis cum castra haud procul consulis castris haberent, postquam alterum consulem cum exercitu novo advenisse audierunt, passim in civitates dilapsi sunt, consules Aquileiam in hiberna legiones reduxerunt.

fors ita evenio ut cn et l gavillii novellus aquileiensis cum commeatus venio ignaris prope in capio castrum ab histrus incido is cum aquileia relinquo impedimentum refugio omnis terror atque tumultus non aquileia modo sed roma quoque post paucus dies impleo quo non capio tantus castrum ab hostis neque fuga qui verus sum sed perdo res deleo exercitus omnis affero sum itaque qui in tumultus fio soleo delectus extra ordo non in urbs tantus sed totus italia indico duo legio civis romanus conscribo et decem mille pedes cum eques quingenti socius nomen latinum impero m junius consul transeo in gallia et ab civitas provincia is quantus quisque possum miles exigo iubeo simul decretum ut tiberius claudus praetor miles legio quarta et socius latinum nomen quinque mille eques ducenti quinquaginta pisae ut convenio edico eo provincia dum consul inde absum tuto m titinius praetor legio primus par numerus socius pedes equio ariminum convenio iubeo nero paludatus pisae in provincia sum proficiscor titinius que casseius tribunus miles ariminum qui praesum legio mitto dilectus roma habeo m junius consul ex ligur in provincia gallia transgredior auxilium protinus per civitas gallia miles colonia impero aquileia pervenio ibi certus facio exercitus incolumis sum scribo littera roma ne tumultuor ipse remitto auxilium qui gallus impero ad collega sum proficiscor roma magnus ex necopinatus laetitia sum delectus omitto sum exauctoro qui sacramentum dico et exercitus qui ariminum pestilentia affectus sum domus dimitto histrus magnus copia cum castrum haud procul consul castrum habeo postquam alter consul cum exercitus novo advenio audio passim in civitas dilabor sum consul aquileia in hibernus legio reduco


legem dein de sociis C. Claudius tulit ex senatus consulto et edixit, qui socii ac nominis Latini ipsi maioresve eorum M. Claudio T. Quinctio censoribus postve ea apud socios nominis Latini censi essent, ut omnes in suam quisque civitatem ante kal. Novembres redirent. quaestio, qui ita non redissent, L. Mummio praetori decreta est. ad legem et edictum consulis senatus consultum adiectum est, ut dictator, consul, interrex, censor, praetor, qui nunc esset quive postea futurus esset, apud eorum quem qui manu mitteretur, in libertatem vindicaretur, ut ius iurandum daret, qui eum manu mitteret, civitatis mutandae causa manu non mittere; in quo id non iuraret, eum manu mittendum non censuerunt. haec in posterum cauta, iussique edicto C. Claudi cons. Claudio decreta est.

lex deinde de socius que claudus fero ex senatus consultum et edico qui socius atque nomen latinum ipse maioresve is m claudius t quintius censor post is apud socius nomen latinum censeo sum ut omnis in suus quisque civitas ante kal november redeo quaestio qui ita non redeo l mummius praetor decretum sum ad lex et edictum consul senatus consulo adiectus sum ut dictator consul interrex censor praetor qui nunc sum qui postea sum sum apud is qui qui manus mitto in libertas vindico ut ius iuro do qui is manus mitto civitas muto causa manus non mitto in quo is non juro is manus mitto non censeo hic in posterus caveo jubeo edictum que claudius cons claudius decretum sum


per eosdem forte dies M. Iunius consul ex Histria comitiorum causa Romam venit. eum cum in senatu fatigassent interrogationibus tribuni plebis Papirius et Licinius de iis, quae in Histria essent acta, in contionem quoque produxerunt. ad quae cum consul se dies non plus undecim in ea provincia fuisse responderet, quae se absente acta essent, se quoque, ut illos, fama comperta habere, exsequebantur deinde quaerentes, quid ita non potius A. Manlius Romam venisset, ut rationem redderet populo Romano, cur ex Gallia provincia, quam sortitus esset, in Histriam transisset? quando id bellum senatus decrevisset, quando [id bellum] populus Romanus iussisset? at hercule privato quidem consilio bellum susceptum esse, sed gestum prudenter fortiterque. immo utrum susceptum sit nequius an inconsultius gestum, dici non posse. stationes duas necopinantes ab Histris oppressas, castra Romana capta, quod peditum, quod equitum in castris fuerit caesum; ceteros inermes fusosque, ante omnes consulem ipsum, ad mare ac naves fugisse. privatum rationem redditurum earum rerum esse, quoniam consul noluisset.

per idem fors dies m junius consul ex histria comitium causa roma venio is cum in senatus fatigo interrogatio tribunus plebs papirius et licinius de is qui in histria sum ago in contio quoque produco ad qui cum consul sui dies non multus undecim in is provincia sum respondeo qui sui absum ago sum sui quoque ut ille fama comperio habeo exsequor deinde quaero quis ita non potis ab manlius roma venio ut ratio reddo populus romanus cur ex gallia provincia quam sortior sum in histria transeo quando is bellum senatus decerno quando is bellum populus romanus iubeo at herculis privo quidem consilium bellum suscipio sum sed gero prudens fortis immo utrum suscipio sum nequius an inconsultus gero dico non possum statio duo necopinantes ab histrus opprimo castrum romanus capio qui pedes qui eques in castrum sum caedo ceterus inermis fundo ante omnis consul ipse ad mare atque navo fugio privo ratio reddo is res sum quoniam consul nolo


Celtiberi in Hispania, qui bello domiti se Ti. Graccho dediderant, pacati manserant M. Titinio praetore obtinente provinciam. rebellarunt sub adventum Ap. Claudi , orsique bellum sunt ab repentina oppugnatione castrorum Romanorum. prima lux ferme erat, cum vigiles in vallo quique in portarum stationibus erant, cum vidissent procul venientem hostem, ad arma conclamaverunt. Ap. Claudius signo proposito pugnae, paucis adhortatus milites, tribus simul portis eduxit. obsistentibus ad exitum Celtiberis primo par utrimque proelium fuit, quia propter angustias non omnes in faucibus pugnare poterant Romani; urguentes deinde alii alios secuti ubi evaserunt extra vallum, ut pandere aciem et exaequari cornibus hostium, quibus circumibantur, possent, ita repente inruperunt, ut sustinere impetum eorum Celtiberi nequirent. ante horam secundam pulsi sunt; ad quindecim milia caesa aut capta, signa adempta duo et triginta. castra etiam eo die expugnata debellatumque; nam qui superfuere proelio, in oppida sua dilapsi sunt. quieti deinde paruerunt imperio.

celtiberi in hispania qui bellum domo sui tiberius gracchus dedo pacatum maneo m titinius praetor obtineo provincia rebello sub advenio ap claudius ordior bellum sum ab repentinus oppugnatio castrum romanus primus lux ferme sum cum vigilis in vallo quisque in portaris statio sum cum video procul venio hostis ad arma conclamo ap claudus signum propono pugna paucus adhortor miles tres simul porta educo obsisto ad exitus celtiberi primus par utrimque proelium sum quia propter angustiae non omnis in fauces pugno possum romanus urgeo deinde alius alius sequor ubi evado extra valles ut pando acies et exaequaris cornu hostis qui circumeo possum ita repens irrumpo ut sustineo impetus is celtiberi nequeo ante hora secundus pello sum ad quindecim mille caedo aut capio signum adimo duo et triginta castrum etiam is dies expugno debello nam qui supersum proelium in oppidum suus dilabor sum quiesco deinde pareo imperium


dum consules primum religiones, deinde alterum alterius mors et comitia et Latinarum instauratio inpediunt, interim C. Claudius exercitum ad Mutinam, quam Ligures priore anno ceperant, admovit. intra triduum quam oppugnare coeperat, receptam ex hostibus colonis restituit. octo milia ibi Ligurum intra muros caesa; litteraeque Romam extemplo scriptae, quibus non modo rem exponeret, sed etiam gloriaretur sua virtute ac felicitate neminem iam cis Alpis esse hostem populo Romano, agrique aliquantum captum, qui multis milibus hominum dividi viritim posset.

dum consul primus religio deinde alter alter mors et comitium et latinaris instauratio inpediunt interim que claudus exercitus ad mutina quam ligur prior annus capio admoveo intra triduum quam oppugnaris coepio recipio ex hostis colonia restituo octo mille ibi ligur intra murus caedo littera roma extemplo scribo qui non modo res expono sed etiam glorior suus virtus atque felicitas nemo iam cis alpis sum hostis populus romanus ager aliquantus capio qui multus mille homo divido viritim possum


et tumultus quidem Gallicus et Ligustinus, qui principio eius anni exortus fuerat, haut magno conatu brevi oppressus erat; belli Macedonici subibat iam cura, miscente Perseo inter Dardanos Bastarnasque certamina. et legati, qui missi ad res visendas in Macedoniam erant, iam reverterant Romam renuntiaverantque bellum in Dardania esse. simul venerant et ab rege Perseo oratores, qui purgarent nec accitos ab eo Bastarnas nec auctore eo quicquam facere. senatus nec liberavit eius culpae regem neque arguit; moneri eum tantum modo iussit, ut etiam atque etiam curaret, ut sanctum haberet foedus, quod ei cum Romanis esse videri posset. Dardani cum Bastarnas non modo non excedere finibus suis, quod speraverant, sed graviores fieri in dies cernerent, subnixos Thracum adcolarum et Scordiscorum auxiliis, audendum aliquid vel temere rati, omnes undique armati ad oppidum, quod proximum castris Bastarnarum erat, conveniunt. hiemps erat, et id anni tempus elegerant, ut Thraces Scordiscique in fines suos abirent. quod ubi ita factum et solos iam esse Bastarnas audierunt, bifariam dividunt copias, pars ut recto itinere ad lacessendum ex aperto iret, pars devio saltu circumducta ab tergo adgrederetur. ceterum priusquam circumire castra hostium possent, pugnatum est; victique Dardani compelluntur in urbem, quae fere duodecim milia ab castris Bastarnarum aberat. victores confestim secuti circumsidunt urbem, haud dubie postero die aut metu dedituris se hostibus aut vi expugnaturi. interim Dardanorum altera manus, quae circumducta erat, ignara cladis suorum, castra Bastarnarum sine praesidio relicta.

et tumultus quidem gallicus et ligustinus qui principium is annus exorior sum haud magnus conatus brevis opprimo sum bellum macedonicus subeo iam cura misceo perseus inter dardani bastarnae certamen et legatus qui mitto ad res visendas in macedonia sum iam reverterant roma renuntiaverantque bellum in dardanius sum simul venio et ab rex perseus orator qui purgo neque accio ab is bastarnae neque auctor is quisquam facio senatus neque libero is culpa rex neque arguo moneo is tantus modo iubeo ut etiam atque etiam curo ut sancio habeo foedus qui is cum romanus sum video possum dardanus cum bastarnae non modo non excedo finis suus qui spero sed gravis fio in dies cerno subnixus thracus adcolaris et scordisci auxilium audeo aliquis vel temere reor omnis undique armatus ad oppidum qui propior castrum bastarnaris sum convenio hiems sum et is annus tempus eligo ut thraces scordisci in finis suus abeo qui ubi ita facio et solus iam sum bastarnae audio bifarius divido copia pars ut recingo iter ad lacesso ex aperio eo pars devius saltus circumduco ab tergum aggredior ceterum priusquam circumeo castrum hostis possum pugno sum vinco dardanus compello in urbs qui fere duodecim mille ab castrum bastarnaris absum victor confestim sequor circumsido urbs haud dubius posterus dies aut metus dedo sui hostis aut vis expugno interim dardanus alter manus qui circumduco sum ignarus clades suus castrum bastarnaris sine praesidium relinquo


moverunt senatum et legationes socium nominis Latini, quae et censores et priores consules fatigaverant, tandem in senatum introductae. summa querellarum erat, cives suos Romae censos plerosque Romam commigrasse; quod si permittatur, perpaucis lustris futurum, ut deserta oppida, deserti agri nullum militem dare possent. Fregellas quoque milia quattuor familiarum transisse ab se Samnites Paelignique querebantur, neque eo minus aut hos aut illos in dilectu militum dare. genera autem fraudis duo mutandae viritim civitatis inducta erant. lex sociis [ac] nominis Latini, qui stirpem ex sese domi relinquerent, dabat, ut cives Romani fierent. ea lege male utendo alii sociis, alii populo Romano iniuriam faciebant. nam et ne stirpem domi relinquerent, liberos suos quibusquibus Romanis in eam condicionem, ut manumitterentur, mancipio dabant, libertinique cives essent; et quibus stirpes deesset, quam relinquerent, ut cives Romani fiebant. postea his quoque imaginibus iuris spretis, promiscue sine lege, sine stirpe in civitatem Romanam per migrationem et censum transibant. haec ne postea fierent, petebant legati, et ut redire in civitates iuberent socios; deinde, ut lege caverent, ne quis quem civitatis mutandae causa suum faceret neve alienaret, et si quis ita civis Romanus factus esset, civis ne esset. haec impetrata ab senatu.

moveo senatus et legatio socius nomen latinum qui et censor et prior consul fatigaverant tandem in senatus introduco summus querellaris sum civis suus roma censeo plerus roma commigro qui si permitto perpaucus lustrum sum ut desero oppidum desero ager nullus miles do possum fregellae quoque mille quattuor familia transeo ab sui samnites peligni queror neque is paruus aut hic aut ille in delectus miles do genus autem fraus duo muto viritim civitas induco sum lex socius atque nomen latinum qui stirps ex sui domus relinquo do ut civis romanus fio is lex malus uto alius socius alius populus romanus iniuria facio nam et ne stirps domus relinquo liber suus quibusquibus romanus in is condicio ut manumitto mancipium do libertinus civis sum et qui stirps desum quam relinquo ut civis romanus fio postea hic quoque imago ius sperno promiscuus sine lex sine stirps in civitas romanus per migratio et census transeo hic ne postea fio peto legatus et ut redeo in civitas iubeo socius deinde ut lex caveo ne quis qui civitas muto causa suus facio neve alieno et si quis ita civis romanus facio sum civis ne sum hic impetro ab senatus


deduxit. cis Apenninum Garuli et Lapicini et Hergates, trans Apenninum Briniates fuerant. intra Audenam amnem P. Mucius cum is, qui Lunam Pisasque depopulati erant, bellum gessit, omnibusque in dicionem redactis arma ademit. ob eas res in Gallia Liguribusque gestas duorum consulum ductu auspicioque senatus in triduum supplicationes decrevit et quadraginta hostiis sacrificari iussit.

deduco cis apenninus garulis et lapicini et hergates trans apenninus briniates sum intra audenam amnis p mucius cum is qui luna pisae depopulor sum bellum gero omne in dicio redigo arma adimo ob is res in gallia ligur gero duo consul ductus auspicium senatus in triduum supplicatio decerno et quadraginta hostia sacrificaris iubeo


per eos dies Ti. Sempronius Gracchus et L. Postumius Albinus ex Hispania Romam cum revertissent, senatus iis a M. Titinio praetore datus in aede Bellonae ad disserendas res, quas gessissent, postulandosque honores meritos ut diis inmortalibus haberetur honos.

per is dies tiberius sempronius gracchus et l postumus albinus ex hispania roma cum revorto senatus is ab m titinius praetor do in aedes bellona ad dissero res qui gero postulo honor mereo ut diuus immortalis habeo honor