legati Carthaginienses eo tempore Romae erant et Gulussa filius Masinissae. inter eos magnae contentiones in senatu fuere. Carthaginienses querebantur praeter agrum, de quo ante legati ab Roma, qui in re praesenti cognoscerent, missi essent, amplius septuaginta oppida castellaque agri Carthaginiensis biennio proxumo Masinissam vi atque armis possedisse: id illi, cui nihil pensi sit, facile esse. Carthaginienses foedere inligatos silere: prohiberi enim extra fines efferre arma; quamquam sciant in suis finibus, si inde Numidas pellerent, se gesturos bellum, illo haud ambiguo capite foederis deterreri, quo diserte vetentur cum sociis populi Romani bellum gerere. sed iam ultra superbiam crudelitatemque et avaritiam eius non pati posse Carthaginienses. missos esse, qui orarent senatum, ut trium harum rerum unam ab se impetrari sinerent: ut vel ex aequo in socium populumque, quid cuiusque esset, disceptarent, vel permitterent Carthaginiensibus, ut adversus iniusta arma pio iustoque se tutarentur bello, vel ad extremum, si gratia plus quam veritas apud eos valeret, semel statuerent, quid donatum ex alieno Masinissae vellent. modestius certe daturos eos, et scituros, quid dedissent; ipsum nullam praeterquam suae libidinis arbitrio finem facturum. horum si nihil impetrarent, et aliquod suum post datam a P. Scipione pacem delictum esset, ipsi potius animadverterent in se. tutam servitutem se sub dominis Romanis quam libertatem expositam ad iniurias Masinissae malle; perire denique semel ipsis satius esse, quam sub acerbissimi carnificis arbitrio spiritum ducere. sub haec dicta lacrimantis procubuerunt, stratique humi non sibi magis misericordiam quam regi invidiam concitarunt. interrogari Gulussam placuit, quid ad ea responderet, aut, si prius mallet, expromere, super qua re Romam venisset. Gulussa neque sibi facile esse dixit de is rebus agere, de quibus nihil mandati a patre haberet, neque patri facile fuisse mandare. cum Carthaginienses nec de qua re acturi essent nec omnino omnio ituros se Romam indicaverint; in aede Aesculapi clandestinum eos per aliquot noctes consilium principum habuisse, unde praeterea legatos occultis cum mandatis Romam mitti. eam causam fuisse patri mittendi se Romam, qui deprecaretur senatum, ne quid communibus inimicis criminantibus se crederent, quem ob nullam aliam causam nisi propter constantem fidem erga populum Romanum odissent. his utrimque auditis senatus de postulatis Carthaginiensium consultus responderi ita iussit, Gulussam placere extemplo in Numidiam proficisci et nuntiare patri, ut de iis, de quibus Carthaginienses querantur, legatos quam primum ad senatum mittat denuntietque Carthaginiensibus, ut ad disceptandum veniant: se alia, quae possent, Masinissae honoris causa et fecisse et facturos esse; ius gratiae non dare. agrum, qua cuiusque sit, possideri velle, nec novos statuere fines, sed veteres observare in animo habere. Carthaginiensibus victis se et urbem et agros concessisse, non ut in pace eriperent per iniuriam, quae iure belli non ademissent. ita regulus Carthaginiensesque dimissi munera ex instituto data utrisque aliaque hospitalia comiter conservata.

legatus carthaginiensis is tempus roma sum et gulussa filius masinissa inter is magnus contentio in senatus sum carthaginiensis queror praeter ager de quo ante legatus ab roma qui in res praesens cognosco mitto sum amplus septuaginta oppidum castellum ager carthaginiensis biennium proximus masinissa vis atque arma possedisse is ille qui nihil pensum sum facilis sum carthaginiensis foedus inligo sileo prohibeo enim extra finis effero arma quamquam scio in suus finis si inde numida pello sui gero bellum ille haud ambiguus caput foedo deterreo quo dissero veto cum socius populus romanus bellum gero sed iam ultra superbia crudelitas et avaritia is non patior possum carthaginiensis mitto sum qui oro senatus ut tres haris res unus ab sui impetraris sino ut vel ex aequus in socius populus quis quisque sum discepto vel permitto carthaginiensis ut adverro iniustus arma pius justus sui tuto bellum vel ad exter si gratia multus quam vereor apud is valeo semel statuo quis dono ex alienus masinissa volo modestus certus do is et scio quis do ipse nullus praeterquam suus libido arbitrium finis facio hic si nihil impetro et aliqui suus post do ab p scipio pax delinquo sum ipse potis animadverto in sui tueor servitus sui sub dominus romanus quam libertas expono ad injuria masinissa malo pereo denique semel ipse sero sum quam sub acerbus carnifex arbitrium spiritus duco sub hic dictum lacrimo procumbo sterno humus non sui magis misericordia quam rex invidia concito interrogo gulussa placeo quis ad is respondeo aut si prior malo expromo super qui res roma venio gulussa neque sui facilis sum dico de is res ago de qui nihil mando ab pater habeo neque pater facilis sum mando cum carthaginiensis neque de qui res ago sum neque omnino omnio eo sui roma indicaverint in aedes aesculapius clandestinus is per aliquot nox consilium princeps habeo unde praeterea legatus occulo cum mandatum roma mitto is causa sum pater mitto sui roma qui deprecor senatus ne quis communis inimicus crimino sui credo qui ob nullus alius causa nisi propter consto fides erga populus romanus odi hic utrimque audio senatus de postulo carthaginiensis consulo respondeo ita iubeo gulussa placeo extemplo in numidia proficisco et nuntiaris pater ut de is de qui carthaginiensis queror legatus quam primus ad senatus mitto denuntio carthaginiensis ut ad discepto venio sui alius qui possum masinissa honor causa et facio et facio sum ius gratia non do ager qui quisque sum possideo volo neque novi statuo finis sed vetus observaris in animus habeo carthaginiensis vinco sui et urbs et ager concedo non ut in pax eripio per iniuria qui ius bellum non adimo ita regulus carthaginiensis dimitto munus ex instituo do uterque alius hospitalia comis conservo


paucos ante dies Perseus, postquam legati ab Roma regressi praeciderant spem pacis, consilium habuit. ibi aliquamdiu diversis sententiis certatum est. erant, quibus vel stipendium pendendum, si iniungeretur, vel agri parte cedendum, si multarent, quidquid denique aliud pacis causa patiendum esset, non recusandum videretur, nec committendum, ut in aleam tanti casus se regnumque daret: si possessio haud ambigua regni maneret, multa diem tempusque adferre posse, quibus non amissa modo reciperare, sed timendus ultro is esse, quos nunc timeret, posset, ceterum multo maior pars ferocioris sententiae erat. quidquid cessisset, cum eo simul regno protinus cedendum esse adfirmabant: neque enim Romanos pecunia aut agro egere, sed hoc scire, cum omnia humana, tum maxima quaeque et regna et imperia sub casibus multis esse; Carthaginiensium opes fregisse sese et cervicibus eorum praepotentem finitimum regem inposuisse; Antiochum progeniemque eius ultra iuga Tauri emotum; unum esse Macedoniae regnum, et regione propincum et quod, [quia] sicubi populo Romano sua fortuna labet, antiquos animos regibus suis videatur posse facere. dum integrae res sint, statuere apud animum suum Persea debere, utrum singula concedendo nudatus ad extremum opibus extorrisque regno Samothraciam aliamve quam insulam petere ab Romanis, ubi privatus superstes regno suo in contemptu atque inopia consenescat, malit, an armatus vindex fortunae dignitatisque suae, aut, ut viro forti dignum sit, patiatur, quodcumque casus belli tulerit, aut victor liberet orbem terrarum ab imperio Romano. non esse admirabilius Romanos Graecia pelli quam Hannibalem Italia pulsum esse. neque hercule videre, qui conveniat fratri, adfectanti per iniuriam regnum, summa vi restitisse, alienigenis bene parto eo cedere. postremo ita de bello et pace quaeri, ut inter omnes conveniat, nec turpius quicquam esse quam sine certamine cessisse regno, nec praeclarius quicquam quam pro dignitate ac maiestate omnem fortunam expertum esse.

paucus ante dies perseus postquam legatus ab roma regredior praecido spes pax consilium habeo ibi aliquamdiu diverto sententia certas sum sum qui vel stipendium pendeo si injungo vel ager pars cedo si multo quisquis denique alius pax causa patior sum non recuso video neque committo ut in alea tantus casus sui regnum do si possessio haud ambiguus regnum maneo multus dies tempus affero possum qui non amitto modo reciperaris sed timeo ultro is sum qui nunc timeo possum ceterum multus magnus pars ferox sententia sum quisquis cedo cum is simul regnum protinus cedo sum adfirmo neque enim romanus pecunia aut ager ago sed hic scio cum omnis humanus tum maximus quisque et regnum et imperium sub casus multus sum carthaginiensis ops frango sui et cervix is praepossum finitimus rex inpono antiochus progenies is ultra iugum taurus emoveo unus sum macedonia regnum et regio propincum et qui quia sicubi populus romanus suus fortuna labo antiqui animus rex suus video possum facio dum integer res sum statuo apud animus suus perseus debeo utrum singulus concedo nudo ad exter ops extorris regnum samothracia alius quam insula peto ab romanus ubi privo supersto regnum suus in contemptus atque inopia consenesco malo an armo vindex fortuna dignitas suus aut ut vir fortis dignus sum patior quicumque casus bellum fero aut victor libero orbis terra ab imperium romanus non sum admirabilis romanus graecia pello quam hannibal italia pello sum neque herculis video qui convenio frater adfectanti per iniuria regnum summus vis resto alienigena bene pario is cedo postremo ita de bellum et pax quaero ut inter omnis convenio neque turpis quisquam sum quam sine certamen cedo regnum neque praeclarus quisquam quam pro dignitas atque maiestas omnis fortuna experior sum


Persei deinde regis legatis post paucos dies senatus datus est. ceterum praeoccupatis non auribus magis quam animis ab Eumene rege, omnis et defensio et deprecatio legatorum respuebatur; et exasperavit animos ferocia nimia Harpali, qui princeps legationis erat. is velle quidem et laborare dixit regem, ut purganti se nihil hostile dixisse aut fecisse fides habeatur; ceterum si pervicacius causam belli quaeri videat, forti animo defensurum se. Martem communem esse et eventum incertum belli.

perseus deinde rex legatus post paucus dies senatus do sum ceterum praeoccupo non auris magis quam animus ab eumenes rex omnis et defensio et deprecatio legatus respuo et exaspero animus ferocia nimius harpal qui princeps legatio sum is volo quidem et laboro dico rex ut purgo sui nihil hostilis dico aut facio fides habeo ceterum si pervicax causa bellum quaero video fortis animus defendo sui mars communis sum et evenio incertus bellum


in hunc modum maxime instructae acies, par ferme utrimque numerus equitum ac levis armaturae, concurrunt, a funditoribus iaculatoribusque, qui praecesserant, proelio orto. primi omnium Thraces, haud secus quam diu claustris retentae ferae, ita concitati cum ingenti clamore in dextrum cornu, Italicos equites, incurrerunt, ut usu belli et ingenio inpavida gens turbaretur. gladiis hastas petere pedites mque , nunc succidere crura equis, nunc ilia suffodere. Perseus in mediam invectus aciem Graecos primo impetu avertit; quibus cum gravis ab tergo instaret hostis, Thessalorum equitatus, qui a laevo cornu brevi spatio diiunctus in subsidiis fuerat extra concursum, primo spectator certaminis, deinde inclinata re maxumo usui fuit. cedentes enim sensim integris ordinibus, postquam se Eumenis auxiliis adiunxerunt, et cum eo tutum inter ordines suos receptum sociis fuga dissipatis dabant et, cum minus conferti hostes instarent, progredi etiam ausi multos fugientium obvios exceperunt. nec regii, sparsi iam ipsi passim sequendo, cum ordinatis et certo incedentibus gradu manus conserere audebant. cum victor equestri proelio rex, parvo momento si adiuvissent, debellatum esse , opportune ad hortandum supervenit phalanx, quam sua sponte, ne audaci coepto deessent, Hippias et Leonnatus raptim adduxerant, postquam prospere pugnasse equitem acceperunt. fluctuanti rege inter spem metumque tantae rei conandae Cretensis Euander, quo ministro Delphis ad insidias Eumenis regis usus erat, postquam agmen peditum venientium sub signis vidit, ad regem adcurrit et monere institit, ne elatus felicitate summam rerum temere in non necessariam aleam daret: si contentus bene re gesta quiesset eo die, vel pacis honestae condicionem habiturum, vel plurimos belli socios, qui fortunam sequerentur, si bellare mallet. in hoc consilium pronior erat animus regis. itaque conlaudato Euandro signa referri peditumque agmen redire in castra iubet, equitibus receptui canere.

in hic modus magnus instruo acies par ferme utrimque numerus eques atque levis armo concurro ab funditor jaculator qui praecedo proelium orior primus omnis thraces haud secus quam diu claustra retendo fera ita concitas cum ingens clamor in dexter cornu italicus eques incurro ut usus bellum et ingenium inpavida gens turbo gladius hasta peto pedito mque nunc succido crus equus nunc ilia suffodio perseus in medius inveho acies graeci primus impetus averto qui cum gravis ab tergum insto hostis thessalus equito qui ab laevus cornu brevis spatium diiunctus in subsidium sum extra concurro primus spectator certamen deinde inclino res magnus usus sum cedo enim sensim integer ordo postquam sui eumenes auxilium adjungo et cum is tueor inter ordo suus recipio socius fuga dissipatis do et cum paruus confercio hostis insto progredior etiam audeo multus fugio obvius excipio neque regius spargo iam ipse passim sequor cum ordino et certus incedo gradus manus consero audeo cum victor equester proelium rex parvus momentum si adjuvo debello sum opportunus ad horto supervenio phalanx quam suus sponte ne audax coepio desum hippias et leonnatus raptim adduco postquam prosperus pugno eques accipio fluctuo rex inter spes metus tantus res conor cretensis euander quo ministro delphi ad insidiae eumenes rex utor sum postquam agmen pedes venio sub signum video ad rex adcurro et moneo insto ne effero felicitas summa res temere in non necessaria alea do si contineo bene res gero quiesco is dies vel pax honestus condicio habeo vel multus bellum socius qui fortuna sequor si bellaris malo in hic consilium pronus sum animus rex itaque conlaudo euander signum refero pedes agmen redeo in castrum iubeo eques receptus cano


in provinciis eo anno haec acta. C. Cicereius praetor in Corsica signis conlatis pugnavit; septem milia Corsorum caesa, capti amplius mille et septingenti. voverat in ea pugna praetor aedem Iunoni Monetae. pax deinde data petentibus Corsis, et exacta cerae ducenta milia pondo. ex Corsica subacta Cicereius in Sardiniam transmisit. et in Liguribus in agro Statellati pugnatum ad oppidum Carystum. eo se magnus exercitus Ligurum contulerat. primo sub adventum M. Popili consulis moenibus sese continebant; deinde, postquam oppidum oppugnaturum Romanum cernebant, progressi ante portas aciem struxerunt. nec consul, ut qui id ipsum oppugnatione comminanda quaesisset, moram certamini fecit. pugnatum amplius tris est horas, ita ut neutro inclinaret spes. quod ubi consul vidit nulla parte moveri Ligurum signa, imperat equitibus, ut equos conscendant ac tribus simul partibus in hostis, quanto maximo possent tumultu, incurrant. pars magna equitum mediam traiecit aciem et ad terga pugnantium pervasit. inde terror iniectus Liguribus; diversi in omnes partes fugerunt, perpauci retro in oppidum, quia inde se maxime obiecerat eques. et pugna tam pervicax multos absumpserat Ligurum, et in fuga passim caesi sunt. decem milia hominum caesa traduntur, amplius septingenti [passim] capti, signa militaria relata octoginta duo. nec incruenta victoria fuit; amplius tria milia militum amissa, cum cedentibus neutris ex parte utraque primores caderent.

in provincia is annus hic ago que cicereius praetor in corsica signum confero pugno septem mille corsor caedo capio amplus mille et septingenti voveo in is pugno praetor aedes juno moneta pax deinde do peto corsi et exigo cera ducenti mille pondo ex corsica subigo cicereius in sardinia transmitto et in ligur in ager statellati pugno ad oppidum carystos is sui magnus exercitus ligur confero primus sub advenio m popilis consul moenia sui contineo deinde postquam oppidum oppugno romanus cerno progredior ante porta acies struo neque consul ut qui is ipse oppugnatio commino quaero mora certamen facio pugno amplus tres sum hora ita ut neuter inclino spes qui ubi consul video nullus pars moveo ligur signum impero eques ut equus conscendo atque tres simul pars in hostis quantus maximus possum tumultus incurro pars magnus eques medius transiacio acies et ad tergum pugno pervado inde terror injectus ligur diverto in omnis pars fugio perpaucus retro in oppidum quia inde sui magnus objacio eques et pugno tam pervicax multus absumo ligur et in fuga passim caedo sum decem mille homo caedo trado amplus septingenti passim capio signum militaris refero octoginta duo neque incruentus victoria sum amplus tres mille miles amitto cum cedo neuter ex pars uter primoris cado


sub idem tempus C. Valerius ex Graecia, qui legatus ad visendum statum regionis eius speculandaque consilia Persei regis missus erat, rediit, congruentiaque omnia criminibus ab Eumene adlatis referebat, simul et adduxerat secum Praxo a Delphis, cuius domus receptaculum latronum fuerat, et L. Rammium Brundisinum , qui talis indicii delator erat. princeps Brundisii Rammius fuit, hospitioque et duces Romanos omnes et legatos, exterarum quoque gentium insignis, praecipue regios, accipiebat. ex eo notitia ei cum absente Perseo fuerat; litterisque spem amicitiae interioris magnaeque inde fortunae facientibus ad regem profectus brevi perfamiliaris haberi trahique magis quam vellet in arcanos sermones est coeptus. promissis enim ingentibus praemiis petere institit ab eo rex, quoniam duces omnes legatique Romani hospitio eius uti adsuessent, quibus eorum ipse scripsisset ut venenum dandum curaret: cuius scire se conparationem plurimum difficultatis et periculi habere; pluribus consciis conparari; eventu praeterea incerto esse, ut aut satis efficacia ad rem peragendam aut tuta ad [rem] celandam dentur. se daturum quod nec in dando nec datum ullo signo deprendi posset. Rammius veritus, ne, si abnuisset, primus ipse veneni experimentum esset, facturum pollicitus proficiscitur. nec Brundisium ante redire quam convento C. Valerio legato, qui circa Chalcidem esse dicebatur, voluit. ad eum primum indicio delato, iussu eius Romam simul venit. introductus in curiam, quae acta erant, exposuit. haec ad ea, quae ab Eumene delata erant, accessere, quo maturius hostis Perseus iudicaretur, quippe quem non iustum modo apparare bellum regio animo, sed per omnia clandestina grassari scelera latrociniorum ac veneficiorum cernebant. belli administratio ad novos consules reiecta est; in praesentia tamen Cn. Sicinium praetorem, cuius inter cives et peregrinos iurisdictio erat, scribere milites placuit, qui Brundisium ducti primo quoque tempore Apolloniam in Epirum traicerentur ad occupandas maritimas urbes, ubi consul, cui provincia Macedonia obvenisset, classem appellere tuto et copias per commodum exponere posset. Eumenes aliquamdiu Aeginae retentus periculosa et difficili curatione, cum primum tuto potuit, profectus Pergamum, praeter pristinum odium recenti etiam scelere Persei stimulante summa vi parabat bellum. legati eo ab Roma gratulantes, quod e tanto periculo evasisset, venerunt.

sub idem tempus que valerius ex graecia qui legatus ad viso status regio is speculor consilium perseus rex mitto sum redeo congruo omnis crimen ab eumenes affero refero simul et adduco sui praxo ab delphi qui domus receptaculis latro sum et l rammium brundisini qui talis indicium delator sum princeps brundisium rammius sum hospitium et dux romanus omnis et legatus exteraris quoque gens insignis praecipuus regius accipio ex is notitia is cum absum perseus sum littera spes amicitia interior magnus inde fortuna facio ad rex proficiscor brevis perfamiliaris habeo traho magis quam volo in arcanus sermo sum coepio promitto enim ingens praemium peto insto ab is rex quoniam dux omnis lego romanus hospitium is uti adsuessent qui is ipse scribo ut venenum do curo qui scio sui conparatio multus difficultas et periculum habeo multus conscius conpararis evenio praeterea incertum sum ut aut satis efficacia ad res perago aut tueor ad res celo do sui do qui neque in do neque do ullus signum deprehendo possum rammius vereor ne si abnuo primus ipse venenum experimentum sum facio polliceor proficisco neque brundisium ante redeo quam convenio que valerius legatus qui circa chalcis sum dico volo ad is primus indicium defero iussus is roma simul venio introduco in curia qui ago sum expono hic ad is qui ab eumenes defero sum accedo quo maturus hostis perseus judico quippe qui non iustus modo appararis bellum regius animus sed per omnis clandestinus grassaris scelus latrocinium atque veneficus cerno bellum administratio ad novi consul rejecto sum in praesens tamen cn sicinius praetor qui inter civis et peregrinus jurisdictio sum scribo miles placeo qui brundisium duco primus quoque tempus apollonia in epirus traicio ad occupo maritimus urbs ubi consul qui provincia macedonius obvenio classis appello tueor et copia per commodus expono possum eumenes aliquamdiu aegina retendo periculosus et difficilis curatio cum primus tueor possum proficiscor pergamum praeter pristinus odium recens etiam scelus perseus stimulo summus vis paro bellum legatus is ab roma gratulor qui e tantus periculum evado venio


exitu prope anni C. Popilius consul Romam rediit aliquanto serius quam senatus censuerat, cui primo quoque tempore magistratus creari, cum tantum bellum immineret, e re publica visum erat. itaque non secundis auribus patrum auditus est consul, cum in aede Bellonae de rebus in Liguribus gestis dissereret. succlamationes frequentes erant interrogationesque, cur scelere fratris oppressos Ligures in libertatem non restituisset. comitia consularia, in quam edicta erant diem, ante diem duodecimum kal. Martias sunt habita. creati consules P. Licinius Crassus C. Cassius Longinus . postero die praetores facti C. Sulpicius Galba L. Furius Philus L. Canuleius Dives C. Lucretius Gallus C. Caninius Rebilus L. Villius Annalis . his praetoribus provinciae decretae, duae iure Romae dicendo, Hispania et Sicilia et Sardinia, ut uni sors integra esset, quo senatus censuisset. consulibus designatis imperavit senatus, ut, qua, die magistratum inissent, hostiis maioribus rite mactatis precarentur, ut, quod bellum populus Romanus in animo haberet gerere. ut id prosperum eveniret. eodem die decrevit senatus, C. Popilius consul ludos per dies decem Iovi optumo maxumo fieri voveret donaque circa omnia pulvinaria dari, si res publica decem annos in eodem statu fuisset. ita, ut censuerant, in Capitolio vovit consul ludos fieri donaque dari, quanta ex pecunia decresset senatus, cum centum et quinquaginta non minus adessent. praeeunte verba Lepido pontifice maxumo id votum susceptum est.

exeo prope annus que popilius consul roma redeo aliquantus serus quam senatus censeo qui primus quoque tempus magistratus creo cum tantus bellum immineo e res publicus video sum itaque non secundus auris pater audio sum consul cum in aedes bellona de res in ligur gero dissero succlamatio frequens sum interrogatio cur scelus frater opprimo ligur in libertas non restituo comitium consularis in quam edico sum dies ante dies duodecimus kal martius sum habeo creo consul p licinius crassus que casseius longinus posterus dies praetor facio que sulpicius galba l furius philus l canuleius dives que lucretius gallus que caninus rebilus l villius annal hic praetor provincia decerno duo ius roma dico hispania et sicilia et sardinia ut unus sors integer sum quo senatus censeo consul designo impero senatus ut qui dies magistratus ineo hostia magnus rite mactas preco ut qui bellum populus romanus in animus habeo gero ut is prosper evenio idem dies decerno senatus que popilius consul ludus per dies decem iuppiter bonus magnus fio voveret dono circa omnis pulvinaris do si res publicus decem annus in idem status sum ita ut censeo in capitolium voveo consul ludus fio dono do quantus ex pecunia decerno senatus cum centum et quinquaginta non paruus adsum praeeo verbum lepidus pontifex magnus is voveo suscipio sum


L. Cornelius Lentulus , decemvir sacrorum, eo anno mortuus est. in locum eius suffectus A. Postumius Albinus . lucustarum tantae nubes a mari repente in Apuliam inlatae sunt, ut examinibus suis agros late operirent. ad quam pestem frugum tollendam Cn. Sicinius , praetor designatus, cum imperio in Apuliam missus, ingenti agmine hominum ad colligendas eas coacto aliquantum temporis absumpsit.

l cornelius lentulus decemvir sacer is annus mortuus sum in locus is sufficio ab postumus albinus lucusta tantus nubes ab mare repens in appulia infero sum ut examen suus ager latus operio ad quam pestis frugum tollo cn sicinius praetor designo cum imperium in appulia mitto ingens agmen homo ad colligo is cogo aliquantus tempus absumo


eodem anno aedis Iunonis Laciniae detecta. Q. Fulvius Flaccus censor aedem Fortunae equestris, quam in Hispania praetor bello Celtiberico voverat, faciebat enixo studio, ne ullum Romae amplius aut magnificentius templum esset. magnum ornatum ei templo ratus adiecturum, si tegulae marmoreae essent, profectus in Brittios aedem Iunonis Laciniae ad partem dimidiam detegit, id satis fore ratus ad tegendum quod aedificaretur. naves paratae fuerunt, quae tollerent atque asportarent, auctoritate censoria sociis deterritis id sacrilegium prohibere. postquam censor rediit, tegulae expositae de navibus ad templum portabantur. quamquam, unde essent, silebatur, non tamen celari potuit. fremitus igitur in curia ortus est; ex omnibus partibus postulabatur, ut consules eam rem ad senatum referrent. ut vero accersitus in curiam censor venit, multo infestius singuli universique praesentem lacerare: templum augustissimum regionis eius, quod non Pyrrhus, non Hannibal violassent, violare parum habuisse, nisi detexisset foede ac prope diruisset. detractum culmen templo, nudatum tectum patere imbribus putrefaciendum. et censorem moribus regendis creatum, cui sarta tecta exigere sacris publicis et locare tuenda more maiorum traditum esset, eum per sociorum urbes diruentem templa nudantemque tecta aedium sacrarum vagari, et quod, si in privatis sociorum aedificiis faceret, indignum videri posset, id deum immortalium templa demolientem facere, et obstringere religione populum Romanum ruinis templorum templa aedificantem, tamquam non idem ubique di immortales sint, sed spoliis aliorum alii colendi exornandique. cum, priusquam referretur, appareret, quid sentirent patres, relatione facta in unam omnes sententiam ierunt, ut eae tegulae reportandae in templum locarentur piaculariaque Iunoni fierent. quae ad religionem pertinent, cum cura facta; tegulas relictas in area templi, quia reponendarum nemo artifex inire rationem potuerit, redemptores nuntiarunt.

idem annus aedes juno lacinius detego q fulvus flaccus censor aedes fortuna equester quam in hispania praetor bellum celtibericus voveo facio enitor studium ne ullus roma amplus aut magnificentius templum sum magnus orno is templum reor adicio si tegula marmoreus sum proficiscor in bruttii aedes juno lacinius ad pars dimidia detego is satis sum reor ad tego qui aedifico navo paro sum qui tollo atque asporto auctoritas censorius socius deterreo is sacrilegium prohibeo postquam censor redeo tegula expono de navis ad templum porto quamquam unde sum sileo non tamen celaris possum fremo igitur in curia ortus sum ex omnis pars postulo ut consul is res ad senatus refero ut verus arcesso in curia censor venio multus infestus singuli universus praesens lacero templum augustus regio is qui non pyrrhus non hannibal violo violaris parum habeo nisi detego foedus atque prope diruo detraho culmen templum nudo tectum pateo imber putrefacio et censor mos rego creo qui sarcio tectum exigo sacrum publicus et locaris tueor mos magnus trado sum is per socius urbs diruo templum nudo tectum aedes sacraris vagaris et qui si in privo socius aedificium facio indignus video possum is deus immortalis templum demolio facio et obstringo religio populus romanus ruina templum templum aedifico tamquam non idem ubique deus immortalis sum sed spolium alius alius colo exorno cum priusquam refero appareo quis sentio pater relatio facio in unus omnis sententia eo ut is tegula reporto in templum loco piacularis juno fio qui ad religio pertineo cum cura facio tegula relinquo in area templum quia reponendaris nemo artifex ineo ratio possum redemptor nuntio


L. Postumius Albinus M. Popilius Laenas cum omnium primum de provinciis et exercitibus ad senatum rettulissent, Ligures utrique decreti sunt, ut novas ambo, quibus eam provinciam optinerent, legiones — binae singulis decretae — et socium Latini nominis dena milia peditum et sescenos equites, et supplementum Hispaniae tria milia peditum Romanorum scriberent et ducentos equites. ad hoc mille et quingenti pedites Romani cum centum equitibus scribi iussi, cum quibus praetor, cui Sardinia obtigisset, in Corsicam transgressus bellum gereret: interim M. Atilius vetus praetor provinciam optineret Sardiniam. praetores deinde provincias sortiti sunt, A. Atilius Serranus urbanam, C. Cluvius Saxula inter cives et peregrinos, N. Fabius Buteo Hispaniam citeriorem, C. Matienus ulteriorem, M. Furius Crassipes Siciliam, C. Cicereius Sardiniam. priusquam in provincias magistratus proficiscerentur, senatui placuit L. Postumium consulem ad agrum publicum a privato terminandum in Campaniam ire, cuius ingentem modum possidere privatos paulatim proferendo fines constabat. hic iratus Praenestinis, quod, cum eo privatus sacrificii in templo Fortunae faciundi causa profectus esset, nihil in se honorifice neque publice neque privatim factum a Praenestinis esset, priusquam ab Roma proficisceretur, litteras Praeneste misit, ut sibi magistratus obviam exiret, locum publice pararet, ubi deverteretur, jumentaque, cum exiret inde, praesto essent. ante hunc consulem nemo umquam sociis ulla re oneri aut sumptui fuit. ideo magistratus mulis tabernaculisque et omni alio instrumento militari ornabantur, ne quid tale imperarent sociis. privata hospitia habebant; ea benigne comiterque colebant, domusque eorum Romae hospitibus patebant, apud quos ipsis deverti mos esset. legati, qui repente aliquo mitterentur, singula iumenta per oppida, iter qua faciundum erat, imperabant; aliam inpensam socii in magistratus Romanos non faciebant. ira consulis, etiamsi iusta, non tamen in magistratu exercenda, et silentium nimis aut modestum aut timidum Praenestinorum ius, velut probato exemplo, magistratibus fecit graviorum in dies talis generis imperiorum.

l postumus albinus m popilius laena cum omnis primus de provincia et exercitus ad senatus refero ligur uterque decerno sum ut novo ambo qui is provincia obtineo legio bini singuli decerno et socius latinum nomen deni mille pedes et sexceni eques et supplementum hispania tres mille pedes romanus scribo et ducenti eques ad hic mille et quingenti pedito romanus cum centum eques scribo iubeo cum qui praetor qui sardinia obtingo in corsica transgredior bellum gero interim m atilius vetus praetor provincia obtineo sardinia praetor deinde provincia sortio sum ab atilius serranus urbanus que cluvius saxulum inter civis et peregrinus n fabius buteo hispania citer que matienus ulter m furius crassipes sicilia que cicereius sardinia priusquam in provincia magistratus proficisco senatus placeo l postumius consul ad ager publicus ab privo termino in campania eo qui ingens modus possideo privo paulatim profero finis consto hic irascor praenestinus qui cum is privo sacrificium in templum fortuna facio causa proficiscor sum nihil in sui honorificus neque publicus neque privatim facio ab praenestinus sum priusquam ab roma proficiscor littera praeneste mitto ut sui magistratus obvius exeo locus publicus paro ubi deverto jumentaque cum exeo inde praesto sum ante hic consul nemo umquam socius ullus res onus aut sumptus sum ideo magistratus mulis tabernaculum et omnis alius instrumentum militaris orno ne quis talis impero socius privo hospitium habeo is benignus comito colo domus is roma hospes pateo apud qui ipse deverto mos sum legatus qui repens aliquis mitto singulus iumentum per oppidum iter qui facio sum impero alius impensa socius in magistratus romanus non facio ira consul etiamsi iustus non tamen in magistratus exerceo et silentium nimis aut modestus aut timidus praenestinus ius velut probo exemplum magistratus facio gravis in dies talis genus imperium