Perseus bellum iam vivo patre cogitatum in animo volvens, omnis non gentis modo Graeciae, sed civitates etiam legationibus mittendis, pollicendo plura quam praestando, sibi conciliabat. erant tamen magnae partis hominum ad favorem eius inclinati animi et aliquanto quam in Eumenem propensiores, cum Eumenis beneficiis muneribusque omnes Graeciae civitates et plerique principum obligati essent, et ita se in regno suo gereret, ut, quae sub dicione eius urbes essent, nullius liberae civitatis fortunam secum mutatam vellent. contra Persea fama erat post patris mortem uxorem manu sua occidisse; Apellem, ministrum quondam fraudis in fratre tollendo atque ob id [et] quaesitum a Philippo ad supplicium exulantem, accersitum post patris mortem ingentibus promissis ad praemia tantae perpetratae rei clam interfecisse. intestinis externisque praeterea multis caedibus infamem nec ullo commendabilem merito praeferebant volgo civitates tam pio erga propinquos, tam iusto in civis, tam munifico erga omnis homines regi, seu fama et maiestate Macedonum regum praeoccupati ad spernendam originem novi regni, seu mutationis rerum cupidi, seu quia non obiecti esse Romanis volebant. erant autem non Aetoli modo in seditionibus propter ingentem vim aeris alieni, sed Thessali etiam. ex contagione velut tabes in Perrhaebiam quoque id pervaserat malum. cum Thessalos in armis esse nuntiatum esset, Ap. Claudium legatum ad eas res aspiciendas conponendasque senatus misit. qui utriusque partis principibus castigatis, cum iniusto faenore gravatum aes alienum, ipsis magna ex parte concedentibus, qui onerarant, levasset, iusti crediti solutionem in decem annorum pensiones distribuit. per eundem Appium eodemque modo conpositae in Perrhaebia res. Aetolorum causas Marcellus Delphis per idem tempus hostilibus actas animis, quos intestino gesserant bello, cognovit. cum certatum utrimque temeritate atque audacia cerneret, decreto quidem suo neutram partem aut levare aut onerare voluit; communiter ab utrisque petiit, abstinerent bello et oblivione praeteritorum discordias finirent. huius reconciliationis inter ipsos fides obsidibus ultro citroque datis firmata est. Corinthus, [ut] ubi deponerentur obsides, convenit.

perseus bellum iam vivo pater cogitas in animus volvo omnis non gens modo graecia sed civitas etiam legatio mitto polliceor multus quam praesto sui concilio sum tamen magnus pars homo ad favor is inclino animus et aliquantus quam in eumenes propendeo cum eumenes beneficium munus omnis graecia civitas et plerusque princeps obligo sum et ita sui in regnum suus gero ut qui sub dicio is urbs sum nullus liber civitas fortuna sui muto volo contra perseus fama sum post pater mors uxor manus suus occido apelles minister quondam fraus in frater tollo atque ob is et quaero ab philippus ad supplicium exsulo arcesso post pater mors ingens promitto ad praemium tantus perpetro res clam interfacio intestinum externus praeterea multus caedes infamo neque ullus commendabilis mereo praefero vulgo civitas tam pius erga propinquus tam justus in civis tam munificus erga omnis homo rex seu fama et maiestas macedones rex praeoccupo ad sperno origo nosco regnum seu mutatio res cupidus seu quia non objacio sum romanus volo sum autem non aetolus modo in seditio propter ingens vis aer alienus sed thessal etiam ex contagio velut tabes in perrhaebia quoque is pervado malus cum thessali in arma sum nuntio sum ap claudius legatus ad is res aspicio conpono senatus mitto qui uterque pars princeps castigo cum iniustus faenus gravo aes alienus ipse magnus ex pars concedo qui onero levo justus credo solutio in decem annus pensio distribuo per idem appius idem modo conpono in perrhaebia res aetolus causa marcellus delphi per idem tempus hostilis ago animus qui intestinus gero bellum cognosco cum certas utrimque temeritas atque audacia cerno decretum quidem suus neuter pars aut levaris aut onero volo communis ab uterque peto abstineo bellum et oblivio praeteritor discordia finio hic reconciliatio inter ipse fides obsidibus ultro citer do firmo sum corinthus ut ubi depono obses convenio


post hanc pugnam ex diversa fuga in unum collecti Ligures, cum maiorem multo partem civium amissam quam superesse cernerent — nec enim plus decem milia hominum erant —, dediderunt sese, nihil quidem illi pacti; speraverant tamen non atrocius quam superiores imperatores consulem in se saeviturum. at ille arma omnibus ademit, oppidum diruit, ipsos bonaque eorum vendidit; litterasque senatui de rebus ab se gestis misit. quas cum A. Atilius praetor in curia recitasset — nam consul alter Postumius agris recognoscendis in Campania occupatus aberat — atrox res visa senatui, Statellates, qui uni ex Ligurum gente non tulissent arma adversus Romanos, tum quoque oppugnatos, non ultro inferentis bellum, deditos in fidem populi Romani omni ultimae crudelitatis exemplo laceratos ac deletos esse, tot milia capitum innoxiorum, fidem inplorantia populi Romani, ne quis umquam se postea dedere auderet, pessumo exemplo venisse, et distractos passim iustis quondam hostibus populi Romani vix pacatis servire. quas ob res placere senatui, M. Popilium consulem Ligures pretio emptoribus reddito ipsos restituere in libertatem bonaque ut is, quidquid eius reciperari possit, reddantur curare, arma quoque reddi, eaque primo quoque tempore fieri, nec ante consulem de provincia decedere quam deditos in sedem suam Ligures restituisset: claram victoriam vincendo pugnantes, non saeviendo in adflictos fieri.

post hic pugna ex diverto fuga in unus colligo ligur cum magnus multus pars civis amitto quam supersum cerno neque enim multus decem mille homo sum dedo sui nihil quidem ille paciscor spero tamen non atrox quam superus imperator consul in sui saeviturum at ille arma omnis adimo oppidum diruo ipse bonus is vendo littera senatus de res ab sui gero mitto qui cum ab atilius praetor in curia recito nam consul alter postumus ager recognosco in campaneus occupo absum atrox res video senatus statellates qui unus ex ligur gens non fero arma adverro romanus tum quoque oppugno non ultro infero bellum dedo in fides populus romanus omnis ulter crudelitas exemplum lacero atque deleo sum tot mille caput innoxius fides inploro populus romanus ne quis umquam sui postea do audeo malus exemplum venio et distraho passim iustus quondam hostis populus romanus vix pacatum servio qui ob res placeo senatus m popilius consul ligur pretium emptor reddo ipse restituo in libertas bonus ut is quisquis is reciperaris possum reddo curo arma quoque reddo is primus quoque tempus fio neque ante consul de provincia decedo quam dedo in sedes suus ligur restituo clarus victoria vinco pugno non saeviendo in affligo fio


ad subsellia tribunorum res agebatur; eo M. Popilius consularis, advocatus centurionum, et centuriones et consul venerunt. consule inde postulanti, ut in contione ea res ageretur, populus in contionem advocatus. pro centurionibus M. Popilius , qui biennio ante consul fuerat, ita verba fecit: militares homines et stipendia iusta et corpora et aetate et adsiduis laboribus confecta habere, nihil recusare tamen, quo minus operam rei publicae dent; id tantum deprecari, ne inferiores iis ordines, quam quos, cum militassent, habuissent, adtribuerentur. P. Licinius consul senatus consulta recitari iussit, primum, quo bellum senatus Perseo iussisset, deinde, quo veteres centuriones quam plurimos ad id bellum scribi censuisset nec ulli, qui non maior annis quinquaginta esset, vacationem militiae esse. deprecatus est deinde, ne novo bello, tam propinquo Italiae, adversus regem potentissimum, aut tribunos militum dilectum habentis inpedirent, aut prohiberent consulem, quem cuique ordinem adsignari e re publica esset, eum adsignare. si quid in ea re dubium esset, ad senatum reicerent.

ad subsellium tribunus res ago is m popilius consularis advoco centurio et centurio et consul venio consul inde postulo ut in contio is res ago populus in contio advoco pro centurio m popilius qui biennium ante consul sum ita verbum facio militaris homo et stipendium iustus et corpus et aetas et assiduus labor conficio habeo nihil recusaris tamen quo paruus opera res publicus do is tantus deprecor ne inferus is ordo quam qui cum milito habeo adtribuo p licinius consul senatus consulo recitaris iubeo primus quo bellum senatus perseus iubeo deinde quo vetus centurio quam multus ad is bellum scribo censeo neque ullus qui non magnus annus quinquaginta sum vacatio militia sum deprecor sum deinde ne novo bellum tam propinquo italia adverro rex potens aut tribunus miles dilectus habeo inpedirent aut prohibeo consul qui quisque ordo adsignaris e res publicus sum is adsignaris si quis in is res dubius sum ad senatus reicio


Eodem anno, cum agri Ligustini et Gallici, quod bello captum erat, aliquantum vacaret, senatus consultum est factum, ut is ager viritim divideretur. decemviros in eam rem ex senatus consulto creavit A. Atilius praetor urbanus M. Aemilium Lepidum C. Cassium T. Aebutum Carum C. Tremellium P. Cornelium Cethegum Q. et L. Aipuleios M. Caecilium C. Salonium C. Munatium . diviserunt dena iugera in singulos, sociis nominis Latini terna.

eos annus cum ager ligustinus et gallicus qui bellum capio sum aliquantus vaco senatus consulo sum facio ut is ager viritim divido decemviri in is res ex senatus consultum creo ab atilius praetor urbanus m aemilius lepidus que casseius t aebutum caris que tremellius p cornelius cethegus q et l aipuleios m caecilius que salonium que munatius divido deni iugerum in singuli socius nomen latinum terni


eo anno sacerdotes publici mortui, L. Aemilius Papus decemvir sacrorum et Q. Fulvius Flaccus pontifex, qui priore anno fuerat censor. hic foeda morte periit. ex duobus filiis eius, qui tum in Illyrico militabant, nuntiatum alterum decessisse, alterum gravi et periculoso morbo aegrum esse. obruit animum simul luctus metusque; mane ingressi cubiculum servi laqueo dependentem invenere. erat opinio post censuram minus conpotem fuisse sui; volgo Iunonis Laciniae iram ob spoliatum templum alienasse mentem ferebant. suffectus in Aemili locum decemvir M. Valerius Messala , in Fulvi pontifex Cn. Domitius Ahenobarbus , oppido adulescens sacerdos, est lectus.

is annus sacerdos publicus mortuus l aemilius papus decemvir sacer et q fulvus flaccus pontifex qui prior annus sum censor hic foedus mors pereo ex duo filius is qui tum in illyricus milito nuntio alter decedo alter gravis et periculosus morbus aeger sum obruo animus simul luctus metus mane ingredior cubiculum servio laqueus dependeo invenio sum opinio post censeo paruus compotor sum suus vulgo juno lacinius ira ob spolio templum alieno mens fero sufficio in aemilis locus decemvir m valerius messalla in fulvius pontifex cn domitius ahenobarbus oppidum adulescens sacerdos sum lego


cum haec in Boeotia gererentur, Perseus ad Sycurium stativa dierum aliquot habuit. ubi cum audisset raptim Romanos circa ex agris demessum frumentum convehere, deinde ante sua quemque tentoria spicas fascibus desecantem, quo purius frumentum tereret, ingentis acervos per tota castra stramentorum fecisse, ratus incendio opportuna esse, faces taedamque et malleolos stuppae inlitos pice parari iubet; atque ita media nocte profectus est, ut prima luce adgressus falleret. nequidquam. primae stationes oppressae tumultu ac terrore suo ceteros excitaverunt signumque datum est arma extemplo capiendi; simulque in vallo, ad portas, miles instructus erat. et oppugnationis castrorum Perseus et extemplo circumegit aciem et prima impedimenta ire, deinde peditum signa ferri iussit. ipse cum equitatu et levi armatura substitit ad agmen cogendum, ratus, id quod accidit, insecuturos ad extrema ab tergo carpenda hostis. breve certamen levis armaturae maxime cum procursatoribus fuit; equites peditesque sine tumultu in castra redierunt.

cum hic in boeotius gero perseus ad sycurium stativus dies aliquot habeo ubi cum audio raptim romanus circa ex ager demeto frumentum convehere deinde ante suus quisque tentorius spico fascis deseco quo purus frumentum tero ingens acervus per totus castrum stramentor facio reor incendium opportunus sum fax taeda et malleolus stuppa inlitos picus paro iubeo atque ita medius nox proficiscor sum ut primus lux aggredior fallo nequidquam primus statio opprimo tumultus atque terror suus ceterus excito signum do sum arma extemplo capio simul in vallo ad porta miles instruo sum et oppugnatio castrum perseus et extemplo circumago acies et primus impedimentum eo deinde pedes signum fero iubeo ipse cum equitatus et levis armo substo ad agmen cogo reor is qui accido insequor ad exter ab tergum carpo hostis brevis certamen levis armo magnus cum procursator sum eques pedito sine tumultus in castrum redeo


haec dicentem et cum adsensu Marcius audivit et auctor fuit mittendi Romam legatos. cum experienda omnia ad ultimum nec praetermittendam spem ullam censuissent, reliqua consultatio erat, quonam modo tutum iter legatis esset. ad id cum necessaria petitio indutiarum videretur, cuperetque Marcius neque aliud conloquio petisset, gravate et in magnam gratiam petentis concessit. nihil enim satis paratum ad bellum in praesentia habebant Romani, non exercitum, non ducem, cum Perseus, ni spes vana pacis occaecasset consilia, omnia praeparata atque instructa haberet et suo maxime tempore atque alieno hostibus incipere bellum posset.

hic dico et cum assensus marcius audio et auctor sum mitto roma legatus cum experior omnis ad ulter neque praetermitto spes ullus censeo reliquus consultatio sum quonam modo tueor iter legatus sum ad is cum necessarius petitio indutiaris video cupio marcius neque alius colloquium peto gravo et in magnus gratia peto concedo nihil enim satis paro ad bellum in praesens habeo romanus non exercitus non dux cum perseus ni spes vanus pax occaeco consilium omnis praeparo atque instruo habeo et suus magnus tempus atque alienus hostis incipio bellum possum


consules ad id tempus in provinciam non exierant, quia neque, uti de M. Popilio referrent, senatui obsequebantur et nihil aliud decernere prius statutum patribus erat. aucta etiam invidia est Popili litteris eius, quibus iterum cum Statellis Liguribus procons. pugnasse se scripsit ac sex milia eorum occidisse; propter cuius iniuriam belli ceteri quoque Ligurum populi ad arma ierunt. tum vero non absens modo Popilius, qui deditis contra ius ac fas bellum intulisset et pacatos ad rebellandum incitasset, sed consules, quod non exirent in provinciam, in senatu increpiti. hoc consensu patrum accensi M. Marcius Sermo et Q. Marcius Scylla tribuni plebis et consulibus multam se dicturos, nisi in provinciam exirent, denuntiarunt et rogationem, quam de Liguribus deditis promulgare in animo haberent, in senatu recitarunt. sanciebatur, ut qui ex Statellis deditis in libertatem restitutus ante calendas Sextiles primas non esset, cuius dolo malo is in servitutem venisset, ut iuratus senatus decerneret, qui eam rem quaereret animadverteretque. ex auctoritate deinde senatus eam rogationem promulgarunt. priusquam proficiscerentur consules, C. Cicereio praetori prioris anni ad aedem Bellonae senatus datus est. is expositis quas in Corsica res gessisset postulatoque frustra triumpho in monte Albano, quod iam in morem venerat, ut sine publica auctoritate fieret, triumphavit. rogationem Marciam de Liguribus magno consensu plebes scivit iussitque. ex eo plebiscito C. Licinius praetor consuluit senatum, quem quaerere ea rogatione vellet. patres ipsum eum quaerere iusserunt. tum demum consules in provinciam profecti sunt exercitumque a M. Popilio acceperunt. neque tamen M. Popilius reverti Romam audebat, ne causam diceret adverso senatu, infestiore populo, apud praetorem, qui de quaestione in se posita senatum consuluisset. huic detractationi eius tribuni plebis alterius rogationis denuntiatione occurrerunt, ut, si non ante idus Novembres in urbem Romam introisset, de absente eo C. Licinius statueret ac iudicaret. hoc tractus vinculo cum redisset, ingenti cum invidia in senatum venit. ibi cum laceratus iurgiis multorum esset, senatus consultum factum est, ut qui Ligurum post Q. Fulvium L. Manlium consules hostes non fuissent, ut eos C. Licinius Cn. Sicinius praetores in libertatem restituendos curarent, agrumque is trans Padum consul C. Popilius daret. multa milia hominum hoc senatus consulto restituta in libertatem, transductisque Padum ager est adsignatus. M. Popilius rogatione Marcia bis apud C. Licinium causam dixit; tertio praetor, gratia consulis absentis et Popiliae familiae precibus victus, idibus Martiis adesse reum iussit, quo die novi magistratus inituri erant honorem, ne diceret ius, qui privatus futurus esset. ita rogatio de Liguribus arte fallaci elusa est.

consul ad is tempus in provincia non exeo quia neque uti de m popilius refero senatus obsequor et nihil alius decerno prior status pater sum augeo etiam invidia sum popilis littera is qui iterum cum statellis ligur procons pugno sui scribo atque sex mille is occido propter qui iniuria bellum ceterus quoque ligur populus ad arma eo tum verus non absum modo popilius qui dedo contra ius atque fas bellum infero et pacatos ad rebello incito sed consul qui non exeo in provincia in senatus increpo hic consensus pater accendo m marcius sermo et q marcius scylla tribunus plebs et consul multa sui dico nisi in provincia exeo denuntio et rogatio quam de ligur dedo promulgaris in animus habeo in senatus recito sancio ut qui ex statellis dedo in libertas restituo ante caleo sextilis primus non sum qui dolus malus is in servitus venio ut juro senatus decerno qui is res quaero animadverto ex auctoritas deinde senatus is rogatio promulgo priusquam proficisco consul que cicereio praetor prior annus ad aedes bellona senatus do sum is expono qui in corsica res gero postulo frustra triumphus in mons albanus qui iam in mos venio ut sine publicus auctoritas fio triumpho rogatio marcius de ligur magnus consensus plebs scio jubeo ex is plebiscito que licinius praetor consulo senatus qui quaero is rogatio volo pater ipse is quaero jubeo tum demum consul in provincia proficiscor sum exerceo ab m popilius accipio neque tamen m popilius revorto roma audeo ne causa dico adverso senatus infestus populus apud praetor qui de quaestio in sui pono senatus consulo hic detractatio is tribunus plebs alter rogatio denuntiatio occurro ut si non ante idus november in urbs roma introisset de absum is que licinius statuo atque iudico hic traho vinculum cum redeo ingens cum invidia in senatus venio ibi cum lacero jurgium multus sum senatus consulo facio sum ut qui ligur post q fulvius l manlius consul hostis non sum ut is que licinius cn sicinius praetor in libertas restituo curo ager is trans padus consul que popilius do multus mille homo hic senatus consultum restituo in libertas traduco padus ager sum adsigno m popilius rogatio marcius bis apud que licinius causa dico tertius praetor gratia consul absum et popilia familia prex vinco idus martius adsum reus iubeo quo dies nosco magistratus ineo sum honor ne dico ius qui privo sum sum ita rogatio de ligur ars fallax eludo sum


hic dies et Romanis refecit animos et Persea perculit, ut dies paucos ad Mopselum moratus sepulturae maxume militum amissorum cura, praesidio satis valido ad Gonnum relicto in Macedoniam reciperet copias. Timotheum quendam ex regiis praefectis cum modica manu relinquit ad Philam, iussum Magnetas ex propinquo temptare. cum Pellam venisset, exercitu in hiberna dimisso ipse cum Cotye Thessalonicam est profectus. eo fama adfertur Autlebim, regulum Thracum, et Corragum, Eumenis praefectum, in Cotyis fines impetum fecisse et regionem Marenem quam vocant cepisse. itaque dimittendum Cotyn ad sua tuenda ratus magnis proficiscentem donis prosequitur. ducenta talenta, semestre stipendium, equitatui numerat, cum primo annuum dare constituisset.

hic dies et romanus reficio animus et perseus percello ut dies paucus ad mopselis moror sepultura magnus miles amissor cura praesidium satis validus ad gonni relinquo in macedonia recipio copia timotheus quidam ex regius praefectus cum modicus manus relinquo ad philus jubeo magnetas ex propinquo tento cum pella venio exercitus in hibernus dimitto ipse cum cotye thessalonica sum proficiscor is fama affero autlebim regulis thracus et corragum eumenes praeficio in cotyis finis impetus facio et regio marenem quam voco capio itaque dimitto cotyn ad suus tueor reor magnus proficisco donum prosequor ducenti talentum semestris stipendium equitatus numero cum primus annuus do constituo


ad ea rex “bonam causam, si apud iudices aequos ageretur, apud eosdem et accusatores et iudices agam. eorum autem, quae obiecta sunt mihi, partim ea sunt, quibus nescio an gloriari debeam, partim ea, quae fateri non erubescam, partim quae verbo obiecta verbo negare sit. quid enim, si legibus vestris hodie reus sim, aut index Brundisinus aut Eumenes mihi obiciat, ut accusare potius vere quam convitiari videantur? scilicet nec Eumenes, cum tam multis gravis publice ac privatim sit, alium quam me inimicum habuit; neque ego potiorem quemquam ad ministeria facinorum quam Rammium, quem neque umquam ante videram nec eram postea visurus, invenire potui. et Thebanorum, quos naufragio perisse constat, et Arthetauri caedis mihi reddenda ratio est; in qua tamen nihil ultra obicitur quam interfectores eius in regno exulasse meo. cuius condicionis iniquitatem ita non sum recusaturus, si vos quoque accipitis, ut quicumque exules in Italiam aut Romam se contulerunt, his facinorum, propter quae damnati sunt, auctores vos fuisse fateamini. si hoc et vos recusabitis et omnes aliae gentes, ego quoque inter ceteros ero. et hercule, quid adtinet cuiquam exilium patere. si nusquam exuli futurus locus est? ego tamen istos, ut primum in Macedonia esse admonitus a vobis conperi, requisitos abire ex regno iussi et in perpetuum interdixi finibus meis. et haec quidem mihi tamquam causam dicenti reo objecta sunt, illa tamquam regi et quae de foedere, quod mihi est vobiscum, disceptationem habeant. nam si est in foedere ita scriptum, ut ne si bellum quidem quis inferat, tueri me regnumque meum liceat, mihi fatendum est, quod me armis adversus Abrupolim, socium populi Romani, defenderim, foedus violatum esse. sin autem hoc et ex foedere licuit et iure gentium ita conparatum est, ut arma armis propulsentur, quid tandem me facere decuit, cum Abrupolis finis mei regni usque ad Amphipolim pervastasset, multa libera capita, magnam vim mancipiorum, multa milia pecorum abegisset? quiescerem et paterer, donec Pellam et in regiam meam armatus pervenisset? at enim bello quidem iusto sum persecutus, sed vinci non oportuit eum neque ea, quae victis accidunt, pati; quorum casum cum ego subierim, qui sum armis lacessitus, quid potest queri sibi accidisse, qui causa belli fuit? non sum eodem modo defensurus, Romani, quod Dolopas armis coercuerim, quia etsi non merito eorum, iure feci meo, cum mei regni, meae dicionis essent, vestro decreto patri adtributi meo. nec, si causa reddenda sit, non vobis nec foederatis, sed iis, qui ne in servos quidem saeva atque iniusta imperia probant, plus aequo et bono saevisse in eos videri possum, quippe Euphranorem praefectum a me inpositum ita occiderunt, ut mors poenarum eius levissima fuerit. at cum processissem inde ad visendas Larisam et Antronas et Pteleon, quia in propinquo Delphis, sacrificandi causa, ut multo ante debita vota persolverem, Delphos escendi. et his criminis augendi causa cum exercitu me isse adicitur; scilicet ut, quod nunc vos facere queror, urbes occuparem, arcibus imponerem praesidia. vocate in concilium Graeciae civitates, per quas iter feci; queratur unus quilibet militis mei iniuriam: non recusabo, quin simulato sacrificio aliud petisse videar. Aetolis et Byzantiis praesidia misimus et cum Boeotis amicitiam fecimus. haec qualiacumque sunt, per legatos meos non solum indicata, sed etiam excusata sunt saepe in senatu vestro, ubi aliquos ego disceptatores non tam aequos quam te, Q. Marci , paternum amicum et hospitem, habebam. sed nondum Romam accusator Eumenes venerat, qui calumniando omnia detorquendoque suspecta et invisa efficeret et persuadere vobis conaretur, non posse Graeciam in libertate esse et vestro munere frui, quoad regnum Macedoniae incolume esset. circumagetur hic orbis; erit mox, qui arguat nequidquam Antiochum ultra iuga Tauri emotum; graviorem multo Asiae, quam Antiochus fuerit, Eumenen esse; conquiescere socios vestros non posse, quoad regia Pergami sit: eam arcem supra capita finitimarum civitatium impositam. ego haec, Q. Marci et A. Atili , quae aut a vobis obiecta aut purgata a me sunt, talia esse scio, ut aures, ut animi audientium sint, nec tam referre, quid ego aut qua mente fecerim, quam quo modo id vos factum accipiatis. conscius mihi sum nihil me scientem deliquisse et, si quid fecerim inprudentia lapsus, corrigi me et emendari castigatione hac posse. nihil certe insanabile nec quod bello et armis persequendum esse censeatis commisi, aut frustra clementiae gravitatisque vestrae fama volgata per gentes est, si talibus de causis, quae vix querella et expostulatione dignae sunt, arma capitis et regibus sociis bella infertis.”

ad is rex bonus causa si apud iudex aequus ago apud idem et accusator et iudex ago is autem qui objecto sum ego pars is sum qui nescio an glorior debeo pars is qui fateor non erubesco pars qui verbum objecto verbum nego sum quis enim si lex vester hodie reus sum aut index brundisinus aut eumenes ego obicio ut accuso potis verus quam convitiaris video scilicet neque eumenes cum tam multus gravis publicus atque privatim sum alius quam ego inimicus habeo neque ego potis quisquam ad ministerium facinus quam rammium qui neque umquam ante video neque sum postea video invenio possum et thebanus qui naufragium pereo consto et arthetauri caedes ego reddo ratio sum in qui tamen nihil ultra obicio quam interfector is in regnum exulasse meus qui condicio iniquitas ita non sum recuso si tu quoque accipio ut quicumque exulis in italia aut roma sui confero hic facinus propter qui damno sum auctor tu sum fateor si hic et tu recuso et omnis alius gens ego quoque inter ceterus sum et herculis quis adteneo quisquam exsilium pateo si nusquam exulis sum locus sum ego tamen iste ut primus in macedonius sum admonitus ab tu conperi requaero abeo ex regnum iubeo et in perpetuus interdico finis meus et hic quidem ego tamquam causa dico reor objecta sum ille tamquam rex et qui de foedus qui ego sum tu disceptatio habeo nam si sum in foedus ita scribo ut ne si bellum quidem quis infero tueor ego regnum meus licet ego fateor sum qui ego arma adverro abrupolim socius populus romanus defendo foedus violo sum sin autem hic et ex foedus licet et ius gens ita conparo sum ut arma arma propulso quis tandem ego facio decet cum abrupolis finis meus regnum usque ad amphipolis pervastasset multus liber caput magnus vis mancipium multus mille pecus abigo quiesco et pateo donec pella et in regia meus armo pervenio at enim bellum quidem justus sum persequor sed vinco non oportet is neque is qui vinco accido patior qui casus cum ego subeo qui sum arma lacesso quis possum queror sui accido qui causa bellum sum non sum idem modo defendo romanus qui dolopas arma coerceo quia etsi non mereo is ius facio meus cum meus regnum meus dicio sum vester decretum pater adtribuo meus neque si causa reddo sum non tu neque foedero sed is qui ne in servus quidem saevus atque iniustus imperium probo multus aequus et bonus saevisse in is video possum quippe euphranor praeficio ab ego inpono ita occido ut mors poena is levis sum at cum procedo inde ad visendas larisam et antronas et pteleos quia in propinquo delphi sacrifico causa ut multus ante debeo veto persolverem delphi escendo et hic crimen augeo causa cum exercitus ego eo adicio scilicet ut qui nunc tu facio queror urbs occuparis arx impono praesidium voco in concilium graecia civitas per qui iter facio queror unus qui miles meus iniuria non recuso quin simulo sacrificium alius peto video aetolus et byzantium praesidium mitto et cum boeotus amicitia facio hic qualiscumque sum per legatus meus non solus indico sed etiam excuso sum saepe in senatus vester ubi aliquis ego disceptator non tam aequus quam tu q marcius paternus amicus et hospes habeo sed nondum roma accusator eumenes venio qui calumniando omnis detorqueo suspicio et invideo efficio et persuadeo tu conor non possum graecia in libertas sum et vester munus fruor quoad regnum macedonia incolumis sum circumago hic orbis sum mox qui arguo nequidquam antiochus ultra iugum taurus emoveo gravis multus asia quam antiochus sum eumenes sum conquiesco socius vester non possum quoad regius pergamum sum is arx supra caput finitimaris civitas impono ego hic q marcius et ab atilis qui aut ab tu objecto aut purgo ab ego sum talis sum scio ut auris ut animus audio sum neque tam refero quis ego aut qui mens facio quam quo modo is tu facio accipio conscius ego sum nihil ego scio delinquo et si quis facio imprudens labor corrigo ego et emendaris castigatio hic possum nihil certus insanabilis neque qui bellum et arma persequor sum censeo committo aut frustra clementia gravitas vester fama vulgo per gens sum si talis de causa qui vix querela et expostulatio dignus sum arma capio et rex socius bellum infero


Attalum, regis Eumenis fratrem, legatum venisse Romam Valerius Antias his consulibus scribit ad deferenda de Perseo crimina indicandosque apparatus belli. plurium annales, et quibus credidisse malis, ipsum Eumenem venisse tradunt. Eumenes igitur ut Romam venit, exceptus cum tanto honore, quantum non meritis tantum eius, sed beneficiis etiam suis, ingentia quae in eum congesta erant, existimaret deberi populus Romanus, in senatum est introductus. causam veniendi sibi Romam fuisse dixit praeter cupiditatem visendi deos hominesque, quorum beneficio in ea fortuna esset, supra quam ne optare quidem auderet, etiam ut coram moneret senatum, ut Persei conatis obviam iret. orsus inde a Philippi consiliis, necem Demetri filii rettulit, adversantis Romano bello; Bastarnarum gentem excitam sedibus suis, quorum auxiliis fretus in Italiam transiret; haec secum volutantem in animo oppressum fato regnum ei reliquisse, quem infestissimum esse sensisset Romanis. itaque Persea hereditarium a patre relictum bellum et simul cum imperio traditum iamiam primum alere ac fovere omnibus consiliis. florere praeterea iuventute, quam stirpem longa pax ediderit, florere opibus regni, florere etiam aetate. quae cum corporis robore ac viribus vigeat, animum esse inveteratum diutina arte atque usu belli, iam inde a puero patris contubernio Romanis quoque bellis, non finitumis tantum adsuetum, missum a patre in expeditiones multas variasque. iam ex quo ipse accepisset regnum, multa, quae non vi, non dolo Philippus, omnia expertus, potuisset moliri, admirando rerum successu tenuisse. accessisse ad vires eam, quae longo tempore multis magnisque meritis pareretur, auctoritatem. nam apud Graeciae atque Asiae civitates vereri maiestatem eius omnes. nec pro quibus meritis, pro qua munificentia tantum ei tribuatur, cernere, nec dicere pro certo posse, utrum felicitate id quadam eius accidat, an, quod ipse vereatur dicere, invidia adversus Romanos favorem illi conciliet. inter ipsos quoque reges ingentem auctoritate, Seleuci filiam duxisse eum, non petentem, sed petitum ultro; sororem dedisse Prusiae precanti atque oranti; celebratas esse utrasque nuptias gratulatione et donis innumerabilium legationum et velut auspicibus nobilissumis populis deductas esse. Boeotorum gentem, captatam Philippo, numquam ad scribendum amicitiae foedus adduci potuisse; tribus nunc locis cum Perseo foedus incisum litteris esse, uno Thebis, altero ad Delum, augustissumo et celeberrumo in templo, tertio Delphis. in Achaico concilio vero nisi discussa res per paucos Romanum imperium intentantis esset, eo rem prope adductam, ut aditus ei in Achaiam daretur. at hercule suos honores, cuius merita in eam gentem privatim an publice sint maiora, vix dici posset, partim desertos per incultum ac neglegentiam, partim hostiliter sublatos esse. iam Aetolos quem ignorare in seditionibus suis non ab Romanis, sed a Perseo praesidium petisse? his eum fultum societatibus atque amicitiis eos domesticos apparatus belli habere, ut externis non egeat. triginta milibus peditum, quinque milibus equitum, in decem annos frumentum praeparasse, ut abstinere et suo et hostium agro frumentandi causa possit. iam pecuniam tantam habere, ut decem milibus mercennariorum militum praeter Macedonum copias stipendium in totidem annos praeparatum habeat, praeter annuum, quod ex metallis regiis capiat, vectigal. arma vel tribus tantis exercitibus in armamentaria congessisse. iuventutem, ut iam Macedonia deficiat, velut ex perenni fonte unde hauriat, Threciam subiectam esse. reliquom orationis adhortatio fuit: “non ego haec” inquit “incertis iactata rumoribus et cupidius credita, quia vera esse de inimico crimina volebam, adfero ad vos, patres conscripti, sed conperta et explorata, haud secus quam si speculator missus a vobis subiecta oculis referrem; neque relicto regno meo, quod amplum et egregium vos fecistis, mare tantum traiecissem, ut vana ad vos adferendo fidem abrogarem mihi: cernebam nobilissimas Asiae et Graeciae civitates in dies magis denudantis iudicia sua, mox, si permitteretur, eo processuras, unde receptum ad paenitendum non haberent; cernebam Persea non continentem se Macedoniae regno, alia armis occupantem, alia, quae vi subigi non possent, favore ac benivolentia conplectentem; videbam, quam inpar esset sors, cum ille vobis bellum pararet, vos ei securam pacem praestaretis, quamquam mihi quidem non parare, sed gerere paene bellum videbatur. Abrupolim, socium atque amicum vestrum, regno expulit; Arthetaurum Illyrium, quia scripta ab eo quaedam vobis conperit, socium item atque amicum vestrum, interfecit; euersam et Callicritum Thebanos, principes civitatis, quia liberius adversus eum in concilio Boeotorum locuti fuerant delaturosque ad vos, quae agerentur, professi erant, tollendos curavit; auxilium Byzantiis adversus foedus tulit; Dolopiae bellum intulit; Thessaliam et Doridem cum exercitu pervasit, ut in bello intestino deterioris partis auxilio meliorem adfligeret; confudit et miscuit omnia in Thessalia Perrhaebiaque spe novarum tabularum, ut manu debitorum obnoxia sibi optumatis opprimeret. haec cum vobis quiescentibus et patientibus fecerit et concessam sibi Graeciam esse a vobis videat, pro certo habet neminem sibi, antequam in Italiam traiecerit, armatum occursurum. hoc quam vobis tutum aut honestum sit, vos videritis; ego certe mihi turpe esse duxi, prius Persea ad bellum inferendum quam me socium ad praedicendum, ut caveretis, venire in Italiam. functus necessario mihi officio et quodam modo liberata atque exonerata fide mea, quid ultra facere possum, quam uti deos deasque precer, ut vos et vestrae rei publicae et nobis sociis atque amicis, qui ex vobis pendemus, consulatis? ” haec oratio movit patres conscriptos. ceterum in praesentia nihil praeterquam fuisse in curia regem scire quisquam potuit: eo silentio clausa curia erat; bello denique perfecto, quaeque dicta ab rege quaeque responsa essent, emanavere.

attal rex eumenes frater legatus venio roma valerius antius hic consul scribo ad defero de perseus crimen indico apparatus bellum multus annal et qui credo malus ipse eumenes venio trado eumenes igitur ut roma venio excipio cum tantus honor quantus non meritum tantus is sed beneficium etiam suus ingens qui in is congero sum existimo debeo populus romanus in senatus sum introduco causa venio sui roma sum dico praeter cupiditas viso deus homo qui beneficium in is fortuna sum supra quam ne optaris quidem audeo etiam ut coram moneo senatus ut perseus conor obvius eo ordior inde ab philippus consilium nex demetrius filius refero adverso romanus bellum bastarnaris gens excio sedes suus qui auxilium fretus in italia transeo hic sui voluto in animus opprimo fatum regnum is relinquo qui infestus sum sentio romanus itaque perseus hereditarius ab pater relinquo bellum et simul cum imperium trado jamjam primus alo atque foveo omnis consilium floreo praeterea iuventus quam stirps longus pax edo floreo ops regnum floreo etiam aetas qui cum corpus robur atque vis vigeo animus sum invetero diutinus ars atque usus bellum iam inde ab puer pater contubernium romanus quoque bellum non finitimus tantus assuesco mitto ab pater in expeditio multus vario iam ex quo ipse accipio regnum multus qui non vis non dolus philippus omnis experior possum molior admiror res succedo teneo accedo ad vireo is qui longus tempus multus magnus meritum pareo auctoritas nam apud graecia atque asia civitas vereor maiestas is omnis neque pro qui meritum pro qui munificentia tantus is tribuo cerno neque dico pro certus possum utrum felicitas is quidam is accido an qui ipse vereor dico invidia adverro romanus favor ille concilio inter ipse quoque rex ingens auctoritas seleucus filia duco is non peto sed peto ultro soror do prusia precor atque oro celebro sum utrasque nuptiae gratulatio et donum innumerabilis legatio et velut auspex nobilis populus deduco sum boeotor gens capto philippus numquam ad scribo amicitia foedus adduco possum tres nunc locus cum perseus foedus incido littera sum unus thebae alter ad delis augustus et celeberrumo in templum tertius delphi in achaicus concilio verus nisi discutio res per paucus romanus imperium intento sum is res prope adduco ut aditus is in achaia do at herculis suus honor qui mereo in is gens privatim an publicus sum magnus vix dico possum pars desero per incultus atque neglegentia pars hostilis suffero sum iam aetoli qui ignoro in seditio suus non ab romanus sed ab perseus praesidium peto hic is fulcio societas atque amicitia is domesticus apparatus bellum habeo ut externus non egeo triginta mille pedes quinque mille eques in decem annus frumentum praeparo ut abstineo et suus et hostis ager frumentor causa possum iam pecunia tantus habeo ut decem mille mercenarius miles praeter macedones copia stipendium in totidem annus praeparo habeo praeter annuus qui ex metallum regius capio vectigal arma vel tres tantus exercitus in armamentarium congero iuventus ut iam macedonius deficio velut ex perenni fons unde haurio thracia subicio sum reliquus oratio adhortatio sum non ego hic inquam incertus jacto rumor et cupidus credo quia verus sum de inimicus crimen volo affero ad tu pater conscribo sed conperta et exploro haud secus quam si speculator mitto ab tu subiectum oculus refero neque relinquo regnum meus qui amplus et egregius tu facio mare tantus transjacio ut vanus ad tu affero fides abrogaris ego cerno nobilis asia et graecia civitas in dies magis denudo iudicium suus mox si permitto is procedo unde recipio ad paeniteo non habeo cerno perseus non contineo sui macedonia regnum alius arma occupo alius qui vis subigo non possum favor atque benevolens conplecto video quam impar sum sors cum ille tu bellum paro tu is securus pax praesto quamquam ego quidem non paro sed gero paene bellum video abrupolim socius atque amicus vester regnum expello arthetaurum illyrius quia scribo ab is quidam tu conperit socius item atque amicus vester interfacio everro et callicritum thebani princeps civitas quia liber adverro is in concilio boeotor loquor sum defero ad tu qui ago profiteor sum tollo curo auxilium byzantium adverro foedus fero dolopia bellum infero thessalia et doris cum exercitus pervado ut in bellum intestinus deterior pars auxilium bonus affligo confundo et misceo omnis in thessalia perrhaebia spes novaris tabularis ut manus debitor obnoxius sui optumatis opprimo hic cum tu quiesco et patior facio et concedo sui graecia sum ab tu video pro certus habeo nemo sui antequam in italia transjacio armo occurro hic quam tu tueor aut honestus sum tu video ego certus ego turpis sum duco prior perseus ad bellum infero quam ego socius ad praedico ut caveo venio in italia fungor necessarius ego officium et quidam modo libero atque exonero fides meus quis ultra facio possum quam uti deus dea preco ut tu et vester res publicus et nos socius atque amicus qui ex tu pendeo consulo hic oratio moveo pater conscribo ceterum in praesens nihil praeterquam sum in curia rex scio quisquam possum is silentium claudo curia sum bellum denique perficio quisque dictum ab rex quisque respondeo sum emanavere


a Delphis et Aetolico concilio Marcellus in Peloponnesum traiecit , quo Achaeis edixerat conventum. ubi conlaudata gente, quod constanter vetus decretum de arcendis aditu finium regibus Macedonum tenuissent, insigne adversus Persea odium Romanorum fecit; quod ut maturius erumperet, Eumenes rex commentarium ferens secum, quod de apparatibus belli omnia inquirens fecerat, Romam venit. per idem tempus quinque legati ad regem missi, qui res in Macedonia aspicerent. Alexandriam idem ad Ptolemaeum renovandae amicitiae causa proficisci iussi. legati erant hi: C. Valerius Cn. Lutatius Cerco Q. Baebius Sulca M. Cornelius Mammula M. Caecilius Denter . et ab Antiocho rege sub idem tempus legati venerunt. quorum princeps Apollonius Appollonius in senatum introductus multis iustisque causis regem excusavit, quod stipendium serius quam ad diem praestaret; id se omne advexisse, ne cuius nisi temporis gratia regi fieret. donum praeterea afferre. vasa aurea quingentum pondo. petere regem, ut, quae cum patre suo societas atque amicitia fuisset, ea secum renovaretur, imperaretque sibi populus Romanus, quae bono fidelique socio regi essent imperanda; se nullo usquam cessaturum officio. ea merita in se senatus fuisse, cum Romae esset, eam comitatem iuventutis, ut pro rege, non pro obside omnibus ordinibus fuerit. legatis benigne responsum et societatem renovare cum Antiocho, quae cum patre eius fuerat, A. Atilius praetor urbanus iussus. quaestores urbani stipendium, vasa aurea censores acceperunt, eisque negotium datum est, ut ponerent ea in quibus templis videretur; legatoque centum milium aeris munus missum et aedes liberae hospitio datae sumptusque decretus, donec in Italia esset. legati, qui in Syria fuerant, renuntiaverant in maximo eum honore apud regem esse amicissimumque populo Romano.

ab delphi et aetolicus concilio marcellus in peloponnesus transiacio quo achaeus edico convenio ubi conlaudo gens qui consto vetus decretum de arceo aditus finis rex macedones teneo insignis adverro perseus odium romanus facio qui ut maturus erumpo eumenes rex commentarius fero sui qui de apparatus bellum omnis inquiro facio roma venio per idem tempus quinque legatus ad rex mitto qui res in macedonius aspicio alexandrea idem ad ptolemaeus renovo amicitia causa proficisco iubeo legatus sum hic que valerius cn luto cerco q baebius sulco m cornelius mammula m caecilius denter et ab antiochus rex sub idem tempus legatus venio qui princeps apollonius appollonius in senatus introduco multus justus causa rex excuso qui stipendium serus quam ad dies praesto is sui omnis adveho ne qui nisi tempus gratia rex fio donum praeterea affero vasum aureus quingenti pondo peto rex ut qui cum pater suus societas atque amicitia sum is sui renovo impero sui populus romanus qui bonus fidelis socius rex sum impero sui nullus usquam cesso officium is mereo in sui senatus sum cum roma sum is comitas iuventus ut pro rex non pro obsido omnis ordo sum legatus benignus responsum et societas renovaris cum antiochus qui cum pater is sum ab atilius praetor urbanus iubeo quaestor urbanus stipendium vasum aureus censor accipio is negotium do sum ut pono is in qui templum video lego centum mille aer munus mitto et aedes liber hospitium do sumo decerno donec in italia sum legatus qui in syria sum renuntiaverant in maximus is honor apud rex sum amicus populus romanus


dilectum consules multo intentiore quam alias cura habebant. Licinius veteres quoque scribebat milites centurionesque; et multi voluntate nomina dabant, quia locupletes videbant, qui priore Macedonico bello aut adversus Antiochum in Asia stipendia fecerant. cum tribuni militum, qui centuriones , sed primum quemque citarent, tres et viginti centuriones, qui primos pilos duxerant, citati tribunos plebis appellarunt. duo ex collegio, M. Fulvius Nobilior et M. Claudius Marcellus , ad consules reiciebant: eorum cognitionem esse debere, quibus dilectus quibusque bellum mandatum esset; ceteri cognituros se, de quo appellati essent, aiebant et, si iniuria fieret, auxilium civibus laturos.

dilectus consul multus intendo quam alius cura habeo licinius vetus quoque scribo miles centurio et multus voluntas nomen do quia locuples video qui prior macedonicus bellum aut adverro antiochus in asia stipendium facio cum tribunus miles qui centurio sed primus quisque cito tres et viginti centurio qui primus pilus duco citas tribunus plebs appello duo ex collegium m fulvus nobilior et m claudus marcellus ad consul reicio is cognitio sum debeo qui delectus quisque bellum mando sum ceterus cognosco sui de quo appello sum aio et si iniuria fio auxilium civis fero


cum Macedonicum bellum in annum dilatum esset, ceteris praetoribus iam in provincias profectis M. Iunius et Sp. Lucretius , quibus Hispaniae provinciae obvenerant, fatigantes saepe idem petendo senatum, tandem pervicerunt, ut supplementum sibi ad exercitum daretur: tria milia peditum, centum et quinquaginta equites in Romanas legiones, in socialem exercitum quinque milia peditum et trecentos equites imperare sociis iussi. hoc copiarum in Hispanias cum praetoribus novis portatum est.

cum macedonicus bellum in annus differo sum ceterus praetor iam in provincia proficio m junius et spurius lucretius qui hispania provincia obvenio fatigo saepe idem peto senatus tandem pervicerunt ut supplementum sui ad exercitus do tres mille pedes centum et quinquaginta eques in romanus legio in social exercitus quinque mille pedes et trecenti eques impero socius iubeo hic copia in hispania cum praetor novus portas sum


paucis post diebus Q. Marcius A. Atilius et P. et Servius Cornelii Lentuli et L. Decimius , legati in Graeciam missi, Corcyram peditum mille secum advexerunt; ibi inter se et regiones, quas obirent, et milites diviserunt. Decimius missus est ad Gentium regem Illyriorum, quem si aliquem respectum amicitiae cum habere cerneret, temptare, ut etiam ad belli societatem perliceret, iussus. Lentuli in Cephallaniam missi, ut in Peloponnesum traicerent oramque maris in occidentem versi ante hiemem circumirent. Marcio et Atilio Epirus, Aetolia, Thessalia circumeundae adsignantur; inde Boeotiam atque Euboeam aspicere iussi, tum in Peloponnesum traicere; ibi congressuros se cum Lentulis constituunt. priusquam digrederentur a Corcyra, litterae a Perseo adlatae sunt, quibus quaerebat, quae causa Romanis aut in Graeciam traiciendi copias aut urbes occupandi esset. cui rescribi non placuit, nuntio ipsius, qui litteras attulerat, dici praesidii causa ipsarum urbium Romanos facere. Lentuli circumeuntes Peloponnesi oppida, cum sine discrimine omnes civitates adhortarentur, ut quo animo, qua fide adiuvissent Romanos Philippi primum, deinde Antiochi bello, eodem adversus Persea iuvarent, fremitum in contionibus audiebant Achaeis indignantibus eodem se loco esse, qui omnia a principiis Macedonici belli praestitissent Romanis et Macedonis Philippi [bello] hostes fuissent, quo Messenii atque Elei, qui pro Antiocho hoste arma adversus populum Romanum tulissent ac, nuper in Achaicum contributi. concilium, velut praemium belli se victoribus Achaeis tradi quererentur.

paucus post dies q marcius ab atilius et p et servus cornelius lentulis et l decimus legatus in graecia mitto corcyra pedes mille sui advexerunt ibi inter sui et regio qui obeo et miles divido decimus mitto sum ad gentius rex illyrius qui si aliquis respicio amicitia cum habeo cerno tento ut etiam ad bellum societas perlicet iubeo lentulis in cephallaniam mitto ut in peloponnesus traicio ora mare in occaedes verro ante hiems circumeo marcius et atilius epirus aetolius thessalia circumeo adsigno inde boeotia atque euboea aspicio iubeo tum in peloponnesus traicio ibi congredior sui cum lentulis constituo priusquam digredior ab corcyra littera ab perseus affero sum qui quaero qui causa romanus aut in graecia traicio copia aut urbs occupo sum qui rescribo non placeo nuntio ipse qui littera affero dico praesidium causa ipsaris urbs romanus facio lentulis circumeo peloponnesius oppidum cum sine discrimen omnis civitas adhortor ut quo animus qui fides adjuvo romanus philippus primus deinde antiochus bellum idem adverro perseus juvo fremo in contio audio achaeus indignor idem sui locus sum qui omnis ab principia macedonicus bellum praesto romanus et macedonis philippus bellum hostis sum quo messenius atque elei qui pro antiochus hostis arma adverro populus romanus fero atque nuper in achaicus contribuo concilium velut praemium bellum sui victor achaeus trado queror


fama equestris pugnae vulgata per Graeciam nudavit voluntates hominum. non enim solum qui partis Macedonum erant, sed plerique ingentibus Romanorum obligati beneficiis, quidam vim superbiamque experti Persei, laeti eam famam accepere, non ob aliam causam quam pravo studio, quo etiam in certaminibus ludicris vulgus utitur, deteriori atque infirmiori favendo. Eodem tempore in Boeotia summa vi Haliartum Lucretius praetor oppugnabat; et quamquam nec habebant externa auxilia obsessi praeter Coronaeorum iuniores, qui prima obsidione moenia intraverant, neque sperabant, tamen ipsi animis magis quam viribus resistebant. nam et eruptiones in opera crebro faciebant, et arietem admotum nunc nunc libramento plumbi gravatum ad terram urguebant et, si qua declinare nequiverant ictum, pro diruto muro novum tumultuario opere raptim ex ipsa ruinae strage congestis saxis extruebant. cum operibus lentior oppugnatio esset, scalas per manipulos dividi praetor iussit [ut] corona undique moenia adgressurus, eo magis suffecturam ad id multitudinem ratus, quod qua parte palus urbem cingit nec adtinebat oppugnari nec poterat. ipse ab ea parte, qua duae turres quodque inter eas muri fuerat , duo milia militum delectorum admovit, ut eodem tempore, quo ipse transcendere ruinas conaretur, concursu adversus se oppidanorum facto scalis vacua defensoribus moenia capi parte aliqua possent. haud segniter oppidani vim eius arcere parant. nam super stratum ruinis locum facibus aridis sarmentorum iniectis stantes cum ardentibus facibus accensuros eam se saepem minabantur, ut incendio intersaepti ab hoste spatium ad obiciendum interiorem murum haberent. quod inceptum eorum fors inpediit: nam tantus repente effusus est imber, ut nec accendi facile pateretur et extingueret accensa. itaque et transitus per distracta fumantia virgulta patuit et in unius loci praesidium omnibus versis moenia quoque pluribus simul partibus scalis capiuntur. in primo tumultu captae urbis seniores inpubesque, quos casus obvios optulit, passim caesi; armati in arcem confugerunt et postero die, cum spei nihil superesset, deditione facta sub corona venierunt. fuerunt autem duo milia ferme et quingenti. ornamenta urbis, statuae et tabulae pictae, et quidquid pretiosae praedae fuit, ad naves delatum; urbs diruta a fundamentis. inde Thebas ductus exercitus; quibus sine certamine receptis urbem tradidit exulibus et qui Romanorum partis erant, adversae factionis hominum fautorumque regis ac Macedonum familias sub corona vendidit. his gestis in Boeotia ad mare ac naves rediit.

fama equester pugna vulgo per graecia nudo voluntas homo non enim solus qui pars macedones sum sed plerusque ingens romanus obligo beneficium quidam vis superbio experior perseus laetus is fama accipio non ob alius causa quam pravus studium quo etiam in certamen ludicrum vulgus uto deterior atque infirmis faveo eos tempus in boeotius summus vis haliartus lucretius praetor oppugno et quamquam neque habeo externus auxilium obsedeo praeter coronaeus iuniores qui primus obsidio moenia intro neque spero tamen ipse animus magis quam vis resisto nam et eruptio in opus creber facio et aries admoveo nunc nunc libramentum plumbum gravo ad terra urgeo et si qui declinaris nequeo ictus pro diruo murus novus tumultuarius opus raptim ex ipse ruina strages congero saxum extruebant cum opus lentus oppugnatio sum scala per manipulus divido praetor iubeo ut corona undique moenia aggredior is magis sufficio ad is multitudo reor qui qui pars palus urbs cingo neque adteneo oppugnaris neque possum ipse ab is pars qui duo turris quisque inter is murus sum duo mille miles delector admoveo ut idem tempus quo ipse transcendo ruina conor concursus adverro sui oppidanus facio scalae vacuus defensor moenia capio pars aliqui possum haud segnis oppidanus vis is arceo paro nam super sterno ruina locus fax aridus sarmentor injacio sto cum ardeo fax accendo is sui saepis mino ut incendium intersaepio ab hostis spatium ad obicio interior murus habeo qui incipio is fors inpediit nam tantus repens effundo sum imber ut neque accendo facilis pateo et extingueret accendo itaque et transitus per distraho fumo virgultus pateo et in unus locus praesidium omnis verro moenia quoque multus simul pars scalae capio in primus tumultus capio urbs senex inpubesque qui casus obvius optulit passim caedo armatus in arx confugio et posterus dies cum spes nihil supersum deditio facio sub corona venierunt sum autem duo mille ferme et quingenti ornamentum urbs statua et tabula pingo et quisquis pretiosus praeda sum ad navo defero urbs diruo ab fundamentum inde thebae duco exercitus qui sine certamen recipio urbs trado exulis et qui romanus pars sum adverro factio homo faveo rex atque macedones familia sub corona vendo hic gero in boeotius ad mare atque navo redeo


his praeparatis, quamquam ad bellum consilia erant destinata, senatum tamen praeberi legatis placuit. eadem fere, quae in conloquio ab rege dicta erant, relata ab legatis. insidiarum Eumeni factarum crimen et maxima cura et minime tamen probabiliter — manifesta enim res erat — defensum; cetera deprecatio erat. sed non eis animis audiebantur, qui aut doceri aut flecti possent. denuntiatum, extemplo moenibus urbis Romae, Italia intra tricesimum diem excederent. P. Lincinio deinde consuli, cui Macedonia provincia obvenerat, denuntiatum, ut exercitui diem primam quamque diceret ad conveniendum. C. Lucretius praetor, cui classis provincia erat, cum quadraginta quinqueremibus ab urbe profectus: nam ex refectis navibus alias in alium usum retineri ad urbem placuit. praemissus a praetore est frater M. Lucretius cum quinquereme una, iussusque ab sociis ex foedere acceptis navibus ad Cephallaniam classi occurrere, ab Reginis triremi una, ab Locris duabus, ab Uritibus quattuor. praeter oram supervectus [Italiae] Calabriae extremum promunturium [in] Ionio mari Dyrrhachium traicit. ibi decem ipsorum Dyrrhachinorum, duodecim Issaeorum, quinquaginta quattuor Genti regis lembos nanctus, simulans se credere eos in usum Romanorum conparatos esse, omnibus abductis die tertio Corcyram, inde protinus in Cephallaniam traicit. C. Lucretius praetor ab Neapoli profectus superato freto die quinto in Cephallaniam transmisit. ibi stetit classis, simul opperiens, ut terrestris copiae traicerentur, simul ut onerariae ex agmine suo per altum dissipatae consequerentur.

hic praeparo quamquam ad bellum consilium sum destino senatus tamen praebeo legatus placeo idem fere qui in colloquium ab rex dictum sum refero ab legatus insidiaris eumenes factaris crimen et maximus cura et paruus tamen probabilis manifestus enim res sum defendo ceterus deprecatio sum sed non is animus audio qui aut doceo aut flecto possum denuntio extemplo moenia urbs roma italia intra tricesimum dies excedo p lincinio deinde consul qui macedonius provincia obvenio denuntio ut exercitus dies primus quisque dico ad convenio que lucretius praetor qui classis provincia sum cum quadraginta quinqueremis ab urbs proficiscor nam ex reficio navis alius in alius usus retineo ad urbs placeo praemitto ab praetor sum frater m lucretius cum quinqueremis unus jubeo ab socius ex foedus accipio navis ad cephallaniam classis occurro ab rego triremis unus ab locri duo ab uritibus quattuor praeter ora supervectus italia calabria exter promunturium in ionius mare dyrrhachium traicio ibi decem ipse dyrrhachinorum duodecim issaei quinquaginta quattuor gentius rex lembus nanciscor simulo sui credo is in usus romanus conparo sum omnis abduco dies tertius corcyra inde protinus in cephallaniam traicio que lucretius praetor ab neapolis proficiscor supero fretus dies quintus in cephallaniam transmitto ibi sto classis simul opperior ut terrestris copia traicio simul ut oneraria ex agmen suus per altus dissipatae consequor


cum paulisper silentium fuisset, “expectari nos” inquit Marcius “arbitror, ut respondeamus litteris tuis, quas Corcyram misisti, in quibus quaeris, quid ita legati cum militibus venerimus et praesidia in singulas urbes dimittamus. ad hanc interrogationem tuam et non respondere vereor, ne superbum sit, et vera respondere, ne nimis acerbum audienti tibi videatur. sed cum aut verbis castigandus aut armis sit, qui foedus rumpit, sicut bellum adversus te alii quam mihi mandatum malim, ita orationis acerbitatem adversus hospitem, utcumque est, subibo, sicut medici, cum salutis causa tristiora remedia adhibent. ex quo regnum adeptus es, unam rem te, quae facienda fuerit, senatus fecisse censet, quod legatos Romam ad renovandum iudicat potius quam, cum renovatum esset, violandum. Abrupolim, socium atque amicum populi Romani, regno expulisti; Arthetauri interfectores, ut caede, ne quid ultra dicam, laetatum appareret, recepisti, qui omnium Illyriorum fidissimum Romano nomini regulum occiderant; per Thessaliam et Maliensem agrum cum exercitu contra foedus Delphos isti; Byzantiis item contra foedus misisti auxilia; cum Boeotis, sociis nostris, secretam tibi ipsi societatem, quam non licebat, iureiurando pepigisti; Thebanos legatos, Euersam et Callicritum, venientis ad nos, quaerere malo, quis interfecerit, quam arguere. in Aetolia bellum intestinum et caedes principum, per quos nisi per tuos factae videri possunt? Dolopes a te ipso evastati sunt. Eumenes rex ab Roma cum in regnum rediret, prope ut victuma Delphis in sacrato loco ante aras mactatus, quem insimulet, piget referre; quae hospes Brundisinus occulta facinora indicet, certum habeo et scripta tibi omnia ab Roma esse et legatos tuos renuntiasse. haec ne dicerentur a me, uno modo vitare potuisti, non quaerendo, quam ob causam exercitus in Macedoniam traicerentur, aut praesidia in sociorum urbes mitteremus. quaerenti tibi superbius tacuissemus, quam vera respondimus. equidem pro paterno nostro hospitio faveo orationi tuae, et opto, ut aliquid mihi materiae praebeas agendae tuae apud senatum causae.”

cum paulisper silentium sum expecto nos inquam marcius arbitror ut respondeo littera tuus qui corcyra mitto in qui quaero quis ita legatus cum miles venio et praesidium in singulus urbs dimitto ad hic interrogatio tuus et non respondeo vereor ne superbus sum et verus respondeo ne nimis acerbus audio tu video sed cum aut verbum castigo aut arma sum qui foedus rumpo sicut bellum adverro tu alius quam ego mando malo ita oratio acerbitas adverro hospes utcumque sum subeo sicut medicus cum salus causa tristis remedio adhibeo ex quo regnum adipiscor sum unus res tu qui facio sum senatus facio censeo qui legatus roma ad renovo iudico potis quam cum renovo sum violo abrupolim socius atque amicus populus romanus regnum expello arthetauri interfector ut caedes ne quis ultra dico laetas appareo recipio qui omnis illyrius fidus romanus nomen regulis occido per thessalia et maliensem ager cum exercitus contra foedus delphi iste byzantium item contra foedus mitto auxilium cum boeotus socius noster secerno tu ipse societas quam non licet jurejuro pepigisti thebani legatus everro et callicritum venio ad nos quaero malus quis interfacio quam arguo in aetolius bellum intestinus et caedes princeps per qui nisi per tuus facio video possum dolopes ab tu ipse evastas sum eumenes rex ab roma cum in regnum redeo prope ut victuma delphi in sacro locus ante ara macto qui insimulo pigeo refero qui hospes brundisinus occulo facinus indico certus habeo et scribo tu omnis ab roma sum et legatus tuus renuntio hic ne dico ab ego unus modo vitaris possum non quaero quam ob causa exercitus in macedonia traicio aut praesidium in socius urbs mitto quaero tu superbus taceo quam verus respondeo equidem pro paternus noster hospitium faveo oratio tuus et opto ut aliquis ego materia praebeo ago tuus apud senatus causa


senatui, ut scirent quam primum, quibus ducibus usura res publica esset, litteras mitti consulibus placuit, ut uter eorum posset, Romam ad magistratus creandos veniret. nihil magnopere, quod memorari adtineat, rei publicae eo anno consules gesserant. magis e re publica visum erat conprimi ac sedari exasperatos Ligures.

senatus ut scio quam primus qui dux utor res publicus sum littera mitto consul placeo ut uter is possum roma ad magistratus creo venio nihil magnopere qui memoraris adteneo res publicus is annus consul gero magis e res publicus video sum conprimi atque sedo exaspero ligur


Perseus cum ab conloquio Romanorum in Macedoniam recepisset sese, legatos Romam de incohatis cum Marcio condicionibus pacis misit, et Byzantium et Rhodum et legatis ferendas dedit. in litteris eadem sententia ad omnis erat, conlocutum se cum Romanorum legatis; quae audisset quaeque dixisset, ita disposita, ut superior fuisse in disceptatione videri posset. apud Rhodios legati addiderunt, confidere pacem futuram, auctoribus enim Marcio atque Atilio missos Romam legatos. si pergerent Romani contra foedus movere bellum, tum omni gratia, omni ope enitendum fore Rhodiis, ut reconcilient pacem: si nihil deprecando proficiant, id agendum, ne omnium rerum ius ac potestas ad unum populum perveniat. cum ceterorum id interesse, tum praecipue Rhodiorum, quo plus inter alias civitates dignitate atque opibus excellant; quae serva atque obnoxia fore, si nullus alio sit quam ad Romanos respectus. magis et litterae et verba legatorum benigne sunt audita quam momentum ad mutandos animos habuerunt; potentior esse partis melioris auctoritas coeperat. responsum ex decreto est optare pacem Rhodios; si bellum esset, ne quid ab Rhodiis speraret aut peteret rex, quod veterem amicitiam, multis magnisque meritis pace belloque partam, diiungeret sibi ac Romanis. ab Rhodo redeuntes Boeotiae quoque civitates, [et] Thebas et Coroneam et Haliartum, adierunt, quibus expressum invitis existimabatur, ut relicta regia societate Romanis adiungerentur. Thebani nihil moti sunt, quamquam nonnihil et damnatis principibus et restitutis exulibus succensebant Romanis. Coronaei et Haliartii favore quodam insito in reges legatos in Macedoniam miserunt praesidium petentes, quo se adversus inpotentem superbiam Thebanorum tueri possint. cui legationi responsum ab rege est, praesidium se propter indutias cum Romanis factas mittere non posse: tamen ita suadere ab Thebanorum iniuriis, qua possent, ut se vindicarent, ne Romanis praeberent causam in se saeviendi.

perseus cum ab colloquium romanus in macedonia recipio sui legatus roma de incoho cum marcius condicio pax mitto et byzantium et rhodos et legatus fero do in littera idem sententia ad omnis sum conloquor sui cum romanus legatus qui audio quisque dico ita dispono ut superus sum in disceptatio video possum apud rhodii legatus addo confido pax sum auctor enim marcius atque atilius mitto roma legatus si pergo romanus contra foedus moveo bellum tum omnis gratia omnis ops eniteo sum rhodius ut reconcilio pax si nihil deprecor proficio is ago ne omnis res ius atque potestas ad unus populus pervenio cum ceterus is intersum tum praecipuus rhodius quo multus inter alius civitas dignitas atque ops excello qui servo atque obnoxius sum si nullus alius sum quam ad romanus respicio magis et littera et verbum legatus benignus sum audio quam momentum ad muto animus habeo possum sum pars bonus auctoritas coepio responsum ex decretum sum optaris pax rhodii si bellum sum ne quis ab rhodius spero aut peto rex qui vetus amicitia multus magnus meritum pax bellus pario diiungeret sui atque romanus ab rhodos redeo boeotia quoque civitas et thebae et coronea et haliartus adeo qui exprimo invitus existimo ut relinquo regius societas romanus adjungo thebanus nihil moveo sum quamquam nonnihil et damno princeps et restitus exulis succensebant romanus coronaeus et haliartii favor quidam inquiro in rex legatus in macedonia mitto praesidium peto quo sui adverro impotens superbia thebanus tueor possum qui legatio responsum ab rex sum praesidium sui propter indutiae cum romanus facio mitto non possum tamen ita suadeo ab thebanus iniuria qui possum ut sui vindico ne romanus praebeo causa in sui saevio


sub idem tempus Cn. Servilius Caepio Ap. Claudius Centho T. Annius Luscus legati ad res repetendas in Macedoniam renuntiandamque amicitiam regi missi redierunt, qui iam sua sponte infestum Persei senatum insuper accenderunt relatis ordine, quae vidissent quaeque audissent: vidisse se per omnes urbes Macedonum summa vi parari bellum. cum ad regem pervenissent, per multos dies conveniendi eius potestatem non factam; postremo cum desperato iam conloquio profecti essent, tum demum se ex itinere revocatos et ad eum introductos esse. suae orationis summam fuisse: foedus cum Philippo ictum esse, cum ipso eo post mortem patris renovatum, in quo diserte prohiberi eum extra fines arma effere, prohiberi socios populi Romani lacessere bello. exposita deinde ab se ordine, quae ipsi nuper in senatu Eumenen vera omnia et conperta referentem audissent. Samothracae praeterea per multos dies occultum consilium cum legationibus civitatium Asiae regem habuisse. pro his iniuriis satisfieri senatum aecum censere reddique sibi res sociisque suis, quas contra ius foederis habeat. regem ad ea primo accensum ira inclementer locutum, avaritiam superbiamque Romanis obicientem frementemque, quod alii super alios legati venirent speculaturi dicta factaque sua, quod se ad nutum imperiumque eorum omnia dicere ac facere aecum censerent; postremo multum ac diu vociferatum reverti postero die iussisse: scriptum se responsum dare velle. tum ita sibi scriptum traditum esse: foedus cum patre ictum ad se nihil pertinere; id se renovari, non quia probaret, sed quia in nova possessione regni patienda omnia essent, passum. novom foedus si secum facere vellent, convenire prius de condicionibus debere; si in animum inducerent, ut ex aequo foedus fieret, et se visurum, quid sibi faciundum esset, et illos credere rei publicae consulturos. atque ita se proripuisse et summoveri e regia omnis coeptos. tum se amicitiam et societatem renuntiasse. qua voce eum accensum restitisse atque voce clara denuntiasse sibi, ut triduo regni sui decederent finibus. ita se profectos, nec sibi aut venientibus aut manentibus quicquam hospitaliter aut benigne factum. Thessali deinde Aetolique legati auditi.

sub idem tempus cn servilis caepio ap claudus centho t annius luscus legatus ad res repeto in macedonia renuntio amicitia rex mitto redeo qui iam suus sponte infestus perseus senatus insuper accendo refero ordo qui video quisque audio video sui per omnis urbs macedones summus vis paro bellum cum ad rex pervenio per multus dies convenio is potestas non facio postremo cum despero iam colloquium proficiscor sum tum demum sui ex iter revoco et ad is introduco sum suus oratio summa sum foedus cum philippus ictus sum cum ipse is post mors pater renovo in quo dissero prohibeo is extra finis arma effere prohibeo socius populus romanus lacesso bellum expono deinde ab sui ordo qui ipse nuper in senatus eumenes verus omnis et conperta refero audio samothraca praeterea per multus dies occulo consilium cum legatio civitas asia rex habeo pro hic iniuria satisfieri senatus aequus censeo reddo sui res socius suus qui contra ius foedo habeo rex ad is primus accendo ira inclemens loquor avaritia superbio romanus obicio fremo qui alius super alius legatus venio speculaturi dictum facio suus qui sui ad nutus imperium is omnis dico atque facio aequus censeo postremo multus atque diu vociferatum revorto posterus dies iubeo scribo sui responsum do volo tum ita sui scribo trado sum foedus cum pater ictus ad sui nihil pertineo is sui renovaris non quia probo sed quia in novo possessio regnum patior omnis sum patior novus foedus si sui facio volo convenio prior de condicio debeo si in animus induco ut ex aequus foedus fio et sui video quis sui facio sum et ille credo res publicus consulo atque ita sui proripio et summoveo e regius omnis coepio tum sui amicitia et societas renuntio qui vox is accendo resto atque vox clarus denuntio sui ut triduum regnum suus decedo finis ita sui proficio neque sui aut venio aut maneo quisquam hospitalis aut benignus facio thessal deinde aetolus legatus audio


cum Macedonicum bellum expectaretur, Gentium quoque Illyriorum regem suspectum Issenses legati fecerunt, simul questi fines suos eum depopulatum, simul nuntiantes uno animo vivere Macedonum atque Illyriorum regem, communi consilio parare Romanis bellum, et specie legatorum Illyrios speculatores Romae esse Perse auctore missos, ut, quid ageretur, scirent. Illyrii vocati in senatum. qui cum legatos se esse missos ab rege dicerent ad purganda crimina, si qua de rege Issenses deferrent, quaesitum est, quid ita non adissent magistratum, ut ex instituto loca, lautia acciperent, sciretur denique venisse eos et super qua re venissent. haesitantibus in responso, ut curia excederent, dictum; responsum tamquam legatis, ut qui adire senatum non postulassent, dari non placuit, mittendosque ad regem legatos censuerunt, qui nuntiarent, quid socii quererentur; senatum existumare, non aecum eum facere, qui ab sociis suis non abstineret iniuriam. in hanc legationem missi A. Terentius Varro C. Plaetorius C. Cicereius .

cum macedonicus bellum expectaretur gentius quoque illyrius rex suspicio issenses legatus facio simul queror finis suus is depopulor simul nuntio unus animus vivo macedones atque illyrius rex communis consilium paro romanus bellum et species legatus illyrii speculator roma sum perses auctor mitto ut quis ago scio illyrius voco in senatus qui cum legatus sui sum mitto ab rex dico ad purgo crimen si qui de rex issenses defero quaero sum quis ita non adeo magistratus ut ex instituo locum lautia accipio scio denique venio is et super qui res venio haesito in respondeo ut curia excedo dico responsum tamquam legatus ut qui adeo senatus non postulo do non placeo mitto ad rex legatus censeo qui nuntio quis socius queror senatus existimo non aequus is facio qui ab socius suus non abstineo iniuria in hic legatio mitto ab tero varro que plaetorius que cicereius


sextus et vicesimus annus agebatur, ex quo petenti Philippo data pax erat; per id omne tempus quieta Macedonia et progeniem ediderat, cuius magna pars matura militiae esset, et levibus bellis Thracum accolarum, quae exercerent magis quam fatigarent, sub adsidua tamen militia fuerat; et diu meditatum Philippo primo, deinde et Persei Romanum bellum, omnia ut instructa parataque essent, effecerat. mota parumper acies, non iusto decursu tamen, ne stetisse tantum in armis viderentur; armatosque, sicut erant, ad contionem vocavit. ipse constitit in tribunali, circa se habens filios duos, quorum maior Philippus natura frater, adoptione filius, minor, quem Alexandrum vocabant, naturalis erat. cohortatus est milites ad bellum, iniurias populi Romani in patrem seque conmemoravit: illum omnibus indignitatibus conpulsum ad rebellandum, inter apparatum belli fato oppressum; ad se simul legatos, simul milites ad occupandas Graeciae urbes missos. fallaci deinde conloquio per speciem reconciliandae pacis extractam hiemem, ut tempus ad conparandum haberent; consulem nunc venire cum duabus legionibus Romanis, quae , trecenos equites habeant, et pari ferme numero sociorum peditum equitumque; eo ut accedant regum auxilia, Eumenis et Masinissae, non plus septem milia peditum, duo equitum futura. auditis hostium copiis respicerent suum ipsi exercitum, quantum numero, quantum genere militum praestarent tironibus raptim ad id bellum conscriptis ipsi a pueris eruditi artibus militiae, tot subacti atque durati bellis. auxilia Romanis Lydos et Phrygas et Numidas esse, sibi Thracas Gallosque, ferocissimas gentium. arma illos habere ea, quae sibi quisque paraverit pauper miles, Macedonas prompta ex regio apparatu, per tot annos patris sui cura et inpensa facta. commeatum illis cum procul, tum omnibus sub casibus maritimis fore; se et pecuniam et frumentum, praeter reditus metallorum, in decem annos seposuisse. omnia, quae deorum indulgentia, quae regia cura praeparanda fuerint, plena cumulataque habere Macedonas. animum habendum esse, quem habuerint maiores eorum, qui Europa omni domita transgressi in Asiam incognitum famae aperuerint armis orbem terrarum nec ante vincere desierint, quam rubro mari inclusis quod vincerent defuerit. at hercule nunc non de ultimis Indiae oris, sed de ipsius Macedoniae possessione certamen fortunam indixisse. cum patre suo gerentis bellum Romanos speciosum Graeciae liberandae prae tulisse titulum; nunc propalam Macedoniam in servitutem petere, ne rex vicinus imperio sit Romano, ne gens bello nobilis arma habeat. haec enim tradenda superbis dominis esse cum rege regnoque, si absistere bello et facere imperata velint. cum per omnem orationem satis frequenti adsensu succlamatum esset, tum vero ea vociferatio simul indignantium minitantiumque, partim iubentium bonum animum habere regem, exorta est, ut finem dicendi faceret, tantum iussis ad iter parare: iam enim dici movere castra ab Nymphaeo Romanos. contione dimissa, ad audiendas legationes civitatium Macedoniae se contulit. venerant autem ad pecunias pro facultatibus quaeque suis et frumentum pollicendum ad bellum. omnibus gratiae actae, remissum omnibus; satis regios apparatus ad ea dictum sufficere. vehicula tantum imperata, ut tormenta telorumque missilium ingentem vim praeparatam bellicumque aliud instrumentum veherent.

sextus et vicesimus annus ago ex quo peto philippus do pax sum per is omnis tempus quietus macedonius et progenies edo qui magnus pars maturo militia sum et levis bellum thracus accolaris qui exerceo magis quam fatigo sub assiduus tamen militia sum et diu meditas philippus primus deinde et perseus romanus bellum omnis ut instruo paro sum efficio moueo parumper acies non justus decurro tamen ne sto tantus in arma video armo sicut sum ad contio voco ipse consto in tribunal circa sui habeo filius duo qui magnus philippus natura frater adoptio filius paruus qui alexander voco natural sum cohortor sum miles ad bellum injuria populus romanus in pater sequor conmemoravit ille omnis indignitas conpello ad rebello inter appario bellum fatum opprimo ad sui simul legatus simul miles ad occupo graecia urbs mitto fallax deinde colloquium per species reconcilio pax extraho hiems ut tempus ad conparo habeo consul nunc venio cum duo legio romanus qui treceni eques habeo et par ferme numerus socius pedes equio is ut accedo rex auxilium eumenes et masinissa non multus septem mille pedes duo eques sum audio hostis copia respicio suus ipse exercitus quantus numerus quantus genus miles praesto tiro raptim ad is bellum conscribo ipse ab puer erudio ars militia tot subigo atque duro bellum auxilium romanus lydi et phrygas et numida sum sui thraca galli ferox gens arma ille habeo is qui sui quisque paro pauper miles macedonas promptus ex regius apparatus per tot annus pater suus cura et impensa facio commeatus ille cum procul tum omnis sub casus maritimus sum sui et pecunia et frumentum praeter redeo metallum in decem annus sepono omnis qui deus indulgeo qui regius cura praeparo sum plenus cumulo habeo macedonas animus habeo sum qui habeo magnus is qui europa omnis domo transgredior in asia incognitus fama aperio arma orbis terra neque ante vinco desino quam rubrus mare includo qui vinco desum at herculis nunc non de ulter india ora sed de ipse macedonia possessio certamen fortuna indico cum pater suus gero bellum romanus speciosus graecia libero prae fero titulis nunc propalam macedonia in servitus peto ne rex vicinus imperium sum romanus ne gens bellum nobilis arma habeo hic enim trado superbus dominus sum cum rex regno si absisto bellum et facio impero volo cum per omnis oratio satis frequens assensus succlamo sum tum verus is vociferatio simul indignor minito pars jubeo bonus animus habeo rex exorior sum ut finis dico facio tantus iussum ad iter paro iam enim dico moveo castrum ab nymphaeum romanus contio dimitto ad audio legatio civitas macedonia sui confero venio autem ad pecunia pro facultas quisque suus et frumentum polliceo ad bellum omnis gratia ago remitto omnis satis regius apparatus ad is dico sufficio vehiculum tantus impero ut tormentum telum missile ingens vis praeparo bellicus alius instrumentum veho


iam Cn. Sicinius , qui, priusquam magistratu abiret, Brundisium ad classem et ad exercitum praemissus erat, traiectis in Epirum quinque milibus peditum, trecentis equitibus, ad Nymphaeum in agro Apolloniati castra habebat. inde tribunos cum duobus milibus militum ad occupanda Dassaretiorum et Illyriorum castella, ipsis accersentibus praesidia, ut tutiores a finitimorum impetu Macedonum essent, misit.

iam cn sicinius qui priusquam magistratus abeo brundisium ad classis et ad exercitus praemitto sum transjacio in epirus quinque mille pedes trecenti eques ad nymphaeum in ager apolloniates castrum habeo inde tribunus cum duo mille miles ad occupo dassaretiorum et illyrius castellum ipse arcesso praesidium ut tueor ab finitimus impetus macedones sum mitto


principium insequentis anni, quo C. Popilius et P. Aelius fuerunt consules, residuas contentiones ex priore anno habuit. patres referri de Liguribus renovarique senatus consultum volebant et consul Aelius referebat; Popilius et collegam et senatum pro fratre deprecabatur, prae se ferens, si quid decernerent, intercessurum. collegam deterruit; patres eo magis utrique pariter consuli infensi in incepto perstabant. itaque cum de provinciis ageretur et Macedonia iam inminente Persei bello peteretur, Ligures ambobus consulibus decernunt; Macedoniam decreturos negant, ni de M. Popilio referretur. postulantibus deinde, ut novos exercitus scribere aut supplementum veteribus liceret, utrumque negatum est. praetoribus quoque in Hispaniam supplementum petentibus negatum, M. Iunio in citeriorem, Sp. Lucretio in ulteriorem. C. Licinius Crassus urbanam iurisdictionem, Cn. Sicinius inter peregrinos erat sortitus, C. Memmius Siciliam, Sp. Cluvius Sardiniam. consules ob ea irati senatui, Latinis feriis in primam quamque diem indictis, in provinciam abituros esse denuntiarunt, nec quicquam rei publicae acturos, praeterquam quod ad provinciarum administrationem adtineret.

principium insequor annus quo que popilius et p aelius sum consul residuae contentio ex prior annus habeo pater refero de ligur renovarique senatus consulo volo et consul aelius refero popilius et collega et senatus pro frater deprecor prae sui fero si quis decerno intercedo collega deterreo pater is magis uterque pariter consul infensus in inceptum persto itaque cum de provincia ago et macedonius iam inminente perseus bellum peto ligur ambo consul decerno macedonia decerno nego ni de m popilius refero postulo deinde ut novi exercitus scribo aut supplementum vetus licet uterque nego sum praetor quoque in hispania supplementum peto nego m junius in citer spurius lucretius in ulter que licinius crassus urbanus iurisdictio cn sicinius inter peregrinus sum sortior que memmius sicilia spurius cluvius sardinia consul ob is irascor senatus latinum feriae in primus quisque dies indico in provincia abeo sum denuntio neque quisquam res publicus ago praeterquam qui ad provinciaris administratio adteneo


profectus inde toto exercitu, Eordaeam petens, ad Begorritim quem vocant lacum positis castris, postero die in Elimeam ad Haliacmona fluvium processit. deinde saltu angusto superatis montibus, quos Cambunios vocant, descendit ad Azorum, Pythoum et Dolichen; Tripolim vocant incolentes. haec tria oppida paulisper cunctata, quia obsides Larisaeis dederant, victa tamen praesenti metu in deditionem concesserunt. benigne his appellatis haud dubius Perrhaebos quoque idem facturos, urbem nihil cunctatis, qui incolebant, primo adventu recipit. Cyretias oppugnare coactus primo etiam die acri concursu ad portas armatorum est repulsus; postero die omnibus copiis adortus in deditionem omnes ante noctem accepit. Mylae, proximum oppidum, ita munitum, ut inexsuperabilis munimenti spes incolas ferociores faceret, non portas claudere regi satis habuerunt, sed probris quoque in ipsum Macedonasque procacibus iaculati sunt. quae res cum infestiorem hostem ad oppugnandum fecisset, ipsos desperatione veniae ad tuendos sese acrius accendit. itaque per triduum ingentibus utrimque animis et oppugnata est urbs et defensa. multitudo Macedonum ad subeundum in vicem proelium haud difficulter sufficiebat; oppidanos diem noctem eosdem tuentis moenia non vulnera modo, sed etiam vigiliae et continens labor conficiebat. quarto die cum et scalae undique ad muros erigerentur, et porta vi maiore oppugnaretur, oppidani depulso muris ad portam tuendam concurrunt eruptionemque repentinam in hostis faciunt; quae cum irae magis inconsultae quam verae fiduciae virium esset, pauci et fessi ab integris pulsi terga dederunt fugientesque per patentem portam hostes acceperunt. ita capta urbs ac direpta est; libera quoque corpora, quae caedibus superfuerunt, venum data. diruto magna ex parte et incenso oppido profectus ad Phalannam castra movit, inde postero die Gyrtonem pervenit. quo cum T. Minucium Rufum et Hippiam, Thessalorum praetorem, cum praesidio intrasse accepisset, ne temptata quidem oppugnatione praetergressus, Elatiam et Gonnum perculsis inopinato adventu oppidanis recepit. utraque oppida in faucibus sunt, qua Tempe adeunt, magis Gonnus. itaque et firmiore id praesidio tutum equitum peditumque, ad hoc fossa triplici ac vallo munitum reliquit. ipse ad Sycurium progressus opperiri ibi hostium adventum statuit, simul et frumentari passim exercitum iubet in subiecto hostium agro. namque Sycurium est sub radicibus Ossae montis: qua in meridiem vergit, subiectos habet Thessaliae campos, ab tergo Macedoniam atque Magnesiam. ad has opportunitates accedit summa salubritas et copia pluribus circumiectis fontibus perennium aquarum.

proficiscor inde totus exercitus eordaeam peto ad begorritim qui voco lacus pono castrum posterus dies in elimea ad haliacmona fluvius procedo deinde saltus angustus supero mons qui cambunios voco descendo ad azorus pythoum et dolicha tripolis voco incolo hic tres oppidum paulisper cuncto quia obses larisaeus do vinco tamen praesens metus in deditio concedo benignus hic appello haud dubius perrhaebi quoque idem facio urbs nihil cunctas qui incolo primus advenio recipio cyretiae oppugnaris cogo primus etiam dies acer concursus ad porta armator sum repello posterus dies omnis copia adorior in deditio omnis ante nox accipio mylas propior oppidum ita munio ut inexsuperabilis munimentum spes incolo ferox facio non porta claudo rex satis habeo sed probrum quoque in ipse macedonasque procax jaculor sum qui res cum infestus hostis ad oppugno facio ipse desperatio venia ad tueor sui acer accendo itaque per triduum ingens utrimque animus et oppugno sum urbs et defendo multitudo macedones ad subeo in vicis proelium haud difficilis sufficio oppidanus dies nox idem tueor moenia non vulnero modo sed etiam vigilia et contineo labor confacio quartum dies cum et scala undique ad murus erigo et porto vis magnus oppugno oppidanus depello murus ad porta tueor concurro eruptio repentinus in hostis facio qui cum ira magis inconsultus quam verus fiducia vis sum paucus et fatisco ab integer pello tergum do fugio per pateo porta hostis accipio ita capio urbs atque direptor sum liber quoque corpus qui caedes supersum venum do diruo magnus ex pars et incensum oppidum proficiscor ad phalannam castrum moveo inde posterus dies gyrtonem pervenio quo cum t minucius rufus et hippias thessalus praetor cum praesidium intro accipio ne tento quidem oppugnatio praetergredior elatiam et gonni percello inopinor advenio oppidanus recipio uter oppidum in fauces sum qui tempe adeo magis gonnus itaque et firmus is praesidium tueor eques pedes ad hic fossa triplex atque vallo munio relinquo ipse ad sycurium progredior opperior ibi hostis advenio statuo simul et frumentaris passim exercitus iubeo in subiectus hostis ager namque sycurium sum sub radix ossa mons qui in meridio vergo subicio habeo thessalia campus ab tergum macedonia atque magnesia ad hic opportunitas accedo summus salubritas et copia multus circumjacio fons perennium aqua


consul, qua ferocia animi usus erat in Liguribus, eadem ad non parendum fuit senatui. legionibus extemplo Pisas in hibernacula missis iratus patribus, infestus praetori Romam rediit, senatuque extemplo ad aedem Bellonae vocato, multis verbis invectus est in praetorem, qui, cum ob rem bello bene gestam uti diis immortalibus honos haberetur referre ad senatum debuisset, adversus se pro hostibus senatus consultum fecisset, quo victoriam suam ad Ligures transferret dedique iis prope consulem praetor iuberet: itaque multam ei se dicere; a patribus postulare, ut senatus consultum in se factum tolli iuberent supplicationemque, quam absente se ex litteris de bene gesta re publica missis decernere debuerint, praesente honoris deorum primum causa, deinde et sui aliquo tamen respectu decernerent. nihilo lenioribus quam absens senatorum aliquot orationibus increpitus neutra impetrata re in provinciam rediit.

consul qui ferocia animus utor sum in ligur idem ad non pareo sum senatus legio extemplo pisae in hibernacula mitto irascor pater infestus praetor roma redeo senatus extemplo ad aedes bellona voco multus verbum inveho sum in praetor qui cum ob res bellum bene gero uti diuus immortalis honor habeo refero ad senatus debeo adverro sui pro hostis senatus consulo facio quo victoria suus ad ligur transfero do is prope consul praetor iubeo itaque multa is sui dico ab pater postulo ut senatus consulo in sui facio tollo iubeo supplicatio quam absum sui ex littera de bene gero res publicus mitto decerno debeo praesens honor deus primus causa deinde et suus aliquis tamen respicio decerno nihilum lenis quam absum senator aliquot oratio increpo neuter impetro res in provincia redeo


cecidere eo die ab Romanis ducenti equites, duo milia haud minus peditum, capti sescenti ferme; ex regiis autem viginti equites, quadraginta pedites interfecti. postquam rediere in castra victores, omnes quidem laeti, ante alios Thracum insolens laetitia eminebat; cum cantu enim superfixa hastis capita hostium portantes redierunt. apud Romanos non maestitia tantum ex male gesta re, sed pavor etiam erat, ne extemplo castra hostis adgrederetur. Eumenes suadere, ut trans Peneum transferret castra, ut pro munimento amnem haberet, dum perculsi milites animos colligerent. consul moveri flagitio timoris fatendi; victus tamen ratione silentio noctis transductis copiis castra in ulteriore ripa communiit. rex postero die ad lacessendos proelio hostes progressus, postquam trans amnem in tuto posita castra animadvertit, fatebatur quidem peccatum, quod pridie non institisset victis, sed aliquanto maiorem culpam esse, quod nocte foret cessatum; nam ut neminem alium suorum moveret, levi armatura inmissa trepidantium in transitu fluminis hostium deleri magna ex parte copias potuisse. Romanis quidem praesens pavor demtus erat, in tuto castra habentibus; damnum inter cetera praecipue famae movebat. et in consilio apud consulem pro se quisque in Aetolos conferebant causam: ab is fugae terrorisque principium ortum; secutos pavorem Aetolorum et ceteros socios Graecorum populorum. quinque principes Aetolorum, qui primi terga vertentes conspecti dicebantur, Romam missi . Thessali pro contione laudati ducesque eorum etiam virtutis causa donati. ad regem spolia caesorum hostium referebantur. dona ex his aliis arma insignia, aliis equos, quibusdam captivos [dono] dabat. scuta erant supra mille quingenta, loricae thoracesque mille amplius summam explebant, galearum gladiorumque et missilium omnis generis maior aliquanto numerus. haec per se ampla laetaque multiplicata verbis regis, quae ad contionem vocato exercitu habuit. “praeiudicatum eventum belli habetis. meliorem partem hostium, equitatum Romanum, quo invictos se esse gloriabantur, fudistis. equites enim illis principes iuventutis, equites seminarium senatus; inde lectos in patres consules, inde imperatores creant; horum spolia paulo ante divisimus inter vos. nec minorem de legionibus peditum victoriam habetis, quae nocturna fuga vobis subtractae naufragorum trepidatione passim natantium flumen conpleverunt. sed facilius nobis sequentibus victos Peneum superare erit, quam illis trepidantibus fuit; transgressique extemplo castra oppugnabimus, quae hodie cepissemus, ni fugissent; aut si acie decernere volent, eundem pugnae pedestris eventum expectate, qui equitum in certamine fuit. ” et qui vicerant alacres, spolia caesorum hostium umeris gerentes, facinora sua audivere, ex eo quod acciderat spem futuri praecipientes, et pedites aliena gloria accensi, praecipue qui Macedonum phalangis erant, sibi quoque et navandae regi operae et similem gloriam ex hoste pariendi occasionem optabant. contione dimissa, postero die profectus inde ad Mopselum posuit castra. tumulus hic ante Tempe eminet Larisae medius abestonum . Romani non abscedentes ab ripa Penei transtulerunt in locum tutiorem castra. eo Misagenes Numida venit cum mille equitibus, pari peditum numero, ad hoc elephantis duobus et viginti.

cado is dies ab romanus ducenti eques duo mille haud paruus pedes capio sescenti ferme ex regius autem viginti eques quadraginta pedito interfacio postquam redeo in castrum victor omnis quidem laetus ante alius thracus insoleo laetitia emineo cum cantus enim superfigo hasta caput hostis porto redeo apud romanus non maestitia tantus ex malus gero res sed pavor etiam sum ne extemplo castrum hostis aggredior eumenes suadeo ut trans peneus transfero castrum ut pro munimentum amnis habeo dum percello miles animus colligo consul moveo flagitium timor fateor vinco tamen ratio silentium nox traduco copia castrum in ulterior ripa communio rex posterus dies ad lacesso proelium hostis progredior postquam trans amnis in tueor pono castrum animadverto fateor quidem peccatum qui pridie non insto vinco sed aliquantus magnus culpa sum qui nox sum cesso nam ut nemo alius suus moveo levis armo inmitto trepido in transeo flumen hostis deleo magnus ex pars copia possum romanus quidem praesens pavor demtus sum in tueor castrum habeo damnum inter ceterus praecipuus fama moveo et in consilium apud consul pro sui quisque in aetoli confero causa ab is fuga terror principium orior sequor pavor aetolus et ceterus socius graecum populus quinque princeps aetolus qui primus tergum verto conspicio dico roma mitto thessal pro contio laudo duco is etiam virtus causa dono ad rex spolium caesor hostis refero donum ex hic alius arma insigne alius equus quidam captivus donum do scutum sum supra mille quingenti lorica thoracesque mille amplus summa expleo galearis gladius et missile omnis genus magnus aliquantus numerus hic per sui amplus laeto multiplico verbum rex qui ad contio voco exercitus habeo praejudico evenio bellum habeo bonus pars hostis equitas romanus quo invictus sui sum glorior fundo eques enim ille princeps iuventus eques seminarium senatus inde lectus in pater consul inde imperator creo hic spolium paulus ante divido inter tu neque paruus de legio pedes victoria habeo qui nocturnus fuga tu subtraho naufragus trepidatio passim nato flumen conpleo sed facilis nos sequor vinco peneus supero sum quam ille trepido sum transgredior extemplo castrum oppugno qui hodie capio ni fugio aut si acies decerno volo idem pugna pedestris evenio expectas qui eques in certamen sum et qui vinco alacer spolium caesor hostis umerus gero facinus suus audio ex is qui accido spes sum praecipio et pedito alienus gloria accendo praecipuus qui macedones phalanx sum sui quoque et navo rex opera et similis gloria ex hostis pario occasio opto contio dimitto posterus dies proficiscor inde ad mopselis pono castrum tumulus hic ante tempe emineo larisae medius abestonum romanus non abscedo ab ripa peneus transfero in locus tueor castrum is misagenes numida venio cum mille eques par pedes numerus ad hic elephantus duo et viginti


sub idem tempus et C. Lucretius praetor, qui navibus praeerat ad Cephallaniam, M. Lucretio fratre cum classe super Maleum Chalcidem iusso petere, ipse triremem conscendit, sinum Corinthium petens ad praeoccupandas in Boeotia res. tardior ei navigatio propter infirmitatem corporis fuit. M. Lucretius Chalcidem adveniens cum a P. Lentulo Haliartum oppugnari audisset, nuntium, praetoris verbis qui abscedere eum inde iuberet, misit. Boeotorum iuventute, quae pars cum Romanis stabat, eam rem adgressus legatus a moenibus abscessit. haec soluta obsidio [cuius] locum alteri novae obsidioni dedit; namque extemplo M. Lucretius cum exercitu navali, decem milibus armatorum, ad hoc duobus milibus regiorum, qui sub Athenaeo erant, Haliartum circumsedit, parantibusque iam oppugnare supervenit a Creusa praetor. ad idem fere tempus et ab sociis naves Chalcidem convenerunt, duae Punicae quinqueremes, duae ab Heraclea ex Ponto triremes, quattuor Chalcedone, totidem Samo, tum quinque Rhodiae quadriremes. has praetor, quia nusquam erat maritumum bellum, remisit sociis. et Q. Marcius Chalcidem navibus venit Alope capta, Larisa, quae Cremaste dicitur, obpugnata.

sub idem tempus et que lucretius praetor qui navis praesum ad cephallaniam m lucretius frater cum classis super maleus chalcis jubeo peto ipse triremis conscendo sinum corinthius peto ad praeoccupo in boeotius res tardus is navigatio propter infirmitas corpus sum m lucretius chalcis advenio cum ab p lentulus haliartus oppugnaris audio nuntius praetor verbum qui abscedo is inde iubeo mitto boeotor iuventus qui pars cum romanus sto is res aggredior legatus ab moenia abscedo hic solvo obsidio qui locus alter novus obsidio do namque extemplo m lucretius cum exercitus naval decem mille armator ad hic duo mille regius qui sub athenaeus sum haliartus circumsedeo paro iam oppugnaris supervenio ab creusa praetor ad idem fere tempus et ab socius navo chalcis convenio duo punicus quinqueremis duo ab heraclea ex pontus triremis quattuor chalcedon totidem samos tum quinque rhodius quadriremis hic praetor quia nusquam sum maritimus bellum remitto socius et q marcius chalcis navis venio alope capio larisa qui cremaste dico obpugno


per idem tempus, quo haec agebantur, legati ex Aetolia Romam venerunt de discordiis seditionibusque suis, et Thessali legati nuntiantes, quae in Macedonia gererentur.

per idem tempus quo hic ago legatus ex aetolius roma venio de discordia seditio suus et thessal legatus nuntio qui in macedonius gero