Ab urbe condita libri, erklärt von M. Weissenborn, books 41-42 - 42

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


consules quo die magistratum inierunt, ex senatus consulto cum circa omnia fana, in quibus lectisternium maiorem partem anni esse solet, maioribus hostiis immolassent, inde preces suas acceptas ab diis immortalibus ominati, senatui rite sacrificatum precationemque de bello factam renuntiarunt. haruspices ita responderunt, si quid rei novae inciperetur, id maturandum esse: victoriam, triumphum, propagationem finium portendi. patres quod faustum felixque populo Romano esset, centuriatis comitiis primo quoque die ferre ad populum consules iusserunt, ut quod Perseus, Philippi filius, Macedonum rex, adversus foedus cum patre Philippo ictum et secum post mortem eius renovatum sociis populi Romani arma intulisset, agros vastasset urbesque occupasset, quodque belli parandi adversus populum Romanum consilia inisset, arma milites classem eius rei causa comparasset, ut, nisi de iis rebus satisfecisset, bellum cum eo iniretur. haec rogatio ad populum lata est. senatus consultum inde factum est, ut consules inter se provincias Italiam et Macedoniam compararent sortirenturve; cui Macedonia obvenisset, ut is regem Persea quique eius sectam secuti essent, nisi populo Romano satisfecissent, bello persequeretur. legiones quattuor novas scribi placuit, binas singulis consulibus. id praecipuum provinciae Macedoniae datum, quod, cum alterius consulis legionibus quina milia et duceni pedites ex vetere instituto darentur in singulas legiones, in Macedoniam sena milia peditum scribi iussa, equites treceni aequaliter in singulas legiones. et in sociali exercitu consuli alteri auctus numerus: sedecim milia peditum, octingentos equites, praeter eos, quos Cn. Sicinius duxisset, sescentos equites, in Macedoniam traiceret. Italiae satis visa duodecim milia sociorum peditum, sescenti equites. illud quoque praecipuum datum sorti Macedoniae, ut centuriones militesque veteres scriberet, quos vellet consul, usque ad quinquaginta annos. in tribunis militum novatum eo anno propter Macedonicum bellum, quod consules ex senatus consulto ad populum tulerunt, ne tribuni militum eo anno suffragiis crearentur, sed consulum praetorumque in is faciendis iudicium arbitriumque esset. inter praetores ita partita imperia: praetorem, cuius sors fuisset, ut iret quo senatus censuisset, Brundisium ad classem ire placuit atque ibi recognoscere socios navales, dimissisque, si qui parum idonei essent, supplementum legere ex libertinis et dare operam, ut duae partes civium Romanorum, tertia sociorum esset. commeatus classi legionibusque ut ex Sicilia Sardiniaque subveherentur, praetoribus, qui eas provincias sortiti essent, mandari placuit, ut alteras decumas Siculis Sardisque imperarent, quod frumentum ad exercitum in Macedoniam portaretur. Siciliam C. Caninius Rebilus est sortitus, L. Furius Philus Sardiniam, L. Canuleius Hispaniam, C. Sulpicius Galba urbanam iurisdictionem, L. Villius Annalis inter peregrinos; C. Lucretio Gallo , quo senatus censuisset, sors obvenit.

consul quo dies magistratus ineo ex senatus consultum cum circa omnis fanum in qui lectisternium magnus pars annus sum soleo magnus hostia immolo inde prex suus accipio ab diuus immortalis ominor senatus rite sacrifico precatio de bellum facio renuntio haruspex ita respondeo si quis res novus incipio is maturo sum victoria triumphus propagatio finis portendo pater qui faustus felix populus romanus sum centurio comitium primus quoque dies fero ad populus consul jubeo ut qui perseus philippus filius macedones rex adverro foedus cum pater philippus ictus et sui post mors is renovo socius populus romanus arma infero ager vasto urbs occupo quisque bellum paro adverro populus romanus consilium ineo arma miles classis is res causa comparo ut nisi de is res satisfecisset bellum cum is ineo hic rogatio ad populus fero sum senatus consulo inde facio sum ut consul inter sui provincia italia et macedonia comparo sortirenturve qui macedonius obvenio ut is rex perseus quisque is seco sequor sum nisi populus romanus satisfecissent bellum persequor legio quattuor novo scribo placeo bini singuli consul is praecipuus provincia macedonia do qui cum alter consul legio quini mille et duceni pedito ex veto instituo do in singulus legio in macedonia seni mille pedes scribo iubeo eques treceni aequalis in singulus legio et in social exercitus consul alter augeo numerus sedecim mille pedes octingenti eques praeter is qui cn sicinius duco sescenti eques in macedonia traicio italia satis video duodecim mille socius pedes sescenti eques ille quoque praecipuus do sortio macedonia ut centurio milito vetus scribo qui volo consul usque ad quinquaginta annus in tribunus miles novo is annus propter macedonicus bellum qui consul ex senatus consultum ad populus fero ne tribunus miles is annus suffragium creo sed consul praetor in is facio iudicium arbitrium sum inter praetor ita partio imperium praetor qui sors sum ut eo quo senatus censeo brundisium ad classis eo placeo atque ibi recognosco socius naval dimitto si qui parum idoneus sum supplementum lego ex libertinus et do opera ut duo pars civis romanus tertius socius sum commeatus classis legio ut ex sicilia sardinia subveherentur praetor qui is provincia sortio sum mandaris placeo ut alter decimus siculis sardus impero qui frumentum ad exercitus in macedonia porto sicilia que caninus rebilus sum sortior l furius philus sardinia l canuleius hispania que sulpicius galba urbanus iurisdictio l villius annal inter peregrinus que lucretius gallus quo senatus censeo sors obvenio


ex praetoribus, qui in provincias ierant, N. Fabius Massiliae moritur, cum in citeriorem Hispaniam iret. itaque cum id nuntiatum a Massiliensibus legatis esset, senatus decrevit, ut P. Furius et Cn. Servilius , quibus succedebatur, inter se sortirentur, uter citeriorem Hispaniam prorogato imperio optineret. sors opportuna fuit, ut P. Furius idem, cuius ea provincia fuerat, remaneret.

ex praetor qui in provincia eo n fabius massilia morior cum in citer hispania eo itaque cum is nuntio ab massiliensis legatus sum senatus decerno ut p furius et cn servilis qui succedo inter sui sortio uter citer hispania prorogo imperium obtineo sors opportunus sum ut p furius idem qui is provincia sum remaneo


sub idem deinde tempus consilium et consul et rex habuerunt, unde bellum ordirentur. regiis creverant animi vastatione concessa sibi ab hoste Pheraei agri; itaque eundum inde ad castra nec dandum ultra spatium cunctandi censebant. et Romani censebant cunctationem suam infamem apud socios esse, maxume indigne ferentis non latam Pheraeis opem. consultantibus, quid agerent — aderant autem Eumenes et Attalus in concilio — trepidus nuntius adfert hostem magno agmine adesse. consilio dimisso signum extemplo datur, uti arma capiant interim placet ex regiis auxiliis centum equites et parem numerum iaculatorum peditum exire. Perseus hora ferme diei quarta, cum paulo plus mille passus abesset a castris Romanis, consistere signa peditum iussit. praegressus ipse cum equitibus ac levi armatura; et Cotys cum eo ducesque aliorum auxiliorum praecesserunt. minus quingentos passus ab castris aberant, cum in conspectu fuere hostium equites; duae alae erant magna ex parte Gallorum, Cassignatus praeerat, et levis armaturae centum fere et quinquaginta Mysi aut Cretenses. constitit rex, incertus, quantum esset hostium. duas inde ex agmine turmas Threcum, duas Macedonum cum binis Cretensium cohortibus et Threcum misit. proelium, cum pares numero essent neque ab hac aut illa parte nova auxilia subvenirent, incerta victoria finitum est. Eumenis ferme triginta interfecti, inter quos Cassignatus dux Gallorum cecidit. et tunc quidem Perseus ad Sycurium copias reduxit; postero die circa eandem horam in eundem locum rex copias admovit plaustris cum aqua sequentibus; nam duodecim milium passuum via omnis sine aqua et plurimi pulveris erat, adfectosque siti, si primo in conspectu dimicassent, pugnaturos fuisse apparebat. cum Romani quiessent stationibus etiam intra vallum reductis, regii quoque in castra redeunt. hoc per aliquot dies fecerunt sperantes fore, ut Romani equites abeuntium novissimum agmen adgrederentur; inde certamine orto cum longius a castris eos elicuissent, facile, ubiubi essent, se, qui equitatu et levi armatura plus possent, conversuros aciem.

sub idem deinde tempus consilium et consul et rex habeo unde bellum ordior regius cerno animus vastatio concedo sui ab hostis pheraeus ager itaque eo inde ad castrum neque do ultra spatium cuncto censeo et romanus censeo cunctatio suus infamo apud socius sum magnus indignus fero non fero pheraeus ops consulto quis ago adsum autem eumenes et attalus in concilio trepidus nuntius affero hostis magnus agmen adsum consilium dimitto signum extemplo do uti arma capio interim placeo ex regius auxilium centum eques et par numerus iaculator pedes exeo perseus hora ferme dies quartus cum paulus multus mille patior absum ab castrum romanus consisto signum pedes iubeo praegredior ipse cum eques atque levis armo et cotys cum is duco alius auxilia praecedo paruus quingenti patior ab castrum absum cum in conspectus sum hostis eques duo ala sum magnus ex pars gallus cassignatus praesum et levis armo centum fere et quinquaginta mysus aut cretensis consto rex incertus quantus sum hostis duo inde ex agmen turma threcum duo macedones cum bini cretensis cohors et threcum mitto proelium cum par numerus sum neque ab hic aut ille pars novo auxilium subvenio incertus victoria finio sum eumenes ferme triginta interfacio inter qui cassignatus dux gallus cado et tunc quidem perseus ad sycurium copia reduco posterus dies circa idem hora in idem locus rex copia admoveo plaustrum cum aqua sequor nam duodecim mille passus via omnis sine aqua et plurimus pulvis sum adfectosque sitis si primus in conspectus dimico pugno sum appareo cum romanus quiesco statio etiam intra valles reduco regius quoque in castrum redeo hic per aliquot dies facio spero sum ut romanus eques abeo novus agmen aggredior inde certamen orior cum longus ab castrum is elices facilis ubiubi sum sui qui equitatus et levis armo multus possum conversuros acies


inde legatio sub idem tempus in Asiam ac circum insulas missa. tres erant legati, Ti. Claudius Sp. Postumius M. Iunius . ii circumeuntes hortabantur socios ad suscipiendum adversus Persea pro Romanis bellum, et quo quaeque opulentior civitas erat, eo accuratius agebant, quia minores secuturae maiorum auctoritatem erant. Rhodii maxumi ad omnia momenti habebantur, quia non fovere tantum, sed adiuvare viribus suis bellum poterant, quadraginta navibus auctore Hegesilocho praeparatis. qui cum in summo magistratu esset — prytanin ipsi vocant — multis orationibus perpulerat Rhodios, ut omissa, quam saepe vanam experti essent, regum fovendorum spe Romanam societatem, unam tum in terris vel viribus vel fide stabilem, retinerent. bellum imminere cum Perseo; desideraturos Romanos eundem navalem apparatum, quem nuper Antiochi, quem Philippi ante bello vidissent. trepidaturos tum repente paranda classe, cum mittenda esset, nisi reficere naves, nisi instruere navalibus sociis coepissent. id eo magis enixe faciundum esse, ut crimina delata ab Eumene fide rerum refellerent. his incitati quadraginta navium classem instructam ornatamque legatis Romanis advenientibus, ut non expectatam adhortationem esse appareret, ostenderunt. et haec legatio magnum ad conciliandos animos civitatium Asiae momentum fuit. Decimius unus sine ullo effectu, captarum etiam pecuniarum ab regibus Illyriorum suspicione infamis, Romam rediit.

inde legatio sub idem tempus in asia atque circum insula mitto tres sum legatus tiberius claudus spurius postumus m junius is circumeo horto socius ad suscipio adverro perseus pro romanus bellum et quo quisque opulens civitas sum is accuro ago quia paruus sequor magnus auctoritas sum rhodius magnus ad omnis momentum habeo quia non foveo tantus sed adiuvaris vis suus bellum possum quadraginta navis auctor hegesilocho praeparo qui cum in superus magistratus sum prytanes ipse voco multus oratio perpello rhodii ut omitto quam saepe vanus experior sum rex fovendorum spes romanus societas unus tum in terra vel vis vel fides stabilis retineo bellum immineo cum perseus desidero romanus idem naval appario qui nuper antiochus qui philippus ante bellum video trepido tum repens paro classis cum mitto sum nisi reficio navo nisi instruo naval socius coepio is is magis enitor facio sum ut crimen defero ab eumenes fides res refello hic incitas quadraginta navis classis instruo orno legatus romanus advenio ut non expectatam adhortatio sum appareo ostendo et hic legatio magnus ad concilio animus civitas asia momentum sum decimus unus sine ullus effectus captaris etiam pecunia ab rex illyrius suspicio infamis roma redeo


Marcius et Atilius ad Gitanas Epiri oppidum decem milia a mari cum escenderent, concilio Epirotarum habito cum magno omnium adsensu auditi sunt et quadringentos iuventutis eorum in Orestas, ut praesidio essent liberatis ab senatu Macedonibus, miserunt. inde in Aetoliam progressi ac paucos ibi morati dies, dum in praetoris mortui locum alius sufficeretur, et Lycisco praetore facto, quem Romanorum favere rebus satis conpertum erat, transierunt in Thessaliam, eo legati Acarnanes et Boeotorum exules venerunt. Acarnanes nuntiare iussi, quae Philippi primum, Antiochi deinde bello, decepti pollicitationibus regiis adversus populum Romanum commisissent, ea corrigendi occasionem illis oblatam; si male meriti clementiam populi Romani experti essent, bene merendo liberalitatem experirentur. Boeotis exprobratum societatem eos cum Perseo iunxisse. cum culpam in Ismeniam principem alterius partis conferrent et quasdam civitates dissentientis in causam deductas, appariturum id esse Marcius respondit: singulis enim civitatibus de se ipsis consulendi potestatem facturos. Thessalorum Larisae fuit concilium, ibi et Thessalis benigna materia gratias agendi Romanis pro libertatis munere fuit, et legatis, quod et Philippi prius et post Antiochi bello enixe adiuti a gente Thessalorum essent. hac mutua commemoratione meritorum accensi animi multitudinis ad omnia decernenda, quae Romani vellent.

marcius et atilius ad gitanas epirus oppidum decem mille ab mare cum escendo concilio epirotaris habeo cum magnus omnis assensus audio sum et quadringenti iuventus is in orestae ut praesidium sum libero ab senatus macedones mitto inde in aetolia progredior atque paucus ibi moror dies dum in praetor mortuus locus alius sufficio et lyciscus praetor facio qui romanus faveo res satis conpertum sum transeo in thessalia is legatus acarnanes et boeotor exulis venio acarnanes nuntiaris iubeo qui philippus primus antiochus deinde bellum decipio pollicitatio regius adverro populus romanus committo is corrigo occasio ille offertor si malus mereo clementia populus romanus experior sum bene mereo liberalitas experior boeotus exprobro societas is cum perseus jungo cum culpa in ismenius princeps alter pars confero et quidam civitas dissentio in causa deduco appareo is sum marcius respondeo singuli enim civitas de sui ipse consulo potestas facio thessalus larisae sum concilium ibi et thessal benignus materia gratia ago romanus pro libertas munus sum et legatus qui et philippus prior et post antiochus bellum enitor adjuvo ab gens thessalus sum hic mutuus commemoratio meritor accendo animus multitudo ad omnis decerno qui romanus volo


inde offensus longinquitate loginquitate itineris rex ad Mopselum castra movit, et Romani demessis Crannonis segetibus in Phalannaeum agrum transeunt. ibi cum ex transfuga cognosset rex sine ullo armato praesidio passim vagantis per agros Romanos metere, cum mille equitibus, duobus milibus Thracum et Cretensium profectus, cum quantum adcelerare poterat effuso agmine isset, inproviso adgressus est Romanos. iuncta vehicula, pleraque onusta, mille admodum capiuntur, sescenti ferme homines. praedam custodiendam ducendamque in castra trecentis Cretensium dedit; ipse revocato ab effusa caede equite et reliquis peditum ducit ad proximum praesidium, ratus haud magno certamine opprimi posse. L. Pompeius tribunus militum praeerat, qui perculsos milites repentino hostium adventu in propinquum tumulum recepit, loci se praesidio, quia numero et viribus impar erat, defensurus. ibi cum in orbem milites coegisset, ut densatis scutis ab ictu sagittarum et iaculorum sese tuerentur, Perseus circumdato armatis tumulo alios ascensum undique temptare iubet et comminus proelium conserere, alios eminus tela ingerere. ingens Romanos terror circumstabat; nam neque conferti propter eos, qui in tumulum conitebantur, poterant et, ubi ordines procursando solvissent, patebant iaculis sagittisque. maxime cestrosphendonis vulnerabantur. hoc illo bello novum genus teli inventum est. bipalme spiculum hastili semicubitali infixum erat crassitudine digiti; huic abiegnae breves pinnae tres, velut sagittis solent, circumdabantur; funda media duo scutalia inparia habebat. cum maiore nisu libratum funditor habena rotaret, excussum velut glans emicabat. cum et hoc et alio omni genere telorum pars vulnerata militum esset nec facile iam arma fessi sustinerent, instare rex, ut dederent se, fidem dare, praemia interdum polliceri; nec cuiusquam ad deditionem flectebatur animus, cum ex insperato iam obstinatis mori spes adfulsit. nam cum ex frumentatoribus refugientes quidam in castra nuntiassent consuli circumsideri praesidium, motus periculo tot civium—nam octingenti ferme, et omnes Romani erant—cum equitatu ac levi armatura—accesserant nova auxilia, Numidiae pedites equitesque et elephanti—castris egreditur et tribunis militum imperat, ut legionum signa sequantur. ipse velitibus ad firmanda levium armorum auxilia adiectis ad tumulum praecedit. consulis latera tegunt Eumenes, Attalus et Misagenes, regulus Numidarum.

inde offendo longinquitas loginquitas iter rex ad mopselis castrum moveo et romanus demeto crannonis seges in phalannaeus ager transeo ibi cum ex transfuga cognosco rex sine ullus armo praesidium passim vago per ager romanus meto cum mille eques duo mille thracus et cretensis proficiscor cum quantus adceleraris possum effundo agmen eo improvide aggredior sum romanus iungo vehiculum plerusque onustus mille admodum capio sescenti ferme homo praeda custodio duco in castrum trecenti cretensis do ipse revoco ab effundo caedes eques et reliquus pedes duco ad propior praesidium reor haud magnus certamen opprimo possum l pompejus tribunus miles praesum qui percello miles repentinus hostis advenio in propinquus tumulus recipio locus sui praesidium quia numerus et vis impar sum defendo ibi cum in orbis miles cogo ut densatis scutum ab ictus sagittaris et jaculus sui tueor perseus circumdo armo tumulus alius ascensus undique tento iubeo et comminus proelium consero alius eminus telum ingero ingens romanus terror circumsto nam neque confercio propter is qui in tumulus conitor possum et ubi ordo procurso solvo pateo iaculis sagitta magnus cestrosphendone vulnero hic ille bellum novus genus telis invenio sum bipalmis spiculis hastilis semicubital infigo sum crassitudo digitus hic abiegnus brevis pinnae tres velut sagitta soleo circumdo fundo medius duo scutale inpario habeo cum magnus nisus libro funditor habena roto excutio velut glans emico cum et hic et alius omnis genus telum pars vulnero miles sum neque facilis iam arma fatisco sustineo insto rex ut dedo sui fides do praemium interdum polliceor neque quisquam ad deditio flecto animus cum ex insperatus iam obstinatus morior spes affulgeo nam cum ex frumentator refugio quidam in castrum nuntio consul circumsideri praesidium moueo periculum tot civis nam octingenti ferme et omnis romanus sum cum equitatus atque levis armo accedo novo auxilium numidia pedito equito et elephantus castrum egredior et tribunus miles impero ut legio signum sequor ipse veles ad firmo levis armus auxilium adicio ad tumulus praecedo consul latus tego eumenes attalus et misagenes regulus numidaris


in suspensa civitate ad expectationem novi belli, nocturna tempestate columna rostrata in Capitolio bello Punico cons. cui collega Ser. Fulvius fuit, tota ad imum fulmine discussa est. ea res prodigii loco habita ad senatum relata est; patres et ad haruspices referri et decemviros adire libros iusserunt. decemviri lustrandum oppidum, supplicationem obsecrationemque habendam, victimis maioribus sacrificandum et in Capitolio Romae et in Campania ad Minervae promunturium renuntiarunt; ludos per decem dies Iovi optimo maximo primo quoque die faciendos. ea omnia cum cura facta. haruspices in bonum versurum id prodigium, prolationemque finium et interitum perduellium portendi responderunt, quod ex hostibus spolia fuissent ea rostra, quae tempestas diiecisset. accesserunt, quae cumularent religiones animis. Saturniae nuntiatum erat sanguine per triduum in oppido pluvisse, Calatiae asinum tripedem natum et taurum cum quinque vaccis uno ictu fulminis exanimatos, Auximi terra pluvisse. horum quoque prodigiorum causa res divinae factae et supplicatio unum diem feriaeque habitae.

in suspendo civitas ad expectatio nosco bellum nocturnus tempestas columna rostratus in capitolium bellum punicus cons qui collega seruius fulvus sum totus ad imus fulmen discutio sum is res prodigium locus habeo ad senatus refero sum pater et ad haruspex refero et decemviri adeo liber jubeo decemviri lustro oppidum supplicatio obsecratio habeo victima magnus sacrifico et in capitolium roma et in campaneus ad minerva promunturium renuntio ludus per decem dies iuppiter bonus maximus primus quoque dies facio is omnis cum cura facio haruspex in bonus verro is prodigium prolatio finis et interitus perduellis portendo respondeo qui ex hostis spolium sum is rostrum qui tempestas diiecisset accedo qui cumulo religio animus saturnia nuntio sum sanguis per triduum in oppidum pluvisse calatia asinus tripedem natus et taurus cum quinque vacca unus ictus fulmen exanimo auximum terra pluvisse hic quoque prodigus causa res divina facio et supplicatio unus dies feriae habeo


per hos forte dies P. Licinius consul votis in Capitolio nuncupatis paludatus ab urbe profectus est. semper quidem ea res cum magna dignitate ac maiestate geritur; praecipue tamen convertit oculos animosque, cum ad magnum nobilemque aut virtute aut fortuna hostem euntem consulem prosecuntur. contrahit enim non officii mode cura, sed etiam studium spectaculi, ut videant ducem suum, cuius imperio consilioque summam rem publicam tuendam permiserunt. subit deinde cogitatio animum, qui belli casus, quam incertus fortunae eventus communisque Mars belli sit; adversa secundaque, quae inscitia et temeritate ducum cladis saepe acciderint, quae contra bona prudentia et virtus attulerit. quem scire mortalium utrius mentis, utrius fortunae consulem ad bellum mittant? triumphantemne mox cum exercitu victore scandentem in Capitolium ad eosdem deos, a quibus proficiscatur, visuri, an hostibus eam praebituri laetitiam sint? Persei autem regi, adversus quem ibatur, famam et bello clara Macedonum gens et Philippus pater, inter multa prospere gesta Romano etiam nobilitatus bello, praebebat; tum ipsius Persei numquam, ex quo regnum accepisset, desitum belli expectatione celebrari nomen. cum his cogitationibus omnium ordinum homines proficiscentem consulem prosecuti sunt. duo consulares tribuni militum cum eo missi, C. Claudius Q. Mucius , et tres inlustres iuvenes, P. Lentulus et duo Manli Acidini; alter M. Manli , alter L. Manli filius erat. cum is consul Brundisium ad exercitum atque inde cum omnibus copiis transvectus ad Nymphaeum in Apolloniatium agro posuit castra.

per hic fors dies p licinius consul voveo in capitolium nuncupo paludatus ab urbs proficiscor sum semper quidem is res cum magnus dignitas atque maiestas gero praecipuus tamen converto oculus animus cum ad magnus nobilis aut virtus aut fortuna hostis eo consul prosecuntur contraho enim non officium modus cura sed etiam studium spectaculum ut video dux suus qui imperium consilior summa res publicus tueor permitto subeo deinde cogitatio animus qui bellum casus quam incertus fortuna evenio communio mars bellum sum adverso secundus qui inscitia et temeritas dux clades saepe accido qui contra bonus prudentia et virtus affero qui scio mortalis uter mens uter fortuna consul ad bellum mitto triumpho mox cum exercitus victor scando in capitolium ad idem deus ab qui proficisco video an hostis is praebeo laetitia sum perseus autem rex adverro qui ibatur fama et bellum clarus macedones gens et philippus pater inter multus prosperus gero romanus etiam nobilito bellum praebeo tum ipse perseus numquam ex quo regnum accipio desino bellum expectatio celebraris nomen cum hic cogitatio omnis ordo homo proficisco consul prosequor sum duo consularis tribunus miles cum is mitto que claudus q mucius et tres illustris juvenis p lentulus et duo manlius acido alter m manlius alter l manlius filius sum cum is consul brundisium ad exercitus atque inde cum omnis copia transveho ad nymphaeum in apolloniatium ager pono castrum


alter consul Postumius consumpta aestate in recognoscendis agris, ne visa quidem provincia sua, comitiorum causa Romam rediit. consules C. Popilium Laenatem P. Aelium Ligurem creavit. praetores exinde facti C. Licinius Crassus M. Iunius Pennus Sp. Lucretius Sp. Cluvius Cn. Sicinius C. Memmius iterum.

alter consul postumus consumo aestas in recognosco ager ne video quidem provincia suus comitium causa roma redeo consul que popilius laenatem p aelius ligur creo praetor exinde facio que licinius crassus m junius pennus spurius lucretius spurius cluvius cn sicinius que memmius iterum


P. Licinio C. Cassio consulibus non urbs tantum Roma nec terra Italia, sed omnes reges civitatesque, quaeque in Europa quaeque in Asia erant, converterant animos in curam Macedonici ac Romani belli. Eumenen cum vetus odium stimulabat, tum recens ira, quod scelere regis prope ut victuma mactatus Delphis esset. Prusias Bithyniae rex statuerat abstinere armis et quietus eventum expectare: nam neque Romanos posse aequom censere adversus fratrem uxoris se arma ferre et apud Persea victorem veniam per sororem impetrabilem fore. Ariarathes Cappadocum rex, praeterquam quod Romanis suo nomine auxilia pollicitus erat, ex quo est iunctus Eumeni adfinitate, in omnia belli pacisque se consociaverat consilia. Antiochus inminebat quidem Aegypti regno, et pueritiam regis et inertiam tutorum spernens, et ambigendo de Coele Syria causam belli se habiturum existumabat gesturumque sine ullo impedimento occupatis Romanis in Macedonico bello; quod ad bellum tamen omnia et per suos legatos senatui et ipse legatis eorum enixe pollicitus erat. Ptolemaeus propter aetatem alieni etiam tum arbitrii erat; tutores et bellum adversus Antiochum parabant, quo vindicarent Coelen Syriam, et Romanis omnia pollicebantur ad Macedonicum bellum. Masinissa et frumento iuvabat Romanos, et auxilia cum elephantis Misagenenque filium mittere ad bellum parabat; consilia autem in omnem fortunam ita disposita habebat: si penes Romanos victoria esset, suas quoque in eodem statu mansuras res esse, neque ultra quidquam movendum, non enim passuros Romanos vim Carthaginiensibus adferri; si fractae essent opes Romanorum, quae tum protegerent Carthaginienses, suam omnem Africam fore. Gentius rex Illyriorum fecerat potius, cur suspectus esset Romanis, quam satis statuerat, utram foveret partem, impetuque magis quam consilio his aut illis se adiuncturus videbatur. Cotys Thrax, Odrysarum rex, iam Macedonum partis erat. haec sententia regibus cum esset de bello, in liberis gentibus populisque plebs ubique omnis ferme, ut solet, deterioris erat, ad regem Macedonasque inclinata; principum diversa cerneres studia. pars ita in Romanos effusi erant, ut auctoritatem inmodico favore corrumperent, pauci ex is iustitia imperii Romani capti, plures ita, si praecipuam operam navassent, potentes sese in civitatibus suis futuros rati. pars altera regiae adulationis erat, quos aes alienum et desperatio rerum suarum eodem manente statu praecipites ad novanda omnia agebat, quosdam ventosum ingenium, quia Perseus magis aurae popularis erat. tertia pars, optuma eadem et prudentissima, si utique optio domini potioris daretur, sub Romanis quam sub rege malebat esse; si liberum inde arbitrium fortunae esset, neutram partem volebant potentiorem altera oppressa fieri, sed inlibatis potius viribus utriusque partis pacem ex aequo manere: ita inter utrosque optimam condicionem civitatium fore protegente altero semper inopem ab alterius iniuria. haec sentientis certamina fautorum utriusque partis taciti ex tuto spectabant.

p licinius que casseius consul non urbs tantus roma neque terra italia sed omnis rex civitas quisque in europa quisque in asia sum converto animus in cura macedonicus atque romanus bellum eumenes cum vetus odium stimulo tum recens ira qui scelus rex prope ut victuma macto delphi sum prusia bithynia rex statuo abstineo arma et quiesco evenio expecto nam neque romanus possum aequus censeo adverro frater uxor sui arma fero et apud perseus victor venio per soror impetrabilis sum ariarathes cappadocus rex praeterquam qui romanus suus nomen auxilium polliceor sum ex quo sum jungo eumenes adfinitas in omnis bellum pax sui consociaverat consilium antiochus inminebat quidem aegyptius regnum et pueritia rex et inertia tutor sperno et ambago de coelis syria causa bellum sui habeo existimo gero sine ullus impedimentum occupo romanus in macedonicus bellum qui ad bellum tamen omnis et per suus legatus senatus et ipse legatus is enitor polliceor sum ptolemaeus propter aetas alienus etiam tum arbitrium sum tutor et bellum adverro antiochus paro quo vindico caelum syria et romanus omnis polliceo ad macedonicus bellum masinissa et frumentum juvo romanus et auxilium cum elephantus misagenes filius mitto ad bellum paro consilium autem in omnis fortuna ita dispono habeo si penis romanus victoria sum suus quoque in idem status mando res sum neque ultra quisquam moveo non enim patior romanus vis carthaginiensis affero si frango sum ops romanus qui tum protego carthaginiensis suus omnis africa sum gentius rex illyrius facio potis cur suspicio sum romanus quam satis statuo uter foveo pars impetus magis quam consilium hic aut ille sui adjungo video cotys thrax odrysaris rex iam macedones pars sum hic sententia rex cum sum de bellum in liber gens populus plebs ubique omnis ferme ut soleo deterior sum ad rex macedonasque inclino princeps diverto cerno studium pars ita in romanus effundo sum ut auctoritas immodicus favor corrumpo paucus ex is iustitia imperium romanus capio multus ita si praecipuus opera navo potens sui in civitas suus sum reor pars alter regia adulatio sum qui aes alienus et desperatio res suus idem maneo status praeceps ad novo omnis ago quidam ventosus ingenium quia perseus magis aura popularis sum tertius pars bonus idem et prudens si utique optio dominus potis do sub romanus quam sub rex malo sum si liber inde arbitrium fortuna sum neuter pars volo potens alter opprimo fio sed illibatus potis vis uterque pars pax ex aequus maneo ita inter uter bonus condicio civitas sum protego alter semper inops ab alter iniuria hic sentio certamen fautor uterque pars taceo ex tueor specto


omnibus civitatibus Graeciae atque Asiae curae erat, quid Persei legati, quid Eumenes in senatu egisset; et propter adventum eius, quem moturum aliquid rebantur, miserant pleraeque civitates alia in speciem praeferentis legatos. et legatio Rhodiorum erat † hac falsa iturus princeps, haud dubius, quin Eumenes civitatis quoque suae Persei criminibus iunxisset. itaque omni modo per patronos hospitesque disceptandi cum rege locum in senatu quaerebat. quod cum non contigisset, libertate intemperanti invectus in regem, quod Lyciorum gentem adversus Rhodios concitasset graviorque Asiae esset, quam Antiochus fuisset, popularem quidem gratam populis — nam eo quoque iam favor Persei venerat — orationem habuit, ceterum invisam senatui inutilemque sibi et civitati suae. Eumeni vero conspiratio adversus eum favorem apud Romanos fecit. ita omnes ei honores habiti donaque quam amplissima data cum sella curuli atque eburneo scipione.

omnis civitas graecia atque asia cura sum quis perseus legatus quis eumenes in senatus ago et propter advenio is qui moveo aliquis reor mitto plerus civitas alius in species praefero legatus et legatio rhodius sum hic fallo eo princeps haud dubius quin eumenes civitas quoque suus perseus crimen jungo itaque omnis modo per patronus hospes discepto cum rex locus in senatus quaero qui cum non contingo libertas intempero inveho in rex qui lycium gens adverro rhodii concito gravis asia sum quam antiochus sum popularis quidem gratus populus nam is quoque iam favor perseus venio oratio habeo ceterum invideo senatus inutilis sui et civitas suus eumenes verus conspiratio adverro is favor apud romanus facio ita omnis is honor habeo dono quam amplus do cum sella curulis atque eburneo scipio


eodem anno, quia per recognitionem Postumi consulis magna pars agri Campani, quem privati sine discrimine passim possederant, recuperata in publicum erat, M. Lucretius tribunus plebis promulgavit, ut agrum Campanum censores fruendum locarent, quod factum tot annis post captam Capuam non fuerat, ut in vacuo vagaretur cupiditas privatorum. cum in expectatione senatus esset bello etsi non indicto, tamen iam decreto, qui regum suam, Persei qui secuturi amicitiam essent, legati Ariarathis puerum filium regis secum adducentes Romam venerunt. quorum oratio fuit, regem educendum filium Romam misisse, ut iam inde a puero adsuesceret moribus Romanis hominibusque; petere, ut eum non sub hospitum modo privatorum custodia, sed publicae etiam curae ac velut tutelae vellent esse. egregie ea legatio grata senatui fuit; decreverunt, ut Cn. Sicinius praetor aedis instructas locaret, ubi filius regis comitesque eius habitare possent. et Threcum legatis Maedis que et Astiis societatem amicitiamque petentibus et quod petebant datum est, et munera binum milium aeris summae in singulos missa. hos utique populos, quod ab tergo Macedoniae Threcia esset, adsumptos in societatem gaudebant. sed ut in Asia quoque et insulis explorata omnia essent, Ti. Claudium Neronem M. Decimium legatos miserunt. adire eos Cretam et Rhodum iusserunt, simul renovare amicitiam, simul speculari, num sollicitati animi sociorum ab rege Perseo essent.

idem annus quia per recognitio postumius consul magnus pars ager campanus qui privo sine discrimen passim possederant recipero in publicus sum m lucretius tribunus plebs promulgo ut ager campanus censor fruor loco qui facio tot annus post capio capua non sum ut in vacuus vago cupiditas privator cum in expectatio senatus sum bellum etsi non indico tamen iam decretum qui rex suus perseus qui sequor amicitia sum legatus ariarathes puer filius rex sui adduco roma venio qui oratio sum rex educo filius roma mitto ut iam inde ab puer assuesco mos romanus homo peto ut is non sub hospes modo privator custodia sed publicus etiam cura atque velut tutela volo sum egregius is legatio gratus senatus sum decerno ut cn sicinius praetor aedes instruo loco ubi filius rex comito is habito possum et threcum legatus maedi que et astiis societas amicitia peto et qui peto do sum et munus bini mille aer summa in singuli mitto hic utique populus qui ab tergum macedonia thracia sum adsumo in societas gaudeo sed ut in asia quoque et insula exploro omnis sum tiberius claudius nero m decimium legatus mitto adeo is creta et rhodos jubeo simul renovaris amicitia simul specularis num sollicitas animus socius ab rex perseus sum


per idem tempus legati ab rege Perseo venerunt. eos in oppidum intromitti non placuit, cum iam bellum regi eorum et Macedonibus et senatus decresset et populus iussisset. in aedem Bellonae in senatum introducti ita verba fecerunt: mirari Persea regem, quid in Macedoniam exercitus transportati essent; si impetrari a senatu posset, ut ii revocentur, regem de iniuriis, si quas sociis factas quererentur, arbitratu senatus satisfacturum esse. Sp. Carvilius ad eam ipsam rem ex Graecia remissus ab Cn. Sicinio in senatu erat. is Perrhaebiam expugnatam armis, Thessaliae aliquot urbes captas, cetera, quae aut ageret aut pararet rex, cum argueret, respondere ad ea legati iussi. postquam haesitabant, negantes sibi ultra quidquam mandatum esse, iussi renuntiare regi consulem P. Licinium brevi cum exercitu futurum in Macedonia esse: ad eum, si satisfacere in animo esset, mitteret legatos; Romam quod praeterea mitteret, non esse: neminem eorum per Italiam ire liciturum. ita dimissis P. Licinio consuli mandatum, intra undecimum diem iuberet eos Italia excedere, et Sp. Carvilium mitteret, qui, donec navem conscendissent, custodiret. haec Romae acta nondum profectis in provinciam consulibus.

per idem tempus legatus ab rex perseus venio is in oppidum intromitto non placeo cum iam bellum rex is et macedones et senatus decerno et populus iubeo in aedes bellona in senatus introduco ita verbum facio miror perseus rex quis in macedonia exercitus transportas sum si impetraris ab senatus possum ut is revoco rex de iniuria si qui socius facio queror arbitratus senatus satisfacturum sum spurius carvilius ad is ipse res ex graecia remitto ab cn sicinius in senatus sum is perrhaebia expugno arma thessalia aliquot urbs capio ceterus qui aut ago aut paro rex cum arguo respondeo ad is legatus iubeo postquam haesito nego sui ultra quisquam mando sum iubeo renuntiaris rex consul p licinius brevis cum exercitus sum in macedonius sum ad is si satisfacere in animus sum mitto legatus roma qui praeterea mitto non sum nemo is per italia eo liceo ita dimitto p licinius consul mando intra undecimus dies iubeo is italia excedo et spurius carvilium mitto qui donec navo conscendo custodio hic roma ago nondum proficio in provincia consul


consul Romanus per eosdem dies Thessaliam cum exercitu petens iter expeditum primo per Epirum habuit; deinde postquam in Athamaniam est transgressus asperi ac prope invii soli, cum ingenti difficultate parvis itineribus aegre Gomphos pervenit; cui si vexatis hominibus equisque tironem exercitum ducenti acie instructa et loco suo et tempore obstitisset rex, ne Romani quidem abnuunt magna sua cum clade fuisse pugnaturos. postquam Gomphos sine certamine ventum est, praeter gaudium periculosi saltus superati contemptus quoque hostium adeo ignorantium opportunitates suas accessit. sacrificio rite perfecto consul et frumento dato militibus paucos ad requiem iumentorum hominumque moratus dies, cum audiret vagari Macedonas effusos per Thessaliam vastarique sociorum agros, satis iam refectum militem ad Larisam ducit. inde cum tria milia ferme abesset, ad Tripolim — Scaeam vocant — super Peneum amnem posuit castra. per idem tempus Eumenes ad Chalcidem navibus accessit cum Attalo atque Athenaeo fratribus, Philetaero fratre relicto Pergami ad tutelam regni. Chalcide cum Attalo et quattuor milibus peditum, mille equitum ad consulem venit; Chalcide relicta duo milia peditum, quibus Athenaeus praepositus. et alia eodem auxilia Romanis ex omnibus undique Graeciae populis convenerunt, quorum pleraque — adeo parva erant — in oblivionem adducta. Apolloniatae trecentos equites, centum pedites miserunt. Aetolorum alae unius instar, quantum ab tota gente equitum [erat] venerat, et Thessalorum, quorum omnis equitatus speratus erat, non plus quam trecenti erant equites in castris Romanis. Achaei iuventutis suae Cretico maxime armatu ad mille quingentos dederunt.

consul romanus per idem dies thessalia cum exercitus peto iter expedio primus per epirus habeo deinde postquam in athamania sum transgredior asper atque prope invius solus cum ingens difficultas parvus iter aeger gomphi pervenio qui si vexo homo equus tiro exercitus ducenti acies instruo et locus suus et tempus obsto rex ne romanus quidem abnuo magnus suus cum clades sum pugno postquam gomphi sine certamen venio sum praeter gaudium periculosus saltus supero contemno quoque hostis adeo ignoro opportunitas suus accedo sacrificium rite perficio consul et frumentum do miles paucus ad requies iumentum homo moror dies cum audio vagaris macedonas effundo per thessalia vasto socius ager satis iam reficio miles ad larisam duco inde cum tres mille ferme absum ad tripolis scaeam voco super peneus amnis pono castrum per idem tempus eumenes ad chalcis navis accedo cum attalus atque athenaeus frater philetaero frater relinquo pergamum ad tutela regnum chalcis cum attalus et quattuor mille pedes mille eques ad consul venio chalcis relinquo duo mille pedes qui athenaeus praepono et alius idem auxilium romanus ex omnis undique graecia populus convenio qui plerusque adeo parvus sum in oblivio adduco apolloniatae trecenti eques centum pedito mitto aetolus ala unus instar quantus ab totus gens eques sum venio et thessalus qui omnis equito spero sum non multus quam trecenti sum eques in castrum romanus achaeus iuventus suus creticus magnus armo ad mille quingenti do


principio huius anni legati, qui in Aetoliam et Macedoniam missi erant, renuntiarunt, sibi conveniendi regis Persei, cum alii abesse eum, alii aegrum esse, falso utrumque, fingerent, potestatem non factam; facile tamen apparuisse sibi bellum parari nec ultra ad arma ire dilaturum. item in Aetolia seditionem gliscere in dies, neque discordiarum principes auctoritate sua coerceri potuisse. cum bellum Macedonicum in expectatione esset, priusquam id susciperetur, prodigia expiari pacemque deum peti precationibus, qui editi ex fatalibus libris essent, placuit. Lanuvi classis magnae species in caelo visae dicebantur et Priverni lana pulla terra enata et in Veienti apud Rementem lapidatum, Pomptinum omne velut nubibus lucustarum coopertum esse, in Gallico agro, qua induceretur aratrum, sub existentibus glebis pisces emersisse. ob haec prodigia libri fatales inspecti editumque ab decemviris est, et quibus diis quibusque hostiis sacrificaretur, et ut supplicatio prodigiis expiandis fieret, alteraque, quae priore anno valetudinis populi causa vota esset, ea uti fieret feriaeque essent. ita sacrificatumque est, ut decemviri scriptum ediderunt.

principium hic annus legatus qui in aetolia et macedonia mitto sum renuntio sui convenio rex perseus cum alius absum is alius aeger sum fallo uterque fingo potestas non facio facilis tamen appareo sui bellum paro neque ultra ad arma eo differo item in aetolius seditio glisco in dies neque discordiaris princeps auctoritas suus coerceo possum cum bellum macedonicus in expectatio sum priusquam is suscipio prodigium expio pax deus peto precatio qui edo ex fatal liber sum placeo lanuvium classis magnus species in caelum video dico et priverni lana pullo terra eno et in veiens apud rementem lapido pomptinus omnis velut nubis lucusta cooperio sum in gallicus ager qui induco arater sub existentibus glaeba piscis emergo ob hic prodigium liber fatal inspicio edo ab decemviri sum et qui diuus quisque hostia sacrifico et ut supplicatio prodigium expio fio alter qui prior annus valetudo populus causa veto sum is uti fio feriae sum ita sacrificatumque sum ut decemviri scribo edo


belli apparatum non differendum censuerunt. C. Licinio praetori negotium datur, ut ex veteribus quinqueremibus in navalibus Romae subductis, quae possent usui esse, reficeret pararetque naves quinquaginta. si quid ad eum numerum explendum deesset, C. Memmio collegae in Siciliam scriberet, ut eas, quae in Sicilia naves essent, reficeret atque expediret, ut Brundisium primo quoque tempore mitti possent. socios navales libertini ordinis in viginti et quinque naves ex civibus Romanis C. Licinius praetor scribere iussus, in quinque et viginti parem numerum Cn. Sicinius sociis imperaret; idem praetor peditum octo milia, quadringentos equites ab sociis Latini nominis exigeret. hunc militem qui Brundisi acciperet atque in Macedoniam mitteret, A. Atilius Serranus , qui priore anno praetor fuerat, deligitur. Cn. Sicinius praetor ut exercitum paratum ad traiciendum haberet, C. Popilie consuli ex auctoritate senatus C. Licinius praetor scribit, ut et legionem secundam, quae maxume veterana in Liguribus erat, et ex sociis Latini nominis quattuor milia peditum, ducentos equites idibus Februariis Brundisi adesse iuberet. hac classe et hoc exercitu Cn. Sicinius provinciam Macedoniam optinere, donec successor veniret, iussus, prorogato in annum imperio. ea omnia, quae senatus censuit, inpigre facta sunt. duodequadraginta quinqueremes ex navalibus deductae; qui deduceret eas Brundisium, L. Porcius Licinus praepositus; duodecim ex Sicilia missae. ad frumentum classi exercituique coemendum in Apuliam Calabriamque tres legati missi, Sex. Digitius T. Iuventius M. Caecilius . ad omnia praeparata Cn. Sicinius praetor paludatus ex urbe profectus Brundisium venit.

bellum appario non differo censeo que licinius praetor negotium do ut ex vetus quinqueremis in naval roma subduco qui possum usus sum reficio paro navo quinquaginta si quis ad is numerus expleo desum que memmius collega in sicilia scribo ut is qui in sicilia navo sum reficio atque expedio ut brundisium primus quoque tempus mitto possum socius naval libertinus ordo in viginti et quinque navo ex civis romanus que licinius praetor scribo iubeo in quinque et viginti par numerus cn sicinius socius impero idem praetor pedes octo mille quadringenti eques ab socius latinum nomen exigo hic miles qui brundisium accipio atque in macedonia mitto ab atilius serranus qui prior annus praetor sum deligo cn sicinius praetor ut exercitus paro ad traicio habeo que popilie consul ex auctoritas senatus que licinius praetor scribo ut et legio secundus qui magnus veteranus in ligur sum et ex socius latinum nomen quattuor mille pedes ducenti eques idus februarius brundisium adsum iubeo hic classis et hic exercitus cn sicinius provincia macedonia obtineo donec successor venio iubeo prorogo in annus imperium is omnis qui senatus censeo impiger facio sum duodequadraginta quinqueremis ex naval deduco qui deduco is brundisium l porcius licinus praepono duodecim ex sicilia mitto ad frumentum classis exercitus coemo in appulia calabria tres legatus mitto sex digitius t juventius m caecilius ad omnis praeparo cn sicinius praetor paludatus ex urbs proficiscor brundisium venio


ab hoc conloquio fide indutiarum interposita legati Romani in Boeotiam conparati sunt. ibi iam motus coeperat esse discedentibus a societate communis concilii Boeotorum quibusdam populis, ex quo renuntiatum erat respondisse legatos, appariturum, quibus populis proprie societatem cum rege iungi displicuisset. primi a Chaeronia legati, deinde a Thebis in ipso itinere occurrerunt, adfirmantes non interfuisse se quo societas ea decreta esset concilio; quos legati nullo in praesentia responso dato Chalcidem se sequi iusserunt. Thebis magna contentio orta erat ex alio certamine. comitiis praetoriis Boeotorum victa pars iniuriam persequens coacta multitudine decretum Thebis fecit, ne Boeotarchae urbibus reciperentur. exules Thespias universi concesserunt; inde — recepti enim sine cunctatione erant — Thebas iam mutatis animis revocati decretum faciunt, ut duodecim, qui privati coetum et concilium habuissent, exilio multarentur. novus deinde praetor — Ismenias is erat, vir nobilis ac potens — capitalis poenae absentis eos decreto damnat. Chalcidem fugerant; inde ad Romanos Larisam profecti causam cum Perseo societatis in Ismeniam contulerant: ex contentione ortum certamen. utriusque tamen partis legati ad Romanos venerunt, et exules accusatoresque Ismeniae et Ismenias ipse.

ab hic colloquium fides indutiaris interpono legatus romanus in boeotia conparo sum ibi iam moueo coepio sum discedo ab societas communis concilium boeotor quidam populus ex quo renuntio sum respondeo legatus appareo qui populus proprius societas cum rex jungo displiceo primus ab chaeronia legatus deinde ab thebae in ipse iter occurro adfirmo non intersum sui quo societas is decretum sum concilio qui legatus nullus in praesens respondeo do chalcis sui sequor jubeo thebae magnus contentio orior sum ex alius certamen comitium praetorius boeotor vinco pars iniuria persequor cogo multitudo decretum thebae facio ne boeotarches urbs recipio exulis thespias universus concedo inde recipio enim sine cunctatio sum thebae iam mutas animus revoco decretum facio ut duodecim qui privo coitus et concilium habeo exsilium multo novus deinde praetor ismenius is sum vir nobilis atque possum capital poena absum is decretum damno chalcis fugio inde ad romanus larisam proficiscor causa cum perseus societas in ismenius confero ex contentio orior certamen uterque tamen pars legatus ad romanus venio et exulis accusator ismenius et ismenius ipse


inter consules magis cavillatio quam magna contentio de provincia fuit. Cassius sine sorte se Macedoniam optaturum dicebat, nec posse collegam salvo iure iurando secum sortiri: praetorem eum enim, ne in provinciam iret, in contione iurasse, se stato loco statisque diebus sacrificia habere, quae absente se recte fieri non possent; quae non magis consule quam praetore absente recte fieri posse. si senatus, non quod vellet in consulatu potius, quam quod in praetura iuraverit P. Licinius , animadvertendum esse censeat, se tamen futurum in senatus potestate. consulti patres, cui consulatum populus Romanus non negasset, ab se provinciam negari superbum rati, sortiri consules iusserunt. P. Licinio Macedonia , C. Cassi Italia obvenit. legiones inde sortiti sunt; prima et tertia in Macedoniam traicerentur, secunda et quarta ut in Italia remanerent.

inter consul magis cavillatio quam magnus contentio de provincia sum casseius sine sors sui macedonia opto dico neque possum collega salvo ius iuro sui sortior praetor is enim ne in provincia eo in contio iuro sui sto locus sto dies sacrificium habeo qui absum sui rectus fio non possum qui non magis consul quam praetor absum rectus fio possum si senatus non qui volo in consulatus potis quam qui in praetura juro p licinius animadverto sum censeo sui tamen sum in senatus potestas consulo pater qui consulatus populus romanus non nego ab sui provincia negaris superbus reor sortior consul jubeo p licinius macedonius que casseius italia obvenio legio inde sortio sum primus et tertius in macedonia traicio secundus et quartus ut in italia remaneo


postquam inceptum non succedebat, castra propius hostem movit rex et a quinque milibus passum communiit. inde luce prima in eodem, quo solebat, loco peditum acie instructa equitatum omnem levemque armaturam ad castra hostium ducit. visus et plurium et propior solito pulvis trepidationem in castris Romanis fecit. et primo vix creditum nuntianti est, quia prioribus continuis diebus numquam ante horam quartam hostis apparuerat; tum solis ortus erat. deinde ut plurium clamore et cursu a portis dubitatio exempta est, tumultus ingens oboritur. tribuni praefectique et centuriones in praetorium, miles ad sua quisque tentoria discurrit. minus quingentos passus a vallo instruxerat Perseus suos circa tumulum, quem Callicinum vocant. laevo cornu Cotys rex praeerat cum omnibus suae gentis; equitum ordines levis armatura interposita distinguebat. in dextro cornu Macedones erant equites, intermixti turmis eorum Cretenses; huic armaturae Midon Beroeaeus, equitibus et summae partis eius Meno Antigonensis praeerat. proximi cornibus constiterant regii equites et mixtum genus, delecta plurium gentium auxilia; Patrocles Antigonensis his et Paeoniae praefectus Didas erant praepositi. medius omnium rex erat, circa eum agema quod vocant, equitumque sacrae alae. ante se statuit funditores iaculatoresque, quadringentorum manus utraque numerum explebat; Ionem Thessalonicensem et Neoptolemum iis praefecit. sic regii constiterant. consul intra vallum peditum acie instructa et ipse equitatum omnem cum levi armatura emisit; pro vallo instructi sunt: dextro cornu praepositus C. Licinius Crassus consulis frater cum omni Italico equitatu velitibus intermixtis; sinistro M. Valerius Laevinus sociorum ex Graecis populis equites habebat et eiusdem gentis levem armaturam; mediam autem aciem cum delectis equitibus extraordinariis tenebat Quintus Mucius . ducenti equites Galli ante signa horum instructi et de auxiliis Eumenis Cyrtiorum gentis trecenti. Thessali quadringenti equites parvo intervallo super laevum cornu locati. Eumenes rex Attalusque cum omni manu sua ab tergo inter postremam aciem ac vallum steterunt.

postquam incipio non succedo castrum propius hostis moveo rex et ab quinque mille patior communio inde lux primus in idem quo soleo locus pedes acies instruo equitas omnis levo armo ad castrum hostis duco video et multus et propior soleo pulvis trepidatio in castrum romanus facio et primus vix credo nuntio sum quia prior continuus dies numquam ante hora quartus hostis appareo tum sol ortus sum deinde ut multus clamor et cursus ab porta dubitatio eximo sum tumultus ingens oborior tribunus praeficio et centurio in praetorium miles ad suus quisque tentorius discurro paruus quingenti patior ab vallo instruo perseus suus circa tumulus qui callicinum voco laevus cornu cotys rex praesum cum omnis suus gens eques ordo levis armo interpono distinguo in dexter cornu macedones sum eques intermisceo turma is cretensis hic armo midon beroeaeus eques et summa pars is meno antigonensis praesum propior cornu consto regius eques et misceo genus delecto multus gens auxilium patrocles antigonensis hic et paeonia praefectus disdo sum praepono medius omnis rex sum circa is agema qui voco equio sacer ala ante sui statuo funditor jaculator quadringentor manus uter numerus expleo ion thessalonicensem et neoptolemus is praeficio sic regius consto consul intra valles pedes acies instruo et ipse equitas omnis cum levis armo emitto pro vallo instruo sum dexter cornu praepono que licinius crassus consul frater cum omnis italicus equitatus veles intermisceo sinister m valerius laevinus socius ex graecum populus eques habeo et idem gens levo armo medius autem acies cum deligo eques extraordinarius teneo quintus mucius ducenti eques gallus ante signum hic instruo et de auxilium eumenes cyrtaei gens trecenti thessal quadringenti eques parvus intervallum super laevus cornu loco eumenes rex attalus cum omnis manus suus ab tergum inter posterus acies atque valles sto


cum in conspectu prima signa suorum circumsessis fuerunt, Romanis quidem ab ultuma desperatione desparatione recreatus est animus; Perseus, cui primum omnium fuerat, ut contentus fortuito successu, captis aliquot frumentatoribus occisisque, non tereret tempus in obsidione praesidii, secundum, ea quoque temptata utcumque, cum sciret nihil roboris secum esse, dum liceret intacto abire, et ipse hostium adventum elatus successu mansit et qui phalangem arcesserent propere misit; quae et serius, quam res postulabat, et, raptim acta, turbata cursu adversus instructos et praeparatos erat adventura. consul anteveniens extemplo proelium conseruit. primo resistere Macedones, deinde, ut nulla re pares erant, amissis trecentis peditibus, viginti quattuor primoribus equitum ex ala, quam sacram vocant, inter quos Antimachus etiam praefectus alae cecidit, abire conantur. ceterum iter prope ipso proelio tumultuosius fuit. phalanx, abs trepido nuntio accita, cum raptim duceretur, primo in angustiis captivorum agmini oblata vehiculisque frumento onustis haesit. ingens ibi vexatio partis utriusque fuit nullo expectante, dum utcumque explicaretur agmen, sed armatis deicientibus per praeceps inpedimenta—neque enim aliter via aperiri poterat—,iumentis, cum stimularentur, in turba saevientibus. vix ab incondito agmine captivo rum expedierant sese, cum regio agmini perculsisque equitibus occurrunt. ibi vero clamor iubentium referre signa ruinae [quoque] prope similem trepidationem fecit, ut, si hostes intrare angustias ausi longius insecuti essent, magna clades accipi potuerit. consul recepto ex tumulo praesidio, contentus modico successu, in castra copias reduxit. sunt, qui eo die magno proelio pugnatum auctores sint: octo milia hostium caesa, in his Sopatrum et Antipatrum regios duces, vivos captos circiter duo milia octingentos, signa militaria capta viginti septem. nec incruentam victoriam fuisse: supra quattuor milia et trecentos de exercitu consulis cecidisse, signa sinistrae alae quinque amissa.

cum in conspectus primus signum suus circumsedeo sum romanus quidem ab ultuma desperatio desparatio recreo sum animus perseus qui primus omnis sum ut contineo fortuitus succedo capio aliquot frumentator occaedes non tero tempus in obsidio praesidium secundus is quoque tento utcumque cum scio nihil robur sui sum dum licet intactus abeo et ipse hostis advenio effero succedo maneo et qui phalanx arcesso properus mitto qui et serus quam res postulo et raptim ago turbo cursus adverro instruo et praeparo sum adventura consul anteveniens extemplo proelium consero primus resisto macedones deinde ut nullus res par sum amitto trecenti pedes viginti quattuor primoris eques ex ala quam sacer voco inter qui antimachus etiam praefectus ala cado abeo conor ceterum iter prope ipse proelium tumultuosus sum phalanx abs trepido nuntio accio cum raptim duco primus in angustia captivus agmen offertor vehiculisque frumentum onustus haereo ingens ibi vexatio pars uterque sum nullus expectante dum utcumque explico agmen sed armo deicio per praeceps impedimentum neque enim aliter via aperio possum jumentum cum stimulo in turba saevio vix ab inconditus agmen captivus rus expedio sui cum regius agmen percello eques occurro ibi verus clamor jubeo refero signum ruina quoque prope similis trepidatio facio ut si hostis intro angustiae audeo longus insequor sum magnus clades accipio possum consul recipio ex tumulus praesidium contineo modicus succedo in castrum copia reduco sum qui is dies magnus proelium pugno auctor sum octo mille hostis caedo in hic sopater et antipater regius dux vivus capio circiter duo mille octingenti signum militaris capio viginti septem neque incruentus victoria sum supra quattuor mille et trecenti de exercitus consul cado signum sinister ala quinque amitto


legationibus dimissis cum Harpalus, quanta maxima celeritate poterat, regressus in Macedoniam nuntiasset regi, nondum quidem parantis bellum reliquisse se Romanos, sed ita infestos, ut facile appareret non dilaturos, et ipse, praeterquam quod et ita credebat futurum, iam etiam volebat, in flore virium se credens esse. Eumeni ante omnis infestus erat; a cuius sanguine ordiens bellum, Euandrum Cretensem, ducem auxiliorum, et Macedonas tres adsuetos ministeriis talium facinorum ad caedem regis subornat litterasque eis dat ad Praxo hospitam, principem auctoritate et opibus Delphorum. satis constabat Eumenem, ut sacrificaret Apollini, Delphos escensurum. praegressi cum Euandro insidiatores nihil aliud ad peragendum inceptum quam loci opportunitatem, omnia circumeuntes, quaerebant. ascendentibus ad templum a Cirrha, priusquam perveniretur ad frequentia aedificiis loca, maceria erat ab laeva juxta semitam paulum extantem a fundamento, qua singuli transirent, dextra pars labe terrae in aliquantum altitudinis derupta erat. post maceriam se abdiderunt gradibus adstructis, ut ex ea velut e muro tela in praetereuntem coicerent. primo a mari circumfusa turba amicorum ac satellitum procedebat, deinde extenuabant paulatim angustiae agmen. ubi ad eum locum ventum est, qua singulis eundum erat, primus semitam ingressus Pantaleon Aetoliae princeps, cum quo institutus regi sermo erat. tum insidiatores exorti saxa duo ingentia devolvunt, quorum altero caput ictum est regi, altero umerus; sopitusque ex semita proclivi ruit in declive, multis super prolapsum iam satis congestis. et ceteri quidem etiam amicorum et satellitum, postquam cadentem videre, diffugiunt; Pantaleon constanter inpavidus mansit ad protegendum regem. latrones cum brevi circumitu maceriae decurrere ad conficiendum saucium possent, velut perfecta re in iugum Parnasi refugerunt eo cursu, ut, cum unus non facile sequendo per invia atque ardua moraretur fugam eorum, ne ex conprenso indicium emanaret, occiderint comitem. ad corpus regis primo amici, deinde satellites ac servi concurrerunt. tollentes sopitum volnere ac nihil sentientem, vivere tamen ex calore et spiritu remanente in praecordiis senserunt; victurum exigua ac prope nulla spes erat. quidam ex satellitibus secuti latronum vestigia, cum usque ad iugum Parnasi nequiquam fatigati pervenissent, re infecta redierunt. adgressi facinus Macedones ut inconsulte ita audacter, coeptum nec consulte et timide reliquerunt. conpotem iam sui regem amici postero die deferunt ad navem; inde Corinthum, ab Corintho per Isthmi iugum navibus traductis Aeginam traiciunt. ibi adeo secreta eius curatio fuit, admittentibus neminem, ut fama mortuum in Asiam perferret. Attalus quoque celerius, quam dignum concordia fraterna erat, credidit; nam et cum uxore fratris et praefecto arci tamquam iam haud dubius regni heres est locutus. quae postea non fefellere Eumenen; et quamquam dissimulare et tacita habere et pati statuerat, tamen in primo congressu non temperavit, quin uxoris petendae immaturam festinationem fratri obiceret. Romam quoque fama de morte Eumenis perlata est.

legatio dimitto cum harpalus quantus maximus celeritas possum regredior in macedonia nuntio rex nondum quidem paro bellum relinquo sui romanus sed ita infestus ut facilis appareo non differo et ipse praeterquam qui et ita credo sum iam etiam volo in floreo vis sui credo sum eumenes ante omnis infestus sum ab qui sanguis ordior bellum euander cretensis dux auxilia et macedonas tres assuesco ministerium talis facinus ad caedes rex suborno littera is do ad praxo hospita princeps auctoritas et ops delphi satis consto eumenes ut sacrifico apollo delphi escendo praegredior cum euander insidiator nihil alius ad perago incipio quam locus opportunitas omnis circumeo quaero ascendo ad templum ab cirrha priusquam pervenio ad frequentia aedificium locum maceria sum ab laeva juxta semita paulus extantem ab fundamentum qui singuli transeo dextera pars labes terra in aliquantus altitudo deruptus sum post maceria sui abdo gradus adstruo ut ex is velut e murus telum in praetereo cojacio primus ab mare circumfundo turba amicus atque satelles procedo deinde extenuo paulatim angustia agmen ubi ad is locus venio sum qui singuli eo sum primus semita ingredior pantaleon aetolia princeps cum quo instituo rex sermo sum tum insidiator exorior saxum duo ingens devolvo qui alter caput ictus sum rex alter umerus sopio ex semita proclivis ruo in declive multus super prolabor iam satis congero et ceterus quidem etiam amicus et satelles postquam cado video diffugio pantaleon consto impavidus maneo ad protego rex latro cum brevis circumeo maceria decurro ad confacio saucius possum velut perficio res in iugum parnasus refugio is cursus ut cum unus non facilis sequor per invius atque arduus moror fuga is ne ex conprehenso indicium emano occido comes ad corpus rex primus amicus deinde satelles atque servio concurro tollo sopio vulnus atque nihil sentio vivo tamen ex calor et spiritus remaneo in praecordia sentio vinco exiguus atque prope nullus spes sum quidam ex satelles sequor latro vestigium cum usque ad iugum parnasus nequiquam fatigo pervenio res inficio redeo aggredior facinus macedones ut inconsultus ita audacter coepio neque consulo et timidus relinquo compotor iam suus rex amicus posterus dies defero ad navo inde corinthus ab corinthus per isthmus iugum navis traduco aegina traicio ibi adeo secerno is curatio sum admitto nemo ut fama mortuus in asia perfero attalus quoque celer quam dignus concordia fraternus sum credo nam et cum uxor frater et praeficio arx tamquam iam haud dubius regnum heres sum loquor qui postea non fallo eumenes et quamquam dissimulo et taceo habeo et patior statuo tamen in primus congredior non tempero quin uxor peto immaturus festinatio frater obicio roma quoque fama de mors eumenes perfero sum


eo anno lustrum conditum est; censores erant Q. Fulvius Flaccus A. Postumius Albinus; Postumius condidit. censa sunt civium Romanorum capita CCLXVIIII et XV , minor aliquanto numerus, quia L. Postumius consul pro contione edixerat, qui socium Latini nominis ex edicto C. Claudi consulis redire in civitates suas debuissent, ne quis eorum Romae, et omnes in suis civitatibus censerentur. concors et e re publica censura fuit. omnis, quos senatu moverunt quibusque equos ademerunt, aerarios fecerunt et tribu moverunt, neque ab altero notatum alter probavit. Fulvius aedem Fortunae equestris, quam proconsul in Hispania dimicans cum Celtiberorum legionibus voverat, annis sex post quam voverat dedicavit, et scaenicos ludos per quadriduum, unum diem in circo fecit.

is annus lustrum condio sum censor sum q fulvus flaccus ab postumus albinus postumus condo censeo sum civis romanus caput cclxviiii et xv paruus aliquantus numerus quia l postumus consul pro contio edico qui socius latinum nomen ex edictum que claudius consul redeo in civitas suus debeo ne quis is roma et omnis in suus civitas censeo concors et e res publicus censeo sum omnis qui senatus moveo quisque equus adimo aerarius facio et tribus moveo neque ab alter notas alter probo fulvus aedes fortuna equester quam proconsul in hispania dimico cum celtiberi legio voveo annus sex post quam voveo dedico et scaenicus ludus per quadriduum unus dies in circus facio


demessis circa segetibus Romani ad Crannona, intactum agrum, castra movent. ibi cum securi et propter longinquitatem et viae inopis aquarum difficultatem, quae inter Sycurium et Crannona est, stativa haberent, repente prima luce in imminentibus tumulis equitatus regius cum levi armatura visus ingentem tumultum fecit. pridie per meridiem profecti ab Sycurio erant; peditum agmen sub lucem reliquerant in proxuma planitie. stetit paulisper in tumulis, elici posse ratus ad equestre certamen Romanos. hi postquam nihil movebant, equitem mittit, qui pedites referre ad Sycurium signa iuberet, ipse mox insecutus. Romani equites modico intervallo sequentes, sicubi sparsos ac dissipatos invadere possent, postquam confertos abire signa atque ordines servantes viderunt, et ipsi in castra redeunt.

demeto circa seges romanus ad crannona intactus ager castrum moveo ibi cum securus et propter longinquitas et via inops aqua difficultas qui inter sycurium et crannona sum stativus habeo repens primus lux in immineo tumulus equito regius cum levis armo video ingens tumultus facio pridie per meridio proficiscor ab sycurium sum pedes agmen sub lux relinquo in proximus planitie sto paulisper in tumulus elicio possum reor ad equester certamen romanus hic postquam nihil moveo eques mitto qui pedito refero ad sycurium signum iubeo ipse mox insequor romanus eques modicus intervallum sequor sicubi spargo atque dissipatos invado possum postquam confercio abeo signum atque ordo servo video et ipse in castrum redeo


Chalcidem ut ventum est, aliarum civitatium principes, id quod maxume gratum erat Romanis, suo quisque proprio decreto, regiam societatem aspernati, Romanis se adiungebant, Ismenias gentem Boeotorum in fidem Romanorum permitti aecum censebat. inde certamine orto, nisi in tribunal legatorum perfugisset, haud multum afuit, quin ab exulibus fautoribusque eorum interficeretur. Thebae quoque ipsae, quod Boeotiae caput est, in magno motu erant, aliis ad regem trahentibus civitatem, aliis ad Romanos. et turba Coronaeorum Haliartiorumque eo convenerat ad defendendum decretum regiae societatis. sed constantia principum docentium cladibus Philippi Antiochique, quanta esset vis et fortuna imperii Romani, victa tandem multitudo et ut tolleretur regia societas decrevit et eos, qui auctores paciscendae amicitiae fuerant, ad satisfaciendum legatis Chalcidem misit fideique legatorum commendari civitatem iussit. Thebanos Marcius et Atilius laeti audierunt auctoresque et his et separatim singulis fuerunt ad renovandam amicitiam mittendi Romam legatos. ante omnia exules restitui iusserunt et auctores regiae societatis decreto suo damnarunt. ita, quod maxume volebant, discusso Boeotico concilio Peloponnesum proficiscuntur Ser. Cornelio Chalcidem accersito. Argis praebitum est iis concilium; ubi res nihil aliud a gente Achaeorum petierunt, quam ut mille milites darent. id praesidium ad Chalcidem tuendam, dum Romanus exercitus in Graeciam traiceretur, missum est. Marcius et Atilius peractis, quae agenda in Graecia erant, principio hiemis Romam redierunt.

chalcis ut venio sum alius civitas princeps is qui magnus gratus sum romanus suus quisque proprius decretum regia societas aspernor romanus sui adjungo ismenius gens boeotor in fides romanus permitto aequus censeo inde certamen orior nisi in tribunal legatus perfugio haud multus asum quin ab exulis fautor is interfacio thebe quoque ipse qui boeotia caput sum in magnus motus sum alius ad rex traho civitas alius ad romanus et turba coronaeus haliartii is convenio ad defendo decretum regia societas sed constantia princeps doceo clades philippus antiochus quantus sum volo et fortuna imperium romanus vinco tandem multitudo et ut tollo regius societas decerno et is qui auctor pacisco amicitia sum ad satisfaciendum legatus chalcis mitto fides legatus commendaris civitas iubeo thebani marcius et atilius laetus audio auctoro et hic et separatim singuli sum ad renovandam amicitia mitto roma legatus ante omnis exulis restituo jubeo et auctor regia societas decretum suus damno ita qui magnus volo discutio boeoticus concilio peloponnesus proficisco seruius cornelius chalcis arcesso argus praebeo sum is concilium ubi res nihil alius ab gens achaeus peto quam ut mille miles do is praesidium ad chalcis tueor dum romanus exercitus in graecia traicio mitto sum marcius et atilius perago qui ago in graecia sum principium hiems roma redeo


quo maturius in provincias magistratus proficiscerentur, Latinae kal. Iuniis fuere; eoque sollemni perfecto C. Lucretius praetor omnibus, quae ad classem opus erant, praemissis Brundisium est profectus. praeter eos exercitus, quos consules conparabant, C. Sulpicio Galbae praetori negotium datum, ut quattuor legiones scriberet urbanas iusto numero peditum equitumque, iisque quattuor tribunos militum ex senatu legeret qui praeessent; sociis Latini nominis imperaret quindecim milia peditum, mille et ducentos equites: is exercitus uti paratus esset, quo senatus censuisset. P. Licinio consuli ad exercitum civilem socialemque petenti addita auxilia Ligurum duo milia, Cretenses sagittarii — incertus numerus, quantum rogati auxilia Cretenses misissent — , Numidae item equites elephantique. in eam rem legati ad Masinissam Carthaginiensesque missi L. Postumius Albinus Q. Terentius Culleo C. Aburius . in Cretam item legatos tres ire placuit, A. Postumium Albinum C. Decimium A. Licinium Nervam .

quo maturus in provincia magistratus proficisco latinus kal junius sum eo sollemnis perficio que lucretius praetor omnis qui ad classis opus sum praemitto brundisium sum proficiscor praeter is exercitus qui consul conparabant que sulpicius galba praetor negotium do ut quattuor legio scribo urbanus justus numerus pedes equio is quattuor tribunus miles ex senatus lego qui praesum socius latinum nomen impero quindecim mille pedes mille et ducenti eques is exercitus uti paro sum quo senatus censeo p licinius consul ad exercitus civilis socialis peto addo auxilium ligur duo mille cretensis sagittarius incertus numerus quantus rogo auxilium cretensis mitto numida item eques elephantus in is res legatus ad masinissa carthaginiensis mitto l postumus albinus q tero culleus que aburius in creta item legatus tres eo placeo ab postumius albinus que decimium ab licinius nerva


Marcius et Atilius Romam cum venissent, legationem in Capitolio ita renuntiarunt, ut nulla re magis gloriarentur quam decepto per indutias et spem pacis rege. adeo enim apparatibus belli fuisse instructum, ipsis nulla parata re, ut omnia opportuna loca praeoccupari ante ab eo potuerint, quam exercitus in Graeciam traiceretur. spatio autem indutiarum sumpto aecum venturum; illum nihilo paratiorem, Romanos omnibus instructiores rebus coepturos bellum. Boeotorum quoque se concilium arte distraxisse, ne coniungi amplius ullo consensu Macedonibus possent. haec ut summa ratione acta magna pars senatus adprobabat; veteres et moris antiqui memores negabant se in ea legatione Romanas agnoscere artes: non per insidias et nocturna proelia nec simulatam fugam inprovisosque ad incautum hostem reditus nec ut astu magis quam vera virtute gloriarentur, bella maiores gessisse; indicere prius quam gerere solitos bella, denuntiare etiam interdum finire, in quo dimicaturi essent. eadem fide indicatum Pyrrho regi medicum vitae eius insidiantem, eadem Faliscis vinctum traditum proditorem liberorum. vere haec Romana esse, non versutiarum Punicarum neque calliditatis Graecae, apud quos fallere hostem quam vi superare gloriosius fuerit. interdum in praesens tempus plus profici dolo quam virtute; sed eius demum animum in perpetuum vinci, cui confessio expressa sit se neque arte neque casu, sed conlatis comminus viribus, iusto ac pio esse bello superatum. haec seniores, quibus nova haec minus placebat sapientia; vicit tamen ea pars senatus, cui potior utilis quam honesti cura erat, ut conprobaretur prior legatio Marci et eodem rursus in Graeciam cum quinqueremibus remitteretur iubereturque cetera, uti e re publica maxime visum esset, agere. A. quoque Atilium miserunt ad occupandam Larisam in Thessalia timentes, ne, si indutiarum dies exisset, Perseus praesidio eo misso caput Thessaliae in potestate haberet. duo milia peditum Atilius ab Cn. Sicinio accersere ad eam rem agendam iussus. et P. Lentulo , qui ex Achaia redierat, trecenti milites Italici generis dati, ut Thebis daret operam, ut in potestate Boeotia esset.

marcius et atilius roma cum venio legatio in capitolium ita renuntio ut nullus res magis glorior quam decipio per indutiae et spes pax rex adeo enim apparatus bellum sum instruo ipse nullus paro res ut omnis opportunus locum praeoccuparis ante ab is possum quam exercitus in graecia traicio spatium autem indutiaris sumo aequus venio ille nihilum paro romanus omnis instruo res coepio bellum boeotor quoque sui concilium ars distraho ne conjungo amplus ullus consensus macedones possum hic ut summus ratio ago magnus pars senatus adprobo vetus et mos antiquus memor nego sui in is legatio romanus agnosco ars non per insidiae et nocturnus proelio neque simulo fuga inprovisosque ad incautus hostis redeo neque ut astus magis quam verus virtus glorior bellum magnus gero indico prior quam gero soleo bellum denuntiaris etiam interdum finio in quo dimico sum idem fides indico pyrrhus rex medicus vita is insidior idem faliscus vincio trado proditor liberi verus hic romanus sum non versutiaris punicaris neque calliditas graece apud qui fallo hostis quam vis supero gloriosus sum interdum in praesens tempus multus proficio dolus quam virtus sed is demum animus in perpetuus vinco qui confessio exprimo sum sui neque ars neque casus sed confero comminus vis justus atque pius sum bellum supero hic senex qui novo hic paruus placeo sapientia vinco tamen is pars senatus qui potis utilis quam honestus cura sum ut conprobo prior legatio marcius et idem rursus in graecia cum quinqueremis remitto jubeo ceterus uti e res publicus magnus video sum ago ab quoque atilius mitto ad occupo larisam in thessalia timeo ne si indutiaris dies exeo perseus praesidium is mitto caput thessalia in potestas habeo duo mille pedes atilius ab cn sicinius arcesso ad is res ago iubeo et p lentulus qui ex achaia redeo trecenti miles italicus genus do ut thebae do opera ut in potestas boeotius sum


consul postquam profectum Persea audivit, ad Gonnum castra movet, si potiri oppido posset. ante ipsa Tempe in faucibus situm Macedoniae claustra tutissima praebet et in Thessaliam opportunum Macedonibus decursum. cum et loco et praesidio valido inexpugnabilis arx esset, abstitit incepto. in Perrhaebiam flexis itineribus Malloea primo impetu capta ac direpta, Tripoli aliaque Perrhaebia recepta Larisam rediit. inde Eumene atque Attalo domum remissis Misageni Numidisque hiberna in proxumis Thessalis urbibus distribuit et partem exercitus ita per totam Thessaliam divisit, ut et hiberna commoda omnes haberent et praesidio urbibus essent. Q. Mucium legatum cum duobus milibus ad optinendam Ambraciam misit, Graecarum civitatium socios omnes praeter Achaeos dimisit consul. cum exercitus parte profectus in Achaiam Phthiotim, Pteleum desertum fuga oppidanorum diruit a fundamentis, Antronas voluntate incolentium recepit. ad Larisam deinde exercitum admovit. urbs deserta erat; in arcem omnis multitudo concesserat; eam oppugnare adgreditur. primi omnium Macedones, regium praesidium, metu excesserant; a quibus relicti oppidani in deditionem extemplo veniunt. dubitare inde, utrum Demetrias prius adgredienda foret an in Boeotia aspiciendae res. Thebani vexantibus eos Coronaeis in Boeotiam arcessebant. et ad horum preces et quia hibernis aptior regio quam Magnesia erat, in Boeotiam duxit.

consul postquam proficiscor perseus audio ad gonni castrum moveo si potior oppidum possum ante ipse tempe in fauces sino macedonia claustra tueor praebeo et in thessalia opportunus macedones decurro cum et locus et praesidium validus inexpugnabilis arx sum absisto inceptum in perrhaebia flecto iter malloea primus impetus capio atque direptor tripolis alius perrhaebia recipio larisam redeo inde eumenes atque attalus domus remitto misagenes numida hibernus in proximus thessal urbs distribuo et pars exercitus ita per totus thessalia divido ut et hibernus commodus omnis habeo et praesidium urbs sum q mucius legatus cum duo mille ad obtineo ambracia mitto graecaris civitas socius omnis praeter achaeus dimitto consul cum exercitus pars proficiscor in achaia phthiotim pteleos desertum fuga oppidanus diruo ab fundamentum antronas voluntas incolo recipio ad larisam deinde exercitus admoveo urbs desero sum in arx omnis multitudo concedo is oppugnaris aggredior primus omnis macedones regius praesidium metus excedo ab qui relinquo oppidanus in deditio extemplo venio dubitaris inde utrum demetrias prior aggredior sum an in boeotius aspicio res thebanus vexantibus is coronaeus in boeotia arcesso et ad hic prex et quia hibernus aptus regius quam magnesia sum in boeotia duco


per eos dies consilium habenti regi de summa rerum, cum iam consedisset ferocia ab re bene gesta, ausi sunt quidam amicorum consilium dare, ut secunda fortuna in condicionem honestae pacis uteretur potius, quam spe vana evectus in casum inrevocabilem se daret: modum inponere secundis rebus nec nimis credere serenitati praesentis fortunae prudentis hominis et merito felicis esse. mitteret ad consulem, qui foedus in easdem leges renovarent, quibus Philippus pater eius pacem ab T. Quinctio victore accepisset. neque finiri bellum magnificentius quam ab tam memorabili pugna posse, neque spem firmiorem pacis perpetuae dari, quam quae perculsos adverso proelio Romanos molliores factura sit ad paciscendum. quodsi Romani tum quoque insita pertinacia aequa aspernarentur, deos hominesque et moderationis Persei et illorum pervicacis superbiae futuros testes. numquam ab talibus consiliis abhorrebat regis animus; itaque plurium adsensu conprobata est sententia. legati ad consulem missi adhibito frequenti consilio auditi sunt. pacem petiere, vectigal, quantum Philippus pactus esset, daturum Persea Romanis pollicentes; urbibus, agris locisque, quibus Philippus cessisset, cessurum et ipsum. haec legati. summotis his cum consultarent, Romana constantia vicit in consilio. ita tum mos erat, in adversis voltum secundae fortunae gerere, moderari animos in secundis. responderi placuit, ita pacem dari, si de summa rerum liberum senatui permittat rex de se deque universa Macedonia statuendi ius. haec cum renuntiassent legati, miraculo ignaris moris Romani pertinacia esse, et plerique vetare amplius mentionem pacis facere: ultro mox quaesituros, quod oblatum fastidiant. Perseus hanc ipsam superbiam, quippe ex fiducia virium esse, timere, et summam pecuniae augens, si pretio pacem emere posset, non destitit animum consulis temptare. postquam nihil ex eo, quod primo responderat, mutabat, desperata pace ad Sycurium, unde profectus erat, rediit belli casum de integro temptaturus.

per is dies consilium habeo rex de summus res cum iam consido ferocia ab res bene gero audeo sum quidam amicus consilium do ut secundus fortuna in condicio honestus pax uto potis quam spes vanus eveho in casus inrevocabilis sui do modus inpono secundus res neque nimis credo serenitas praesum fortuna prudens homo et mereo felix sum mitto ad consul qui foedus in idem lex renovo qui philippus pater is pax ab t quintius victor accipio neque finio bellum magnificentius quam ab tam memorabilis pugno possum neque spes firmus pax perpetuus do quam qui percello adverso proelium romanus mollis facio sum ad pacisco quodsi romanus tum quoque inquiro pertinacia aequus aspernor deus homo et moderatio perseus et ille pervicax superbia sum testis numquam ab talis consilium abhorreo rex animus itaque multus assensus conprobo sum sententia legatus ad consul mitto adhibeo frequens consilium audio sum pax peto vectigal quantus philippus paciscor sum do perseus romanus polliceo urbs ager locus qui philippus cedo cedo et ipse hic legatus summoveo hic cum consulto romanus constantia vinco in consilium ita tum mos sum in adverro vultus secundus fortuna gero moderaris animus in secundus respondeo placeo ita pax do si de summus res liber senatus permitto rex de sui de universus macedonius statuo ius hic cum renuntio legatus miraculum ignaris mos romanus pertinacia sum et plerusque vetaris amplus mentio pax facio ultro mox quaero qui offertor fastidio perseus hic ipse superbia quippe ex fiducia vis sum timeo et summa pecunia augeo si pretium pax emo possum non desisto animus consul tento postquam nihil ex is qui primus respondeo muto despero pax ad sycurium unde proficiscor sum redeo bellum casus de integer tento


Pellae, in vetere regia Macedonum, hoc consilium erat. “geramus ergo” inquit, “dis bene iuvantibus, quando ita videtur, bellum;” litterisque circa praefectos dimissis Citium — Macedoniae oppidum est — copias omnis contrahit. ipse centum hostiis sacrificio regaliter Minervae, quam vocant Alcidemon, facto cum purpuratorum et satellitum manu profectus Citium est. eo iam omnes Macedonum et externorum auxiliorum convenerant copiae. castra ante urbem ponit omnisque armatos in campo struxit. summa omnium quadraginta tria milia armata fuere, quorum pars ferme dimidia phalangitae erant; Hippias Beroeaeus praeerat. delecta deinde et viribus et robore aetatis ex omni cetratorum numero duo milia erant; agema hanc ipsi legionem vocabant; praefectos habebat Leonnatum et Thrasippum Eulyestas. ceterorum cetratorum, trium ferme milium hominum, dux erat Antiphilus Edessaeus. Paeones et ex Paroria et Parstrymonia — sunt autem ea loca subiecta Thraciae — et Agrianes, admixtis etiam Threcibus incolis, trium milium ferme et ipsi expleverunt numerum. armaverat contraxeratque eos Didas Paeon, qui adulescentem Demetrium occiderat. et armatorum duo milia Gallorum erant, praefecto Asclepiodoto ab Heraclea ex Sintis. tria milia Threcum liberorum suum ducem habebant. Cretensium par paene numerus suos duces sequebatur, Susum Phalasarneum et Syllum Gnosium. et Leonides Lacedaemonius quingentis ex Graecia, mixto generi hominum, praeerat. regii is generis ferebatur, exul damnatus frequenti concilio Achaeorum, litteris ad Persea deprensis. Aetolorum et Boeotorum, qui non explebant plus quam quingentorum omnes numerum, Lyco Achaeus praefectus erat. ex his mixtis tot populorum, tot gentium auxiliis duodecim milia armatorum ferme efficiebantur. equitum ex tota Macedonia contraxerat tria milia. venerat eodem Cotys, Seuthis filius, rex gentis Odrysarum, cum mille dilectis equitibus, pari ferme peditum numero. ita summa totius exercitus undequadraginta milia peditum erant, quattuor equitum. satis constabat, secundum eum exercitum, quem magnus Alexander in Asiam traiecit, numquam ullius Macedonum regis copias tantas fuisse.

pella in veto regius macedones hic consilium sum gero ergo inquam deus bene juvo quando ita video bellum littera circa praeficio dimitto citius macedonia oppidum sum copia omnis contraho ipse centum hostia sacrificium regaliter minerva quam voco alcidemon facio cum purpurator et satelles manus proficiscor citius sum is iam omnis macedones et externus auxilia convenio copia castrum ante urbs pono omne armatus in campus struo summus omnis quadraginta tres mille armo sum qui pars ferme dimidio phalangitae sum hippias beroeaeus praesum delecto deinde et vis et robur aetas ex omnis cetrator numerus duo mille sum agema hic ipse legio voco praeficio habeo leonnatus et thrasippum eulyestas ceterus cetrator tres ferme mille homo dux sum antiphilus edessaeus paeon et ex parorea et parstrymonia sum autem is locum subiectum thracia et agrianes admisceo etiam threcibus incolo tres mille ferme et ipse expleverunt numerus armo contraho is disdo paeon qui adulescens demetrius occido et armator duo mille gallus sum praeficio asclepiodotus ab heraclea ex sinti tres mille threcum liberi suus dux habeo cretensis par paene numerus suus dux sequor susa phalasarneum et syllus gnosius et leonides lacedaemonius quingenti ex graecia misceo gener homo praesum regius is genus fero exul damno frequens concilio achaeus littera ad perseus deprendo aetolus et boeotor qui non expleo multus quam quingentor omnis numerus lycus achaeus praefectus sum ex hic misceo tot populus tot gens auxilium duodecim mille armator ferme efficio eques ex totus macedonius contraho tres mille venio idem cotys seuthis filius rex gens odrysaris cum mille diligo eques par ferme pedes numerus ita summus totus exercitus undequadraginta mille pedes sum quattuor eques satis consto secundus is exercitus qui magnus alexander in asia transiacio numquam ullus macedones rex copia tantus sum


cum hic status in Boeotia esset, Perseus, cum ad Sycurium, sicut ante dictum est, stativa haberet, frumento undique circa ex agris convecto, ad vastandum Pheraeorum agrum misit, ratus ad iuvandas sociorum urbes longius a castris abstractos deprehendi Romanos posse. quos cum eo tumultu nihil motos animadvertisset, praedam quidem praeterquam hominum — pecora autem maxume omnis generis fuere — divisit ad epulandum militibus .

cum hic status in boeotius sum perseus cum ad sycurium sicut ante dico sum stativus habeo frumentum undique circa ex ager conveho ad vastandum pheraeus ager mitto reor ad iuvandas socius urbs longus ab castrum abstraho deprehendo romanus possum qui cum is tumultus nihil moueo animadverto praeda quidem praeterquam homo pecus autem magnus omnis genus sum divido ad epulor miles


postquam consul, quae voluerat, dixit, Sp. Ligustinus ex eo numero, qui tribunos appellaverant, a consule et ab tribunis petiit, ut sibi paucis ad populum agere liceret. permissu omnium ita locutus fertur. “ Sp. Ligustinus tribus Crustuminae ex Sabinis sum oriundus, Quirites. pater mihi iugerum agri reliquit et parvom tugurium, in quo natus educatusque sum; hodieque ibi habito. cum primum in aetatem veni, pater mihi uxorem fratris sui filiam dedit, quae secum nihil adtulit praeter libertatem pudicitiamque et cum his fecunditatem, quanta vel in diti domo satis esset. sex filii nobis, duae filiae sunt, utraeque iam nuptae. filii quattuor togas virilis habent, duo praetextati sunt. miles sum factus P. Sulpicio C. Aurelio consulibus. in eo exercitu, qui in Macedoniam est transportatus, biennium miles gregarius fui adversus Philippum regem; tertio anno virtutis causa mihi T. Quinctius Flamininus decumum ordinem hastatum adsignavit. devicto Philippo Macedonibusque cum in Italiam portati ac dimissi essemus, continuo miles voluntarius cum M. Porcio consule in Hispaniam sum profectus. neminem omnium imperatorum, qui vivant, acriorem virtutis spectatorem ac iudicem fuisse sciunt, qui et illum et alios duces longa militia experti sunt. hic me imperator dignum iudicavit, cui primum hastatum prioris centuriae adsignaret. tertio iterum voluntarius miles factus sum in eum exercitum, qui adversus Aetolos et Antiochum regem est missus. a M’. Acilio mihi primus princeps prioris centuriae est adsignatus. expulso rege Antiocho, subactis Aetolis reportati sumus in Italiam, et deinceps bis quae annua merebant legiones stipendia feci. bis deinde in Hispania militavi, semel Q. Fulvio Flacco , iterum Ti. Sempronio Graccho praetore. a Flacco inter ceteros, quos virtutis causa secum ex provincia ad triumphum deducebat, deductus sum; a Ti. Graccho rogatus in provinciam ii. quater intra paucos annos primum pilum duxi, quater et tricies virtutis causa donatus ab imperatoribus sum, sex civicas coronas accepi. viginti duo stipendia annua in exercitu emerita habeo et maior annis sum quinquaginta. quod si mihi nec stipendia omnia emerita essent, necdum aetas vacationem daret, tamen, cum quattuor milites pro me uno vobis dare, P. Licini , possem, aecum erat me dimitti. sed haec pro causa mea dicta accipiatis velim: ipse me, quoad quisquam, qui exercitus scribit, idoneum militem iudicabit, numquam sum excusaturus. ordine quo me dignum iudicent tribuni militum, ipsorum est potestatis; ne quis me virtute in exercitu praestet, dabo operam, et semper ita fecisse me et imperatores mei et qui una stipendia fecerunt testes sunt. vos quoque aecum est, commilitones, etsi appellatione [vos] usurpatis ius, cum adulescentes nihil adversus magistratuum senatusque auctoritatem usquam feceritis, nunc quoque in potestate senatus ac consulum esse et omnia honesta loca ducere, quibus rem publicam defensuri sitis. ” haec ubi dixit, conlaudatum multis verbis P. Licinius consul ex contione in senatum duxit. ibi quoque ei ex auctoritate senatus gratiae actae tribunique militares in legione prima primum pilum virtutis causa ei adsignarunt. ceteri centuriones remissa appellatione ad dilectum oboedienter responderunt.

postquam consul qui volo dico spurius ligustinus ex is numerus qui tribunus appello ab consul et ab tribunus peto ut sui paucus ad populus ago licet permitto omnis ita loquor fero spurius ligustinus tres crustuminae ex sabinum sum orior quiris pater ego jugerum ager relinquo et parvus tugurium in quo nascor educo sum hodie ibi habeo cum primus in aetas venio pater ego uxor frater suus filia do qui sui nihil affero praeter libertas pudicitia et cum hic fecunditas quantus vel in dives domus satis sum sex filius nos duo filia sum uter iam nubo filius quattuor toga virilis habeo duo praetextas sum miles sum facio p sulpicius que aurelius consul in is exercitus qui in macedonia sum transporto biennium miles gregarius sum adverro philippus rex tertius annus virtus causa ego t quintius flamininus decimus ordo hastas adsigno devinco philippus macedones cum in italia portas atque dimitto sum continuo miles voluntarius cum m porcius consul in hispania sum proficiscor nemo omnis imperator qui vivo acer virtus spectator atque judico sum scio qui et ille et alius dux longus militia experior sum hic ego imperator dignus judico qui primus hastas prior centuria adsigno tertius iterum voluntarius miles facio sum in is exercitus qui adverro aetoli et antiochus rex sum mitto ab m acilius ego primus princeps prior centuria sum adsigno expello rex antiochus subigo aetolus reportas sum in italia et deinceps bis qui annuus mereo legio stipendium facio bis deinde in hispania milito semel q fulvius flaccus iterum tiberius sempronius gracchus praetor ab flaccus inter ceterus qui virtus causa sui ex provincia ad triumphus deduco deduco sum ab tiberius gracchus rogo in provincia is quater intra paucus annus primus pilis duco quater et tricies virtus causa dono ab imperator sum sex civica corona accipio viginti duo stipendium annuus in exercitus emereo habeo et magnus annus sum quinquaginta qui si ego neque stipendium omnis emereo sum necdum aetas vacatio do tamen cum quattuor miles pro ego unus tu do p licinius possum aequus sum ego dimitto sed hic pro causa meus dictum accipio volo ipse ego quoad quisquam qui exercitus scribo idoneus miles iudico numquam sum excuso ordo quo ego dignus judico tribunus miles ipse sum potestas ne quis ego virtus in exercitus praesto do opera et semper ita facio ego et imperator meus et qui unus stipendium facio testis sum tu quoque aequus sum commilito etsi appellatio tu usurpo ius cum adulescens nihil adverro magistratus senatus auctoritas usquam facio nunc quoque in potestas senatus atque consul sum et omnis honestus locum duco qui res publicus defendo sum hic ubi dico conlaudo multus verbum p licinius consul ex contio in senatus duco ibi quoque is ex auctoritas senatus gratia ago tribunus militaris in legio primus primus pilis virtus causa is adsigno ceterus centurio remitto appellatio ad dilectus oboedienter respondeo


ex Asia, qui circa socios reges missi erant, redierunt legati, qui renuntiarunt Eumenen in ea, Antiochum in Syria, Ptolemaeum Alexandriae sese convenisse; omnes sollicitatos legationibus Persei, sed egregie in fide permanere, pollicitosque omnia, quae populus Romanus imperasset, praestaturos. et civitates socias adisse; ceteras satis fidas, solos Rhodios fluctuantis et inbutos Persei consiliis invenisse, venerant Rhodii legati ad purganda ea, quae volgo iactari de civitate sciebant; ceterum senatum iis non ante dari quam novi consules magistratum inissent, placuit.

ex asia qui circa socius rex mitto sum redeo legatus qui renuntio eumenes in is antiochus in syria ptolemaeus alexandrea sui convenio omnis sollicito legatio perseus sed egregius in fides permaneo polliceor omnis qui populus romanus impero praesto et civitas socio adeo ceterus satis fido solus rhodii fluctuo et inbutos perseus consilium invenio venio rhodius legatus ad purgo is qui vulgo iactaris de civitas scio ceterum senatus is non ante do quam nosco consul magistratus ineo placeo


secundum hoc concilium legati a Perseo rege venerunt, privati maxime hospitii fiducia, quod ei paternum cum Marcio erat. ab huius necessitudinis commemoratione orsi petierunt legati, in conloquium veniendi regi potestatem faceret. Marcius et se ita a patre suo accepisse dixit, amicitiam hospitiumque cum Philippo fuisse, et minime immemorem necessitudinis eius legationem eam suscepisse; conloquium, si satis commode valeret, non fuisse se dilaturum; nunc, ubi primum posset, ad Peneum flumen, qua transitus ab Homolio Dium esset, praemissis qui nuntiarent regi, venturos. et tum quidem ab Dio Perseus in interiora regni recepit se levi aura spei obiecta, quod Marcius ipsius causa suscepisse se legationem dixisset; post dies paucos ad constitutum locum venerunt. magnus comitatus fuit regius cum amicorum tum satellitum turba stipante. non minore agmine legati venerunt, et ab Larisa multis prosequentibus et legationibus civitatium, quae convenerant Larisam et renuntiare domum certa, quae audissent, volebant. inerat cura insita mortalibus videndi congredientis nobilem regem et populi principis terrarum omnium legatos. ut in conspectu steterunt dirimente amni, paulisper internuntiando cunctatio fuit, utri transgrederentur. aliquid illi regiae maiestati, hi aliquid populi Romani nomini, cum praesertim Perseus petisset conloquium, existumabant deberi. ioco etiam Marcius cunctantis movit. “minor” inquit “ad maiorem et” — quod Philippo ipsi cognomen erat — “ filius ad patrem transeat.” facile persuasum id regi est. aliud deinde ambigebatur, cum quam multis transiret. rex cum omni comitatu transire aecum censebat; legati vel cum tribus venire iubebant vel, si tantum agmen traduceret, obsides dare nihil fraudis fore in conloquio. Hippian et Pantauchum, quos et legatos miserat, principes amicorum, obsides dedit. nec tam in pignus fidei obsides desiderati erant, quam ut appareret sociis nequaquam ex dignitate pari congredi regem cum legatis. salutatio non tamquam hostium, sed hospitalis ac benigna fuit, positisque sedibus consederunt.

secundus hic concilium legatus ab perseus rex venio privo magnus hospitium fiducia qui is paternus cum marcius sum ab hic necessitudo commemoratio ordior peto legatus in colloquium venio rex potestas facio marcius et sui ita ab pater suus accipio dico amicitia hospitium cum philippus sum et paruus immemor necessitudo is legatio is suscipio colloquium si satis commodus valeo non sum sui differo nunc ubi primus possum ad peneus flumen qui transitus ab homolio dius sum praemitto qui nuntio rex venio et tum quidem ab dius perseus in interior regnum recipio sui levis aura spes objecto qui marcius ipse causa suscipio sui legatio dico post dies paucus ad constituo locus venio magnus comitor sum regius cum amicus tum satelles turba stipo non paruus agmen legatus venio et ab larisa multus prosequor et legatio civitas qui convenio larisam et renuntiaris domus certus qui audio volo insum cura inquiro mortalis video congredior nobilis rex et populus princeps terra omnis legatus ut in conspectus sto dirimo amnis paulisper internuntio cunctatio sum uter transgredior aliquis ille regia maiestas hic aliquis populus romanus nomen cum praesertim perseus peto colloquium existimo debeo iocus etiam marcius cuncto moveo paruus inquam ad magnus et qui philippus ipse cognomen sum filius ad pater transeo facilis persuadeo is rex sum alius deinde ambago cum quam multus transeo rex cum omnis comito transeo aequus censeo legatus vel cum tres venio jubeo vel si tantus agmen traduco obses do nihil fraus sum in colloquium hippias et pantauchum qui et legatus mitto princeps amicus obses do neque tam in pignus fides obses desidero sum quam ut appareo socius nequaquam ex dignitas par congredior rex cum legatus salutatio non tamquam hostis sed hospital atque benignus sum pono sedes consido