Ab urbe condita libri, erklärt von M. Weissenborn, books 43-44 - 44

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


Roma norum esse; quae res Romanis auxit animos, Macedonibus regique eorum haud mediocrem attulit terrorem. et primo supprimere in occulto famam eius rei est conatus missis, qui Pantauchum inde venientem adpropinquare castris vetarent. sed iam et pueri quidam visi ab suis erant inter obsidis Illyrios ducti, et quo quaeque accuratius celantur, eo facilius loquacitate regiorum ministrorum emanant.

roma norum sum qui res romanus augeo animus macedones rego is haud mediocris affero terror et primus supprimo in occulo fama is res sum conor mitto qui pantauchum inde venio adpropinquaris castrum veto sed iam et puer quidam video ab suus sum inter obes illyrii duco et quo quisque accuro celo is facilis loquacitas regius minister emano


Hippias nuper ad tuendum saltum ab rege missus erat; qui ex quo castra Romana in tumulo conspexit, praeparatis ad certamen animis suorum venienti agmini consulis obvius fuit. et Romani expediti ad pugnam exierant, et hostes levis armatura erat, promptissimum genus ad lacessendum certamen. congressi igitur extemplo tela coniecerunt. multa utrimque volnera temerario incursu et accepta et inlata; pauci utriusque partis ceciderunt. inritatis in posterum diem animis maioribus copiis atque infestius concur sum de summa belli, si loci satis ad explicandam aciem fuisset. iugum montis in angustum dorsum cuneatum vix ternis ordinibus armatorum in fronte patuit. itaque paucis pugnantibus cetera multitudo, praecipue qui gravium armorum erant, spectatores pugnae stabant. levis armatura etiam per anfractus iugi procurrere et ab lateribus cum levi armatura conserere per iniqua atque aequa loca pugnam poterat. pluribus ea die volneratis quam interfectis proelium nocte diremptum est. tertio die egere consilio Romanus imperator; nam neque manere in iugo inopi neque regredi sine flagitio atque etiam periculo, si cedenti ex superioribus locis instaret hostis, poterat; nec aliud restabat quam audacter commissum pertinaci audacia, quae prudens interdum in exitu est, corrigere. ventum quidem erat eo, ut si hostem similem antiquis Macedonum regibus habuisset consul, magna clades accipi potuerit. sed cum ad Dium per litora cum equitibus vagaretur rex et ab duodecim milibus prope clamorem et strepitum pugnantium audiret, nec auxit copias integros fessis summittendo neque ipse, quod plurimum intererat, certamini adfuit, cum Romanus imperator, maior sexaginta annis et praegravis corpore, omnia militaria munera ipse inpigre obiret. egregie ad ultimum in audaciter commisso perseveravit et Popilio relicto in custodia iugi per invia transgressurus praemissis, qui repurgarent iter, Attalum et Misagenem cum suae gentis utrumque auxiliaribus praesidio esse saltum aperientibus iubet; ipse equites impedimentaque prae se habens cum legionibus agmen cogit.

hippias nuper ad tueor saltus ab rex mitto sum qui ex quo castrum romanus in tumulus conspicio praeparo ad certamen animus suus venio agmen consul obvius sum et romanus expedio ad pugna exeo et hostis levis armo sum promptus genus ad lacesso certamen congredior igitur extemplo telum conicio multus utrimque vulnero temerarius incursus et accipio et infero paucus uterque pars cado inritas in posterus dies animus magnus copia atque infestus concur sum de summus bellum si locus satis ad explico acies sum iugum mons in angustus dorsum cuneatum vix terni ordo armator in frons pateo itaque paucus pugno ceterus multitudo praecipuus qui gravis armus sum spectator pugna sto levis armo etiam per anfractus jugo procurro et ab later cum levis armo consero per iniquus atque aequus locum pugna possum multus is dies vulnero quam interficio proelium nox disredimo sum tertius dies ago consilium romanus imperator nam neque maneo in iugum inops neque regredior sine flagitium atque etiam periculum si cedo ex superus locus insto hostis possum neque alius resto quam audacter committo pertinax audacia qui prudens interdum in exeo sum corrigo venio quidem sum is ut si hostis similis antiquus macedones rex habeo consul magnus clades accipio possum sed cum ad dius per litus cum eques vago rex et ab duodecim mille prope clamor et strepitus pugno audio neque augeo copia integer fatisco summitto neque ipse qui multus intersum certamen adsum cum romanus imperator magnus sexaginta annus et praegravis corpus omnis militaris munus ipse impiger obeo egregius ad ulter in audax committo persevero et popilius relinquo in custodia jugo per invius transgredior praemitto qui repurgo iter attal et misagenes cum suus gens uterque auxiliaris praesidium sum saltus aperio iubeo ipse eques impedimentum prae sui habeo cum legio agmen cogo


Amphipolim cum iam fama pugnae pervenisset concursusque matronarum in templum Dianae, quam Tauropolon vocant, ad opem exposcendam fieret, Diodorus, qui praeerat urbi, metuens, ne Thraces, quorum duo milia in praesidio erant, urbem in tumultu diriperent, ab subornato ab se per fallaciam in tabellarii speciem litteras in foro medio accepit. scriptum in iis erat, ad Emathiam classem Romanam adpulsam esse agrosque circa vexari; orare praefectos Emathiae, ut praesidium adversus populatores mittat. his lectis hortatur Thracas, ut ad tuendam Emathiae oram proficiscantur: magnam eos caedem praedamque palatis passim per agros Romanis facturos. simul elevat famam adversae pugnae: quae si vera foret, alium super alium recentes ex fuga venturos fuisse. per hanc causam Thracibus ablegatis, simul transgressos eos Strymonem vidit, portas clausit.

amphipolis cum iam fama pugna pervenio concurro matronaris in templum diana quam tauropolos voco ad ops exposco fio diodorus qui praesum urbs metuo ne thraces qui duo mille in praesidium sum urbs in tumultus diripio ab suborno ab sui per fallacia in tabellarius species littera in forum medium accipio scribo in is sum ad emathia classis romanus adpello sum ager circa vexaris oro praeficio emathia ut praesidium adverro populator mitto hic lectus hortor thraca ut ad tueor emathia ora proficiscor magnus is caedes praeda palo passim per ager romanus facio simul elevo fama adverro pugna qui si verus sum alius super alius recens ex fuga venio sum per hic causa thrax ablego simul transgredior is strymonem video porta claudo


‘ P. Nasica , egregius adulescens, ex omnibus unus, quibus hesterno die pugnari placuit, denudavit mihi suum consilium; idem postea, ita ut transisse in sententiam meam videri posset, tacuit. quibusdam aliis absentem carpere imperatorem quam praesentem monere melius visum est. et tibi, P. Nasica , et quicumque idem, quod tu, occultius senserunt, non gravabor reddere dilatae pugnae rationem. nam tantum abest, ut me hesternae quietis paeniteat, ut servatum a me exercitum eo consilio credam. in qua me opinione sine causa esse ne quis vestrum credat, recognoscat agedum mecum, si videtur, quam multa pro hoste et adversus nos fuerint. iam omnium primum, quantum numero nos praestent, neminem vestrum nec ante ignorasse et hesterno die, explicatam intuentis aciem, animadvertisse certum habeo. ex hac nostra paucitate quarta pars militum praesidio inpedimentis relicta erat; nec ignavissimum quemque relinqui ad custodiam sarcinarum scitis. sed fuerimus omnes: parvom hoc tandem esse credimus, quod ex his castris, in quibus hac nocte mansimus, exituri in aciem hodierno aut summum crastino die, si ita videbitur, dis bene iuvantibus sumus? nihilne interest, utrum militem, quem neque viae labor eo die neque operis fatigaverit, requietum, integrum in tentorio suo arma capere iubeas atque in aciem plenum virium, vigentem et corpore et animo educas, an longo itinere fatigatum et onere fessum, madentem sudore, arentibus siti faucibus, ore atque oculis repletis pulvere, torrente meridiano sole, hosti obicias recenti, requieto, qui nulla re ante consumptas vires ad proelium adferat? quis pro deum fidem ita conparatus, vel iners atque inbellis, fortissimum virum non vicerit? quid, quod hostes per summum otium instruxerant aciem, praeparaverant animos, stabant conpositi suis quisque ordinibus, nobis tunc repente trepidandum in acie instruenda erat et incompositis concurrendum? at hercule aciem quidem inconditam inordinatamque habuissemus; castra munita, provisam aquationem, tutum ad eam iter praesidiis inpositis, explorata circa omnia, an nihil nostri habentes praeter nudum campum, in quo pugnaremus? maiores vestri castra munita portum ad omnis casus exercitus ducebant esse, unde ad pugnam exirent, quo iactati tempestate pugnae receptum haberent. ideo, cum munimentis ea saepsissent, praesidio quoque valido firmabant, quod, qui castris exutus erat, etiamsi pugnando acie vicisset, pro victo haberetur. castra sunt victori receptaculum, victo perfugium. quam multi exercitus, quibus minus prospera pugnae fortuna fuit, intra vallum conpulsi tempore suo, interdum momento post, eruptione facta victorem hostem pepulerunt? patria altera est militaris haec sedes, vallumque pro moenibus et tentorium suum cuique militi domus ac penates sunt. sine ulla sede vagi dimicassemus, ut quo victores nos reciperemus? his difficultatibus et impedimentis pugnae illud opponitur: quid si hostis hac interposita nocte abisset, quantum rursus sequendo eo penitus in ultimam Macedoniam exhauriendum laboris erat? ego autem neque mansurum eum neque in aciem copias educturum fuisse certum habeo, si cedere hinc statuisset. quanto enim facilius abire fuit, cum procul abessemus, quam nunc, cum in cervicibus sumus, nec fallere nos interdiu aut nocte abeund o potest? quid autem est nobis optatius quam ut, quorum castra praealta fluminis ripa tuta, vallo insuper saepta ac crebris turribus, oppugnare adorti sumus, eos relictis munimentis agmine effuso abeuntis in patentibus campis ab tergo adoriamur? hae dilatae pugnae ex hesterno die in hodiernum causae fuerunt. pugnare enim et ipsi mihi placet, et ideo, quia per Elpeum amnem saepta ad hostem via erat, alio saltu deiectis hostium praesidiis novom iter aperui neque prius, quam debellavero, absistam.’

p nasica egregius adulescens ex omnis unus qui hesternus dies pugno placeo denudo ego suus consilium idem postea ita ut transeo in sententia meus video possum taceo quidam alius absum carpo imperator quam praesens moneo bonus video sum et tu p nasica et quicumque idem qui tu occulo sentio non gravo reddo differo pugna ratio nam tantus absum ut ego hesternus quiesco paeniteo ut servo ab ego exercitus is consilium credo in qui ego opinio sine causa sum ne quis vester credo recognosco agedum ego si video quam multus pro hostis et adverro nos sum iam omnis primus quantus numerus nos praesto nemo vester neque ante ignoro et hesternus dies explicatam intueor acies animadverto certus habeo ex hic noster paucitas quartus pars miles praesidium impedimentum relinquo sum neque ignavus quisque relinquo ad custodia sarcinaris scio sed sum omnis parvus hic tandem sum credo qui ex hic castrum in qui hic nox maneo exeo in acies hodiernus aut superus crastinus dies si ita video deus bene juvo sum nihil intersum utrum miles qui neque via labor is dies neque opus fatigo requiesco integer in tentorius suus arma capio jubeo atque in acies plenus vis vigeo et corpus et animus educo an longus iter fatigo et onus fatisco madeo sudor areo sitis fauces os atque oculus repleo pulvis torreo meridianus sol hostis obicio recens requiesco qui nullus res ante consumo vireo ad proelium affero quis pro deus fides ita conparo vel iners atque imbellis fortis vir non vinco quis qui hostis per superus otium instruo acies praeparo animus sto compositum suus quisque ordo nos tunc repens trepido in acies instruo sum et incompositus concurro at herculis acies quidem inconditus inordinatus habeo castrum munio provideo aquatio tueor ad is iter praesidium inpono exploro circa omnis an nihil noster habeo praeter nudus campus in quo pugno magnus vester castrum munio portus ad omnis casus exercitus duco sum unde ad pugna exeo quo iactas tempestas pugna recipio habeo ideo cum munimentum is saepio praesidium quoque validus firmo qui qui castrum exuo sum etiamsi pugno acies vinco pro vinco habeo castrum sum victor receptaculis vinco perfugium quam multus exercitus qui paruus prosper pugna fortuna sum intra valles conpello tempus suus interdum momentum post eruptio facio victor hostis pello patria alter sum militaris hic sedes valles pro moenia et tentorius suus quisque miles domus atque penates sum sine ullus sedes vagus dimico ut quo victor nos recipio hic difficultas et impedimentum pugna ille oppono quis si hostis hic interpono nox abeo quantus rursus sequor is penitus in ulter macedonia exhaurio labor sum ego autem neque mando is neque in acies copia educo sum certus habeo si cedo hinc statuo quantus enim facilis abeo sum cum procul absum quam nunc cum in cervix sum neque fallo nos interdiu aut nox abeund o possum quis autem sum nos opto quam ut qui castrum praealtus flumen ripa tueor vallo insuper saeptum atque creber turris oppugnaris adorior sum is relinquo munimentum agmen effundo abeo in pateo campus ab tergum adorio hic differo pugna ex hesternus dies in hodiernus causa sum pugno enim et ipse ego placeo et ideo quia per elpeum amnis saeptum ad hostis via sum alius saltus deicio hostis praesidium novus iter aperio neque prior quam debellavero absisto


nec haec tantum Persei per avaritiam est dimissa res, cum pecunia soluta aut pacem habere per Eumenen, quae vel parte regni redimenda esset, aut deceptus protrahere inimicum mercede onustum et hostes merito ei Romanos posset facere; sed et ante Genti regis parata societas et tum Gallorum effusorum per Illyricum ingens oblatum auxilium avaritia dimissum est. veniebant decem milia equitum, par numerus peditum et ipsorum iungentium cursum equis et in vicem prolapsorum equitum vacuos capientium ad pugnam equos. hi pacti erant eques denos praesentes aureos, pedes quinos, mille dux eorum. venientibus his Perseus ab Elpeo ex castris profectus obviam cum dimidia copiarum parte denuntiare per vicos urbesque, quae viae propinquae sunt, coepit, ut commeatus expedirent, frumenti, vini, pecorum ut copia esset. ipse equos phalerasque et sagula donum principibus ferre et parvom auri, quod inter paucos divideret, multitudinem credens trahi spe posse. ad Almanam urbem pervenit et in ripa fluminis Axi posuit castra. circa Desudabam in Maedica exercitus Gallorum consederat mercedem pactam opperiens. eo mittit Antigonum, ex purpuratis unum, qui iuberet multitudinem Gallorum ad Bylazora — Paeoniae is ist locus est — castra movere, principes ad se venire frequentes. septuaginta quinque milia ab Axio flumine et castris regis aberant. haec mandata ad eos cum pertulisset Antigonus adiecissetque, per quantam omnium praeparatam cura regis copiam ituri forent quibusque muneribus principes advenientes vestis, argenti equorumque excepturus rex esset, de his quidem se coram cognituros respondent, illud, quod praesens pepigissent, interrogant, ecquid aurum, quod in singulos pedites equitesque dividendum esset, secum advexisset. cum ad id nihil responderetur, Clondicus, regulus eorum, ‘abi, renuntia ergo’ inquit ‘regi, nisi aurum obsidesque accepissent, nusquam inde Gallos longius vestigium moturos.’ haec relata regi cum essent, advocato consilio cum, quid omnes suasuri essent, appareret, ipse pecuniae quam regni melior custos institit de perfidia et feritate Gallorum disserere multorum iam ante cladibus experta: periculosum esse tantam multitudinem in Macedoniam accipere, ne graviores eos socios habeant quam hostes Romanos. quinque milia equitum satis esse, quibus et uti ad bellum possent, et quorum multitudinem ipsi non timeant. apparebat omnibus mercedem in multitudine timere nec quicquam aliud; sed cum suadere consulenti nemo auderet, remittitur Antigonus, qui nuntiaret quinque milium equitum opera tantum uti regem, non tenere multitudinem aliam. quod ubi audivere barbari, ceterorum quidem fremitus fuit indignantium se frustra excitos sedibus suis; Clondicus rursus interrogat, ecquid ipsis quinque milibus, quod convenisset, numeraret? cum adversus id quoque misceri ambages cerneret, inviolato fallaci nuntio, quod vix speraverat ipse posse contingere, retro ad Histrum perpopulati Threciam, qua vicina erat viae, redierunt. quae manus quieto sedente rege ad Elpeum adversus Romanos Perrhaebiae saltum in Thessaliam traducta non agros tantum nudare populando potuit, ne quos inde Romani commeatus expectarent, sed ipsas excindere urbes tenente ad Elpeum Perseo Romanos, ne urbibus sociis opitulari possent. ipsis quoque Romanis de se cogitandum fuisset, quando neque manere amissa Thessalia, unde exercitus alebatur, potuissent, neque progredi, cum ex adverso castra Macedonum , qui ea pependerant spe, haud mediocriter debilitavit. eadem avaritia Gentium regem sibi alienavit. nam cum trecenta talenta Pellae missis a Gentio numerasset, signare eos pecuniam passus est; inde decem talenta ad Pantauchum missa, eaque praesentia dari regi iussit; reliquam pecuniam signatam Illyriorum signo portantibus suis praecipit, parvis itineribus veherent, dein cum ad finem Macedoniae ventum esset, subsisterent ibi ac nuntios ab se opperirentur. Gentius exigua parte pecuniae accepta cum adsidue a Pantaucho ad lacessendos hostili facto Romanos stimularetur, M. Perpennam et L. Petilium legatos, qui tum forte ad eum venerant, in custodiam coniecit. hoc audito Perseus contraxisse eum necessitatem ratus ad bellandum utique cum Romanis, ad revocandum, qui pecuniam portabat, misit velut nihil aliud agens, quam ut quanta maxima posset praeda ex se victo Romanis reservaretur. et ab Eumene Herophon ignotis, quae occulte acta erant, redit. de captivis actum esse et ipsi evolgaverant et Eumenes consulem vitandae suspicionis causa certiorem fecit.

neque hic tantus perseus per avaritia sum dimitto res cum pecunia solvo aut pax habeo per eumenes qui vel pars regnum redimo sum aut decipio protraho inimicus merces onustus et hostis mereo is romanus possum facio sed et ante gentius rex paro societas et tum gallus effusor per illyricus ingens offertor auxilium avaritia dimitto sum venio decem mille eques par numerus pedes et ipse jungo cursus equus et in vicis prolapsor eques vacuus capio ad pugna equus hic paciscor sum eques deni praesens aureus pes quini mille dux is venio hic perseus ab elpeo ex castrum proficiscor obvius cum dimidio copia pars denuntiaris per vicus urbs qui via propinqua sum coepio ut commeatus expedio frumentum vinum pecus ut copia sum ipse equus phalero et sagulum donum princeps fero et parvus aurum qui inter paucus divido multitudo credo traho spes possum ad almanam urbs pervenio et in ripa flumen axius pono castrum circa desudaba in maedicus exercitus gallus consido merces paciscor opperior is mitto antigonus ex purpuro unus qui iubeo multitudo gallus ad bylazora paeonia is ist locus sum castrum moveo princeps ad sui venio frequens septuaginta quinque mille ab axius flumen et castrum rex absum hic mandatum ad is cum perfero antigonus adicio per quantus omnis praeparo cura rex copia eo sum quisque munus princeps advenio vestio argentum equus excipio rex sum de hic quidem sui coram cognosco respondeo ille qui praesens pepigissent interrogo ecquis aurum qui in singuli pedito equito divido sum sui adveho cum ad is nihil respondeo clondicus regulus is abeo renuntio ergo inquam rex nisi aurum obsido accipio nusquam inde galli longus vestigium moveo hic refero rex cum sum advoco consilium cum quis omnis suadeo sum appareo ipse pecunia quam regnum bonus custos insto de perfidia et feritas gallus dissero multus iam ante clades experior periculosus sum tantus multitudo in macedonia accipio ne gravis is socius habeo quam hostis romanus quinque mille eques satis sum qui et uti ad bellum possum et qui multitudo ipse non timeo appareo omnis merces in multitudo timeo neque quisquam alius sed cum suadeo consulo nemo audeo remitto antigonus qui nuntio quinque mille eques opus tantus uti rex non teneo multitudo alius qui ubi audio barbaris ceterus quidem fremo sum indignor sui frustra excio sedes suus clondicus rursus interrogo ecquis ipse quinque mille qui convenio numero cum adverro is quoque misceo ambages cerno inviolato fallax nuntio qui vix spero ipse possum contingo retro ad histrus perpopulor thracia qui vicinum sum via redeo qui manus quiesco sedeo rex ad elpeum adverro romanus perrhaebia saltus in thessalia traduco non ager tantus nudaris populo possum ne qui inde romanus commeatus expectarent sed ipse excindere urbs teneo ad elpeum perseus romanus ne urbs socius opitularis possum ipse quoque romanus de sui cogito sum quando neque maneo amitto thessalia unde exercitus alo possum neque progredior cum ex adverso castrum macedones qui is pendeo spes haud mediocris debilito idem avaritia gentius rex sui alieno nam cum trecenti talentum pella mitto ab gentius numero signo is pecunia patior sum inde decem talentum ad pantauchum mitto is praesens do rex iubeo reliquus pecunia signo illyrius signum porto suus praecipio parvus iter veho deinde cum ad finis macedonia venio sum subsisto ibi atque nuntius ab sui opperior gentius exiguus pars pecunia accipio cum assiduus ab pantaucho ad lacesso hostilis facio romanus stimulo m perperna et l petilius legatus qui tum fors ad is venio in custodia conicio hic audio perseus contraho is necessitas reor ad bellor utique cum romanus ad revoco qui pecunia porto mitto velut nihil alius ago quam ut quantus maximus possum praeda ex sui vinco romanus reservo et ab eumenes herophon ignosco qui occulte ago sum redeo de captivus ago sum et ipse evolgaverant et eumenes consul vito suspicio causa certus facio


per eosdem dies Perseus cum adpropinquare hostem sciret, quod iter petiturus esset, ignarus, omnis saltus insidere praesidiis statuit. in iugum Cambuniorum montium — Volustana ipsi vocant — decem milia levis armaturae iuvenum cum duce Asclepiodoto mittit; ad castellum, quod super Ascuridem paludem erat — Lapathus vocatur locus —, Hippias tenere saltum cum duodecim milium Macedonum praesidio iussus. ipse cum reliquis copiis primo circa Dium stativa habuit; deinde a Dio, ut obtorpuisse inops consilii videretur, cum equitibus expeditis litore nunc Heracleum, nunc Philam percurrebat, eodem inde cursu Dium repetens.

per idem dies perseus cum adpropinquaris hostis scio qui iter peto sum ignarus omnis saltus insideo praesidium statuo in iugum cambuniorum mons volustana ipse voco decem mille levis armo juvenis cum dux asclepiodotus mitto ad castellum qui super ascuridem palus sum lapathus voco locus hippias teneo saltus cum duodecim mille macedones praesidium iubeo ipse cum reliquus copia primus circa dius stativus habeo deinde ab dius ut obtorpesco inops consilium video cum eques expeditus litus nunc heracleus nunc philus percurro idem inde cursus dius repeto


inter haec consul a Phila Popilium cum duobus milibus armatorum Heracleum mittit. abest a Phila quinque milia ferme passuum, media regione inter Dium Tempeque in rupe amni inminente positum. Popilius priusquam armatos muris admoveret, misit, qui magistratibus principibusque suaderent, fidem clementiamque Romanorum quam vim experiri mallent. nihil ea consilia moverunt, quia ignes ad Elpeum ex regis castris apparebant. tum terra marique — et classis adpulsa ab litore stabat — simul armis, simul operibus machinisque oppugnari coepti.

inter hic consul ab philus popilius cum duo mille armator heracleus mitto absum ab philus quinque mille ferme passus medius regio inter dius tempeque in rupes amnis inminente pono popilius priusquam armatus murus admoveo mitto qui magistratus princeps suadeo fides clementia romanus quam vis experior malo nihil is consilium moveo quia ignis ad elpeum ex rex castrum appareo tum terra mare et classis adpello ab litus sto simul arma simul opus machina oppugnaris coepio


dum bellum in Macedonia geritur, legati Transalpini ab regulo Gallorum — Balanos ipsius traditur nomen; gentis, ex qua fuerit, non traditur — Romam venerunt pollicentes ad Macedonicum bellum auxilia. gratiae ab senatu actae muneraque missa, torquis aureus duo pondo et paterae aureae quattuor pondo, equus phaleratus armaque equestria. secundum Gallos Pamphylii legati coronam auream ex viginti milibus Philippeorum factam in curiam intulerunt, petentibusque iis, ut id donum in cella Iovis optimi maximi ponere et sacrificare in Capitolio liceret, permissum benigneque amicitiam renovare volentibus legatis responsum et binum milium aeris singulis missum munus. tum ab rege Prusia et paulo post ab Rhodiis de eadem re longe aliter disserentes legati auditi sunt. utraque legatio de pace reconcilianda cum rege Perseo egit. Prusiae preces magis quam postulatio fuere profitentis et ad id tempus se cum Romanis stetisse et, quoad bellum foret, staturum; ceterum cum ad se a Perseo legati venissent de finiendo cum Romanis bello, ei se pollicitum deprecatorem apud senatum futurum; petere, si possent inducere in animum, ut finiant iras, se quoque in gratia reconciliatae pacis ponerent. haec regii legati. Rhodii superbe commemoratis meritis suis erga populum Romanum et paene victoriae, utique de Antiocho rege, maiore parte ad se vindicata adiecerunt, cum pax inter Macedonas Romanosque esset, sibi amicitiam cum rege Perseo coeptam; eam se invitos, nullo eius in se merito, quoniam ita Romanis visum sit in societatem se belli trahere, interrupisse. tertium se annum multa eius incommoda belli sentire mari interim intercluso; inopem insulam esse, nisi ma ritimis iuvetur colendi itaque commeatibus. cum id ultra pati non possent, legatos alios ad Persea in Macedoniam misisse, qui ei denuntiarent, Rhodiis placere pacem eum conponere cum Romanis; se Romam eadem nuntiatum missos. per quos stetisset, quo minus belli finis fieret, adversus eos quid sibi faciendum esset, Rhodios consideraturos esse. ne nunc quidem haec sine indignatione legi audirive posse certum habeo. inde existimari potest, qui habitus animorum audientibus ea patribus fuerit. Claudius nihil responsum auctor est, tantum senatus consultum recitatum, quo Caras et Lycios liberos esse iuberet populus Romanus litterasque extemplo ad utramque gentem senatus consultum indicatum mitti; qua audita re principem legationis, cuius magniloquentiam vix curia paulo ante ceperat, corruisse. alii responsum esse tradunt, populum Romanum et principio eius belli haud vanis auctoribus conpertum habuisse, Rhodios cum Perseo rege adversus rem publicam suam occulta consilia inisse, et si id ante dubium fuisset, legatorum paulo ante verba ad certum redegisse, et plerumque ipsam se fraudem, etiamsi initio cautior fuerit, detegere. Rhodios nunc in orbe terrarum arbitria belli pacisque agere, Rhodiorum nutu arma sumpturos positurosque Romanos esse. iam non deos foederum testis, sed Rhodios habituros. itane tandem? ni pareatur iis exercitusque de Macedonia deportentur, visuros esse, quid sibi faciendum sit? quid Rhodii visuri sint, ipsos scire; populum certe Romanum devicto Perseo, quod prope diem sperent fore, visurum, ut pro meritis cuiusque in eo bello civitatis gratiam dignam referat. munus tamen legatis in singulos binum milium aeris missum est, quod ii non acceperunt.

dum bellum in macedonius gero legatus transalpinus ab regulus gallus balanus ipse trado nomen gens ex qui sum non trado roma venio polliceo ad macedonicus bellum auxilium gratia ab senatus ago munero mitto torquis aureus duo pondo et patera aureus quattuor pondo equus phalero armo equester secundus galli pamphylius legatus corona aureus ex viginti mille philippeus facio in curia infero peto is ut is donum in cella iuppiter bonus magnus pono et sacrificaris in capitolium licet permitto benignus amicitia renovaris volo legatus responsum et bini mille aer singuli mitto munus tum ab rex prusia et paulus post ab rhodius de idem res longus aliter dissero legatus audio sum uter legatio de pax reconcilio cum rex perseus ago prusia prex magis quam postulatio sum profiteor et ad is tempus sui cum romanus sto et quoad bellum sum sto ceterum cum ad sui ab perseus legatus venio de finio cum romanus bellum is sui polliceor deprecator apud senatus sum peto si possum induco in animus ut finio ira sui quoque in gratia reconcilio pax pono hic regius legatus rhodius superbus commemoro meritum suus erga populus romanus et paene victoria utique de antiochus rex magnus pars ad sui vindico adicio cum pax inter macedonas romanus sum sui amicitia cum rex perseus coepio is sui invitus nullus is in sui mereo quoniam ita romanus video sum in societas sui bellum traho interrumpo tertius sui annus multus is incommodus bellum sentio mare interim intercludo inops insula sum nisi ma ritimis juvo colo itaque commeatus cum is ultra patior non possum legatus alius ad perseus in macedonia mitto qui is denuntio rhodius placeo pax is conpono cum romanus sui roma idem nuntio mitto per qui sto quo paruus bellum finis fio adverro is quis sui facio sum rhodii considero sum ne nunc quidem hic sine indignatio lego audirive possum certus habeo inde existimo possum qui habitus animus audio is pater sum claudus nihil responsum auctor sum tantus senatus consulo recitas quo caveo et lycii liber sum iubeo populus romanus littera extemplo ad uter gens senatus consulo indico mitto qui audio res princeps legatio qui magniloquentia vix curia paulus ante capio conruo alius responsum sum trado populus romanus et principium is bellum haud vanus auctor conpertum habeo rhodii cum perseus rex adverro res publicus suus occulo consilium ineo et si is ante dubius sum legatus paulus ante verbum ad certus redigo et plerusque ipse sui fraudo etiamsi initium caveo sum detego rhodii nunc in orbis terra arbitrium bellum pax ago rhodius nutus arma sumo pono romanus sum iam non deus foedus testis sed rhodii habeo ito tandem ni pareo is exerceo de macedonius deporto video sum quis sui facio sum quis rhodius video sum ipse scio populus certus romanus devinco perseus qui prope dies spero sum video ut pro meritum quisque in is bellum civitas gratia dignus refero munus tamen legatus in singuli bini mille aer mitto sum qui is non accipio


post hanc orationem silentium fuit partim traductis in sententiam eius, partim verentibus nequiquam offendere in eo, quod utcumque praetermissum revocari non posset. ac ne illo ipso quidem die aut consuli aut regi pugnare placebat, regi, quod nec fessos, ut pridie, ex via neque trepidantis in acie instruenda et vixdum compositos adgressurus erat, consuli, quod in novis castris non ligna, non pabulum convectum erat, ad quae petenda ex propinquis agris magna pars militum e castris exierat. neutro imperatorum volente fortuna, quae plus consiliis humanis pollet, contraxit certamen. flumen erat haud magnum propius hostium castris, ex quo et Macedones et Romani aquabantur praesidiis ex utraque ripa positis, ut id facere tuto possent. duae cohortes a parte Romanorum erant, Marrucina et Paeligna, duae turmae Samnitium equitum, quibus praeerat M. Sergius Silus legatus; et aliud pro castris stativom erat praesidium sub C. Cluvio legato, tres cohortes, Firmana, Vestina, Cremonensis, duae turmae equitum, Placentina et Aesernina. cum otium ad flumen esset neutris lacessentibus, hora circiter nona iumentum e manibus curantium elapsum in ulteriorem ripam effugit. quod cum per aquam ferme genus tenus altam tres milites sequerentur, Threces duo id iumentum ex medio alveo in suam ripam trahentes , altero eorum occiso receptoque eo iumento ad stationem suorum se recipiebant. octingentorum Thracum praesidium in hostium ripa erat. ex his pauci primo, aegre passi popularem in suo conspectu caesum, ad persequendos interfectores fluvium transgressi sunt, dein plures, postremo omnes, et cum praesidio

post hic oratio silentium sum pars traduco in sententia is pars verentibus nequiquam offendo in is qui utcumque praetermitto revocaris non possum atque ne ille ipse quidem dies aut consul aut rex pugno placeo rex qui neque fatisco ut pridie ex via neque trepido in acies instruo et vixdum compono aggredior sum consul qui in novus castrum non lignum non pabulis conveho sum ad qui peto ex propinquus ager magnus pars miles e castrum exeo neuter imperator volo fortuna qui multus consilium humanus polleo contraho certamen flumen sum haud magnus propius hostis castrum ex quo et macedones et romanus aquor praesidium ex uter ripa pono ut is facio tueor possum duo cohors ab pars romanus sum marrucinus et paeligna duo turma samnites eques qui praesum m sergius silus legatus et alius pro castrum stativom sum praesidium sub que cluvius legatus tres cohors firmanus vestinus cremonensis duo turma eques placentinus et aeserninus cum otium ad flumen sum neuter lacesso hora circiter nonus jumentum e manus curo elabor in ulter ripa effugio qui cum per aqua ferme genus tenus alo tres miles sequor threces duo is jumentum ex medium alveus in suus ripa traho alter is occido recipio is jumentum ad statio suus sui recipio octingenti thracus praesidium in hostis ripa sum ex hic paucus primus aeger patior popularis in suus conspectus caedo ad persequor interfector fluvius transgredior sum deinde multus postremo omnis et cum praesidium


senatus consultis perfectis L. Aemilius consul e curia in contionem processit orationemque talem habuit. ‘animadvertisse videor, Quirites, maiorem mihi sortito Macedoniam provinciam gratulationem factam, quam cum aut consul sum consalutatus, aut quo die magistratum inii, neque id ob aliam causam, quam quia bello in Macedonia, quod diu trahitur, existimastis dignum maiestate populi Romani exitum per me imponi posse. deos quoque huic favisse sorti spero eosdemque in rebus gerendis adfuturos esse. haec partim ominari, partim sperare possum; illud adfirmare pro certo audeo, me omni ope adnisurum esse, ne frustra vos hanc spem de me conceperitis. quae ad bellum opus sunt et senatus decrevit, et, quoniam extemplo proficisci placet neque ego in mora sum, C. Licinius collega, vir egregius, aeque enixe parabit ac si ipse id bellum gesturus esset. vos, quae scripsero senatui aut vobis ru mores credulitate vestra alatis, quorum auctor nemo extabit. nam nunc quidem, quod vulgo fieri, hoc praecipue bello animadverti, nemo tam famae contemptor est, cuius non debilitari animus possit. in omnibus circulis atque etiam, si dis placet, in conviviis sunt, qui exercitus in Macedoniam ducant, ubi castra locanda sint sciant, quae loca praesidiis occupanda, quando aut quo saltu intranda Macedonia, ubi horrea ponenda, qua terra, mari subvehantur commeatus, quando cum hoste manus conserendae, quando quiesse sit melius. nec, quid faciendum sit, modo statuunt, sed, quidquid aliter, quam ipsi censuere, factum est, consulem veluti dicta die accusant. haec magna impedimenta res gerentibus sunt; neque enim omnes tam firmi et constantis animi contra adversum rumorem esse possunt, quam Q. Fabius fuit, qui suum imperium minui per vanitatem populi maluit quam secunda fama male rem publicam gerere. non sum is, qui non existumem admonendos duces esse; immo eum, qui de sua unius sententia omnia gerat, superbum iudico magis quam sapientem. quid ergo est? primum a prudentibus et proprie rei militaris peritis et usu doctis monendi imperatores sunt; deinde ab iis, qui intersunt gerendis rebus, qui loca, qui hostem, qui temporum opportunitatem vident, qui in eodem velut navigio participes sunt periculi. itaque si quis est, qui, quod e re publica sit, suadere se mihi in eo bello, quod gesturus sum, confidat, is ne deneget operam rei publicae et in Macedoniam mecum veniat. nave, equo, tabernaculo, viatico etiam a me iuvabitur; si quem id facere piget et otium urbanum militiae laboribus praeoptat, e terra ne gubernaverit. sermonum satis ipsa praebet urbs; iis loquacitatem suam contineat; nos castrensibus consilis contentos futuros esse sciat. ’ ab hac contione, Latinis, quae pridie kal. Apriles fuerunt, in monte sacrificio rite perpetrato protinus inde et consul et praetor Cn. Octavius in Macedoniam profecti sunt. traditum memoriae est maiore quam solita frequentia prosequentium consulem celebratum, ac prope certa spe ominatos esse homines adesse finem Macedonico bello maturumque reditum cum egregio triumpho consulis fore.

senatus consulo perficio l aemilius consul e curia in contio procedo oratio talis habeo animadverto video quiris magnus ego sortior macedonia provincia gratulatio facio quam cum aut consul sum consaluto aut quo dies magistratus ineo neque is ob alius causa quam quia bellum in macedonius qui diu traho existimo dignus maiestas populus romanus exitus per ego impono possum deus quoque hic faveo sortio spero idem in res gero adsum sum hic pars ominaris pars spero possum ille adfirmaris pro certus audeo ego omnis ops annitor sum ne frustra tu hic spes de ego concapit qui ad bellum opus sum et senatus decerno et quoniam extemplo proficisco placeo neque ego in mora sum que licinius collega vir egregius aequus enitor paro atque si ipse is bellum gero sum tu qui scribo senatus aut tu ru mos credulitas vester alo qui auctor nemo exto nam nunc quidem qui vulgo fio hic praecipuus bellum animadverto nemo tam fama contemptor sum qui non debilitaris animus possum in omnis circulus atque etiam si deus placeo in convivium sum qui exercitus in macedonia duco ubi castrum loco sum scio qui locum praesidium occupo quando aut quo saltus intro macedonius ubi horreum pono qui terra mare subvehantur commeatus quando cum hostis manus consero quando quiesco sum bonus neque quis facio sum modo statuo sed quisquis aliter quam ipse censeo facio sum consul velut dictum dies accuso hic magnus impedimentum res gero sum neque enim omnis tam firmus et consto animus contra adverro rumor sum possum quam q fabius sum qui suus imperium minuo per vanitas populus malo quam secundus fama malus res publicus gero non sum is qui non existimo admoneo dux sum immo is qui de suus unus sententia omnis gero superbus judico magis quam sapio quis ergo sum primus ab prudens et proprius res militaris peritus et usus doceo moneo imperator sum deinde ab is qui intersum gero res qui locum qui hostis qui tempus opportunitas video qui in idem velut navigium particeps sum periculum itaque si quis sum qui qui e res publicus sum suadeo sui ego in is bellum qui gero sum confido is ne denego opera res publicus et in macedonia ego venio navus equus tabernaculum viaticus etiam ab ego iuvabitur si qui is facio pigeo et otium urbanus militia labor praeopto e terra ne gubernaverit sermo satis ipse praebeo urbs is loquacitas suus contineo nos castrensis consilis contendo sum sum scio ab hic contio latinum qui pridie kal aprilis sum in mons sacrificium rite perpetro protinus inde et consul et praetor cn octavus in macedonia proficiscor sum trado memoria sum magnus quam soleo frequentia prosequor consul celebro atque prope certus spes ominor sum homo adsum finis macedonicus bellum maturus redeo cum egregius triumphus consul sum


ab Antigonea classis profecta ad agrum Pallenensem escensionem ad populandum fecit. finium is ager Cassandrensium erat, longe fertilissimus omnis orae, quam praetervecti fuerant. ibi Eumenes rex viginti tectis navibus ab Elaea profectus obvius fuit et quinque missae a Prusia rege tectae naves. hac virium accessione animus crevit praetori, ut Cassandream oppugnaret. condita est a Cassandro rege in ipsis faucibus, quae Pallenensem agrum ceterae Macedoniae iungunt, hinc Toronaico, hinc Macedonico saepta mari. eminet namque in altum lingua, in qua sita est, nec minus quam inclitus magnitudine Atho mons excurrit, obversa in regionem Magnesiae duobus inparibus promunturiis, quorum maiori Posideum est nomen, minori Canastraeum. divisis partibus oppugnare adorti. Romanus ad Clitas, quas vocant, munimenta, cervis etiam obiectis, ut viam intercluderet, a Macedonico ad Toronaicum mare perducit. ab altera parte euripus est; inde Eumenes oppugnabat. Romanis in fossa conplenda, quam nuper obiecerat Perseus, plurimum erat laboris. ibi quaerenti praetori, quia nusquam cumuli apparebant, quo regesta e fossa terra foret, monstrati sunt fornices: non ad eandem crassitudinem, qua veterem murum, sed simplici laterum ordine structos esse. consilium igitur cepit transfosso pariete iter in urbem patefacere. fallere autem ita se posse, si muros a parte alia scalis adortus tumultu iniecto in custodiam eius loci propugnatores urbis avertisset. erant in praesidio Cassandreae praeter non contemnendam iuventutem oppidanorum octingenti Agrianes et duo milia Penestarum Illyriorum, a Pleurato inde missi, bellicosum utrumque genus. his tuentibus muros, cum subire Romani summa vi niterentur, momento temporis parietes fornicum perfossi urbem patefecerunt. quod si, qui inrumperent, armati fuissent, extemplo cepissent. hoc ubi perfectum esse opus militibus nuntiatum est, clamorem alacres gaudio repente tollunt, aliis parte alia in urbem inrupturis. hostis primum admiratio cepit, quidnam sibi repentinus clamor vellet. postquam patere urbem accepere praefecti praesidii Pytho et Philippus, pro eo, qui occupasset adgredi, opus factum esse rati cum valida manu Agrianum Illyriorumque erumpunt Romanosque, qui alii aliunde coibant convocabanturque, ut signa in urbem inferrent, inconpositos atque inordinatos fugant persecunturque ad fossam, in quam conpulsos ruina cumulant. sescenti ferme ibi interfecti, omnesque prope, qui inter murum fossamque deprensi erant, volnerantur. ita suo ipse conatu perculsus praetor segnior ad alia factus consilia erat. et ne Eumeni quidem simul a mari, simul a terra adgredienti quicquam satis procedebat. placuit igitur utrique custodiis firmatis, ne quod praesidium ex Macedonia intromitti posset, quoniam vis aperta non processisset, operibus moenia oppugnare. haec parantibus iis decem regii lembi ab Thessalonica cum delectis Gallorum auxiliaribus missi, cum in salo stantes hostium naves conspexissent, ipsi obscura nocte, simplici ordine, quam poterant proxime litus tenentes intrarunt urbem. huius novi praesidii fama absistere oppugnatione simul Romanos regemque coegit. circumvecti promunturium ad Toronen classem appulerunt. eam quoque oppugnare adorti ubi valida defendi manu animadverterunt, inrito incepto Demetriadem petunt. ibi cum adpropinquantes repleta moenia armatis vidissent, praetervecti ad Iolcon classem appulerunt, inde agro vastato Demetriadem quoque adgressuri.

ab antigonea classis proficio ad ager pallenensis escensio ad populo facio finis is ager cassandrenses sum longus fertilis omnis ora quam praetervehor sum ibi eumenes rex viginti tectum navis ab elaea proficiscor obvius sum et quinque mitto ab prusia rex tego navo hic vis accessio animus cerno praetor ut cassandrea oppugno condio sum ab cassander rex in ipse fauces qui pallenensis ager ceterus macedonia iungo hinc toronaico hinc macedonicus saeptum mare emineo namque in altus lingua in qui sino sum neque paruus quam inclutus magnitudo athos mons excurro obverso in regio magnesia duo inparis promunturium qui magnus posideum sum nomen parvus canastraeum divido pars oppugnaris adorior romanus ad clitae qui voco munimentum cervus etiam objecta ut via intercludo ab macedonicus ad toronaicum mare perduco ab alter pars euripus sum inde eumenes oppugno romanus in fossa conpleo quam nuper objacio perseus multus sum labor ibi quaero praetor quia nusquam cumulis appareo quo regero e fossa terra sum monstro sum fornix non ad idem crassitudo qui vetus murus sed simplex latus ordo struo sum consilium igitur capio transfodio paries iter in urbs patefacio fallo autem ita sui possum si murus ab pars alius scalae adorior tumultus injecto in custodia is locus propugnator urbs averto sum in praesidium cassandrea praeter non contemno iuventus oppidanus octingenti agrianes et duo mille penestaris illyrius ab pleuratus inde mitto bellicosus uterque genus hic tueor murus cum subeo romanus summus vis niteo momentum tempus paries fornix perfodio urbs patefacio qui si qui irrumpo armatus sum extemplo capio hic ubi perficio sum opus miles nuntio sum clamor alacer gaudium repens tollo alius pars alius in urbs irrumpo hostis primus admiratio capio quisnam sui repentinus clamor volo postquam pateo urbs accipio praefectus praesidium pytho et philippus pro is qui occupo aggredior opus facio sum reor cum validus manus agrianes illyrius erumpo romanus qui alius aliunde coeo convocabanturque ut signum in urbs infero inconpositos atque inordinatus fugo persecunturque ad fodio in quam conpello ruina cumulo sescenti ferme ibi interfacio omnes prope qui inter murus fodio deprendo sum volnerantur ita suus ipse conatus percello praetor segnis ad alius facio consilium sum et ne eumenes quidem simul ab mare simul ab terra aggredior quisquam satis procedo placeo igitur uterque custodia firmo ne qui praesidium ex macedonius intromitto possum quoniam volo apertus non procedo opus moenia oppugnaris hic paro is decem regius lembus ab thessalonica cum deligo gallus auxiliaris mitto cum in salum sto hostis navo conspicio ipse obscurus nox simplex ordo quam possum propior litus teneo intro urbs hic nosco praesidium fama absisto oppugnatio simul romanus rex cogo circumvehor promunturium ad torone classis appello is quoque oppugnaris adorior ubi validus defendo manus animadverto irrito inceptum demetrias peto ibi cum appropinquo repleo moenia armo video praetervehor ad iolcos classis appello inde ager vasto demetrias quoque aggredior


iam in exitu annus erat, et propter Macedonici maxime belli curam in sermonibus homines habebant, quos in annum consules ad finiendum tandem id bellum crearent. itaque senatus consultum factum est, ut Cn. Servilius primo quoque tempore ad comitia habenda veniret. senatus consultum Sulpicius praetor ad consulem misit litterasque receptas a consule post paucos dies recitavit, quibus ante diem in urbem venturum. et consul maturavit et comitia eo die, qui dictus erat, sunt perfecta. consules creati L. Aemilius Paulus iterum, quarto decumo anno postquam primo consul fuerat, et C. Licinius Crassus . praetores postero die facti Cn. Baebius Tamphilus , L. Anicius Gallus , Cn. Octavius , P. Fonteius Balbus , M. Aebutius Helva , C. Papirius Carbo . omnia ut maturius agerentur, belli Macedonici stimulabat cura. itaque designatos extemplo sortiri placuit provincias, ut, cum, utri Macedonia consuli cuique praetori classis evenisset, sciretur, ut iam inde cogitarent pararentque, quae bello usui forent senatumque consulerent, si qua de re consulto opus esset. Latinas, ubi magistratum inissent, quod per religiones posset, primo quoque tempore fieri placere, ne quid consulem, cui eundum in Macedoniam esset, teneret. his decretis, consulibus Italia et Macedonia, praetoribus praeter duas iurisdictiones in urbe classis et Hispania et Sicilia et Sardinia provinciae nominatae sunt. consulum Aemilio Macedonia, Licinio Italia evenit. praetores Cn. Baebius urbanam, L. Anicius peregrinam et si quo senatus censuisset, Cn. Octavius classem, P. Fonteius Hispaniam, M. Aebutius Siciliam, C. Papirius Sardiniam est sortitus.

iam in exeo annus sum et propter macedonicus magnus bellum cura in sermo homo habeo qui in annus consul ad finio tandem is bellum creo itaque senatus consulo facio sum ut cn servilis primus quoque tempus ad comitium habeo venio senatus consulo sulpicius praetor ad consul mitto littera recipio ab consul post paucus dies recito qui ante dies in urbs venio et consul maturo et comitium is dies qui dico sum sum perficio consul creo l aemilius paulus iterum quartum decimus annus postquam primus consul sum et que licinius crassus praetor posterus dies facio cn baebius tamphilus l anicius gallus cn octavus p fonteius balbus m aebutius helva que papirius carbo omnis ut maturus ago bellum macedonicus stimulo cura itaque designo extemplo sortior placeo provincia ut cum uter macedonius consul quisque praetor classis evenio scio ut iam inde cogito paro qui bellum usus sum senatus consulo si qui de res consultum opus sum latinae ubi magistratus ineo qui per religio possum primus quoque tempus fio placeo ne quis consul qui eo in macedonia sum teneo hic decretum consul italia et macedonius praetor praeter duo iurisdictio in urbs classis et hispania et sicilia et sardinia provincia nomino sum consul aemilius macedonius licinius italia evenio praetor cn baebius urbanus l anicius peregrinus et si quo senatus censeo cn octavus classis p fonteius hispania m aebutius sicilia que papirius sardinia sum sortior


dum haec geruntur, legati Romani, C. Popilius et C. Decimius et C. Hostilius , a Chalcide profecti tribus quinqueremibus Delum cum venissent, lembos ibi Macedonum quadraginta et quinque regis Eumenis quinqueremis invenerunt. sanctitas templi insulaeque inviolatos praestabat omnes. itaque permixti Romanique et Macedones et Eumenis navales socii et in templo, indutias religione loci praebente, versabantur. Antenor, Persei praefectus, cum aliquas alto praeferri onerarias naves ex speculis significatum foret, parte lemborum ipse insequens, parte per Cyclades disposita, praeterquam si quae Macedoniam peterent, omnes aut supprimebat aut spoliabat naves. quibus poterat Popilius aut suis aut Eumenis navibus succurrebat; sed vecti nocte binis aut ternis plerumque lembis Macedones fallebant. per id fere tempus legati Macedones Illyriique simul Rhodum venerunt, quibus auctoritatem addidit non lemborum modo adventus passim per Cycladas atque Aegaeum vagantium mare, sed etiam coniunctio ipsa regum Persei Gentique et fama cum magno numero peditum equitumque venientium Gallorum. et iam cum accessissent animi Dinoni ac Polyarato, qui Persei partium erant, non benigne modo responsum regibus est, sed palam pronuntiatum bello finem se auctoritate sua inposituros esse: itaque ipsi quoque reges aequos adhiberent animos ad pacem accipiendam.

dum hic gero legatus romanus que popilius et que decimus et que hostilis ab chalcis proficiscor tres quinqueremis delis cum venio lembus ibi macedones quadraginta et quinque rex eumenes quinqueremis invenio sanctitas templum insula inviolo praesto omnis itaque permisceo romanus et macedones et eumenes naval socius et in templum indutiae religio locus praebeo verso anteno perseus praefectus cum aliqui altus praefero oneraria navo ex speculis significo sum pars lembus ipse insequor pars per cyclas dispono praeterquam si qui macedonia peto omnis aut supprimo aut spolio navo qui possum popilius aut suus aut eumenes navis succurro sed veho nox bini aut terni plerusque lembus macedones fallo per is fere tempus legatus macedones illyrius simul rhodos venio qui auctoritas addo non lembus modo advenio passim per cycladas atque aegaeus vago mare sed etiam conjunctio ipse rex perseus gentius et fama cum magnus numerus pedes equio venio gallus et iam cum accedo animus dino atque polyarato qui perseus pars sum non benignus modo responsum rex sum sed palam pronuntio bellum finis sui auctoritas suus inpono sum itaque ipse quoque rex aequus adhibeo animus ad pax accipio


Tertio die Perseus, quam pugnatum erat, Amphipolim venit. inde oratores cum caduceo ad Paulum misit. interim Hippias et Midon et Pantauchus, principes amicorum regis, Beroea, quo ex acie confugerant, ipsi ad consulem profecti Romanis se dedunt. hoc idem et alii deinceps metu perculsi parabant facere. consul nuntiis victoriae Q. Fabio filio et L. Lentulo et Q. Metello cum litteris Romam missis spolia iacentis hostium exercitus peditibus concessit, equitibus praedam circumiecti agri, dum ne amplius duabus noctibus a castris abessent. ipse propius mare ad Pydnam castra movit. Beroea primum, deinde Thessalonica et Pella et deinceps omnis ferme Macedonia intra biduum dedita. Pydnaei, qui proximi erant, nondum miserant legatos; multitudo incondita plurium simul gentium turbaque, quae ex acie fuga in unum conpulsa erat, consilium et consensum civitatis inpediebat; nec clausae modo portae, sed etiam inaedificatae erant. missi Midon et Pantauchus sub muros ad conloquium Solonis, qui praesidio praeerat; per eum emittitur militaris turba. oppidum deditum militibus datur diripiendum. Perseus, una tantum spe Bisaltarum auxilii temptata, ad quos nequiquam miserat legatos, in contionem processit Philippum secum filium habens, ut et ipsos Amphipolitanos et equitum peditumque, qui aut se persecuti aut fuga eodem delati erant, adhortando animos confirmaret. sed aliquotiens dicere incipientem cum lacrimae praepedissent, quia ipse hiscere nequiit, Euandro Cretensi editis, quae agi cum multitudine vellet, de templo descendit. multitudo sicut ad conspectum regis fletumque tam miserabilem et ipsa ingemuerat lacrimaveratque, ita Euandri orationem aspernabatur; et quidam ausi sunt media ex contione succlamare ‘abite hinc, ne, qui pauci supersumus, propter vos pereamus.’ horum ferocia vocem Euandri clausit. rex inde domum se recepit pecuniaque et auro argentoque in lembos, qui in Strymone stabant, delatis et ipse ad flumen descendit. Thraces navibus se committere non ausi domos dilapsi et alia militaris generis turba; Cretenses spem pecuniae secuti. et quoniam in dividendo plus offensionum quam gratiae erat, quinquaginta talenta iis posita sunt in ripa diripienda. ab hac direptione cum per tumultum naves conscenderent, lembum unum in ostio amnis multitudine gravatum merserunt. Galepsum eo die, postero Samothracam, quam petebant, perveniunt; ad duo milia talentum pervecta eo dicuntur.

tertius dies perseus quam pugno sum amphipolis venio inde orator cum caduceus ad paulis mitto interim hippias et midon et pantauchus princeps amicus rex beroea quo ex acies confugio ipse ad consul proficiscor romanus sui dedo hic idem et alius deinceps metus percello paro facio consul nuntius victoria q fabius filius et l lentulus et q metellus cum littera roma mitto spolium iaceo hostis exercitus pedes concedo eques praeda circumjacio ager dum ne amplus duo nox ab castrum absum ipse propius mare ad pydna castrum moveo beroea primus deinde thessalonica et pella et deinceps omnis ferme macedonius intra biduus dedo pydnaei qui propior sum nondum mitto legatus multitudo inconditus multus simul gens turbo qui ex acies fuga in unus conpello sum consilium et consensus civitas inpediebat neque claudo modo porta sed etiam inaedifico sum mitto midon et pantauchus sub murus ad colloquium solon qui praesidium praesum per is emitto militaris turba oppidum dedo miles do diripio perseus unus tantus spes bisaltaris auxilium tento ad qui nequiquam mitto legatus in contio procedo philippus sui filius habeo ut et ipse amphipolitanus et eques pedes qui aut sui persequor aut fuga idem defero sum adhortor animus confirmo sed aliquoties dico incipio cum lacrima praepedissent quia ipse hisco nequeo euander cretensis edo qui ago cum multitudo volo de templum descendo multitudo sicut ad conspectus rex fleo tam miserabilis et ipse ingemo lacrimaveratque ita euander oratio aspernor et quidam audeo sum medius ex contio succlamaris abito hinc ne qui paucus supersum propter tu pereo hic ferocia voco euander claudo rex inde domus sui recipio pecunia et aurum argentum in lembus qui in strymone sto defero et ipse ad flumen descendo thraces navis sui committo non audeo domus dilabor et alius militaris genus turba cretensis spes pecunia sequor et quoniam in divido multus offensio quam gratia sum quinquaginta talentum is pono sum in ripa diripio ab hic direptio cum per tumultus navo conscendo lembus unus in ostium amnis multitudo gravo mergo galepsum is dies posterus samothraca quam peto pervenio ad duo mille talentum perveho is dico


conferre, postremo sequi se putearios ad mare, quod minus trecentos passus aberat, iussit et in litore alios alibi modicis intervallis fodere. montes ingentis altitudinis spem faciebant, eo magis quia nullos apertos emergerent rivos, occultos contineri latices, quorum venae in mare permanantes undae miscerentur. vix diducta summa harena erat, cum scaturiges turbidae primo et tenues emicare, dein liquidam multamque fundere aquam velut deum dono coeperunt. aliquantum ea quoque res duci famae et auctoritatis apud milites adiecit. iussis deinde militibus expedire arma ipse cum tribunis primisque ordinibus ad contemplandos transitus est progressus, qua descensus facilis armatis, qua in ulteriorem ripam minime inicus ascensus esset. his satis exploratis illa quoque ; primum, ut ordine ac sine tumultu omnia in agmine ad nutum imperiumque ducis fierent, providit: ubi omnibus simul pronuntiaretur, quod fieret, neque omnes exaudirent, incerto imperio accepto alios, ab se adicientes, plus eo, quod imperatum sit, alios minus facere; clamores deinde dissonos oriri omnibus locis, et prius hostes quam ipsos, quid paretur, scire. placere igitur tribunum militum primo pilo legionis secretum edere imperium, illum et dein singulos proximo cuique in ordine centurioni dicere, quid opus facto sit, sive a primis signis ad novissimum agmen, sive ab extremis ad primos perferundum imperium sit. vigiles etiam novo more scutum in vigiliam ferre vetuit: non enim in pugnam vigilem ire, ut armis utatur, sed ad vigilandum, ut, cum senserit hostium adventum, recipiat se excitetque ad arma alios. scuto prae se erecto stare galeatos; deinde, ubi fessi sint, innixos pilo, capite super marginem scuti posito, sopito stare, ut fulgentibus armis procul conspici ab hoste possint, ipsi nihil provideant. stationum quoque morem mutavit. armati omnes, et frenatis equis equites, diem totum perstabant; id cum aestivis diebus urente adsiduo sole fieret, tot horarum aestu et languore ipsos equosque fessos integri saepe adorti hostes vel pauci plures vexabant. itaque ex matutina statione ad meridiem decedi et in postmeridianam succedere alios iussit; ita numquam fatigatos recens hostis adgredi poterat.

confero postremo sequor sui putearius ad mare qui paruus trecenti patior absum iubeo et in litus alius alibi modicus intervallum fodio mons ingens altitudo spes facio is magis quia nullus aperio emergo rivus occulo contineo latex qui vena in mare permano unda misceo vix diduco summus harena sum cum scaturiges turbidus primus et tenuis emicaris deinde liquidus multa fundo aqua velut deus donum coepio aliquantus is quoque res duco fama et auctoritas apud miles adiicio iussum deinde miles expedio arma ipse cum tribunus primus ordo ad contemplo transitus sum progredior qui descensus facilis armo qui in ulter ripa paruus inicus ascensus sum hic satis exploro ille quoque primus ut ordo atque sine tumultus omnis in agmen ad nutus imperium dux fio provideo ubi omnis simul pronuntio qui fio neque omnis exaudio incertum imperium accipio alius ab sui adicio multus is qui impero sum alius paruus facio clamor deinde dissonus orior omnis locus et prior hostis quam ipse quis paro scio placeo igitur tribunus miles primus pilo legio secerno edo imperium ille et deinde singuli propior quisque in ordo centurio dico quis opus facio sum sive ab primus signum ad novus agmen sive ab exter ad primus perfero imperium sum vigilis etiam novo mos scutum in vigilia fero veto non enim in pugna vigilis eo ut arma uto sed ad vigilo ut cum sentio hostis advenio recipio sui excito ad arma alius scutum prae sui erigo sto galeatus deinde ubi fatisco sum innitor pilo caput super margo scutum pono sopio sto ut fulgeo arma procul conspicio ab hostis possum ipse nihil provideo statio quoque mos muto armatus omnis et freno equus eques dies totus persto is cum aestivus dies uro assiduus sol fio tot hora aestus et languor ipse equus fatisco integer saepe adorior hostis vel paucus multus vexo itaque ex matutinus statio ad meridio decedo et in pomeridianus succedo alius iubeo ita numquam fatigo recens hostis aggredior possum


primi Alexandrini legati ab Ptolemaeo et Cleo patra regibus vocati sunt. sordidati, barba et capillo promisso, cum ramis oleae ingressi curiam procubuerunt, et oratio quam habitus fuit miserabilior. Antiochus Syriae rex, qui obses Romae fuerat, per honestam speciem maioris Ptolemaei reducendi in regnum bellum cum minore fratre eius, qui tum Alexandriam tenebat, gerens et ad Pelusium navali proelio superior fuerat et tumultuario opere ponte per Nilum facto transgressus cum exercitu obsidione ipsam Alexandream terrebat, nec procul abesse, quin poteretur regno opulentissimo, videbatur. ea legati querentes orabant senatum, ut opem regno regibusque amicis imperio ferrent. ea merita populi Romani in Antiochum, eam apud omnes reges gentesque auctoritatem esse, ut, si legatos misissent, qui denuntiarent non placere senatui sociis regibus bellum fieri, extemplo abscessurus a moenibus Alexandreae abducturusque exercitum in Syriam esset. quod si cunctentur facere, brevi extorres regno Ptolemaeum et Cleopatram Romam venturos cum pudore quodam populi Romani, quod nullam opem in ultimo discrimine fortunarum tulissent. moti patres precibus Alexandrinorum extemplo C. Popilium Laenatem et C. Decimium et C. Hostilium legatos ad finiendum inter reges bellum miserunt. prius Antiochum, dein Ptolemaeum adire iussi et nuntiare, ni absistatur bello, per utrum stetisset, eum non pro amico nec pro socio habituros esse.

primus alexandrinus legatus ab ptolemaeus et cleo patro rex voco sum sordido barba et capillus promitto cum ramus olea ingredior curia procumbo et oratio quam habitus sum miserabilis antiochus syria rex qui obses roma sum per honestus species magnus ptolemaeus reduco in regnum bellum cum paruus frater is qui tum alexandrea teneo gero et ad pelusium naval proelium superus sum et tumultuarius opus pons per nilis facio transgredior cum exercitus obsidio ipse alexandrea terreo neque procul absum quin potior regnum opulens video is legatus queror oro senatus ut ops regnum rex amicus imperium fero is mereo populus romanus in antiochus is apud omnis rex gens auctoritas sum ut si legatus mitto qui denuntio non placeo senatus socius rex bellum fio extemplo abscedo ab moenia alexandrea abduco exercitus in syria sum qui si cuncto facio brevis extorris regnum ptolemaeus et cleopatra roma venio cum pudor quidam populus romanus qui nullus ops in ultimo discrimen fortuna fero moveo pater prex alexandrinus extemplo que popilius laenatem et que decimium et que hostilius legatus ad finio inter rex bellum mitto prior antiochus deinde ptolemaeus adeo iubeo et nuntiaris ni absisto bellum per utrum sto is non pro amicus neque pro socius habeo sum


Perseus post reditum ab Eumene Herophontis spe deiectus Antenorem et Callippum praefectos classis cum quadraginta lembis — adiectae ad hunc numerum quinque pristis erant — Tenedum mittit, ut inde sparsas per Cycladas insulas naves Macedoniam cum frumento petentes tutarentur. Cassandreae deductae naves in portus primum, qui sub Atho monte sunt, inde Tenedum placido mari cum traiecissent, stantis in portu Rhodias apertas naves Eudamumque, praefectum earum, inviolatos atque etiam benigne appellatos dimiserunt. cognito deinde in latere altero quinquaginta onerarias suarum stantibus in ostio portus Eumenis rostratis, quibus Damius praeerat, inclusas esse, circumvectus propere ac summotis terrore hostium navibus, onerarias datis, qui prosequerentur, decem lembis in Macedoniam mittit, ita ut in tutum prosecuti redirent Tenedum. nono post die ad classem iam ad Sigeum stantem redierunt. inde Subota — insula est interiecta Elaeae et Chio — traiciunt. forte postero die, quam Subota classis tenuit, quinque et triginta naves, quas hippagogus vocant, ab Elaea profectae cum equitibus Gallis equisque Phanas promunturium Chiorum petebant, unde transmittere in Macedoniam possent. Attalo ab Eumene mittebantur. has naves per altum ferri cum ex specula signum datum Antenori esset, profectus ab Subotis inter Erythrarum promunturium Chiumque, qua artissimum fretum est, iis occurrit. nihil minus credere praefecti Eumenis, quam Macedonum classem in illo vagari mari: nunc Romanos esse, nunc Attalum aut remissos aliquos ab Attalo ex castris Romanis Pergamum petere. sed cum iam adpropinquantium forma lemborum haud dubia esset et concitatio remorum derectaeque in se prorae hostis adpropinquare aperuissent, tunc iniecta trepidatio est. cum resistendi spes nulla esset inhabilique navium genere et Gallis vix quietem ferentibus in mari, pars eorum, qui propiores continenti litori erant, in Erythraeam enarunt, pars velis datis ad Chium naves eiecere relictisque equis effusa fuga urbem petebant. sed propius urbem lembi accessuque commodiore cum exposuissent armatos, partim in via fugientes Gallos adepti Macedones ceciderunt, partim ante portam exclusos. clauserant enim Chii portas ignari, qui fugerent aut sequerentur. octingenti ferme Gallorum occisi, ducenti vivi capti; equi pars in mari fractis navibus absumpti, parti nervos succiderunt in litore Macedones. viginti eximiae equos formae cum captivis eosdem decem lembos, quos ante miserat, Antenor devehere Thessalonicam iussit et primo quoque tempore ad classem reverti: Phanis se eos expectaturum. triduum ferme classis ad urbem stetit. Phanas inde progressi sunt et spe celerius regressis decem lembis evecti Aegaeo mari Delum traiecerunt.

perseus post redeo ab eumenes herophontis spes deicio antenor et callippus praeficio classis cum quadraginta lembus adicio ad hic numerus quinque pistris sum tenedus mitto ut inde spargo per cycladas insula navo macedonia cum frumentum peto tuto cassandrea deduco navo in portus primus qui sub athos mons sum inde tenedus placidus mare cum transjacio sto in portus rhodius aperio navo eudamumque praeficio is inviolo atque etiam benignus appello dimitto cognosco deinde in lateo alter quinquaginta oneraria suus sto in ostium portus eumenes rostratus qui damius praesum includo sum circumvehor properus atque summoveo terror hostis navis oneraria do qui prosequor decem lembus in macedonia mitto ita ut in tueor prosequor redeo tenedus nonus post dies ad classis iam ad sigeus sto redeo inde subota insula sum interjacio elaea et chius traicio fors posterus dies quam subota classis teneo quinque et triginta navo qui hippagogus voco ab elaea proficio cum eques gallus equus phanae promunturium chius peto unde transmitto in macedonia possum attalus ab eumenes mitto hic navo per altus fero cum ex speculum signum do antenor sum proficiscor ab subota inter erythraris promunturium chius qui artus fretus sum is occurro nihil paruus credo praefectus eumenes quam macedones classis in ille vagaris mare nunc romanus sum nunc attal aut remitto aliquis ab attalus ex castrum romanus pergamum peto sed cum iam appropinquo forma lembus haud dubius sum et concitatio remi derecingo in sui prora hostis adpropinquaris aperio tunc inicio trepidatio sum cum resisto spes nullus sum inhabilis navis genus et gallus vix quies fero in mare pars is qui propiores contineo litor sum in erythraea eno pars velis do ad chius navo eicio relinquo equus effundo fuga urbs peto sed propius urbs lembus accedo commodus cum expono armatus pars in via fugio galli adipiscor macedones cado pars ante porta excludo claudo enim chius porta ignaris qui fugio aut sequor octingenti ferme gallus occido ducenti vivo capio equus pars in mare frango navis absumo pario nervus succido in litus macedones viginti eximius equus forma cum captivus idem decem lembus qui ante mitto anteno devehere thessalonica iubeo et primus quoque tempus ad classis revorto phanae sui is expectaturum triduum ferme classis ad urbs sto phanae inde progredior sum et spes celer regredior decem lembus eveho aegaeus mare delis transjacio


iuvenes etiam quidam Romani ludicro circensi ad usum belli verso partem humillimam muri ceperunt. mos erat tum, nondum hac effusione inducta bestiis omnium gentium circum conplendi, varia spectaculorum conquirere genera; nam semel quadrigis, semel desultore misso vix unius horae tempus utrumque curriculum conplebat. inter cetera sexageni ferme iuvenes, interdum plures apparatioribus ludis, armati inducebantur. horum inductio ex parte simulacrum decurrentis exercitus erat, ex parte elegantioris [exercitus] quam militaris artis propiorque gladiatorium armorum usum. cum alios decursu edidissent motus, quadrato agmine facto, scutis super capita densatis, stantibus primis, secundis summissioribus, tertiis magis et quartis, postremis etiam genu nixis, fastigatam, sicut tecta aedificiorum sunt, testudinem faciebant. hinc quinquaginta ferme pedum spatio distantes duo armati procurrebant comminatique inter se, ab ima in summam testudinem per densata scuta cum evasissent, nunc velut propugnantes per oras extremae testudinis, nunc in media inter se concurrentes, haud secus quam stabili solo persultabant. huic testudo similis humillimae parti muri admota. cum armati superstantes subissent, propugnatoribus muri fastigio altitudinis aequabantur; depulsisque iis in urbem duorum signorum milites transcenderunt. id tantum dissimile fuit, quod et in fronte extremi et ex lateribus soli non habebant super capita elata scuta, ne nudarent corpora, sed praetenta pugnantium more. ita nec ipsos tela ex muro missa subeuntis laeserunt et testudini iniecta imbris in modum lubrico fastigio innoxia ad imum labebantur.

juvenis etiam quidam romanus ludicer circensis ad usus bellum verso pars humilis murus capio mos sum tum nondum hic effusio induco bestia omnis gens circum conpleo vario spectaculum conquiro genus nam semel quadrigae semel desultor mitto vix unus hora tempus uterque curriculis conpleo inter ceterus sexageni ferme juvenis interdum multus appario ludus armatus induco hic inductio ex pars simulacrum decurro exercitus sum ex pars elego exercitus quam militaris ars propio gladiatorius armus usus cum alius decurro edo moueo quadro agmen facio scutum super caput densatis sto primus secundus summitto tertius magis et quartum posterus etiam genu nitor fastigo sicut tectum aedificium sum testudo facio hinc quinquaginta ferme pes spatium disto duo armatus procurro commino inter sui ab imus in summa testudo per densata scutum cum evado nunc velut propugno per ora exter testudo nunc in medius inter sui concurro haud secus quam stabilis solum persulto hic testudo similis humilis pario murus admoueo cum armatus supersto subeo propugnator murus fastigium altitudo aequo depello is in urbs duo signum miles transcendo is tantus dissimilis sum qui et in frons extremus et ex later solus non habeo super caput effero scutum ne nudo corpus sed praetendo pugno mos ita neque ipse telum ex murus mitto subeo laedo et testudo inicio imber in modus lubricus fastigium innoxius ad imus labor


legatis auditis tunc de bello referre sese L. Aemilius dixit. senatus decrevit, ut in octo legiones parem numerum tribunorum consules et populus crearet; creari autem neminem eo anno placere, nisi qui honorem gessisset. tum ex omnibus tribunis militum uti L. Aemilius in duas legiones in Macedoniam, quos eorum velit, eligat, et ut sollemni Latinarum perfecto L. Aemilius consul, Cn. Octavius praetor, cui classis obtigisset, in provinciam proficiscantur. additus est his tertius L. Anicius praetor, cuius inter peregrinos iurisdictio erat; eum in provinciam Illyricum circa Lychnidum Ap. Claudio succedere placuit. dilectus cura C. Licinio consuli inposita. is septem milia civium Romanorum et equites ducentos scribere iussus et sociis nominis Latini septem milia peditum imperare, quadringentos equites, et Cn. Servilio Galliam obtinenti provinciam litteras mittere, ut sescentos equites conscriberet. hunc exercitum ad collegam primo quoque tempore mittere in Macedoniam iussus; neque in ea provincia plus quam duas legiones esse; eas repleri, ut sena milia peditum, trecenos haberent equites; ceteros pedites equites que in praesidiis disponi; qui eorum idonei ad militandum non essent, dimitti. decem praeterea milia peditum imperata sociis et octingenti equites. id praesidii additum Anicio praeter duas legiones, quas portare in Macedoniam est iussus, quina milia peditum et ducenos habentes, trecenos equites. et in classem quinque milia navalium socium sunt scripta. Licinius consul duabus legionibus obtinere provinciam iussus; eo addere sociorum decem milia peditum et sescentos equites.

legatus audio tunc de bellum refero sui l aemilius dico senatus decerno ut in octo legio par numerus tribunus consul et populus creo creo autem nemo is annus placeo nisi qui honor gero tum ex omnis tribunus miles uti l aemilius in duo legio in macedonia qui is volo eligo et ut sollemnis latinaris perficio l aemilius consul cn octavus praetor qui classis obtingo in provincia proficiscor addo sum hic tertius l anicius praetor qui inter peregrinus jurisdictio sum is in provincia illyricus circa lychnidus ap claudius succedo placeo delectus cura que licinius consul inpono is septem mille civis romanus et eques ducenti scribo iubeo et socius nomen latinum septem mille pedes impero quadringenti eques et cn servilius gallia obtineo provincia littera mitto ut sescenti eques conscribo hic exercitus ad collega primus quoque tempus mitto in macedonia iubeo neque in is provincia multus quam duo legio sum is repleo ut seni mille pedes treceni habeo eques ceterus pedito eques que in praesidium dispono qui is idoneus ad milito non sum dimitto decem praeterea mille pedes impero socius et octingenti eques is praesidium addo anicius praeter duo legio qui porto in macedonia sum iubeo quini mille pedes et duceni habeo treceni eques et in classis quinque mille navalis socius sum scribo licinius consul duo legio obtineo provincia iubeo is addo socius decem mille pedes et sescenti eques


iam veris principium erat novique duces in provincias venerant, consul Aemilius in Macedoniam, Octavius Oreum ad classem, Anicius in Illyricum, cui bellandum adversus Gentium erat. Gentius patre Pleurato, rege Illyriorum, et matre Eurydica genitus fratres duos, Platorem utroque parente, Caravantium matre eadem natum, habuit. hoc propter ignobilitatem paternam minus suspecto Platorem occidit et duos amicos eius, Ettritum et Epicadum, impigros viros, quo tutius regnaret. fama fuit Monuni, Dardanorum principis, filiam Etutam pacto fratri eum invidisse tamquam his nuptiis adiungenti sibi Dardanorum gentem; et simillimum id vero fecit ducta ea virgo Platore interfecto. gravis deinde dempto a fratre metu popularibus esse coepit, et violentiam insitam ingenio intemperantia vini accendebat. ceterum, sicut ante dictum est, ad Romanum incitatus bellum Lissum omnis copias contraxit. quindecim milia armatorum fuerunt. inde fratre in Caviorum gentem vi aut terrore subigendam cum mille peditibus et quinquaginta equitibus misso ipse ad Bassaniam urbem quinque milia ab Lisso ducit. socii erant Romanorum; itaque per praemissos nuntios prius temptati obsidionem pati quam dedere sese maluerunt. Caravantium in Caviis Durnium oppidum advenientem benigne accepit; Caravandis, altera urbs, exclusit; et cum agros eorum effuse vastaret, aliquot palati milites agrestium concursu interfecti sunt. iam et Ap. Claudius adsumptis ad eum exercitum, quem habebat, Bullinorum et Apolloniatium et Dyrrachinorum auxiliis profectus ex hibernis circa Genusum amnem castra habebat, audito foedere inter Persea et Gentium et. legatorum violatorum iniuria accensus bellum haud dubie adversus eum gesturus. Anicius praetor eo tempore Apolloniae auditis, quae in Illyrico gererentur, praemissisque ad Appium litteris, ut se ad Genusum opperiretur, triduo et ipse in castra venit et ad ea, quae habebat, auxilia Parthinorum iuventute adiuncta, duobus milibus peditum et equitibus ducentis — peditibus Epicadus, equitibus Algalsus praeerat — parabat ducere in Illyricum, maxime ut Bassanitas solveret obsidione. tenuit impetum eius fama lemborum vastantium maritimam oram. octoginta erant lembi, auctore Pantaucho missi a Gentio ad Dyrrachinorum et Apolloniatium Appolloniatium agros populandos. tum classis ad to eo tradiderunt se.

iam verus principium sum nosco dux in provincia venio consul aemilius in macedonia octavus oreus ad classis anicius in illyricus qui bellor adverro gentius sum gentius pater pleuratus rex illyrius et mater eurydica gigno frater duo plator uterque pareo caravantium mater idem natus habeo hic propter ignobilitas paternus paruus suspicio plator occido et duo amicus is ettritum et epicadum impiger vir quo tueor regno fama sum monuni dardanus princeps filia etutam pacisco frater is invideo tamquam hic nuptiae adjungo sui dardanus gens et similis is verus facio duco is virgo plator interficio gravis deinde dempto ab frater metus popularis sum coepio et violentia inquiro ingenium intemperantia vinum accendo ceterum sicut ante dico sum ad romanus incito bellum lissum omnis copia contraho quindecim mille armator sum inde frater in caviorum gens vis aut terror subigo cum mille pedes et quinquaginta eques mitto ipse ad bassania urbs quinque mille ab lissum duco socius sum romanus itaque per praemitto nuntius prior temptas obsidio patior quam do sui malo caravantium in caviis durnium oppidum advenio benignus accipio caravandis alter urbs excludo et cum ager is effuse vasto aliquot palatium miles agrestis concursus interfacio sum iam et ap claudus adsumo ad is exercitus qui habeo bullinorum et apolloniatium et dyrrachini auxilium proficiscor ex hibernus circa genusus amnis castrum habeo audio foedus inter perseus et gentius et legatus violator iniuria accendo bellum haud dubius adverro is gero anicius praetor is tempus apollonia audio qui in illyricus gero praemitto ad appius littera ut sui ad genusus opperior triduum et ipse in castrum venio et ad is qui habeo auxilium partheni iuventus adjungo duo mille pedes et eques ducenti pedes epicadus eques algalsus praesum paro duco in illyricus magnus ut bassanitae solvo obsidio teneo impetus is fama lembus vasto maritimus ora octoginta sum lembus auctor pantaucho mitto ab gentius ad dyrrachini et apolloniatium appolloniatium ager populo tum classis ad to is trado sui


haec cum ita fieri placere contione advocata pronuntiasset, adiecit urbanae contioni convenientem orationem: unum imperatorem in exercitu providere et consulere, quid agendum sit, debere nunc per se, nunc cum iis, quos advocarit in consilium; qui non sint advocati, eos nec palam nec secreto iactare consilia sua. militem haec tria curare debere, corpus ut quam validissimum et pernicissimum habeat, arma apta, cibum paratum ad subita imperia; cetera scire de se dis immortalibus et imperatori suo curae esse. in quo exercitu milites consultent, imperator rumoribus volgi circumagatur, ibi nihil salutare esse. se, quod sit officium imperatoris, provisurum, ut bene gerendae rei occasionem iis praebeat; illos nihil, quid futurum sit, quaerere, ubi datum signum sit, tum militarem navare operam debere. ab his praeceptis contionem dimisit volgo etiam veteranis fatentibus se illo primum die tamquam tirones, quid agendum esset in re militari, didicisse. non sermonibus tantum his, cum quanto adsensu audissent verba consulis, ostenderunt, sed rerum praesens effectus erat. neminem totis mox castris quietum videres; acuere alii gladios, alii galeas bucculasque, scutorum alii alii loricas tergere, alii aptare corpori arma experirique sub his membrorum agilitatem, quatere alii pila, alii micare gladiis mucronemque intueri, ut facile quis cerneret, ubi primum conserendi manum cum hoste data occasio esset, aut victoria egregia aut morte memorabili finituros bellum. Perseus quoque, cum adventu consulis simul et veris principio strepere omnia moverique apud hostes velut novo bello cerneret, mota a Phila castra in adversa ripa posita, nunc ad contemplanda opera sua circumire ducem haud dubie transitus speculan tem, nunc

hic cum ita fio placeo contio advoco pronuntio adiicio urbanus contio convenio oratio unus imperator in exercitus provideo et consulo quis ago sum debeo nunc per sui nunc cum is qui advocarit in consilium qui non sum advoco is neque palam neque secretum iactaris consilium suus miles hic tres curo debeo corpus ut quam validus et pernix habeo arma apto cibus paro ad subeo imperium ceterus scio de sui deus immortalis et imperator suus cura sum in quo exercitus miles consulto imperator rumor vulgus circumago ibi nihil salutaris sum sui qui sum officium imperator provisurum ut bene gero res occasio is praebeo ille nihil quis sum sum quaero ubi do signum sum tum militaris navaris opera debeo ab hic praecipio contio dimitto vulgo etiam veteranus fateor sui ille primus dies tamquam tiro quis ago sum in res militaris disco non sermo tantus hic cum quantus assensus audio verbum consul ostendo sed res praesens efficio sum nemo totus mox castrum quiesco video acuo alius gladius alius galea buccula scutor alius alius lorica tergeo alius aptaris corpus arma experior sub hic membrum agilitas quatio alius pilum alius mico gladius mucro intueor ut facilis quis cerno ubi primus consero manus cum hostis do occasio sum aut victoria egregius aut mors memorabilis finio bellum perseus quoque cum advenio consul simul et verus principium strepere omnis moveo apud hostis velut novo bellum cerno moueo ab philus castrum in adverso ripa pono nunc ad contemplo opus suus circumeo dux haud dubius transitus speculan tem nunc


dum haec in Italia geruntur, Perseus quod iam inchoatum perficere, quia inpensa pecuniae facienda erat, non inducebat in animum, ut Gentium Illyriorum regem sibi adiungeret, hoc, postquam intrasse saltum Romanos et adesse discrimen ultimum belli animadvertit, non ultra differendum ratus cum per Hippiam legatum trecenta argenti talenta pactus esset, ita ut obsides ultro citroque darentur, Pantauchum misit ex fidissimis amicis ad ea perficienda. Meteone Labeatidis terrae Pantauchus regi Illyrio occurrit; ibi et ius iurandum ab rege et obsides accepit. missus et a Gentio est legatus nomine Olympio, qui ius iurandum a Perseo obsidesque exigeret. cum eodem ad pecuniam accipiendam missi sunt, et auctore Pantaucho, qui Rhodum legati cum Macedonibus irent, Parmenio et Morcus destinantur. quibus ita mandatum, ut iure iurando obsidibusque et pecunia accepta tum demum Rhodum proficiscerentur: duorum simul regum nomine incitari Rhodios ad bellum Romanum posse. adiunctam civitatem, penes quam unam tum rei navalis gloria esset, nec terra nec mari spem relicturam Romanis. venientibus Illyriis Perseus ab Elpeo amni ex castris cum omni equitatu profectus ad Dium occurrit. ibi ea, quae convenerant, circumfuso agmine equitum facta, quos adesse foederi sancitae cum Gentio societatis volebat rex, aliquantum eam rem ratus animorum iis adiecturam. et obsides in conspectu omnium dati acceptique, et Pellam ad thensauros regios missis, qui pecuniam acciperent, qui Rhodum irent cum Illyriis legatis Thessalonicae conscendere iussi. ibi Metrodorus erat, qui nuper ab Rhodo venerat, auctoribusque Dinone et Polyarato, principibus civitatis eius, adfirmabat Rhodios paratos ad bellum esse. is princeps iunctae cum Illyriis legationis datus est.

dum hic in italia gero perseus qui iam incoho perficio quia impensa pecunia facio sum non induco in animus ut gentius illyrius rex sui adjungo hic postquam intro saltus romanus et adsum discrimen ulter bellum animadverto non ultra differo reor cum per hippias legatus trecenti argentum talentum paciscor sum ita ut obses ultro citer do pantauchum mitto ex fidus amicus ad is perficio meteone labeatidis terra pantauchus rex illyrius occurro ibi et ius iuro ab rex et obses accipio mitto et ab gentius sum legatus nomen olympius qui ius iuro ab perseus obsido exigo cum idem ad pecunia accipio mitto sum et auctor pantaucho qui rhodos legatus cum macedones eo parmenio et morcus destino qui ita mando ut ius iuro obsidibusque et pecunia accipio tum demum rhodos proficisco duo simul rex nomen incitaris rhodii ad bellum romanus possum adjungo civitas penis quam unus tum res naval gloria sum neque terra neque mare spes relinquo romanus venio illyrius perseus ab elpeo amnis ex castrum cum omnis equitatus proficiscor ad dius occurro ibi is qui convenio circumfundo agmen eques facio qui adsum foedus sancitae cum gentius societas volo rex aliquantus is res reor animus is adicio et obses in conspectus omnis do accipio et pella ad thesaurus regius mitto qui pecunia accipio qui rhodos eo cum illyrius legatus thessalonica conscendo iubeo ibi metrodorus sum qui nuper ab rhodos venio auctor dino et polyarato princeps civitas is adfirmo rhodii paro ad bellum sum is princeps jungo cum illyrius legatio do sum


his magno opere laetus consul ab Dio ad Philan ducit, simul ut praesidium eius firmaret, simul ut militi frumentum, cuius tarda subvectio erat, divideret. ea profectio famam haudquaquam secundam habuit. nam alii metu recessisse eum ab hoste ferebant, quia manenti in Pieria proelio dimicandum foret, alii ignarum, belli quae in dies fortuna novaret, ut opperientibus sese rebus emisisse de manibus ea, quae mox repeti non possent. simul enim cessit possessione Dii, excitavit hostem, ut tunc tandem sentiret recuperanda esse, quae prius culpa amissa forent. audita enim profectione consulis regressus Dium, quae disiecta ac vastata ab Romanis erant, reficit; pinnas moenium decussas reponit, ab omni parte muros firmat, deinde quinque milia passuum ab urbe citra ripam Elpei amnis castra ponit amnem ipsum transitu perdifficilem pro munimento habiturus. fluit ex valle Olympi montis, aestate exiguus, hibernis idem incitatus pluviis et supra rupes ingentis gurgites facit et infra prorutam in mare evolvendo terram praealtas voragines cavatoque medio alveo ripas utrimque praecipitis. hoc flumine obsaeptum iter hostis credens extrahere relicum tempus aestatis in animo habebat.

hic magnus opus laetus consul ab dius ad philae duco simul ut praesidium is firmo simul ut miles frumentum qui tardus subvectio sum divido is profectio fama haudquaquam secundus habeo nam alius metus recedo is ab hostis fero quia maneo in pierius proelium dimico sum alius ignarus bellum qui in dies fortuna novaret ut opperior sui res emitto de manus is qui mox repeto non possum simul enim cedo possessio dius excito hostis ut tunc tandem sentio recipero sum qui prior culpa amitto sum audio enim profectio consul regredior dius qui disjecto atque vasto ab romanus sum reficio pinnas moenia decutio repono ab omnis pars murus firmo deinde quinque mille passus ab urbs citer ripa elpei amnis castrum pono amnis ipse transeo perdifficilis pro munimentum habeo fluo ex valles olympius mons aestas exiguus hibernus idem incito pluvia et supra rupes ingens gurges facio et infra proruo in mare evolvendo terra praealtus vorago cavatoque medium alveus ripa utrimque praecipio hic flumen obsaepio iter hostis credo extraho relicum tempus aestas in animus habeo


inter haec C. Marcius cum classe ab Heracleo Thessalonicam profectus et agrum pluribus locis expositis per litora armatis late vastavit et procurrentes ab urbe secundis aliquot proeliis trepidos intra moenia conpulit. iamque ipsi urbi terribilis erat, cum dispositis omnis generis tormentis non vagi modo circa muros, temere adpropinquantes, sed etiam qui in navibus erant, saxis tormento emicantibus percutiebantur. revocatis igitur in naves militibus omissaque Thessalonicae oppugnatione Aeniam inde petunt. quindecim milia passuum ea urbs abest, adversus Pydnam posita, fertili agro. pervastatis finibus eius legentes oram Antigoneam perveniunt. ibi egressi in terram primo et vastarunt agros passim et aliquantum praedae contulerunt ad naves. dein palatos eos adorti Macedones, mixti pedites equitesque, fugientes effuse ad mare persecuti quingentos ferme occiderunt et non minus ceperunt. nec aliud quam ultima necessitas, cum recipere se tuto ad naves prohiberentur, animos militum Romanorum simul desperatione alia salutis, simul indignitate inritavit. redintegrata in litore pugna est; adiuvere, qui in navibus erant. ibi Macedonum ducenti ferme caesi, par numerus captus.

inter hic que marcius cum classis ab heracleus thessalonica proficiscor et ager multus locus expono per litus armo latus vasto et procurro ab urbs secundus aliquot proelium trepidus intra moenia compello iam ipse urbs terribilis sum cum dispono omnis genus tormentum non vagus modo circa murus temere appropinquo sed etiam qui in navis sum saxum tormentum emico percutio revoco igitur in navo miles omitto thessalonica oppugnatio aenea inde peto quindecim mille passus is urbs absum adverro pydna pono fertilis ager pervastas finis is lego ora antigonea pervenio ibi egredior in terra primus et vasto ager passim et aliquantus praeda confero ad navo deinde palo is adorior macedones misceo pedito equito fugio effuse ad mare persequor quingenti ferme occido et non paruus capio neque alius quam ulter necessitas cum recipio sui tueor ad navo prohibeo animus miles romanus simul desperatio alius salus simul indignitas irrito redintegro in litus pugno sum adjuvo qui in navis sum ibi macedones ducenti ferme caedo par numerus capio


proelium ducit. movebat imperii maiestas, gloria viri, ante omnia aetas, quod maior sexaginta annis iuvenum munia in parte praecipua laboris periculique capessebat. intervallum, quod inter cetratos et phalanges erat, inplevit legio atque aciem hostium interrupit. a tergo cetrati erant, frontem adversus clupeatos habebat; chalcaspides appellabantur. secundam legionem L. Albinus consularis ducere adversus leucaspidem phalangem iussus; ea media acies hostium fuit. in dextrum cornu, unde circa fluvium commissum proelium erat, elephantos inducit et alas sociorum; et hinc primum fuga Macedonum est orta. nam sicut pleraque nova conmenta mortalium in verbis vim habent, experiendo, cum agi, non, quem ad modum agatur, edisseri oportet, sine ullo effectu evanescunt, ita tum elephantos Macedonum sine ullo usu fuerunt. elephantorum impetum subsecuti sunt socii nominis Latini pepuleruntque laevom cornu. in medio secunda legio inmissa dissipavit phalangem. neque ulla evidentior causa victoriae fuit, quam quod multa passim proelia erant, quae fluctuantem turbarunt primo, deinde disiecerunt phalangem, cuius confertae et intentis horrentis hastis intolerabiles vires sunt; si carptim adgrediendo circumagere inmobilem longitudine et gravitate hastam cogas, confusa strue inplicantur; si vero aut ab latere aut ab tergo aliquid tumultus increpuit, ruinae modo turbantur, sicut tum adversus catervatim incurrentes Romanos et interrupta multifariam acie obviam ire cogebantur; et Romani, quacumque data intervalla essent, insinuabant ordines suos. qui si universa acie in frontem adversus instructam phalangem concurrissent, quod Paelignis principio pugnae incaute congressis adversus cetratos evenit, induissent se hastis nec confertam aciem sustinuissent. ceterum sicut peditum passim caedes fiebant, nisi qui abiectis armis fugerunt, sic equitatus prope integer pugna excessit. princeps fugae rex ipse erat. iam a Pydna cum sacris alis equitum Pellam petebat; confestim eos Cotys sequebatur Odrysarumque equitatus. ceterae quoque Macedonum alae integris abibant ordinibus, quia interiecta peditum acies, cuius caedes victores tenebat, inmemores fecerat sequendi equites. diu phalanx a fronte, a lateribus, ab tergo caesa est. postremo qui ex hostium manibus elapsi erant, inermes ad mare fugientes, quidam aquam etiam ingressi, manus ad eos, qui in classe erant, tendentes, suppliciter vitam orabant; et cum scaphas concurrere undique ab navibus cernerent, ad excipiendos sese venire rati, ut caperent potius quam occiderent, longius in aquam, quidam etiam natantes, progressi sunt. sed cum hostiliter e scaphis caederentur, retro qui poterant nando repetentes terram in aliam foediorem pestem incidebant; elephanti enim ab rectoribus ad litus acti exeuntis obterebant elidebantque. facile convenit ab Romanis numquam una acie tantum Macedonum interfectum. caesa enim ad viginti milia hominum sunt; ad sex milia, qui Pydnam ex acie perfugerant, vivi in potestatem pervenerunt, et vagi ex fuga quinque milia hominum capta. ex victoribus ceciderunt non plus centum, et eorum multo maior pars Paeligni; volnerati aliquanto plures sunt. quod si maturius pugnari coeptum esset, ut satis diei victoribus ad persequendum superesset, deletae omnes copiae forent; nunc imminens nox et fugientes texit et Romanis pigritiem ad sequendum locis ignotis fecit.

proelium duco moveo imperium maiestas gloria vir ante omnis aetas qui magnus sexaginta annus juvenis munia in pars praecipuus labor periculum capesso intervallum qui inter cetratos et phalanx sum inpleo legio atque acies hostis interrumpo ab tergum cetrati sum frons adverro clupeatos habeo chalcaspides appello secundus legio l albinus consularis duco adverro leucaspis phalanx iubeo is medius acies hostis sum in dexter cornu unde circa fluvius committo proelium sum elephantus induco et ala socius et hinc primus fuga macedones sum orior nam sicut plerusque novo conmenta mortalis in verbum vis habeo experior cum ago non qui ad modus ago edissero oportet sine ullus effectus evanesco ita tum elephantus macedones sine ullus usus sum elephantor impetus subsequor sum socius nomen latinum pello laevus cornu in medium secundus legio inmitto dissipavit phalanx neque ullus evidentior causa victoria sum quam qui multus passim proelio sum qui fluctuo turbo primus deinde disjacio phalanx qui confercio et intendo horreo hasta intolerabilis vireo sum si carptim aggredior circumago inmobilis longitudo et gravitas hasta cogo confundo struo implico si verus aut ab lateo aut ab tergum aliquis tumultus increpo ruina modo turbo sicut tum adverro catervatim incurro romanus et interrumpo multifarius acies obvius eo cogo et romanus quicumque do intervallum sum insinuo ordo suus qui si universus acies in frons adverro instruo phalanx concurro qui peligni principium pugna incautus congredior adverro cetratos evenio induo sui hasta neque confercio acies sustineo ceterum sicut pedes passim caedes fio nisi qui abicio arma fugio sic equito prope integer pugno excedo princeps fuga rex ipse sum iam ab pydna cum sacrum ala eques pella peto confestim is cotys sequor odrysae equito ceterus quoque macedones ala integer abeo ordo quia interjacio pedes acies qui caedes victor teneo immemor facio sequor eques diu phalanx ab frons ab later ab tergum caedo sum postremo qui ex hostis manus elabor sum inermis ad mare fugio quidam aqua etiam ingredior manus ad is qui in classis sum tendo supplex vita oro et cum scapha concurro undique ab navis cerno ad excipio sui venio reor ut capio potis quam occido longus in aqua quidam etiam nato progredior sum sed cum hostilis e scapha caedo retro qui possum no repeto terra in alius foedus pestis incido elephantus enim ab rector ad litus ago exeo obtero elido facilis convenio ab romanus numquam unus acies tantus macedones interficio caedo enim ad viginti mille homo sum ad sex mille qui pydna ex acies perfugio vivo in potestas pervenio et vagus ex fuga quinque mille homo capio ex victor cado non multus centum et is multus magnus pars peligni vulnero aliquantus multus sum qui si maturus pugno coepio sum ut satis dies victor ad persequor supersum deleo omnis copia sum nunc immineo nox et fugio tego et romanus pigrities ad sequor locus ignosco facio


litterae deinde recitatae Q. Marci consulis sunt, quem ad modum saltu superato in Macedoniam transisset: ibi et ex aliis locis commeatus prospectos in hiemem habere et ab Epirotis viginti milia modium tritici, decem hordei sumpsisse, ut pro eo frumento pecunia Romae legatis eorum curaretur. vestimenta militibus ab Roma mittenda esse; equis ducentis ferme opus esse, maxime Numidis, nec sibi in his locis ullam copiam esse. senatus consultum, ut ea omnia ex litteris consulis fierent, factum est. C. Sulpicius praetor sex milia togarum, triginta tunicarum, equos ducentos deportanda in Macedoniam praebendaque arbitratu consulis locavit et legatis Epirotarum pecuniam pro frumento solvit et Onesimum Pythonis filium, nobilem Macedonem, in senatum introduxit. is pacis semper auctor regi fuerat monueratque, sicut pater eius Philippus institutum usque ad ultimum vitae diem servarat cotidie, bis in die, foederis icti cum Romanis perlegendi, ut eum morem, si non semper, crebro tamen usurparet. postquam deterrere eum a bello nequiit, primo subtrahere sese per alias atque alias causas, ne interesset iis, quae non probabat, coepit; postremo cum suspectum se esse cerneret et proditionis interdum crimine insimulari, ad Romanos transfugit et magno usui consuli fuit. ea introductus in curiam cum memorasset, senatus in formulam sociorum eum referri iussit, locum, lautia praeberi, agri Tarentini, qui publicus populi Romani esset, ducenta iugera dari, et aedes Tarenti emi. uti ea curaret, C. Decimio praetori mandatum.

littera deinde recito q marcius consul sum qui ad modus saltus supero in macedonia transeo ibi et ex alius locus commeatus prospicio in hiems habeo et ab epirotes viginti mille modius triticum decem hordeum sumo ut pro is frumentum pecunia roma legatus is curo vestimentum miles ab roma mitto sum equus ducenti ferme opus sum magnus numida neque sui in hic locus ullus copia sum senatus consulo ut is omnis ex littera consul fio facio sum que sulpicius praetor sex mille togaris triginta tunicaris equus ducenti deporto in macedonia praebeo arbitratus consul loco et legatus epirotaris pecunia pro frumentum solvo et onesimus pytho filius nobilis macedonem in senatus introduco is pax semper auctor rex sum moneo sicut pater is philippus institus usque ad ulter vita dies servo cottidie bis in dies foedo icti cum romanus perlego ut is mos si non semper creber tamen usurpo postquam deterreo is ab bellum nequeo primus subtraho sui per alius atque alius causa ne intersum is qui non probo coepio postremo cum suspicio sui sum cerno et proditio interdum crimen insimularis ad romanus transfugio et magnus usus consul sum is introduco in curia cum memoro senatus in formula socius is refero iubeo locus lautia praebeo ager tarentinus qui publicus populus romanus sum ducenti iugerum do et aedes tarentus emo uti is curo que decimio praetor mando


quibus diebus haec agebantur, Perseus quoque in magno terrore erat propter adventum simul Aemili novi consulis, quem cum ingentibus minis adventare audiebat, simul Octavi praetoris. nec minus terroris a classe Romana et periculo maritumae orae habebat. Thessalonicae Eumenes et Athenagoras praeerant cum parvo praesidio duorum milium cetratorum. eo et Androclen praefectum mittit, iussum sub ipsis navalibus castra habere. Aenean mille equites cum Creonte Antigonensi misit ad tutandam maritumam oram, ut quocumque litore adplicuisse naves hostium audissent, extemplo ferrent agrestibus opem. quinque milia Macedonum missa ad praesidium Pythoi et Petrae, quibus praepositi erant Histiaeus et Theogenes et Midon. his profectis ripam munire Elpei fluminis adgressus est, quia sicco alveo transiri poterat. huic operi ut omnis multitudo vacaret, feminae ex propinquis urbibus cocta cibaria in castra adferebant; miles iussus ex propinquis silvis benigne

qui dies hic ago perseus quoque in magnus terror sum propter advenio simul aemilis nosco consul qui cum ingens minae adventaris audio simul octavius praetor neque paruus terror ab classis romanus et periculum maritumae ora habeo thessalonica eumenes et athenagoras praesum cum parvus praesidium duo mille cetrator is et androcles praeficio mitto jubeo sub ipse naval castrum habeo aeneas mille eques cum creon antigonensi mitto ad tuto maritumam ora ut quicumque litus applico navo hostis audio extemplo fero agrestis ops quinque mille macedones mitto ad praesidium pytho et petra qui praepono sum histiaeus et theogenes et midon hic proficio ripa munio elpei flumen aggredior sum quia sicco alveus transeo possum hic operio ut omnis multitudo vaco femina ex propinquus urbs coquo cibaria in castrum affero miles iubeo ex propinquus silva benignus