lavanti regi dicitur nuntiatum hostis adesse. quo nuntio cum pavidus exiluisset e solio, victum se sine proelio clamitans proripuit; et subinde per alia atque alia pavida consilia et imperia trepidans duos ex amicis, Pellam alterum, ut, quae ad Phacum pecunia deposita erat, ex praesidiis revocat omnisque aditus aperit bello. ipse ab Dio auratis statuis omnibus raptis, ne praeda hosti essent, incolas eius loci demigrare Pydnam cogit, et quae temeritas consulis videri potuisset, quod eo processisset, unde invito hoste regredi nequiret, eam non inconsultam audaciam fecit. duos enim saltus, per quos inde evadere possent, habebant Romani, unum per Tempe in Thessaliam, alterum in Macedoniam praeter Dium; quae utraque regiis tenebantur praesidiis. itaque si dux intrepidus decem dies primam speciem adpropinquantis terroris sustinuisset, neque receptus Romanis per Tempe in Thessaliam neque commeatibus pervehendis ea patuisset iter. sunt enim Tempe saltus, etiamsi non bello fiat infestus, transitu difficilis. nam praeter angustias per quinque milia, qua exiguum iumento onusto iter est, rupes utrimque ita abscisae sunt, ut despici vix sine vertigine quadam simul oculorum animique possit. terret et sonitus et altitudo per mediam vallem fluentis Penei amnis. hic locus tam suapte natura infestus per quattuor distantia loca praesidiis regiis fuit insessus. unum in primo aditu ad Gonnum erat, alterum in Condylo, castello inexpugnabili, tertium circa Lapathunta, quem Characa appellant, quartum viae ipsi, qua et media et angustissima vallis est, impositum, quam vel decem armatis tueri facile est. intercluso per Tempe simul aditu commeatibus, simul reditu ipsis, montes, per quos descenderant, repetendi erant. quod, ut furto fefellerant, ita propalam, tenentibus superiora cacumina hostibus, non poterant; et experta difficultas spem omnem incidisset. supererat nihil aliud in temere commisso quam in Macedoniam ad Dium per medios evadere hostis; quod, nisi di mentem regi ademissent, et ipsum ingentis difficultatis erat. nam cum Olympi radices montis paulo plus quam mille passuum ad mare relinquant spatium, cuius dimidium loci occupat ostium late restagnans Baphyri amnis, partem planitiae aut Iovis templum aut oppidum tenet, relicum perexiguum fossa modica valloque claudi poterat, et saxorum ad manum silvestrisque materiae tantum erat, ut vel murus obici turresque excitari potuerint. quorum nihil cum dispexisset caecata mens subito terrore, nudatis omnibus praesidiis patefactisque bello ad Pydnam refugit.

lavanti rex dico nuntio hostis adsum quo nuntio cum pavidus exiluisset e solium vinco sui sine proelium clamito proripio et subinde per alius atque alius pavidus consilium et imperium trepido duo ex amicus pella alter ut qui ad phacus pecunia depono sum ex praesidium revoco omne aditus aperio bellum ipse ab dius auro statuo omnis rapio ne praeda hostis sum incolo is locus demigraris pydna cogo et qui temeritas consul video possum qui is procedo unde invito hostis regredior nequiret is non inconsultus audacia facio duo enim saltus per qui inde evado possum habeo romanus unus per tempe in thessalia alter in macedonia praeter dius qui uter regius teneo praesidium itaque si dux intrepidus decem dies primus species appropinquo terror sustineo neque recipio romanus per tempe in thessalia neque commeatus pervehendis is pateo iter sum enim tempe saltus etiamsi non bellum fio infestus transeo difficilis nam praeter angustiae per quinque mille qui exiguus jumentum onustus iter sum rupes utrimque ita abscido sum ut despicio vix sine vertigo quidam simul oculus animus possum terreo et sono et altitudo per medius vallo fluo peneus amnis hic locus tam suapte natura infestus per quattuor disto locum praesidium regius sum insessus unus in primus aditus ad gonni sum alter in condylus castellum inexpugnabilis tertius circa lapathunta qui characa appello quartus via ipse qui et medius et angustus valles sum impono quam vel decem armo tueor facilis sum intercludo per tempe simul aditus commeatus simul reditus ipse mons per qui descendo repeto sum qui ut furtum fallo ita propalam teneo superus cacumen hostis non possum et experior difficultas spes omnis incido supersum nihil alius in temere committo quam in macedonia ad dius per medius evado hostis qui nisi deus mens rex adimo et ipse ingens difficultas sum nam cum olympius radix mons paulus multus quam mille passus ad mare relinquo spatium qui dimidium locus occupo ostium latus restagno baphyrus amnis pars planitia aut iuppiter templum aut oppidum teneo relicum perexiguus fossa modicus vallo claudo possum et saxum ad manus silvestrisque materia tantus sum ut vel murus obicio turris excito possum qui nihil cum dispicio caeco mens subeo terror nudo omnis praesidium patefacio bellum ad pydna refugio


postero die — tantus utrique ardor exercitui ad concurrendum fuerat, ut et regem et consulem suorum quidam, quod sine proelio discessum esset, accusarent — regi prompta defensio erat non eo solum, quod hostis prior, aperte pugnam detractans, in castra copias reduxisset, sed etiam quod eo loco signa constituisset, quo phalanx, quam inutilem vel mediocris iniquitas loci efficeret, promoveri non posset. consul ad id, quod pridie praetermisisse pugnandi occasionem videbatur et locum dedisse hosti, si nocte abire vellet, tunc quoque per speciem immolandi terere videbatur tempus, cum luce prima ad signum propositum pugnae exeundum in aciem fuisset. tertia demum hora sacrificio rite perpetrato ad consilium vocavit atque ibi, quod rei gerendae tempus esset, loquendo et intempestive consultando videbatur quibusdam extrahere. sermones tamen consul orationem habuit.

posterus dies tantus uterque ardor exercitus ad concurro sum ut et rex et consul suus quidam qui sine proelium discedo sum accuso rex promptus defensio sum non is solus qui hostis prior apertus pugna detracto in castrum copia reduco sed etiam qui is locus signum constituo quo phalanx quam inutilis vel mediocris iniquitas locus efficio promoveo non possum consul ad is qui pridie praetermitto pugno occasio video et locus do hostis si nox abeo volo tunc quoque per species immolo tero video tempus cum lux primus ad signum propono pugna exeo in acies sum tertius demum hora sacrificium rite perpetro ad consilium voco atque ibi qui res gero tempus sum loquor et intempestivus consulto video quidam extraho sermo tamen consul oratio habeo


Eumenes neque favit victoriae Persei neque bello eum iuvare in animo habuit, non tam quia paternae inter eos inimicitiae erant, etiam ipsorum odiis inter se accensae: non ea regum aemulatio, ut aequo animo Persea tantas apisci opes tantamque gloriam, quanta Romanis victis eum manebat, Eumenes visurus fuerit. cernebat et Persea iam inde ab initio belli omni modo spem pacis temptasse et in dies magis, quo propior admoveretur terror, nihil neque agere aliud neque cogitare; Romanos quoque, quia traheretur diutius spe ipsorum bellum, et ipsos duces et senatum, non abhorrere a finiendo tam incommodo ac difficili bello. hac utriusque partis voluntate explorata, quod fieri etiam sua sponte taedio validioris, metu infirmioris credebat posse, in eo suam operam venditare concilianda gratia magis cupiit. nam modo ne iuvaret bello Romanos terra marique, modo pacis patrandae cum Romanis paciscebatur mercedem: ne bello interesset, mille talenta, ut pacem conciliaret, mille et quingenta. in utrumque non fidem modo se, sed obsides quoque dare paratum esse ostendebat. Perseus ad rem inchoandam promptissimus erat cogente metu et de obsidibus accipiendis sine dilatione agebat, conveneratque, ut accepti Cretam mitterentur. ubi ad pecuniae mentionem ventum erat, ibi haesitabat et utique alteram in tanti nominis regibus turpem ac sordidam et danti et magis accipienti mercedem esse aiebat; in spem Romanae pacis non recusare inpensam, sed eam pecuniam perfecta re daturum, interea Samothracae in templo depositurum. ea insula cum ipsius dicionis esset, videre Eumenes nihil interesse, in ea an Pellae pecunia esset, id agere, ut partem aliquam praesentem ferret. ita nequiquam inter se captati nihil praeter infamiam movere.

eumenes neque faveo victoria perseus neque bellum is iuvaris in animus habeo non tam quia paternus inter is inimicitia sum etiam ipse odium inter sui accendo non is rex aemulatio ut aequus animus perseus tantus apisci ops tantus gloria quantus romanus vinco is maneo eumenes video sum cerno et perseus iam inde ab initium bellum omnis modo spes pax tento et in dies magis quo propior admoveretur terror nihil neque ago alius neque cogito romanus quoque quia traho diu spes ipse bellum et ipse dux et senatus non abhorreo ab finio tam incommodus atque difficilis bellum hic uterque pars voluntas exploro qui fio etiam suus sponte taedium validus metus infirmis credo possum in is suus opera venditaris concilio gratia magis cupio nam modo ne juvo bellum romanus terra mare modo pax patro cum romanus pacisco merces ne bellum intersum mille talentum ut pax concilio mille et quingenti in uterque non fides modo sui sed obses quoque do paro sum ostendo perseus ad res incoho promo sum cogo metus et de obsidibus accipio sine dilatio ago conveneratque ut accipio creta mitto ubi ad pecunia mentio venio sum ibi haesito et utique alter in tantus nomen rex turpis atque sordidus et do et magis accipio merces sum aio in spes romanus pax non recusaris impensa sed is pecunia perficio res do interea samothraca in templum depono is insula cum ipse dicio sum video eumenes nihil intersum in is an pella pecunia sum is ago ut pars aliqui praesens fero ita nequiquam inter sui captas nihil praeter infamia moveo


inter haec et consul, ne segnis sederet tantum in agro hostico, M. Popilium cum quinque milibus militum ad Meliboeam urbem oppugnandam mittit. sita est in radicibus Ossae montis, qua parte in Thessaliam vergit, opportune inminens super Demetriadem. primus adventus hostium perculit incolas loci; collectis deinde ex necopinato pavore animis discurrunt armati ad portas ac moenia, qua suspecti aditus erant, spemque extemplo inciderunt, capi primo impetu posse. obsidio igitur parabatur, et opera ad oppugnationem fieri coepta. Perseus cum audisset simul Meliboeam a consulis exercitu oppugnari, simul classem Iolci stare, ut inde Demetriadem adgrederetur, Euphranorem quendam ex ducibus cum delectis duobus milibus Meliboeam mittit. eidem imperatum, ut, si a Meliboea summovisset Romanos, Demetriadem prius occulto itinere intraret, quam ab Iolco ad urbem castra moverent Romani. et ab oppugnatoribus Meliboeae, cum in superioribus locis repente apparuisset, cum trepidatione multa relicta opera sunt ignisque iniectus. ita a Meliboea abscessum est. Euphranor soluta unius urbis obsidione Demetriadem extemplo ducit. nocte moenia modo, sed agros etiam confiderent se a populationibus tueri posse; et eruptiones in vagos populatores non sine volneribus hostium factae sunt. circumvecti tamen moenia sunt praetor et rex, situm urbis contemplantes, si qua parte temptare aut opere aut vi possent. fama fuit per Cydantem Cretensem et Antimachum, qui Demetriadi praeerat, tractatas inter Eumenen et Persea condiciones amicitiae. ab Demetriade certe abscessum est. Eumenes ad consulem navigat; gratulatus, quod prospere Macedoniam intrasset, Pergamum in regnum abit. Marcius Figulus praetor parte classis in hiberna Sciathum missa cum reliquis navibus Oreum Euboeae petit eam urbem aptissimam ratus, unde exercitibus, qui in Macedonia quique in Thessalia erant, mitti commeatus possent. de Eumene rege longe diversa tradunt. si Valerio Antiati credas, nec classe adiutum ab eo praetorem esse, cum saepe eum litteris accersisset, tradit nec cum gratia ab consule profectum in Asiam, indignatum, quod, ut iisdem castris tenderet, permissum non fuerit; ne ut equites quidem Gallos, quos secum adduxerat, relinqueret, impetrari ab eo potuisse. Attalum fratrem eius et remansisse apud consulem, et sinceram eius fidem aequali tenore egregiamque operam in eo bello fuisse.

inter hic et consul ne segnis sedeo tantus in ager hosticus m popilius cum quinque mille miles ad meliboea urbs oppugno mitto sino sum in radix ossa mons qui pars in thessalia vergo opportunus inminens super demetrias primus advenio hostis percello incolo locus colligo deinde ex necopinatus pavor animus discurro armatus ad porta atque moenia qui suspicio aditus sum spes extemplo incido capio primus impetus possum obsidio igitur paro et opus ad oppugnatio fio coepio perseus cum audio simul meliboea ab consul exercitus oppugnaris simul classis iolcos sto ut inde demetrias aggredior euphranor quidam ex dux cum deligo duo mille meliboea mitto idem impero ut si ab meliboeus summoveo romanus demetrias prior occulo iter intro quam ab iolcos ad urbs castrum moveo romanus et ab oppugnator meliboea cum in superus locus repens appareo cum trepidatio multus relinquo opus sum ignis injectus ita ab meliboeus abscedo sum euphranor solvo unus urbs obsidio demetrias extemplo duco nox moenia modo sed ager etiam confido sui ab populatio tueor possum et eruptio in vagus populator non sine vulnus hostis facio sum circumvehor tamen moenia sum praetor et rex sino urbs contemplo si qui pars tento aut opus aut vis possum fama sum per cydantem cretensis et antimachus qui demetrias praesum tracto inter eumenes et perseus condicio amicitia ab demetrias certus abscedo sum eumenes ad consul navigo gratulor qui prosperus macedonia intro pergamum in regnum abeo marcius figulus praetor pars classis in hibernus sciathos mitto cum reliquus navis oreus euboea peto is urbs aptus reor unde exercitus qui in macedonius quisque in thessalia sum mitto commeatus possum de eumenes rex longus diverto trado si valerius antias credo neque classis adjuvo ab is praetor sum cum saepe is littera arcesso trado neque cum gratia ab consul proficiscor in asia indignor qui ut idem castrum tendo permitto non sum ne ut eques quidem galli qui sui adduco relinquo impetraris ab is possum attal frater is et remaneo apud consul et sincerus is fides aequal tenor egregius opera in is bellum sum


deinceps et urbes regionis eius idem faciebant, adiuvante inclinationem animorum clementia in omnis et iustitia praetoris Romani. ad Scodram inde ventum est, quod belli caput erat, non eo solum quod Gentius eam sibi ceperat velut regni totius arcem, sed etiam quod Labeatium gentis munitissima longe est et difficilis aditu. duo cingunt eam flumina, Clausal a latere urbis, quod in orientem patet, praefluens, Barbanna ab regione occidentis, ex Labeatide palude oriens. hi duo amnes confluentes incidunt Oriundi flumini, quod ortum ex monte Scordo, multis et aliis auctum aquis, mari Hadriatico infertur. mons Scordus, longe altissimus regionis eius, ab oriente Dardaniam subiectam habet, a meridie Macedoniam, ab occasu Illyricum. quamquam munitum situ naturali oppidum erat gensque id tota Illyriorum et rex ipse tuebatur, tamen praetor Romanus, quia prima successerant prospere, fortunam totius rei principia secuturam esse ratus et repentinum valiturum terrorem, instructo exercitu ad moenia succedit. quod si clausis portis muros portarumque turris dispositi armati defendissent, vano cum incepto moenibus pepulissent Romanos; nunc porta egressi proelium loco aequo maiore animo commiserunt quam sustinuerunt. pulsi enim et fuga conglobati, cum ducenti amplius in ipsis faucibus portae cecidissent, tantum intulerunt terrorem, ut oratores extemplo ad praetorem mitteret Gentius Teuticum et Bellum, principes gentis, per quos indutias peteret, ut deliberare de statu rerum suarum posset. triduo in hoc dato, cum castra Romana quingentos ferme passus ab urbe abessent, navem conscendit et flumine Barbanna navigat in lacum Labeatum, velut secretum locum petens ad consultandum, sed, ut apparuit, falsa spe excitus Caravantium fratrem multis milibus armatorum coactis ea regione, in quam missus erat, adventare. qui postquam evanuit rumor, tertio post die navem eandem secundo amni Scodram demisit praemissisque nuntiis, ut sibi appellandi praetoris potestas fieret, copia facta in castra venit. et principium orationis ab accusatione stultitiae orsus suae, postremo ad preces lacrimasque effusus, genibus praetoris accidens in potestatem sese dedit. primo bonum animum habere iussus, ad cenam etiam invitatus in urbem ad suos rediit et cum praetore eo die honorifice est epulatus, deinde in custodiam C. Cassio tribuno militum traditus, vix gladiatorio accepto, decem talentis, ab rege rex, ut in eam fortunam recideret. Anicius Scodra recepta nihil prius quam requisitos Petilium Perpennamque legatos ad se duci iussit. quibus splendore suo restituto Perpennam extemplo mittit ad conprehendendos amicos cognatosque regis; qui Meteonem, Labeatium gentis urbem, profectus Etlevam uxorem cum filiis duobus, Scerdilaedo Pleuratoque, et Caravantium fratrem Scodram in castra adduxit. Anicius bello Illyrico intra triginta dies perfecto nuntium victoriae Perpennam Romam misit et post dies paucos Gentium regem ipsum cum parente, coniuge ac liberis ac fratre aliisque principibus Illyriorum. hoc unum bellum prius perpetratum quam coeptum Romae auditum est.

deinceps et urbs regio is idem facio adjuvo inclinatio animus clemens in omnis et iustitia praetor romanus ad scodra inde venio sum qui bellum caput sum non is solus qui gentius is sui capio velut regnum totus arx sed etiam qui labeatium gens munio longus sum et difficilis aditus duo cingo is flumen clausal ab lateo urbs qui in orior pateo praefluo barbanna ab regio occaedes ex labeatide palus orior hic duo amnis confluo incido orior flumen qui orior ex mons scordus multus et alius augeo aqua mare hadriatico infero mons scordus longus altus regio is ab orior dardania subicio habeo ab meridies macedonia ab occasus illyricus quamquam munio sino natural oppidum sum gens is totus illyrius et rex ipse tueor tamen praetor romanus quia primus succedo prosperus fortuna totus res principia sequor sum reor et repentinus valeo terror instruo exercitus ad moenia succedo qui si claudo porta murus porta turris dispono armatus defendo vanus cum inceptum moenia pello romanus nunc porto egredior proelium locus aequus magnus animus committo quam sustineo pello enim et fuga conglobo cum ducenti amplus in ipse fauces porta caedo tantus infero terror ut orator extemplo ad praetor mitto gentius teuticus et bellum princeps gens per qui indutiae peto ut deliberaris de status res suus possum triduum in hic do cum castrum romanus quingenti ferme patior ab urbs absum navo conscendo et flumen barbanna navigo in lacus labeatum velut secerno locus peto ad consulto sed ut appareo fallo spes excio caravantium frater multus mille armator cogo is regio in quam mitto sum adventaris qui postquam evanesco rumor tertius post dies navo idem secundus amnis scodra demitto praemitto nuntius ut sui appello praetor potestas fio copia facio in castrum venio et principium oratio ab accusatio stultitia ordior suus postremo ad prex lacrimo effundo genu praetor accido in potestas sui do primus bonus animus habeo iubeo ad cena etiam invito in urbs ad suus redeo et cum praetor is dies honorificus sum epulor deinde in custodia que casseius tribunus miles trado vix gladiatorius accipio decem talentum ab rex rex ut in is fortuna recido anicius scodra recipio nihil prior quam requaero petilius perperna legatus ad sui duco iubeo qui splendor suus restituo perperna extemplo mitto ad comprehendo amicus cognatus rex qui meteonem labeatium gens urbs proficiscor etlevam uxor cum filius duo scerdilaedo pleuratus et caravantium frater scodra in castrum adduco anicius bellum illyricus intra triginta dies perficio nuntius victoria perperna roma mitto et post dies paucus gentius rex ipse cum pareo coniunx atque liber atque frater alius princeps illyrius hic unus bellum prior perpetro quam coepio roma audio sum


Perseus ad Pieriam silvam via militari frequenti agmine equitum et regio comitatu fugit. simul in silvam ventum est, ubi plures diversae semitae erant, et nox adpropinquabat, cum perpaucis maxime fidis via devertit. equites sine duce relicti alii alia in civitates suas dilapsi sunt; perpauci inde Pellam celerius quam ipse Perseus, quia recta expedita via ierant, pervenerunt. rex ad mediam ferme noctem et errore et variis difficultatibus viae vexatus est. in regia maesta Perseo qui Pellae praeerant, Eulaeus Euctusque, et regii pueri praesto erant. contra ea amicorum, qui alii alio casu servati ex proelio Pellam venerant, cum saepe arcessiti essent, nemo ad eum venit. tres erant tantum cum eo fugae comites, Euander Cretensis, Neo Boeotius et Archidamus Aetolus. cum iis, iam metuens, ne, qui venire ad se abnuerent, maius aliquid mox auderent, quarta vigilia profugit. secuti eum sunt admodum quingenti Cretenses. petebat Amphipolim; sed nocte a Pella exierat, properans ante lucem Axium amnem traicere, eum finem sequendi propter difficultatem transitus fore ratus Romanis. consulem, cum se in castra victor recepisset, ne sincero gaudio frueretur, cura de minore filio stimulabat. P. Scipio is erat, Africanus et ipse postea deleta Carthagine appellatus, naturalis consulis Pauli filius, adoptione Africani nepos. is septumum decumum tunc annum agens, quod ipsum curam augebat, dum effuse sequitur hostes, in partem aliam turba ablatus erat; et serius cum redisset, tunc demum recepto sospite filio victoriae tantae gaudium consul sensit.

perseus ad pieria silva via militaris frequens agmen eques et regius comito fugio simul in silva venio sum ubi multus diverto semita sum et nox appropinquo cum perpaucus magnus fido via deverto eques sine dux relinquo alius alius in civitas suus dilabor sum perpaucus inde pella celer quam ipse perseus quia recta expedio via eo pervenio rex ad medius ferme nox et error et varius difficultas via vexo sum in regius maestus perseus qui pella praesum eulaeus euctusque et regius puer praesto sum contra is amicus qui alius alius casus servo ex proelium pella venio cum saepe arcesso sum nemo ad is venio tres sum tantus cum is fuga comes euander cretensis neo boeotus et archidamus aetolus cum is iam metuo ne qui venio ad sui abnuo magnus aliquis mox audeo quartus vigil profugio sequor is sum admodum quingenti cretensis peto amphipolis sed nox ab pella exeo propero ante lux axius amnis traicio is finis sequor propter difficultas transitus sum reor romanus consul cum sui in castrum victor recipio ne sincerus gaudium fruor cura de paruus filius stimulo p scipio is sum africanus et ipse postea deleo carthago appello natural consul paulis filius adoptio africanus nepos is septimus decimus tunc annus ago qui ipse cura augeo dum effuse sequor hostis in pars alius turba aufero sum et serus cum redeo tunc demum recipio sospes filius victoria tantus gaudium consul sentio


anni post circumactum solstitium erat; hora diei iam ad meridiem vergebat; iter multo pulvere et incalescente sole factum erat. lassitudo et sitis iam sentiebatur et meridie stante magis. adcesserunt tum mox adparebat. statuit sic adfectos recenti atque integro hosti non obicere; sed tantus ardor in animis ad dimicandum utcumque erat, ut consuli non minore arte ad suos eludendos quam ad hostis opus esset. nondum omnibus instructis instabat tribunis militum, ut maturarent instruere; circumibat ipse ordines; animos militum hortando in pugnam accendebat. ibi primo alacres signum poscebant; deinde quantum incresceret aestus, et voltus minus vigentes et voces segniores erant, et quidam incumbentes scutis nixique pilis stabant. tum iam aperte primis ordinibus inperat, metarentur frontem castrorum et inpedimenta constituerent. quod ubi fieri milites sensere, alii gaudere palam, quod fessos viae labore flagrantissimo aestu non coegisset pugnare. legati circa imperatorem ducesque externi erant, inter quos et Attalus, omnes adprobantes, cum pugnaturum consulem credebant — neque enim ne his quidem cunctationem aperuerat suam — tunc mutatione consilii subita cum alii silerent, Nasica unus ex omnibus ausus est monere consulem, ne hostem ludificatum priores imperatores fugiendo certamen manibus emitteret: vereri, ne, si nocte abeat, sequendus maximo labore ac periculo in intima Macedoniae sit, aestasque, sicut prioribus ducibus, per calles saltusque Macedonicorum montium vagando circumagatur. se magnopere suadere, dum in campo patenti hostem habeat, adgrediatur nec oblatam occasionem vincendi amittat. consul nihil offensus libera admonitione tam clari adulescentis ‘et ego’ inquit ‘animum istum habui, Nasica, quem tu nunc habes, et, quem ego nunc habeo, tu habebis. multis belli casibus didici, quando pugnandum, quando abstinendum pugna sit. non operae est stanti nunc in acie docere, quibus de causis hodie quiesse melius sit. rationes alias reposcito; nunc auctoritate veteris imperatoris contentus eris.’ conticuit adulescens: haud dubie videre aliqua impedimenta pugnae consulem, quae sibi non apparerent. Paulus postquam metata castra impedimentaque conlocata animadvertit, ex postrema acie triarios primos subducit, deinde principes stantibus in prima acie hastatis, si quid hostis moveret, postremo hastatos, ab dextro primum cornu singulorum paulatim signorum milites subtrahens. ita pedites equitibus cum levi armatura ante aciem hosti oppositis sine tumultu abducti, nec ante, quam prima frons valli ac fossa perducta est, ex statione equites revocati sunt. rex quoque, cum sine detractatione paratus pugnare eo die fuisset, contentus eo, quod per hostem moram fuisse pugnae scirent, et ipse in castra copias reduxit.

annus post circumago solstitium sum hora dies iam ad meridio vergo iter multus pulvis et incalesco sol facio sum lassitudo et sum iam sentio et meridies sto magis adcesserunt tum mox appareo statuo sic afficio recens atque integer hostis non obicio sed tantus ardor in animus ad dimico utcumque sum ut consul non paruus ars ad suus eludo quam ad hostis opus sum nondum omnis instruo insto tribunus miles ut maturo instruo circumeo ipse ordo animus miles horto in pugna accendo ibi primus alacer signum posco deinde quantus incresco aestus et vultus paruus vigeo et voco segnis sum et quidam incumbo scutum nitor pila sto tum iam apertus primus ordo impero meto frons castrum et impedimentum constituo qui ubi fio miles sentio alius gaudeo palam qui fatisco via labor flagro aestus non cogo pugno legatus circa imperator duco externus sum inter qui et attalus omnis adprobo cum pugno consul credo neque enim ne hic quidem cunctatio aperio suus tunc mutatio consilium subeo cum alius sileo nasica unus ex omnis audeo sum moneo consul ne hostis ludifico prior imperator fugio certamen manus emitto vereor ne si nox abeo sequor maximus labor atque periculum in intimo macedonia sum aestas sicut prior dux per calleo saltus macedonicus mons vago circumago sui magnopere suadeo dum in campus pateo hostis habeo aggredior neque offertor occasio vinco amitto consul nihil offendo liber admonitio tam clarus adulescens et ego inquam animus iste habeo nasica qui tu nunc habeo et qui ego nunc habeo tu habeo multus bellum casus disco quando pugno quando abstineo pugno sum non opera sum sto nunc in acies doceo qui de causa hodie quiesco bonus sum ratio alius reposco nunc auctoritas veto imperator contineo sum conticesco adulescens haud dubius video aliqui impedimentum pugna consul qui sui non appareo paulus postquam meto castrum impedimentum colloco animadverto ex postremo acies triarii primus subduco deinde princeps sto in primus acies hastas si quis hostis moveo postremo hastati ab dexter primus cornu singulus paulatim signum miles subtraho ita pedito eques cum levis armo ante acies hostis oppono sine tumultus abduco neque ante quam primus frons valles atque fossa perduco sum ex statio eques revoco sum rex quoque cum sine detractatio paro pugno is dies sum contineo is qui per hostis mora sum pugna scio et ipse in castrum copia reduco


castris permunitis C. Sulpicius Gallus , tribunus militum secundae legionis, qui praetor superiore anno fuerat, consulis permissu ad contionem militibus vocatis, pronuntiavit nocte proxima, ne quis id pro portento acciperet, ab hora secunda usque ad quartam horam noctis lunam defecturam esse. id quia naturali ordine statis temporibus fiat, et sciri ante et praedici posse. itaque quem ad modum, quia certi solis lunaeque et ortus et occasus sint, nunc pleno orbe, nunc senescentem exiguo cornu fulgere lunam non mirarentur, ita ne obscurari quidem, cum condatur umbra terrae, trahere in prodigium debere. nocte, quam pridie nonas Septembres insecuta est dies, edita hora cum luna defecisset, Romanis militibus Galli sapientia prope divina videri; Macedonas ut triste prodigium occasum regni perniciemque gentis portendens movit, nec aliter vates. clamor ululatusque in castris Macedonum fuit, donec luna in suam lucem emersit.

castrum permunio que sulpicius gallus tribunus miles secundus legio qui praetor superus annus sum consul permitto ad contio miles voco pronuntio nox propior ne quis is pro portendo accipio ab hora secundus usque ad quartus hora nox luna deficio sum is quia natural ordo stas tempus fio et scio ante et praedico possum itaque qui ad modus quia certus sol luna et ortus et occido sum nunc plenus orbis nunc senesco exiguus cornu fulgeo luna non miro ita ne obscuraris quidem cum condo umbra terra traho in prodigium debeo nox quam pridie nona september insequor sum dies edo hora cum luna deficio romanus miles gallus sapientia prope divino video macedonas ut tristis prodigium occasus regnum pernicies gens portendo moveo neque aliter vates clamor ululo in castrum macedones sum donec luna in suus lux emergo


Paulus per omnes deditas civitates dimissis, qui praeessent, ne qua iniuria in nova pace victis fieret, retentisque apud se caduceatoribus regis P. Nasicam , ignarus fugae regis, Amphipolim misit cum modica peditum equitumque manu, simul ut Sinticen evastaret et ad omnes conatus regis impedimento esset. inter haec Meliboea a Cn. Octavio capitur diripiturque; ad Aeginium, ad quod oppugnandum Cn. Anicius legatus missus erat, ducenti eruptione ex oppido facta amissi sunt ignaris Aeginiensibus debellatum esse. consul a Pydna profectus cum toto exercitu die altero Pellam pervenit et cum castra mille passus inde posuisset, per aliquot dies ibi stativa habuit situm urbis undique aspiciens, quam non sine causa delectam esse regiam advertit. sita est in tumulo vergente in occidentem hibernum; cingunt paludes inexsuperabilis altitudinis aestate et hieme, quas restagnantes faciunt . arx Phacus in ipsa palude, qua proxima urbi est, velut insula eminet aggeri operis ingentis imposita, qui et murum sustineat et umore circumfusae paludis nihil laedatur. muro urbis coniuncta procul videtur; divisa est intermurali amni et eadem ponte iuncta, ut nec oppugnante externo aditum ab ulla parte habeat, nec, si quem ibi rex includat, ullum nisi per facillimae custodiae pontem effugium. et gaza regia in eo loco erat; sed tum nihil praeter trecenta talenta, quae missa Gentio regi, deinde retenta fuerant, inventum est. per quos dies ad Pellam stativa fuerunt, legationes frequentes, quae ad gratulandum convenerant, maxime ex Thessalia, auditae sunt. nuntio deinde accepto Persea Samothracam traiecisse, profectus a Pella consul quartis castris Amphipolim pervenit. effusa omnis obviam turba cuivis indicio erat non bono ac iusto rege orba

paulus per omnis dedo civitas dimitto qui praesum ne qui iniuria in novo pax vinco fio retendo apud sui caduceator rex p nasica ignarus fuga rex amphipolis mitto cum modicus pedes equio manus simul ut sinticus evastaret et ad omnis conor rex impedimentum sum inter hic meliboeus ab cn octavius capio diripio ad aeginium ad qui oppugno cn anicius legatus mitto sum ducenti eruptio ex oppidum facio amitto sum ignaris aeginiensis debello sum consul ab pydna proficiscor cum totus exercitus dies alter pella pervenio et cum castrum mille patior inde pono per aliquot dies ibi stativus habeo sino urbs undique aspicio quam non sine causa deligo sum regia adverto sino sum in tumulus vergo in occaedes hibernus cingo palus inexsuperabilis altitudo aestas et hiems qui restagno facio arx phacus in ipse palus qui propior urbs sum velut insula emineo aggero opus ingens impono qui et murus sustineo et umor circumfundo palus nihil laedo murus urbs conjungo procul video divido sum intermural amnis et idem pons iungo ut neque oppugno externus aditus ab ullus pars habeo neque si qui ibi rex includo ullus nisi per facilis custodia pons effugius et gaza regius in is locus sum sed tum nihil praeter trecenti talentum qui mitto gentius rex deinde retineo sum invenio sum per qui dies ad pella stativus sum legatio frequens qui ad gratulor convenio magnus ex thessalia audio sum nuntio deinde accipio perseus samothraca transjacio proficiscor ab pella consul quartum castrum amphipolis pervenio effundo omnis obvius turba quivis indicium sum non bonus atque justus rex orbo


principio veris, quod hiemem eam, qua haec gesta sunt, insecutum est, ab Roma profectus Q. Marcius Philippus consul cum quinque milibus , quot in supplementum legionum secum traiecturus erat, Brundisium pervenit. M. Popilius consularis et alii pari nobilitate adulescentes tribuni militum in Macedonicas legiones consulem secuti sunt. per eos dies et C. Marcius Figulus praetor, cui classis provincia evenerat, Brundisium venit; et simul ex Italia profecti Corcyram altero die, tertio Actium, Acarnaniae portum, tenuerunt. inde consul ad Ambraciam egressus itinere terrestri petit Thessaliam; praetor superato Leucata Corinthium sinum invectus et Creusae relictis navibus terra et ipse per mediam Boeotiam — diei unius expedito iter est — Chalcidem dem ad classem contendit. castra eo tempore A. Hostilius in Thessalia circa Palaepharsalum habebat, sicut nulla re bellica memorabili gesta, ita ad cunctam militarem disciplinam ab effusa licentia formato milite et sociis cum fide cultis et ab omni genere iniuriae defensis. audito successoris adventu cum arma, viros, equos cum cura inspexisset, ornato exercitu obviam venienti consuli processit. et primus eorum congressus ex dignitate ipsorum ac Romani nominis, et in rebus deinde gerendis . proconsul enim ad exercitum . paucis post diebus consul contionem apud milites habuit. orsus ab parricidio Persei perpetrato in fratrem, cogitato in parentem, adiecit post scelere partum regnum veneficia, caedes, latrocinio nefando petitum Eumenen, iniurias in populum Romanum, direptiones sociarum urbium contra foedus. ea omnia quam dis quoque invisa essent, sensurum in exitu rerum suarum; favere enim pietati fideique deos, per quae populus Romanus ad tantum fastigii venerit. vires deinde populi Romani iam terrarum orbem conplectentis cum viribus Macedoniae, exercitus cum exercitibus conparavit: quanto maiores Philippi Antiochique opes non maioribus copiis fractas esse? huius generis adhortatione accensis militum animis consultare de summa gerendi belli coepit. eo et C. Marcius praetor a Chalcide classe accepta venit. placuit non ultra morando in Thessalia tempus terere, sed movere extemplo castra atque pergere inde in Macedoniam, et praetorem dare operam, ut eodem tempore classis quoque invehatur hostium litoribus. praetore dimisso consul menstruum iusso milite secum ferre profectus decumo post die, quam exercitum acceperat, castra movit et unius diei progressus iter convocatis itinerum ducibus cum exponere in consilio iussisset, qua quisque ducturus esset, summotis iis, quam viam potissimum peteret, rettulit ad consilium. aliis per Pythoum placebat via, aliis per Cambunios montes, qua priore anno duxerat Hostilius consul, aliis praeter Ascuridem paludem. restabat aliquantum viae communis; itaque in id tempus, quo prope divortium itinerum castra posituri erant, deliberatio eius rei differtur. in Perrhaebiam inde ducit, et inter Azorum et Dolichen stativa habuit ad consulendum rursus, quam potissimum capesseret viam.

principium verus qui hiems is qui hic gero sum insequor sum ab roma proficiscor q marcius philippus consul cum quinque mille quot in supplementum legio sui transjacio sum brundisium pervenio m popilius consularis et alius par nobilitas adulescens tribunus miles in macedonicus legio consul sequor sum per is dies et que marcius figulus praetor qui classis provincia evenio brundisium venio et simul ex italia proficiscor corcyra alter dies tertius actius acarnania portus teneo inde consul ad ambracia egredior iter terrestris peto thessalia praetor supero leucates corinthius sinum inveho et creusa relinquo navis terra et ipse per medius boeotia dies unus expedio iter sum chalcis do ad classis contendo castrum is tempus ab hostilis in thessalia circa palaepharsal habeo sicut nullus res bellicus memorabilis gero ita ad cunctus militaris disciplina ab effundo licentia formo miles et socius cum fides colo et ab omnis genus iniuria defendo audio successor advenio cum arma vir equus cum cura inspicio orno exercitus obvius venio consul procedo et primus is congredior ex dignitas ipse atque romanus nomen et in res deinde gero proconsul enim ad exercitus paucus post dies consul contio apud miles habeo ordior ab parricidium perseus perpetro in frater cogito in parens adiicio post scelus pario regnum veneficium caedes latrocinium nefandus peto eumenes injuria in populus romanus direptio socius urbs contra foedus is omnis quam deus quoque invideo sum sentio in exeo res suus faveo enim pietas fides deus per qui populus romanus ad tantus fastigium venio vireo deinde populus romanus iam terra orbis conplecto cum vis macedonia exercitus cum exercitus conparo quantus magnus philippus antiochus ops non magnus copia frango sum hic genus adhortatio accendo miles animus consulto de summus gero bellum coepio is et que marcius praetor ab chalcis classis accipio venio placeo non ultra moror in thessalia tempus tero sed moveo extemplo castrum atque pergo inde in macedonia et praetor do opera ut idem tempus classis quoque inveho hostis litus praetor dimitto consul menstruus jubeo miles sui fero proficiscor decimus post dies quam exercitus accipio castrum moveo et unus dies progredior iter convoco iter dux cum expono in consilium iubeo qui quisque duco sum summoveo is quam via potis peto refero ad consilium alius per pythoum placeo via alius per cambunios mons qui prior annus duco hostilis consul alius praeter ascuridem palus resto aliquantus via communis itaque in is tempus quo prope divortium iter castrum pono sum deliberatio is res differo in perrhaebia inde duco et inter azorus et dolicha stativus habeo ad consulo rursus quam potis capesso via


censum idibus Decembribus severius quam ante habuerunt: multis equi adempti, inter quos P. Rutilio , qui tribunus plebis eos violenter accusarat; tribu quoque is motus et aerarius factus. ad opera publica facienda cum eis dimidium ex vectigalibus eius anni adtributum ex senatus consulto a quaestoribus esset, Ti. Sempronius ex ea pecunia, quae ipsi adtributa erat, aedes P. Africani pone Veteres ad Vortumni signum lanienasque et tabernas coniunctas in publicum emit basilicamque faciendam curavit, quae postea Sempronia appellata est.

census idus december severus quam ante habeo multus equus adimo inter qui p rutilius qui tribunus plebs is violens accuso tribus quoque is moueo et aerarius facio ad opus publicus facio cum is dimidium ex vectigal is annus adtribuo ex senatus consultum ab quaestor sum tiberius sempronius ex is pecunia qui ipse adtribuo sum aedes p africanus pono vetus ad vertumnus signum laniena et taberna conjungo in publicus emo basilica facio curo qui postea sempronius appello sum


his intra triduum simul cum legatis Alexandrinis profectis legati ex Macedonia Quinquatribus ultimis adeo expectati venerunt, ut, nisi vesper esset, extemplo senatum vocaturi consules fuerint. postero die senatus fuit legatique auditi sunt. ii nuntiant maiore periculo quam emolumento exercitum per invios saltus in Macedoniam inductum. Pieriam, quo processisset, regem tenere; castra castris prope ita conlata esse, ut flumine Elpeo interiecto arceantur. neque regem pugnandi potestatem facere, nec nostris vim ad cogendum esse. hiemem etiam insuper rebus gerendis intervenisse. in otio militem ali, nec plus quam sex frumentum habere. Macedonum dici triginta milia armatorum esse. si Ap. Claudio circa Lychnidum satis validus exercitus foret, potuisse ancipiti bello distineri regem; nunc et Appium, et quod cum eo praesidii sit, in summo periculo esse, nisi propere aut iustus exercitus eo mittatur, aut illi inde deducantur. ad classem se ex castris profectos sociorum navalium partem morbo audisse absumptam, partem, maxime qui ex Sicilia fuerint, domos suas abisse, et homines navibus deesse; qui sint, neque stipendium accepisse neque vestimenta habere. Eumenen classemque eius, tamquam vento adlatas naves, sine causa et venisse et abisse, nec animum eius regis constare satis visum. sicut omnia de Eumene dubia, ita Attali egregie constantem fidem nuntiabant.

hic intra triduum simul cum legatus alexandrinus proficio legatus ex macedonius quinquatribus ulter adeo expectas venio ut nisi vesper sum extemplo senatus vocaturi consul sum posterus dies senatus sum lego audio sum is nuntio magnus periculum quam emolumentum exercitus per invius saltus in macedonia induco pieria quo procedo rex teneo castrum castrum prope ita confero sum ut flumen elpeo interiacio arceo neque rex pugno potestas facio neque noster vis ad cogo sum hiems etiam insuper res gero intervenio in otium miles al neque multus quam sex frumentum habeo macedones dico triginta mille armator sum si ap claudius circa lychnidus satis validus exercitus sum possum anceps bellum distineo rex nunc et appius et qui cum is praesidium sum in superus periculum sum nisi properus aut iustus exercitus is mitto aut ille inde deduco ad classis sui ex castrum proficio socius navalis pars morbus audio absumo pars magnus qui ex sicilia sum domus suus abeo et homo navis desum qui sum neque stipendium accipio neque vestimentum habeo eumenes classis is tamquam venio affero navo sine causa et venio et abeo neque animus is rex constaris satis video sicut omnis de eumenes dubius ita attal egregius consto fides nuntio


consul plurimum et praesidii et spei cernens in stultitia et segnitia hostis, remisso nuntio ad Sp. Lucretium Larisam , ut castella relicta ab hoste circa Tempe occuparet, praemisso Popilio ad explorandos transitus circa Dium, postquam patere omnia in omnis partes animadvertit, secundis castris pervenit ad Dium metarique sub ipso templo, ne quid sacro in loco violaretur, iussit. ipse urbem ingressus sicut non magnam, ita exornatam publicis locis et multitudine statuarum munitamque egregie, vix satis credere in tantis rebus sine causa relictis non aliquem subesse dolum. unum diem ad exploranda circa omnia moratus castra movet; satisque credens in Pieria frumenti copiam fore, eo die ad amnem nomine Mityn processit. postero die progressus Agassas urbem tradentibus sese ipsis recepit et ut reliquorum Macedonum animos sibi conciliaret, obsidibus contentus sine praesidio relinquere se iis urbem inmunesque ac suis legibus victuros est pollicitus. progressus inde diei iter ad Ascordum flumen posuit castra; et quantum procederet longius a Thessalia, eo maiorem rerum omnium inopiam sentiens, regressus ad Dium est dubitatione omnibus exempta, quid intercluso ab Thessalia patiendum fuisset, cui procul inde abscedere tutum non esset. Perseus coactis in unum omnibus copiis ducibusque increpare praefectos praesidiorum, ante omnes Asclepiodotum atque Hippiam; ab his dicere claustra Macedoniae tradita Romanis esse; cuius culpae reus nemo iustius quam ipse fuisset. consuli postquam ex alto conspecta classis spem fecit cum commeatu naves venire — ingens enim caritas annonae ac prope inopia erat —, ab invectis iam portum audit onerarias naves Magnesiae relictas esse. incerto inde, quidnam agendum foret — adeo sine ulla ope hostis, quae adgravaret, cum ipsa difficultate rerum pugnandum erat — , peropportune litterae a Sp. Lucretio adlatae sunt castella se, quae super Tempe essent et circa Philan, tenere omnia frumentique in iis et aliarum in usum rerum copiam invenisse.

consul multus et praesidium et spes cerno in stultitia et segnitia hostis remitto nuntio ad spurius lucretius larisam ut castellum relinquo ab hostis circa tempe occupo praemitto popilius ad exploro transitus circa dius postquam pateo omnis in omnis pars animadverto secundus castrum pervenio ad dius meto sub ipse templum ne quis sacro in locus violo iubeo ipse urbs ingredior sicut non magnus ita exorno publicus locus et multitudo statua munio egregius vix satis credo in tantus res sine causa relinquo non aliquis subsum dolus unus dies ad exploro circa omnis moror castrum moveo sero credo in pierius frumentum copia sum is dies ad amnis nomen mityn procedo posterus dies progredior agassas urbs trado sui ipse recipio et ut reliquus macedones animus sui concilio obsidibus contineo sine praesidium relinquo sui is urbs inmunesque atque suus lex vinco sum polliceor progredior inde dies iter ad ascordum flumen pono castrum et quantus procedo longus ab thessalia is magnus res omnis inopia sentio regredior ad dius sum dubitatio omnis eximo quis intercludo ab thessalia patior sum qui procul inde abscedo tueor non sum perseus cogo in unus omnis copia dux increparis praeficio praesidium ante omnis asclepiodotus atque hippias ab hic dico claustra macedonia trado romanus sum qui culpa reus nemo iustus quam ipse sum consul postquam ex altus conspicio classis spes facio cum commeatus navo venio ingens enim careo annona atque prope inopia sum ab inveho iam portus audio oneraria navo magnesia relinquo sum incertum inde quisnam ago sum adeo sine ullus ops hostis qui adgravo cum ipse difficultas res pugno sum peropportunus littera ab spurius lucretius affero sum castellum sui qui super tempe sum et circa philae teneo omnis frumentum in is et alius in usus res copia invenio


extemplo apparuit omnibus non segniter id bellum L. Aemilium gesturum, praeterquam quod aliis vir erat, etiam quod dies noctesque intentus ea sola, quae ad id bellum pertinerent, animo agitabat. iam omnium primum a senatu petiit, ut legatos in Macedoniam mitterent ad exercitus visendos classemque et conperta referenda, quid aut terrestribus aut navalibus copiis opus esset; praeterea ut explorarent copias regias, quantum possent, quaque provincia nostra, qua hostium foret; utrum intra saltus castra Romani haberent, an iam omnes angustiae exsuperatae, et in aequa loca pervenissent; qui fideles nobis socii, qui dubii suspensaeque ex fortuna fidei, qui certi hostes viderentur; quanti praeparati commeatus, et unde terrestri itinere, unde navibus supportarentur; quid ea aestate terra marique rerum gestarum esset: ex his bene cognitis certa in futurum consilia capi posse. senatus Cn. Servilio consuli negotium dedit, ut tris in Macedoniam, quos L. Aemilio videretur, legaret. legati biduo post profecti Cn. Domitius Ahenobarbus , A. Licinius Nerva , L. Baebius . in Romano agro, semel in Veienti; bis novendiale sacrum factum est. sacerdotes eo anno mortui sunt P. Quinctilius Varus flamen Martialis et M. Claudius Marcellus decemvir, in cuius locum Cn. Octavius suffectus est. iam magnificentia crescente notatum est, ludis circensibus P. Corneli Scipionis Nasicae et P. Lentuli aedilium curulium sexaginta tres Africanas et quadraginta ursos et elephantos lusisse.

extemplo appareo omnis non segnis is bellum l aemilius gero praeterquam qui alius vir sum etiam qui dies nox intendo is solus qui ad is bellum pertineo animus agito iam omnis primus ab senatus peto ut legatus in macedonia mitto ad exercitus viso classis et conperta refero quis aut terrestris aut naval copia opus sum praeterea ut exploro copia regia quantus possum quisque provincia noster qui hostis sum utrum intra saltus castrum romanus habeo an iam omnis angustia exsupero et in aequus locum pervenio qui fidelis nos socius qui dubius suspendo ex fortuna fides qui certus hostis video quantus praeparo commeatus et unde terrestris iter unde navis supportarentur quis is aestas terra mare res gero sum ex hic bene cognosco certus in sum consilium capio possum senatus cn servilius consul negotium do ut tres in macedonia qui l aemilius video lego legatus biduus post proficiscor cn domitius ahenobarbus ab licinius nerva l baebius in romanus ager semel in veiens bis novendial sacer facio sum sacerdos is annus mortuus sum p quintilius varus flamen martial et m claudus marcellus decemvir in qui locus cn octavus sufficio sum iam magnificentia cresco notas sum ludus circensis p cornelis scipio nasica et p lentulis aedilis curulis sexaginta tres africanae et quadraginta ursus et elephantus ludo


eodem tempore ad Eumenen et ad Antiochum communia mandata, quae subicere condicio rerum poterat: natura inimica inter se esse liberam civitatem et regem. singulos populum Romanum adgredi et, quod indignius sit, regum viribus reges oppugnare. Attalo adiutore patrem suum oppressum; Eumene adiuvante et quadam ex parte etiam Philippo patre suo Antiochum oppugnatum; in se nunc et Eumenen et Prusiam armatos esse. si Macedoniae regnum sublatum foret, proxumam Asiam esse, quam iam ex parte sub specie liberandi civitates suam fecerint, deinde Syriam. iam Prusiam Eumeni honore praeferri, iam Antiochum victorem praemio belli, Aegypto arceri. haec cogitantem providere iubebat, ut aut ad pacem secum faciendam conpelleret Romanos, aut perseverantes in bello iniusto communes duceret omnium regum hostes. ad Antiochum aperta mandata erant; ad Eumenen per speciem captivorum redimendorum missus legatus erat; re vera occultiora quaedam agebantur, quae in praesentia invisum quidem et suspectum Romanis Eumenen falsis gravioribus ; proditor enim ac prope hostis habitus, dum inter se duo reges captantes fraude et avaritia certant. Cydas erat Cretensis, ex intimis Eumenis. hic prius ad Amphipolim cum Chimaro quodam populari suo, militante apud Persea, inde postea ad Demetriadem semel cum Menecrate quodam, iterum cum Antimacho, regiis ducibus, sub ipsis moenibus urbis conlocutus fuerat. Herophon quoque, qui tum missus est, duabus ad eundem Eumenen iam ante legationibus functus erat. quae conloquia occulta et legationes infames quidem erant, sed quid actum esset quidve inter reges convenisset, ignorabatur. res autem ita sese habuit.

idem tempus ad eumenes et ad antiochus commune mandatum qui subicio condicio res possum natura inimicus inter sui sum liber civitas et rex singuli populus romanus aggredior et qui indignus sum rex vis rex oppugnaris attalus adiutor pater suus opprimo eumenes adjuvo et quidam ex pars etiam philippus pater suus antiochus oppugno in sui nunc et eumenes et prusia armatus sum si macedonia regnum tollo sum proximus asia sum quam iam ex pars sub species libero civitas suus facio deinde syria iam prusia eumenes honor praefero iam antiochus victor praemium bellum aegyptus arceo hic cogito provideo jubeo ut aut ad pax sui facio conpello romanus aut persevero in bellum iniustus communis duco omnis rex hostis ad antiochus apertus mandatum sum ad eumenes per species captivus redimo mitto legatus sum res verus occulo quidam ago qui in praesens invideo quidem et suspicio romanus eumenes falsum gravis proditor enim atque prope hostis habitus dum inter sui duo rex capto fraus et avaritia certo cydas sum cretensis ex intimus eumenes hic prior ad amphipolis cum chimaro quidam populor suus milito apud perseus inde postea ad demetrias semel cum menecrates quidam iterum cum antimachus regius dux sub ipse moenia urbs conloquor sum herophon quoque qui tum mitto sum duo ad idem eumenes iam ante legatio fungor sum qui colloquium occulo et legatio infamo quidem sum sed quis ago sum quis inter rex convenio ignoro res autem ita sui habeo


interim consuli sententia stetit eo saltu ducere, ubi propter Ottolobum diximus regis castra . praemitti tamen quattuor milia armatorum ad loca opportuna praeoccupanda placuit, quis praepositi sunt M. Claudius , Q. Marcius consulis filius. confestim et universae copiae sequebantur. ceterum adeo ardua et aspera et confragosa fuit via, ut praemissi expediti biduo quindecim milium passuum aegre itinere confecto castra posuerint requieverintque. dierum quem cepere locum appellant. inde postero die septem milia progressi tumulo haud procul hostium castris capto nuntium ad consulem remittunt, perventum ad hostem esse, loco se tuto et ad omnia opportuno consedisse; ut, quantum extendere iter posset, consequeretur. sollicito consuli et propter itineris difficultatem, quod ingressus erat, et eorum vicem, quos paucos inter media praesidia hostium praemiserat, nuntius ad Ascuridem paludem occurrit. addita igitur et ipsi fiducia est, coniunctisque copiis castra tumulo, qui tenebatur, qua aptissimum ad loci naturam erat, sunt adclinata. non hostium modo castra, quae paulo plus mille passuum aberant, sed omnis regio ad Dium et Philam oraque maris late patente ex tam alto iugo prospectu oculis subicitur. quae res accendit militi animos, postquam summam belli ac regias omnis copias terramque hostilem tam e propinquo conspexerunt. itaque cum alacres, protinus duceret ad castra hostium, consulem hortarentur, dies unus fessis labore viae ad quietem datus est. tertio die parte copiarum ad praesidium castrorum relicta consul ad hostem ducit.

interim consul sententia sto is saltus duco ubi propter ottolobum dico rex castrum praemitto tamen quattuor mille armator ad locum opportunus praeoccupo placeo quis praepono sum m claudus q marcius consul filius confestim et universus copia sequor ceterum adeo arduus et asper et confragosus sum via ut praemitto expedio biduus quindecim mille passus aeger iter conficio castrum pono requieverintque dies qui capio locus appello inde posterus dies septem mille progredior tumulus haud procul hostis castrum capio nuntius ad consul remitto pervenio ad hostis sum locus sui tueor et ad omnis opportunus consido ut quantus extendo iter possum consequor sollicito consul et propter iter difficultas qui ingredior sum et is vicis qui paucus inter medius praesidium hostis praemitto nuntius ad ascuridem palus occurro addo igitur et ipse fiducia sum conjungo copia castrum tumulus qui teneo qui aptus ad locus natura sum sum adclinata non hostis modo castrum qui paulus multus mille passus absum sed omnis regius ad dius et philus oro mare latus pateo ex tam altus iugum prospectus oculus subicio qui res accendo miles animus postquam summa bellum atque regia omnis copia terra hostilis tam e propinquo conspicio itaque cum alacer protinus duco ad castrum hostis consul horto dies unus fatisco labor via ad quies do sum tertius dies pars copia ad praesidium castrum relinquo consul ad hostis duco


inenarrabilis labor descendentibus cum ruina iumentorum sarcinarumque. progressis vixdum quattuor milia passuum nihil optabilius esse quam redire, qua venerant, si possent. hostilem prope tumultum agmini elephanti praebebant, qui ubi ad invia venerant, deiectis rectoribus cum horrendo stridore pavorem ingentem equis maxime incutiebant, donec traducendi eos ratio inita est. per proclive sumpto fastigio longi duo validi asseres ex inferiore parte in terra defigebantur, distantes inter se paulo plus, quam quanta beluae latitudo est; in eos transverso incumbente tigno tricenos longi pedes, ut pons esset, iniungebantur humusque insuper iniciebatur. modico deinde infra intervallo similis alter pons, dein tertius et plures ex ordine, qua rupes abscisae erant, fiebant. solido procedebat elephantus in pontem; cuius priusquam in extremum pro cederet, succisis asseribus conlapsus pons usque ad alterius initium pontis prolabi eum leniter cogebat. alii elephanti pedibus insistentes, alii clunibus subsidentes prolabebantur. ubi planities altera pontis excepisset eos, rursus simili ruina inferioris pontis deferebantur, donec ad aequiorem vallem perventum est. paulo plus septem milia eo die Romani processerunt. minimum pedibus itineris confectum; plerumque provolventes se simul cum armis aliisque oneribus cum omni genere vexationis processerunt, adeo ut ne dux quidem et auctor itineris infitiaretur parva manu deleri omnem exercitum potuisse. nocte ad modicam planitiem pervenerunt, nec quam infestus is locus esset saeptus undique, circumspiciendi spatium fuit vix tandem ex insperato stabilem ad insistendum nanctis locum. postero quoque die in tam cava valle opperiri Popilium ac relictas cum eo copias necesse fuit; quos et ipsos, cum ab nulla parte hostis terruisset, locorum asperitas hostiliter vexavit. tertio die coniunctis copiis eunt per saltum, quem incolae Callipeucen appellant. quarto inde die per aeque invia, sed adsuetudine peritius et meliore cum spe, quod nec hostis usquam apparebat et mari adpropinquabant, degressi in campos inter Heracleum et Libethrum posuerunt castra. peditum, quorum pars maior tumulos tenebat, ibi vallo campi quoque partem, ubi eques tenderet, amplectebantur.

inenarrabilis labor descendo cum ruina iumentum sarcina progredior vixdum quattuor mille passus nihil optabilis sum quam redeo qui venio si possum hostilis prope tumultus agmen elephantus praebeo qui ubi ad invius venio deicio rector cum horreo stridor pavor ingens equus magnus incutio donec traduco is ratio ineo sum per proclivis sumo fastigium longus duo validus assero ex inferus pars in terra defigo disto inter sui paulus multus quam quantus belua latitudo sum in is transverto incumbo tignum triceni longus pes ut pons sum injungo humus insuper inicio modicus deinde infra intervallum similis alter pons deinde tertius et multus ex ordo qui rupes abscido sum fio solidus procedo elephantus in pons qui priusquam in exter pro cedo succido asser collabor pons usque ad alter initium pons prolabor is lenis cogo alius elephantus pes insisto alius clunis subsido prolabor ubi planities alter pons excipio is rursus similis ruina inferus pons defero donec ad aequus vallo pervenio sum paulus multus septem mille is dies romanus procedo paruus pes iter conficio plerusque provolventes sui simul cum arma alius onus cum omnis genus vexatio procedo adeo ut ne dux quidem et auctor iter infitior parvus manus deleo omnis exercitus possum nox ad modicus planitiem pervenio neque quam infestus is locus sum saepio undique circumspicio spatium sum vix tandem ex insperatus stabilis ad insisto nanciscor locus posterus quoque dies in tam cavo valles opperior popilius atque relinquo cum is copia necesse sum qui et ipse cum ab nullus pars hostis terreo locus asperitas hostilis vexo tertius dies conjungo copia eo per saltus qui incola callipeucen appello quartum inde dies per aequus invius sed adsuetudo pereo et bonus cum spes qui neque hostis usquam appareo et mare appropinquo degredior in campus inter heracleus et libethrum pono castrum pedes qui pars magnus tumulus teneo ibi vallo campus quoque pars ubi eques tendo amplector


L. Aemilio Paulo C. Licinio consulibus, idibus Martiis, principio insequentis anni, cum in expectatione patres fuissent, maxime quidnam consul de Macedonia, cuius ea provincia esset, referret, nihil se habere Paulus, quod referret, cum nondum inde legati redissent, dixit. ceterum Brundisi legatos iam esse, bis ex cursu Dyrrachium reiectos. cognitis mox, quae nosci prius in rem esset, relaturum; id fore intra perpaucos dies. et ne quid profectionem suam teneret, pridie idus Apriles Latinis esse constitutam diem. sacrificio rite perfecto et se et Cn. Octavium , simul senatus censuisset, exituros esse; C. Licinio collegae suo fore curae se absente, ut, si qua parari mittive ad id bellum opus sit, parentur mittanturque. interea legationes exterarum nationum audiri posse.

l aemilius paulus que licinius consul idus martius principium insequor annus cum in expectatio pater sum magnus quisnam consul de macedonius qui is provincia sum refero nihil sui habeo paulus qui refero cum nondum inde legatus redeo dico ceterum brundisium legatus iam sum bis ex cursus dyrrachium rejacio cognosco mox qui nosco prior in res sum refero is sum intra perpaucus dies et ne quis profectio suus teneo pridie idus aprilis latinum sum constituo dies sacrificium rite perficio et sui et cn octavius simul senatus censeo exeo sum que licinius collega suus sum cura sui absum ut si qui paro mittive ad is bellum opus sum paro mitto interea legatio exteraris natio audio possum


sub idem tempus Rhodii legati in castra venerunt cum iisdem de pace mandatis, quae Romae ingentem iram patrum excitavere. multo iniquioribus animis a castrensi consilio auditi sunt. itaque cum alii alii praecipites sine responso agendos castris, pronuntiavit post diem quintum decimum se responsum daturum. interim, ut appareret, quantum pacificantium Rhodiorum auctoritas valuisset, consultare de ratione belli gerendi coepit. placebat quibusdam et maxime minoribus natu per Elpei ripam munitionesque vim facere: confertis et uno facientibus resistere Macedonas non posse, ex tot castellis aliquanto altioribus ac munitioribus, quae validis praesidiis insedissent, priore anno deiectos. aliis placebat Octavium cum classe Thessalonicam petere et populatione maritumae orae distringere copias regias, ut altero ab tergo se ostendente bello circumactus ad interiorem partem regni tuendam nudare aliqua parte transitus Elpei cogeretur. ipsi natura et operibus inexsuperabilis ripa videbatur, et praeterquam quod tormenta ubique disposita essent, missilibus etiam melius et certiore ictu hostis uti audierat. alio spectabat mens tota ducis; dimissoque consilio Perrhaebos mercatores Coenum et Menophilum, notae iam sibi et fidei et prudentiae homines, accersitos secreto percunctatur, quales ad Perrhaebiam transitus sint. cum loca non iniqua esse dicerent, praesidiis autem regiis obsideri, spem cepit, si nocte inproviso valida manu adgressus necopinantis esset, deici praesidia posse: iacula enim et sagittas et cetera missilia in tenebris, ubi, quid petatur, procul provideri nequeat, inutilia esse; gladio comminus geri rem in permixta turba, quo miles Romanus vincat. his ducibus usurus, praetorem Octavium accersitum exposito, quid pararet, Heraclium cum classe petere iubet et mille hominibus decem dierum cocta cibaria habere. ipse P. Scipionem Nasicam , Q. Fabium Maximum filium suum cum quinque milibus delectis militum Heracleum mittit, velut classem conscensuros ad maritumam oram interioris Macedoniae, quod in consilio agitatum erat, vastandam. secreto indicatum cibaria his praeparata ad classem esse, ne quid eos moraretur. inde iussi duces itineris ita dividere viam, ut quarta vigilia tertio die Pythoum adoriri possent. ipse postero die, ut detineret regem ab circumspectu rerum aliarum, prima luce medio in alveo cum stationibus hostium proelium commisit, atque pugnatum utrimque est levi armatura; nec gravioribus armis in tam inaequali alveo pugnari poterat. descensus ripae utriusque in alveum trecentorum ferme passum erat; medium spatium torrentis alibi aliter cavati paulo plus quam mille passus patebat. ibi in medio spectantibus utrimque ex vallo castrorum hinc rege, hinc consule cum suis legionibus pugnatum est. missilibus procul regia auxilia melius pugnabant; comminus stabilior et tutior aut parma aut scuto Ligustino Romanus erat. meridie fere receptui cani suis consul iussit. ita eo die diremptum proelium est haud paucis utrimque interfectis. sole orto postero die inritatis certamine animis etiam acrius concursum est. sed Romani non ab iis tantum, cum quibus contractum certamen erat, sed multo magis ab ea multitudine, quae disposita in turribus stabat, omni genere missilium telorum ac saxis maxime volnerabantur. ubi propius ripam hostium subissent, tormentis missa etiam ad ultimos perveniebant. multo pluribus eo die amissis consul paulo serius recepit suos. tertio die proelio abstinuit, degressus ad imam partem castrorum, veluti per devexum in mare bracchium transitum temptaturus. Perseus, quod in oculis erat

sub idem tempus rhodius legatus in castrum venio cum idem de pax mandatum qui roma ingens ira pater excitavere multus iniquus animus ab castrensis consilium audio sum itaque cum alius alius praeceps sine respondeo ago castrum pronuntio post dies quintus decimus sui responsum do interim ut appareo quantus pacifico rhodius auctoritas valeo consulto de ratio bellum gero coepio placeo quidam et magnus paruus natus per elpei ripa munitio vis facio confero et unus facio resisto macedonas non possum ex tot castellum aliquantus alo atque munio qui validus praesidium insedeo prior annus deicio alius placeo octavius cum classis thessalonica peto et populatio maritumae ora distringo copia regia ut alter ab tergum sui ostendo bellum circumago ad interior pars regnum tueor nudaris aliqui pars transitus elpei cogo ipse natura et opus inexsuperabilis ripa video et praeterquam qui tormentum ubique dispono sum missilis etiam bonus et certus ictus hostis uti audio alius specto mens totus dux dimitto consilium perrhaebi mercator caenum et menophilis nosco iam sui et fides et prudentia homo arcesso secretum percuncto qualis ad perrhaebia transitus sum cum locum non iniquus sum dico praesidium autem regius obsideri spes capio si nox improvide validus manus aggredior necopinans sum deicio praesidium possum jaculus enim et sagitto et ceterus missile in tenebrae ubi quis peto procul provideo nequeo inutilis sum gladius comminus gero res in permisceo turba quo miles romanus vinco hic dux utor praetor octavius arcesso expono quis paro heracleus cum classis peto iubeo et mille homo decem dies coquo cibaria habeo ipse p scipio nasica q fabius magnus filius suus cum quinque mille deligo miles heracleus mitto velut classis conscendo ad maritumam ora interior macedonia qui in consilium agito sum vasto secretum indico cibaria hic praeparo ad classis sum ne quis is moror inde iubeo dux iter ita divido via ut quartus vigil tertius dies pythoum adorio possum ipse posterus dies ut detineo rex ab circumspicio res alius primus lux medium in alveus cum statio hostis proelium committo atque pugno utrimque sum levis armo neque gravis arma in tam inaequal alveus pugno possum descensus ripa uterque in alveus trecentor ferme patior sum medius spatium torreo alibi aliter cavo paulus multus quam mille patior pateo ibi in medium specto utrimque ex vallo castrum hinc rex hinc consul cum suus legio pugno sum missilis procul regius auxilium bonus pugno comminus stabilio et tueor aut parma aut scutum ligustinus romanus sum meridies fere receptus canis suus consul iubeo ita is dies disredimo proelium sum haud paucus utrimque interficio sol orior posterus dies inritas certamen animus etiam acer concurro sum sed romanus non ab is tantus cum qui contraho certamen sum sed multus magis ab is multitudo qui dispono in turris sto omnis genus missile telum atque saxum magnus volnerabantur ubi propius ripa hostis subeo tormentum mitto etiam ad ulter perveniebant multus multus is dies amitto consul paulus serus recipio suus tertius dies proelium abstineo degredior ad imus pars castrum velut per devexus in mare bracchium transeo tento perseus qui in oculus sum


Perseus tandem a pavore eo, quo attonitus fuerat, recepto animo malle imperiis suis non obtemperatum esse, cum trepidans gazam in mare deici Pellae, Thessalonicae navalia iusserat incendi. Adronicus Thessalonicam missus traxerat tempus, id ipsum quod accidit, paenitentiae relinquens locum. incautior Nicias Pellae proiciendo pecuniae partem, quae fuerat ad Phacum; sed in re emendabili visus lapsus esse, quod per urinatores omne ferme extractum est. tantusque pudor regi pavoris eius fuit, ut urinatores clam interfici iusserit, deinde Andronicum quoque et Nician, ne quis tam dementis imperii conscius existeret.

perseus tandem ab pavor is quo attono sum recipio animus malo imperium suus non obtempero sum cum trepido gaza in mare deicio pella thessalonica navale iubeo incendo adronicus thessalonica mitto traho tempus is ipse qui accido paenitentia relinquo locus incautus nicias pella proicio pecunia pars qui sum ad phacus sed in res emendabilis video labor sum qui per urinator omnis ferme extraho sum tantus pudor rex pavor is sum ut urinator clam interficio iubeo deinde andronicus quoque et nicias ne quis tam demo imperium conscius exsisto


et consul capto iam Heracleo castra eo protulit tamquam Dium atque inde summoto rege in Pieriam etiam progressurus. sed hiberna iam praeparans vias commeatibus subvehendis ex Thessalia muniri iubet et eligi horreis opportuna loca tectaque aedificari, ubi deversari portantes commeatus possent.

et consul capio iam heracleus castrum is profero tamquam dius atque inde summoveo rex in pieria etiam progredior sed hibernus iam praeparo via commeatus subvehendis ex thessalia munio iubeo et eligo horreum opportunus locum tego aedificaris ubi deversaris porto commeatus possum