et Popilius et ea legatio, quae missa ad Antiochum erat, Romam rediit; rettulit controversias inter reges sublatas esse exercitumque ex Aegypto in Syriam reductum. post ipsorum regum legati venerunt: Antiochi legati referentes omni victoria potiorem pacem regi, senatui quae placuisset, visam, eumque haud secus quam deorum imperio, legatorum Romanorum iussis paruisse; gratulati dein de victoria sunt, quam omni ope, si quid imperatum foret, adiuturum regem fuisse. Ptolemaei legati communi nomine regis et Cleopatrae gratias egerunt: plus eos senatui populoque Romano quam parentibus suis, plus quam dis immortalibus debere, per quos obsidione miserrima liberati essent, regnum patrium prope amissum recepissent. responsum ab senatu est Antiochum recte atque ordine fecisse, quod legatis paruisset, gratumque id esse senatui populoque Romano; regibus Aegypti, Ptolemaeo Cleopatraeque, si quid per se boni commodique evenisset, id magno opere senatum laetari daturumque operam, ut regni sui maximum semper praesidium positum esse in fide populi Romani ducant. munera legatis ut ex instituto mittenda curaret, C. Papirio praetori mandatum. litterae deinde e Macedonia allatae, quae victoriae laetitiam geminarent, Persea regem in potestatem consulis venisse.

et popilius et is legatio qui mitto ad antiochus sum roma redeo refero controversia inter rex suffero sum exerceo ex aegyptus in syria reduco post ipse rex legatus venio antiochus legatus refero omnis victoria potis pax rex senatus qui placeo video is haud secus quam deus imperium legatus romanus iussum pareo gratulor deinde de victoria sum quam omnis ops si quis impero sum adjuvo rex sum ptolemaeus legatus communis nomen rex et cleopatra gratia egero multus is senatus populo romanus quam parens suus multus quam deus immortalis debeo per qui obsidio miser libero sum regnum patrius prope amitto recipio responsum ab senatus sum antiochus rectus atque ordo facio qui legatus pareo gratus is sum senatus populo romanus rex aegyptius ptolemaeus cleopatra si quis per sui bonus commodus evenio is magnus opus senatus laetor do opera ut regnum suus magnus semper praesidium pono sum in fides populus romanus duco munus legatus ut ex instituo mitto curo que papirius praetor mando littera deinde e macedonius affero qui victoria laetitia gemino perseus rex in potestas consul venio


de prodigiis deinde nuntiatis senatus est consultus. aedes deum Penatium in Velia de caelo tacta erat et in oppido Minervio duae portae et muri aliquantum. Anagniae terra pluerat et Lanuvi fax in caelo visa erat et Calatiae in publico agro M. Valerius civis Romanus nuntiabat ex foco suo sanguinem per triduum et duas noctes manasse. ob id maxime decemviri libros adire iussi supplicationem in diem unum populo edixerunt et quinquaginta capris in foro sacrificarunt. et aliorum prodigiorum causa diem alterum supplicatio circa omnia pulvinaria fuit et hostiis maioribus sacrificatum est et urbs lustrata. item, quod ad honorem deum inmortalium pertineret, decrevit senatus, ut, quoniam perduelles superati, Perseus et Gentius reges cum Macedonia atque Illyrico in potestate populi Romani essent, ut, quanta dona Ap. Claudio M. Sempronio consulibus ob devictum Antiochum regem data ad omnia pulvinaria essent, tanta Q. Cassius et M'. Iuventius praetores curarent danda.

de prodigium deinde nuntio senatus sum consulo aedes deus penates in velia de caelum tango sum et in oppidum minervio duo porta et murus aliquantus anagnia terra pluerat et lanuvium fax in caelum video sum et calatia in publicus ager m valerius civis romanus nuntio ex focus suus sanguis per triduum et duo nox manasse ob is magnus decemviri liber adeo iubeo supplicatio in dies unus populus edico et quinquaginta caper in forum sacrifico et alius prodigus causa dies alter supplicatio circa omnis pulvinaris sum et hostia magnus sacrifico sum et urbs lustro item qui ad honor deus immortalis pertineo decerno senatus ut quoniam perduellis supero perseus et gentius rex cum macedonius atque illyricus in potestas populus romanus sum ut quantus donum ap claudius m sempronius consul ob devinco antiochus rex do ad omnis pulvinaris sum tantus q casseius et m juventius praetor curo do


inter multas regum gentiumque et populorum legationes Attalus, frater regis Eumenis, maxime convertit in se omnium oculos animosque. exceptus enim est ab iis, qui simul eo bello militaverant, haud paulo benignius, quam si ipse rex Eumenes venisset. adduxerant eum duae in speciem honestae res, una gratulatio conveniens in ea victoria, quam ipse adiuvisset, altera querimonia Gallici tumultus acceptaeque cladis, qua regnum in dubium adductum esset. suberat et secreta spes honorum praemiorumque ab senatu, quae vix salva pietate ei contingere poterant. erant enim quidam Romanorum quoque non boni auctores, qui spe cupiditatem eius elicerent: eam opinionem de Attalo et Eumene Romae esse, tamquam de altero Romanis certo amico, altero nec Romanis nec Persei fido socio. itaque vix statui posse, utrum, quae pro se, an, quae contra fratrem petiturus esset, ab senatu magis inpetrabilia forent; adeo universos omnia et huic tribuere et illi vero negare. eorum hominum, ut res docuit, Attalus erat, qui, quantum spes spopondisset, cuperent, ni unius amici prudens monitio velut frenos animo eius, gestienti secundis rebus, inposuisset. Stratius cum eo fuit medicus, ad id ipsum a non securo Eumene Romam missus speculator rerum, quae a fratre agerentur, monitorque fidus, si decedi fide vidisset. is ad occupatas iam aures sollicitatumque iam animum cum venisset, adgressus tempestivis sermonibus rem prope prolapsam restituit, aliis alia regna crevisse rebus dicendo; regnum eorum novum, nullis vetustis fundatum opibus, fraterna stare concordia, quod unus nomen regium et praecipuum capitis insigne gerat, omnes fratres regnent. Attalum vero, qui aetate proximus sit, quis non pro rege habeat? neque eo solum, quia tantas praesentes eius opes cernat, sed quod haud ambiguum sit prope diem regnaturum; eam infirmitatem aetatemque Eumenis esse nullam stirpem liberum habentis; necdum enim agnoverat eum, qui postea regnavit. quid adtinere vim adferre rei sua sponte ad eum mox venturae? accessisse etiam novam tempestatem regno tumultus Gallici, cui vix consensu et concordia regum resisti queat; si vero ad externum bellum domestica seditio adiciatur, sisti non posse; nec aliud eum quam, ne frater in regno moriatur, sibi ipsi spem propinquam regni erepturum. si utraque gloriosa res esset, et servasse fratri regnum et eripuisse, servati tamen regni, quae iuncta pietati sit, potiorem laudem fuisse. sed enim vero cum detestabilis altera res et proxima parricidio sit, quid ad deliberationem dubii superesse? utrum enim partem regni petiturum esse, an totum erepturum? si partem, ambo infirmos distractis viribus et omnibus iniuriis probrisque obnoxios fore; si totum, privatumne ergo maiorem fratrem an exulem illa aetate, illa corporis infirmitate an ad ultimum mori iussurum? egregium enim, ut fabulis traditus impiorum fratrum eventus taceatur, Persei exitum videri, qui ex fraterna caede raptum diadema in templo Samothracum, velut praesentibus dis exigentibus poenas, ad pedes victoris hostis prostratus posuerit. eos ipsos, qui non illi amici, sed Eumeni infesti stimulent eum, pietatem constantiamque laudaturos, si fidem ad ultimum fratri praestitisset. haec plus valuere in Attali animo. itaque introductus in senatum gratulatus victoriam est et sua merita eo bello fratrisque, si qua erant, et Gallorum defectionem, quae nuper ingenti motu facta erat, exposuit; petiit, ut legatos mitteret ad eos, quorum auctoritate ab armis avocarentur. his pro regni utilitate editis mandatis Aenum sibi et Maroneam petiit. ita destituta eorum spe, qui fratre accusato partitionem regni petiturum crediderant, curia excessit. [ut] raro alias quisquam rex aut privatus tanto favore tantoque omnium adsensu est auditus; omnibus honoribus muneribusque et praesens est cultus et proficiscentem prosecuti sunt.

inter multus rex gens et populus legatio attalus frater rex eumenes magnus converto in sui omnis oculus animus excipio enim sum ab is qui simul is bellum milito haud paulus benignus quam si ipse rex eumenes venio adduco is duo in species honestus res unus gratulatio convenio in is victoria quam ipse adjuvo alter querimonia gallicus tumultus accipio clades qui regnum in dubius adduco sum subsum et secerno spes honor praemium ab senatus qui vix salvo pietas is contingo possum sum enim quidam romanus quoque non bonus auctor qui spes cupiditas is elices is opinio de attalus et eumenes roma sum tamquam de alter romanus certus amicus alter neque romanus neque perseus fido socius itaque vix statuo possum utrum qui pro sui an qui contra frater peto sum ab senatus magis impetrabilis sum adeo universi omnis et hic tribuo et ille verus nego is homo ut res doceo attalus sum qui quantus spes spopondisset cupio ni unus amicus prudens monitio velut freni animus is gestio secundus res inpono sterno cum is sum medicus ad is ipse ab non securus eumenes roma mitto speculator res qui ab frater ago monitor fidus si decedo fides video is ad occupo iam auris sollicito iam animus cum venio aggredior tempestivus sermo res prope prolabor restituo alius alius regnum cerno res dico regnum is novus nullus vetustus fundo ops fraternus sto concordia qui unus nomen regius et praecipuus capio insignis gero omnis frater regno attal verus qui aetas proximus sum quis non pro rex habeo neque is solus quia tantus praesens is ops cerno sed qui haud ambiguus sum prope dies regno is infirmitas aetas eumenes sum nullus stirps liber habeo necdum enim anosco is qui postea regno quis adteneo vis affero res suus sponte ad is mox venio accedo etiam novus tempestas regnum tumultus gallicus qui vix consensus et concordia rex requiro queo si verus ad externus bellum domesticus seditio adicio sino non possum neque alius is quam ne frater in regnum morior sui ipse spes propinqua regnum eripio si uter gloriosus res sum et servo frater regnum et eripio servo tamen regnum qui iungo pietas sum potis laus sum sed enim verus cum detestabilis alter res et propior parricidium sum quis ad deliberatio dubius supersum utrum enim pars regnum peto sum an totus eripio si pars ambo infirmus distraho vis et omnis iniuria probrum obnoxius sum si totus privatumne ergo magnus frater an exulis ille aetas ille corpus infirmitas an ad ulter morior jubeo egregius enim ut fabula trado impii frater evenio taceo perseus exitus video qui ex fraternus caedes rapio diadema in templum samothraces velut praesens deus exigo poena ad pes victor hostis prosterno pono is ipse qui non ille amicus sed eumenes infestus stimulo is pietas constantia laudo si fides ad ulter frater praesto hic multus valeo in attal animus itaque introduco in senatus gratulor victoria sum et suus mereo is bellum frater si qui sum et gallus defectio qui nuper ingens motus facio sum expono peto ut legatus mitto ad is qui auctoritas ab arma avocarentur hic pro regnum utilitas edo mandatum aenus sui et maronea peto ita destituo is spes qui frater accuso partitio regnum peto credo curia excedo ut rarus alius quisquam rex aut privo tantus favor tantus omnis assensus sum audio omnis honor munus et praesens sum cultus et proficisco prosequor sum


dum haec ibi, alia in Macedonia, alia Romae geruntur, interim in Illyrico L. Anicius rege Gentio, sicut ante dictum est, in potestatem redacto Scodrae, quae regia fuerat, praesidio inposito Gabinium praefecit, Rhizoni et Olcinio, urbibus opportunis, C. Licinium. praepositis his Illyrico, reliquo exercitu in Epirum est profectus. ubi prima Phanota ei dedita est omni multitudine cum infulis obviam effusa. hinc praesidio inposito in Molossidem transgressus, cuius omnibus oppidis praeter Passaronem et Tecmonem et Phylacen et Horreum receptis primum ad Passaronem ducit. Antinous et Theodotus principes eius civitatis erant, insignes et favore Persei et odio adversus Romanos, iidem universae genti auctores desciscendi ab Romanis. hi conscientia privatae noxae, quia ipsis nulla spes veniae erat, ut communi ruina patriae opprimerentur, clauserunt portas multitudinem, ut mortem servituti praeponerent, hortantes. nemo adversus praepotentis viros hiscere audebat; tandem Theodotus quidam, nobilis et ipse adulescens, cum maior a Romanis metus timorem a principibus suis vicisset, ‘quae vos rabies’ inquit ‘agitat, qui duorum hominum noxae civitatem accessionem facitis? equidem pro patria qui letum oppetissent, saepe fando audivi; qui patriam pro se perire aecum censerent, hi primi inventi sunt. quin aperimus portas et imperium accipimus, quod orbis terrarum accepit? ’ haec dicentem cum multitudo sequeretur, Antinous et Theodotus in primam stationem hostium inruperunt atque ibi offerentes se ipsi volneribus interfecti; urbs dedita est Romanis. simili pertinacia Cephalonis principis clausum Tecmonem ipso interfecto per deditionem recepit. nec Phylace nec Horreum oppugnationem tulerunt. pacata Epiro divisisque in hiberna copiis per opportunas urbes, regressus ipse in Illyricum Scodrae, quo quinque legati ab Roma venerant, evocatis ex tota provincia principibus conventum habuit. ibi pro tribunali pronuntiavit de sententia consilii senatum populumque Romanum Illyrios esse liberos iubere: praesidia ex omnibus oppidis, arcibus et castellis sese deducturum. non solum liberos, sed etiam inmunes fore Issenses et Taulantios, Dassaretiorum Pirustas, Rhizonitas, Olciniatas, quod incolumi Gentio ad Romanos defecissent. Daorseis quoque immunitatem dare, quod relicto Caravantio cum armis ad Romanos transissent. Scodrensibus et Dassarensibus et Selepitanis ceterisque Illyriis vectigal dimidium inpositum eius, quod regi pependissent. inde in tres partes Illyricum divisit. unam eam fecit, quae supra dicta est, alteram Labeatas omnis, tertiam Agravonitas et Rhizonitas et Olciniatas accolasque eorum. hac formula dicta in Illyrico, ipse inde Epiri Passaronem in hiberna rediit.

dum hic ibi alius in macedonius alius roma gero interim in illyricus l anicius rex gentius sicut ante dico sum in potestas redigo scodra qui regius sum praesidium inpono gabinius praeficio rhizoni et olcinio urbs opportunus que licinius praepono hic illyricus reliquus exercitus in epirus sum proficiscor ubi primus phanota is dedo sum omnis multitudo cum infulis obvius effundo hinc praesidium inpono in molossis transgredior qui omnis oppidum praeter passaron et tecmon et phylace et horreum recipio primus ad passaron duco antinous et theodotus princeps is civitas sum insignis et favor perseus et odium adverro romanus eo universus gens auctor descisco ab romanus hic conscientia privo noxa quia ipse nullus spes venia sum ut communis ruina patria opprimo claudo porta multitudo ut mors servitus praepono horto nemo adverro praepossum vir hisco audeo tandem theodotus quidam nobilis et ipse adulescens cum magnus ab romanus metus timor ab princeps suus vinco qui tu rabio inquam agito qui duo homo noxa civitas accessio facio equidem pro patria qui letum oppeto saepe for audio qui patria pro sui pereo aequus censeo hic primus invenio sum quin aperio porta et imperium accipio qui orbis terra accipio hic dico cum multitudo sequor antinous et theodotus in primus statio hostis irrumpo atque ibi offertor sui ipse vulnus interfacio urbs dedo sum romanus similis pertinacia cephalo princeps claudo tecmon ipse interficio per deditio recipio neque phylace neque horreum oppugnatio fero paco epirus divido in hibernus copia per opportunus urbs regredior ipse in illyricus scodra quo quinque legatus ab roma venio evoco ex totus provincia princeps convenio habeo ibi pro tribunal pronuntio de sententia consilium senatus populus romanus illyrii sum liber iubeo praesidium ex omnis oppidum arx et castellum sui deduco non solus liber sed etiam inmunes sum issenses et taulantii dassaretiorum pirustae rhizonitae olciniatas qui incolumis gentius ad romanus deficio daorseis quoque immunitas do qui relinquo caravantio cum arma ad romanus transeo scodrenses et dassarensibus et selepitanis ceter illyrius vectigal dimidium inpono is qui rex pendeo inde in tres pars illyricus divido unus is facio qui supra dictum sum alter labeatae omnis tertius agravonitas et rhizonitae et olciniatas accolo is hic formula dictum in illyricus ipse inde epirus passaron in hibernus redeo


his rerum externarum cognitionibus interpositis Macedonum rursus advocatum concilium; pronuntiatum, quod ad statum Macedoniae pertinebat, senatores, quos synedros vocant, legendos esse, quorum consilio res publica administraretur. nomina deinde sunt recitata principum Macedonum, quos cum liberis maioribus quam quindecim annos natis praecedere in Italiam placeret. id, prima specie saevom, mox apparuit multitudini Macedonum pro libertate sua esse factum. nominati sunt enim regis amici purpuratique, duces exercituum, praefecti navium aut praesidiorum servire regi humiliter, aliis superbe imperare adsueti; praedivites alii, alii, quos fortuna non aequarent, his sumptibus pares; regius omnibus victus vestitusque, nulli civilis animus, neque legum neque libertatis aequae patiens. omnes igitur, qui in aliquis ministeriis regiis, etiam qui in legationibus fuerant, iussi Macedonia excedere atque in Italiam ire; qui non paruisset imperio, mors denuntiata. leges Macedoniae dedit cum tanta cura, ut non hostibus victis, sed sociis bene meritis dare videretur, et quas ne usus quidem longo tempore, qui unus est legum corrector, experiendo argueret.

hic res externaris cognitio interpono macedones rursus advoco concilium pronuntio qui ad status macedonia pertineo senator qui synedros voco lego sum qui consilium res publicus administro nomen deinde sum recito princeps macedones qui cum liber magnus quam quindecim annus obstino praecedo in italia placeo is primus species saevus mox appareo multitudo macedones pro libertas suus sum facio nomino sum enim rex amicus purpuro dux exercitus praefectus navis aut praesidium servio rex humilis alius superbus impero assuesco praedivites alius alius qui fortuna non aequo hic sumptus par regius omnis vinco vestio nullus civilis animus neque lex neque libertas aequus patior omnis igitur qui in aliquis ministerium regius etiam qui in legatio sum iubeo macedonius excedo atque in italia eo qui non pareo imperium mors denuntio lex macedonia do cum tantus cura ut non hostis vinco sed socius bene meritum do video et qui ne utor quidem longus tempus qui unus sum lex corrector experior arguo


Romam primum reges captivi Perseus et Gentius in custodiam cum liberis abducti, dein turba alia captivorum, tum quibus Macedonum denuntiatum erat, ut Romam venirent, principumque Graeciae; nam ii quoque non solum praesentes exciti erant, sed etiam, si qui apud reges esse dicebantur, litteris arcessiti sunt. Paulus ipse post dies paucos regia nave ingentis magnitudinis, quam sedecim versus remorum agebant, ornata Macedonicis spoliis non insignium tantum armorum sed etiam regiorum textilium, adverso Tiberi ad urbem est subvectus conpletis ripis obviam effusa multitudine. paucos post dies Anicius et Octavius classe sua advecti. tribus iis omnibus decretus est ab senatu triumphus mandatumque Q. Cassio praetori, cum tribunis plebis ageret, ex auctoritate patrum rogationem ad plebem ferrent, ut iis, quo die in urbem triumphantes inveherentur, imperium esset. intacta invidia media sunt; ad summa ferme tendit. nec de Anici nec de Octavi triumpho dubitatum est; Paulum, cui ipsi quoque se conparare erubuissent, obtrectatio carpsit. antiqua disciplina milites habuerat; de praeda parcius, quam speraverant ex tantis regiis opibus, dederat nihil relicturis, si aviditati indulgeretur, quod in aerarium deferret. totus Macedonicus exercitus imperatori iratus neglegenter erat adfuturus comitiis ferendae legis. sed eos Ser. Sulpicius Galba, qui tribunus militum secundae legionis in Macedonia fuerat, privatim imperatori inimicus, prensando ipse et per suae legionis milites sollicitando stimulaverat, ut frequentes ad suffragium adessent; imperiosum ducem et malignum antiquando rogationem, quae de triumpho eius ferretur, ulciscerentur. plebem urbanam secuturam esse militum iudicia. pecuniam illum dare non potuisse, militem honorem dare posse. ne speraret ibi fructum gratiae, ubi non meruisset.

roma primus rex captivus perseus et gentius in custodia cum liber abduco deinde turba alius captivus tum qui macedones denuntio sum ut roma venio princeps graecia nam is quoque non solus praesens excio sum sed etiam si qui apud rex sum dico littera arcesso sum paulus ipse post dies paucus regius navus ingens magnitudo quam sedecim verro remi ago orno macedonicus spolium non insignis tantus armus sed etiam regius textile adverso tiberis ad urbs sum subveho conpleo ripa obvius effundo multitudo paucus post dies anicius et octavus classis suus adveho tres is omnis decerno sum ab senatus triumphus mando q casseius praetor cum tribunus plebs ago ex auctoritas pater rogatio ad plebs fero ut is quo dies in urbs triumpho inveho imperium sum intactus invidia medius sum ad summus ferme tendo neque de anicius neque de octavius triumphus dubitas sum paulis qui ipse quoque sui conpararis erubesco obtrectatio carpo antiquus disciplina miles habeo de praeda parcus quam spero ex tantus regius ops do nihil relinquo si aviditas indulgeo qui in aerarius defero totus macedonicus exercitus imperator irascor neglegenter sum adsum comitium fero lex sed is seruius sulpicius galba qui tribunus miles secundus legio in macedonius sum privatim imperator inimicus prehenso ipse et per suus legio miles sollicito stimulaverat ut frequens ad suffragium adsum imperiosus dux et malignus antiquo rogatio qui de triumphus is fero ulciscor plebs urbanus sequor sum miles iudicium pecunia ille do non possum miles honor do possum ne spero ibi fructus gratia ubi non mereo


secundam eam Paulus, sicut erat, victoriam ratus victimas cecidit eo nuntio, et consilio advocato litteras praetoris cum recitasset, Q. Aelium Tuberonem obviam regi misit, ceteros manere in praetorio frequentis iussit. non alias ad ullum spectaculum tanta multitudo occurrit. patrum aetate Syphax rex captus in castra Romana adductus erat. praeterquam quod nec sua nec gentis fama comparandus, tunc accessio Punici belli fuerat, sicut Gentius Macedonici; Perseus caput belli erat, nec ipsius tantum patris avique , quos sanguine ac genere contingebat, fama conspectum eum efficiebat, sed effulgebant Philippus ac magnus Alexander, qui summum inperium in orbe terrarum Macedonum fecerant. pullo amictu cum filio Perseus ingressus est castra nullo suorum alio comite, qui socius calamitatis miserabiliorem eum faceret. progredi prae turba occurrentium ad spectaculum non poterat, donec a consule lictores missi sunt, qui summoto iter ad praetorium facerent. consurrexit consul et iussis sedere aliis progressusque paulum introeunti regi dextram porrexit summittentemque se ad pedes sustulit nec attingere genua passus introductum in tabernaculum adversus advocatos in consilium considere iussit. prima percontatio fuit, qua subactus iniuria contra populum Romanum bellum tam infesto animo suscepisset, quo se regnumque suum ad ultimum discrimen adduceret? cum responsum expectantibus cunctis terram intuens diu tacitus fleret, rursum consul: ‘si iuvenis regnum accepisses, minus equidem mirarer ignorasse te, quam gravis aut amicus aut inimicus esset populus Romanus; nunc vero, cum et bello patris tui, quod nobiscum gessit, interfuisses et pacis postea, quam cum summa fide adversus eum coluimus, meminisses, quod fuit consilium, quorum et vim in bello et fidem in pace expertus esses, cum iis tibi bellum esse quam pacem malle? ’ nec interrogatus nec accusatus cum responderet, ‘utcumque tamen haec, sive errore humano seu casu seu necessitate, inciderunt, bonum animum habe; multorum regum et populorum casibus cognita populi Romani clementia non modo spem tibi, sed probe certam fiduciam salutis praebet. ’ haec Graeco sermone Perseo; Latine deinde suis ‘exemplum insigne cernitis’ inquit ‘mutationis rerum humanarum. vobis hoc praecipue dico, iuvenes. ideo in secundis rebus nihil in quemquam superbe ac violenter consulere decet nec praesenti credere fortunae, cum, quid vesper ferat, incertum sit. is demum vir erit, cuius animum neque prospera flatu suo efferet nec adversa infringet.’ consilio dimisso tuendi cura regis Q. Aelio mandatur. eo die et invitatus ad consulem Perseus et alius omnis ei honos habitus est, qui haberi in tali fortuna poterat. exercitus deinde in hiberna dimissus est. maximam partem copiarum Amphipolis, reliquas propinquae urbes acceperunt.

secundus is paulus sicut sum victoria reor victima cado is nuntio et consilium advoco littera praetor cum recito q aelius tubero obvius rex mitto ceterus maneo in praetorius frequens iubeo non alius ad ullus spectaculum tantus multitudo occurro pater aetas syphax rex capio in castrum romanus adduco sum praeterquam qui neque suus neque gens fama comparo tunc accessio punicus bellum sum sicut gentius macedonicus perseus caput bellum sum neque ipse tantus pater avus qui sanguis atque genus contingo fama conspectus is efficio sed effulgeo philippus atque magnus alexander qui superus imperium in orbis terra macedones facio pullo amictus cum filius perseus ingredior sum castrum nullus suus alius comes qui socius calamitas miserabilis is facio progredior prae turba occurro ad spectaculum non possum donec ab consul lictor mitto sum qui summoveo iter ad praetorium facio consurgo consul et iussum sedeo alius progredior paulus introeunti rex dexter porrigo summitto sui ad pes tollo neque attingo genu patior introduco in tabernaculum adverro advoco in consilium consido iubeo primus percontatio sum qui subigo iniuria contra populus romanus bellum tam infesto animus suscipio quo sui regnum suus ad ulter discrimen adduco cum responsum exspecto cunctus terra intueor diu taceo fleo rursum consul si juvenis regnum accipio paruus equidem miro ignoro tu quam gravis aut amicus aut inimicus sum populus romanus nunc verus cum et bellum pater tuus qui nos gero intersum et pax postea quam cum summus fides adverro is colo memini qui sum consilium qui et vis in bellum et fides in pax experior sum cum is tu bellum sum quam pax malo neque interrogo neque accuso cum respondeo utcumque tamen hic sive error humanus seu casus seu necessitas incido bonus animus habeo multus rex et populus casus cognosco populus romanus clemens non modo spes tu sed probus certus fiducia salus praebeo hic graecum sermo perseus latinum deinde suus exemplum insignis cerno inquam mutatio res humanus tu hic praecipuus dico juvenis ideo in secundus res nihil in quisquam superbus atque violens consulo decet neque praesens credo fortuna cum quis vesper fero incertus sum is demum vir sum qui animus neque prosper flo suus effero neque adverso infringet consilium dimitto tueor cura rex q aelius mando is dies et invito ad consul perseus et alius omnis is honor habitus sum qui habeo in talis fortuna possum exercitus deinde in hibernus dimitto sum maximus pars copia amphipolis reliquus propinqua urbs accipio


Paulus Aemilius consul cum castra, ut supra dictum est, ad Siras terrae Odomanticae haberet, litterae ab rege Perseo per ignobiles tres legatos cerneret, et ipse inlacrimasse dicitur sorti humanae, quod, qui paulo ante non contentus regno Macedoniae Dardanos Illyriosque oppugnasset, Bastarnarum excivisset auxilia, is tum amisso exercitu, extorris regno, in parvam insulam conpulsus, supplex, fani religione, non viribus suis tutus esset. sed postquam a rege Perseo consuli Paulo salutem legit, miserationem omnem stultitia ignorantis fortunam suam exemit. itaque, quamquam in reliqua parte litterarum minime regiae preces erant, tamen sine responso ac sine litteris ea legatio dimissa est. sensit Perseus, cuius nominis obliviscendum victo esset; itaque alterae litterae cum privati nominis titulo missae et petiere et impetravere, ut aliqui ad eum mitterentur, cum quibus loqui de statu et condicione suae fortunae posset. missi sunt tres legati P. Lentulus, A. Postumius Albinus, A. Antonius. nihil ea legatione perfectum est Perseo regium nomen omni vi amplectente, Paulo, ut se suaque omnia in fidem et clementiam populi Romani permitteret, tendente.

paulus aemilius consul cum castrum ut supra dico sum ad sirae terra odomanticus habeo littera ab rex perseus per ignobilis tres legatus cerno et ipse inlacrimo dico sortio humanus qui qui paulus ante non contineo regnum macedonia dardani illyrii oppugno bastarnaris excivisset auxilium is tum amitto exercitus extorris regnum in parvus insula conpello supplex fanum religio non vis suus tueor sum sed postquam ab rex perseus consul paulus salus lego miseratio omnis stultitia ignoro fortuna suus eximo itaque quamquam in reliquus pars litteraris paruus regia prex sum tamen sine respondeo atque sine littera is legatio dimitto sum sentio perseus qui nomen obliviscor vinco sum itaque alter littera cum privo nomen titulus mitto et peto et impetro ut aliqui ad is mitto cum qui loquor de status et condicio suus fortuna possum mitto sum tres legatus p lentulus ab postumus albinus ab antonius nihil is legatio perficio sum perseus regius nomen omnis vis amplector paulus ut sui suum omnis in fides et clementia populus romanus permitto tendo


legatos deinde, quorum de sententia imperatores L. Paulus, L. Anicius conponerent res, decreverunt decem in Macedoniam, quinque in Illyricum. in Macedoniam sunt primi nominati A. Postumius Luscus, C. Claudius, ambo illi censorii, Q. Fabius Labeo C. Licinius Crassus, collega in consulatu Pauli, tum prorogato imperio provinciam Galliam habebat. his consularibus addidere Cn. Domitium Ahenobarbum, Ser. Cornelium Sullam, L. Iunium, T. Numisium Tarquiniensem, A. Terentium Varronem. in Illyricum autem hi nominati, P. Aelius Ligus consularis, C. Cicereius et Cn. Baebius Tamphilus — hic priore anno, Cicereius multis ante annis praetor fuerat —, P. Terentius Tuscivicanus, P. Manilius. moniti deinde consules a patribus, ut, quoniam alterum ex his succedere C. Licinio, qui legatus nominatus erat, in Galliam oporteret, primo quoque tempore provincias aut conpararent inter se aut sortirentur, sortiti sunt. M. Iunio Pisae obvenerunt, quem, priusquam in provinciam iret, legationes, quae undique Romam gratulatum convenerant, introducere in senatum placuit, Q. Aelio Gallia. ceterum quamquam tales viri mitterentur, quorum de consilio sperari posset imperatores nihil indignum nec clementia nec gravitate populi Romani decreturos esse, tamen in senatu quoque agitata sunt summa consiliorum, ut inchoata omnia legati ab domo ferre ad imperatores possent. omnium primum liberos esse placebat Macedonas atque Illyrios, ut omnibus gentibus appareret, arma populi Romani non liberis servitutem, sed contra servientibus libertatem adferre, ut et, in libertate gentes quae essent, tutam eam sibi perpetuaque sub tutela esse, et, quae sub regibus viverent, et in praesens tempus mitiores eos iustioresque respectu populi Romani habere se crederent et, si quando bellum cum populo Romano regibus fuisset suis, exitum eius victoriam Romanis adlaturum, sibi libertatem. metalli quoque Macedonici, quod ingens vectigal erat, locationes praediorumque rusticorum tolli placebat; nam neque sine publicano exerceri posse et, ubi publicanus esset, ibi aut ius publicum vanum aut libertatem sociis nullam esse. ne ipsos quidem Macedonas id exercere posse; ubi in medio praeda administrantibus esset, ibi numquam causas seditionum et certaminis defore. commune concilium gentis esse , ne inprobus vulgi adsentator aliquando libertatem salubri moderatione datam ad licentiam pestilentem traheret. in quattuor regiones discribi Macedoniam, ut suum quaeque concilium haberet, placuit et dimidium tributi, quam quod regibus ferre soliti erant, populo Romano pendere. similia his et in Illyricum mandata. cetera ipsis imperatoribus legatisque relicta, in quibus praesens tractatio rerum certiora subiectura erat consilia.

legatus deinde qui de sententia imperator l paulus l anicius conpono res decerno decem in macedonia quinque in illyricus in macedonia sum primus nomino ab postumus luscus que claudus ambo ille censorius q fabius labeo que licinius crassus collega in consulatus paulis tum prorogo imperium provincia gallia habeo hic consularis addo cn domitius ahenobarbus seruius cornelius sulla l junius t numisius tarquiniensis ab terentius varro in illyricus autem hic nomino p aelius ligus consularis que cicereius et cn baebius tamphilus hic prior annus cicereius multus ante annus praetor sum p tero tuscivicanus p manilius moneo deinde consul ab pater ut quoniam alter ex hic succedo que licinius qui legatus nomino sum in gallia oportet primus quoque tempus provincia aut conparo inter sui aut sortio sortio sum m junius pisa obvenio qui priusquam in provincia eo legatio qui undique roma gratulor convenio introduco in senatus placeo q aelius gallia ceterum quamquam talis vir mitto qui de consilium speraris possum imperator nihil indignus neque clemens neque gravitas populus romanus decerno sum tamen in senatus quoque agito sum summus consilium ut incoho omnis legatus ab domus fero ad imperator possum omnis primus liber sum placeo macedonas atque illyrii ut omnis gens appareo arma populus romanus non liber servitus sed contra servio libertas affero ut et in libertas gens qui sum tueor is sui perpetuus sub tutela sum et qui sub rex vivo et in praesens tempus mitis is justus respicio populus romanus habeo sui credo et si quando bellum cum populus romanus rex sum suus exitus is victoria romanus affero sui libertas metallum quoque macedonicus qui ingens vectigal sum locatio praedium rusticus tollo placeo nam neque sine publicanus exerceo possum et ubi publicanus sum ibi aut ius publicus vanus aut libertas socius nullus sum ne ipse quidem macedonas is exerceo possum ubi in medium praeda administro sum ibi numquam causa seditio et certamen desum communis concilium gens sum ne improbus vulgus assentator aliquando libertas salubris moderatio do ad licentia pestilens traho in quattuor regio discribo macedonia ut suus quisque concilium habeo placeo et dimidium tribuo quam qui rex fero soleo sum populus romanus pendeo similis hic et in illyricus mandatum ceterus ipse imperator lego relinquo in qui praesens tractatio res certus subjacio sum consilium


M'. Iuventius Thalna praetor, cuius inter cives et peregrinos iurisdictio erat, populum adversus Rhodios incitabat rogationemque promulgaverat, ut Rhodiis bellum indiceretur, et ex magistratibus eius anni deligerent, qui ad id bellum cum classe mitteretur, se eum sperans futurum esse. huic actioni M. Antonius et M. Pomponius tribuni plebis adversabantur. sed et praetor novo maloque exemplo rem ingressus erat, quod non ante consulto senatu, non consulibus certioribus factis de sua unius sententia rogationem ferret, vellent iuberentne Rhodiis bellum indici, cum antea semper prius senatus de bello consultus esset, deinde ex auctoritate patrum ad populum latum, et tribuni plebis, cum ita traditum esset, ne quis prius intercederet legi, quam privatis suadendi dissuadendique legem potestas facta esset, eoque persaepe evenisset, ut et, qui non professi essent se intercessuros, animadversis vitiis legis ex oratione dissuadentium intercederent, et, qui ad intercedendum venissent, desisterent victi auctoritatibus suadentium legem. tum inter praetorem tribunosque omnia intempestive agendi certamen erat: tribuni festinationem praetoris ante tempus intercedendo in adventum imperatoris ‘ est. peccaverimusne adhuc dubium est; poenas, ignominias omnes iam patimur. antea, Carthaginiensibus victis, Philippo, Antiocho superatis cum Romam venissemus, ex publico hospitio in curiam gratulatum vobis, patres conscripti, ex curia in Capitolium ad deos vestros dona ferentes ; nunc ex sordido deversorio, vix mercede recepti ac prope hostium more extra urbem manere iussi in hoc squalore venimus in curiam Romanam Rhodii, quos provinciis nuper Lycia atque Caria, quos praemiis atque honoribus amplissumis donastis. et Macedonas Illyriosque liberos esse, ut audimus, iubetis, cum servierint, antequam vobiscum bellarent — nec cuiusquam fortunae invidemus, immo agnoscimus clementiam populi Romani —, Rhodios, qui nihil aliud quam quieverunt, hoc bello hostes ex sociis facturi estis? certe eidem vos estis Romani, qui ideo felicia bella vestra esse, quia iusta sint, prae vobis fertis, nec tam exitu eorum, quod vincatis, quam principiis, quod non sine causa suscipiatis, gloriamini. Messana in Sicilia oppugnata Carthaginienses, Athenae oppugnatae et Graecia in servitutem petita et adiutus Hannibal pecunia auxiliis Philippum hostem fecerunt. Antiochus ipse ultro, ab Aetolis, hostibus vestris, accersitus, ex Asia classe in Graeciam traiecit; Demetriade et Chalcide et saltu Thermopylarum occupato de possessione imperii vos deicere conatus. cum Perseo socii vestri oppugnati, aut interfecti reguli principesque gentium aut populorum causa belli vobis fuere. quem tandem titulum nostra calamitas habitura est, si perituri sumus? nondum segrego civitatis causam a Polyarato et Dinone, civibus nostris, et iis, quos ut traderemus vobis adduximus, si omnes Rhodii aeque noxii essemus, quod nostrum in hoc bello crimen esset? Persei partibus favimus et quem ad modum Antiochi Philippique bello pro vobis adversus reges, sic nunc pro rege adversus vos stetimus. quem ad modum soleamus socios iuvare et quam inpigre capessere bella, C. Livium, L. Aemilium Regillum interrogate, qui classibus vestris in Asia praefuerunt. numquam vestrae naves pugnavere sine nobis; nostra classe pugnavimus semel ad Samum, iterum in Pamphylia adversus Hannibalem inperatorem; quae victoria nobis eo gloriosior est, quod, cum ad Samum magnam partem navium adversa pugna et egregiam iuventutem amisissemus, ne tanta quidem clade territi iterum ausi sumus regiae classi ex Syria venienti obviam ire. haec non gloriandi causa rettuli — neque enim ea nunc nostra est fortuna —, sed ut admonerem, quem ad modum adiuvare socios solerent Rhodii. praemia et Philippo et Antiocho devictis amplissima accepimus a vobis. si, quae vestra nunc est fortuna deum benignitate et virtute vestra, ea Persei fuisset et praemia petitum ad victorem regem venissemus in Macedoniam, quid tandem diceremus? pecuniane a nobis adiutum an frumento? auxiliis terrestribus an navalibus? quod praesidium tenuisse nos? ubi pugnasse aut sub illius ducibus aut per nos ipsos? si quaereret, ubi miles noster, ubi navis intra praesidia sua fuisset, quid responderemus? causam fortasse diceremus apud victorem, quem ad modum apud vos dicimus. hoc enim legatos utroque de pace mittendo consecuti sumus, ut ab neutra parte gratiam iniremus, ab altera etiam crimen et periculum esset. quamquam Perseus vere obiceret, id quod vos non potestis, patres conscripti, nos principio belli misisse ad vos legatos, qui pollicerentur vobis, quae ad bellum opus essent; navalibus copiis, armis, iuventute nostra, sicut prioribus bellis, ad omnia paratos fore. ne praestaremus, per vos stetit, qui de quacumque causa tum aspernati nostra auxilia estis. neque fecimus igitur quicquam tamquam hostes, neque bonorum sociorum defuimus officio, sed a vobis prohibiti praestare non potuimus. ‘quid igitur? nihilne factum neque dictum est in civitate vestra, Rhodii, quod nolletis, quo merito offenderetur populus Romanus?’ hic iam non, quod factum est, defensurus sum — non adeo insanio —, sed publicam causam a privatorum culpa segregaturus. nulla est civitas, quae non et improbos cives aliquando et imperitam multitudinem semper habeat. etiam apud vos fuisse audivi, qui adsentando multitudini grassarentur, et secessisse aliquando a vobis plebem nec in potestate vestra rem publicam fuisse. si hoc in hac tam bene morata civitate accidere potuit, mirari quisquam potest aliquos fuisse apud nos, qui regis amicitiam petentes plebem nostram consiliis depravarent? qui tamen nihil ultra valuerunt, quam ut in officio cessaremus. non praeteribo id, quod gravissimum est in hoc bello crimen civitatis nostrae: legatos eodem tempore et ad vos et ad Persea de pace misimus, quod infelix consilium furiosus, ut postea audivimus, orator stultissimum fecit, quem sic locutum constat, tamquam C. Popilius legatus Romanus, quem ad summovendos a bello Antiochum et Ptolemaeum reges misistis, loqueretur. sed tamen ea sive superbia, sive stultitia appellanda est, eadem, quae apud vos, et apud Persea fuit. tam civitatium quam singulorum hominum mores sunt; gentes quoque aliae iracundae, aliae audaces, quaedam timidae, in vinum, in Venerem proniores aliae sunt. Atheniensium populum fama est celerem et supra vires audacem esse ad conandum, Lacedaemoniorum cunctatorem et vix in ea, quibus fidit, ingredientem. non negaverim et totam Asiae regionem inaniora parere ingenia et nostrorum tumidiorem sermonem esse, quod excellere inter finitimas civitates videamur, et id ipsum non tam viribus nostris quam vestris honoribus ac iudiciis. satis quidem et tunc in praesentia castigata illa legatio erat, cum tam tristi responso vestro dimissa. si tum parum ignominiae pensum est, haec certe tam miserabilis ac supplex legatio etiam insolentioris, quam illa fuit, legationis satis magnum piaculum esset. superbiam, verborum praesertim, iracundi oderunt, prudentes inrident, utique si inferioris adversus superiorem est; capitali poena nemo umquam dignam iudicavit. id enim vero periculum erat, ne Romanos Rhodii contemnerent. etiam deos aliqui verbis ferocioribus increpant, nec ob id quemquam fulmine ictum audimus. quid igitur superat, quod purgemus, si nec factum hostile ullum nostrum est, et verba tumidiora legati offensionem aurium, non perniciem civitatis meruerunt? voluntatis nostrae tacitae velut litem aestimari vestris inter vos sermonibus audio, patres conscripti: favisse nos regi et illum vincere maluisse, ideo bello persequendos esse credunt alii vestrum; alii voluisse quidem nos hoc, non tamen ob id bello persequendos esse: neque moribus neque legibus ullius civitatis ita conparatum esse, ut, si qui velit inimicum perire, si nihil fecerit, quo id fiat, capitis damnetur. his, qui nos poena, non crimine liberant, gratiam quidem habemus; ipsi nobis hanc dicimus legem: si omnes voluimus, quod arguimur, non distinguimus voluntatem a facto; omnes plectamur; si alii principum nostrorum vobis, alii regi faverunt, non postulo, ut propter nos, qui partium vestrarum fuimus, regis fautores salvi sint: illud deprecor, ne nos propter illos pereamus. non estis vos illis infestiores, quam civitas est ipsa; et hoc quia sciebant, plerique eorum aut profugerunt aut mortem sibi consciverunt, alii damnati a nobis in potestate vestra erunt, patres conscripti. ceteri Rhodii sicut gratiam nullam meriti hoc bello, ita ne poenam quidem sumus. priorum nostrorum bene factorum cumulus hoc, quod nunc cessatum in officio est, expleat. cum tribus regibus gessistis bella per hos annos; ne plus obsit nobis, quod uno bello cessavimus, quam quod duobus bellis pro vobis pugnavimus. Philippum, Antiochum, Persea tamquam tris sententias ponite; duae nos absolvunt, una dubia est; ut gravior sit, illi de nobis si iudicarent, damnati essemus: vos iudicatis, patres conscripti, sit Rhodus in terris an funditus deleatur. non enim de bello deliberatis, patres conscripti, quod inferre potestis, gerere non potestis, cum nemo Rhodiorum arma adversus vos laturus sit. si perseverabitis in ira, tempus a vobis petemus, quo hanc funestam legationem domum referamus. omnia libera capita, quidquid Rhodiorum virorum feminarum est, cum omni pecunia nostra naves conscendemus ac relictis penatibus publicis privatisque Romam veniemus et omni auro et argento, quidquid publici, quidquid privati est, in comitio, in vestibulo curiae vestrae cumulato, corpora nostra coniugumque ac liberorum vestrae potestati permittemus hic passuri, quodcumque patiendum erit; procul ab oculis nostris urbs nostra diripiatur, incendatur. hostis Rhodios esse Romani iudicare possunt ; est enim et nostrum aliquod de nobis iudicium, quo numquam iudicabimus nos vestros hostis, nec quicquam hostile, etiam si omnia patiemur, faciemus.’

m juventius thalna praetor qui inter civis et peregrinus jurisdictio sum populus adverro rhodii incito rogatio promulgo ut rhodius bellum indico et ex magistratus is annus deligo qui ad is bellum cum classis mitto sui is spero sum sum hic actio m antonius et m pomponius tribunus plebs adverso sed et praetor novo malo exemplum res ingredior sum qui non ante consultum senatus non consul certus facio de suus unus sententia rogatio fero volo jubeo rhodius bellum indico cum antea semper prior senatus de bellum consulo sum deinde ex auctoritas pater ad populus latus et tribunus plebs cum ita trado sum ne quis prior intercedo lego quam privo suadeo dissuadeo lex potestas facio sum eo persaepe evenio ut et qui non profiteor sum sui intercedo animadverto vitium lex ex oratio dissuadeo intercedo et qui ad intercedo venio desisto vinco auctoritas suadeo lex tum inter praetor tribunus omnis intempestivus ago certamen sum tribunus festinatio praetor ante tempus intercedo in advenio imperator sum peccaverimusne adhuc dubius sum poena ignominia omnis iam patior antea carthaginiensis vinco philippus antiochus supero cum roma venio ex publicus hospitium in curia gratulor tu pater conscribo ex curia in capitolium ad deus vester donum fero nunc ex sordidus deversorium vix merces recipio atque prope hostis mos extra urbs maneo iubeo in hic squalor venio in curia romanus rhodius qui provincia nuper lycia atque caria qui praemium atque honor amplus dono et macedonas illyrii liber sum ut audio jubeo cum servio antequam tu bellarent neque quisquam fortuna invideo immo agnosco clementia populus romanus rhodii qui nihil alius quam quiesco hic bellum hostis ex socius facio sum certus idem tu sum romanus qui ideo felicia bellum vester sum quia iustus sum prae tu fero neque tam exeo is qui vinco quam principia qui non sine causa suscipio glorior messana in sicilia oppugno carthaginiensis athenae oppugno et graecia in servitus peto et adiutus hannibal pecunia auxilium philippus hostis facio antiochus ipse ultro ab aetolus hostis vester arcesso ex asia classis in graecia transiacio demetrias et chalcis et saltus thermopylaris occupo de possessio imperium tu deicio conor cum perseus socius vester oppugno aut interfacio regulis princeps gens aut populus causa bellum tu sum qui tandem titulis noster calamitas habeo sum si pereo sum nondum segrego civitas causa ab polyarato et dino civis noster et is qui ut trado tu adduco si omnis rhodius aequus noxius sum qui nos in hic bellum crimen sum perseus pars faveo et qui ad modus antiochus philippus bellum pro tu adverro rex sic nunc pro rex adverro tu sto qui ad modus soleo socius iuvaris et quam impiger capesso bellum que livius l aemilius regillus interrogo qui classis vester in asia praesum numquam vester navo pugno sine nos noster classis pugno semel ad samos iterum in pamphylius adverro hannibal inperator qui victoria nos is gloriosus sum qui cum ad samos magnus pars navis adverso pugno et egregius iuventus amitto ne tantus quidem clades terreo iterum audeo sum regia classis ex syria venio obvius eo hic non glorior causa rettulis neque enim is nunc noster sum fortuna sed ut admoneo qui ad modus adiuvaris socius soleo rhodius praemium et philippus et antiochus devinco amplus accipio ab tu si qui vester nunc sum fortuna deus benignitas et virtus vester is perseus sum et praemium peto ad victor rex venio in macedonia quis tandem dico pecunia ab nos adjuvo an frumentum auxilium terrestris an naval qui praesidium teneo nos ubi pugno aut sub ille dux aut per nos ipse si quaero ubi miles noster ubi navus intra praesidium suus sum quis respondeo causa fortasse dico apud victor qui ad modus apud tu dico hic enim legatus uterque de pax mitto consequor sum ut ab neuter pars gratia ineo ab alter etiam crimen et periculum sum quamquam perseus verus obicio is qui tu non possum pater conscribo nos principium bellum mitto ad tu legatus qui polliceor tu qui ad bellum opus sum naval copia arma iuventus noster sicut prior bellum ad omnis paro sum ne praesto per tu sto qui de quicumque causa tum aspernor noster auxilium sum neque facio igitur quisquam tamquam hostis neque bonus socius desum officium sed ab tu prohibeo praesto non possum quis igitur nihil facio neque dico sum in civitas vester rhodius qui nolo quo mereo offendo populus romanus hic iam non qui facio sum defendo sum non adeo insanio sed publicus causa ab privator culpa segrego nullus sum civitas qui non et improbus civis aliquando et imperitus multitudo semper habeo etiam apud tu sum audio qui assentor multitudo grassor et secedo aliquando ab tu plebs neque in potestas vester res publicus sum si hic in hic tam bene moror civitas accido possum miror quisquam possum aliquis sum apud nos qui rex amicitia peto plebs noster consilium depravarent qui tamen nihil ultra valeo quam ut in officium cesso non praetereo is qui gravis sum in hic bellum crimen civitas noster legatus idem tempus et ad tu et ad perseus de pax mitto qui infelix consilium furiosus ut postea audio orator stultus facio qui sic loquor consto tamquam que popilius legatus romanus qui ad summovendos ab bellum antiochus et ptolemaeus rex mitto loquor sed tamen is sive superbia sive stultitia appello sum idem qui apud tu et apud perseus sum tam civitas quam singulus homo mos sum gens quoque alius iracundus alius audax quidam timidus in vinum in venus pronus alius sum atheniensis populus fama sum celer et supra vireo audax sum ad conor lacedaemonius cunctator et vix in is qui findo ingredior non nego et totus asia regio inanis pareo ingenium et noster tumidus sermo sum qui excello inter finitimus civitas video et is ipse non tam vis noster quam vester honor atque iudicium satis quidem et tunc in praesens castigo ille legatio sum cum tam tristis respondeo vester dimitto si tum parum ignominia pendo sum hic certus tam miserabilis atque supplex legatio etiam insolens quam ille sum legatio satis magnus piaculum sum superbia verbum praesertim iracundus odi prudens irrideo utique si inferus adverro superus sum capitalis poena nemo umquam dignus judico is enim verus periculum sum ne romanus rhodius contemno etiam deus aliqui verbum ferox increpo neque ob is quisquam fulmen ictus audio quis igitur supero qui purgo si neque facio hostilis ullus nos sum et verbum tumidus legatus offensio auris non pernicies civitas mereo voluntas noster taceo velut lito aestimaris vester inter tu sermo audio pater conscribo faveo nos rex et ille vinco malo ideo bellum persequor sum credo alius vester alius volo quidem nos hic non tamen ob is bellum persequor sum neque mos neque lex ullus civitas ita conparo sum ut si qui volo inimicus pereo si nihil facio quo is fio capio damno hic qui nos poena non crimen libero gratia quidem habeo ipse nos hic dico lex si omnis volo qui arguo non distinguo voluntas ab facio omnis plecto si alius princeps noster tu alius rex faveo non postulo ut propter nos qui pars vestraris sum rex fautor salvus sum ille deprecor ne nos propter ille pereo non sum tu ille infestus quam civitas sum ipse et hic quia scio plerusque is aut profugio aut mors sui conscio alius damno ab nos in potestas vester sum pater conscribo ceterus rhodius sicut gratia nullus mereo hic bellum ita ne poena quidem sum prior noster bene factor cumulus hic qui nunc cesso in officium sum expleo cum tres rex gero bellum per hic annus ne multus obsum nos qui unus bellum cesso quam qui duo bellum pro tu pugno philippus antiochus perseus tamquam tres sententia pono duo nos absolvo unus dubius sum ut gravis sum ille de nos si judico damno sum tu judico pater conscribo sum rhodus in terra an fundus deleo non enim de bellum delibero pater conscribo qui infero possum gero non possum cum nemo rhodius arma adverro tu fero sum si persevero in ira tempus ab tu peto quo hic funestus legatio domus refero omnis liber caput quisquis rhodius vir femina sum cum omnis pecunia noster navo conscendo atque relinquo penates publicus privo roma venio et omnis aurum et argentum quisquis publicus quisquis privo sum in comitium in vestibulum curia vester cumulo corpus noster conjunx atque liberi vester potestas permitto hic patior quicumque patior sum procul ab oculus noster urbs noster diripio incendo hostis rhodii sum romanus iudicaris possum sum enim et nos aliqui de nos iudicium quo numquam iudico nos vester hostis neque quisquam hostilis etiam si omnis patior facio


ab seriis rebus ludicrum, quod ex multo ante praeparato et in Asiae civitates et ad reges missis, qui denuntiarent, et cum circumiret ipse Graeciae civitates indixerat principibus, magno apparatu Amphipoli fecit. nam et artificum omnis generis, qui ludicram artem faciebant, ex toto orbe terrarum multitudo et athletarum et nobilium equorum convenit et legationes cum victimis et quidquid aliud deorum hominumque causa fieri magnis ludis in Graecia solet. ita factum est, ut non magnificentiam tantum, sed prudentiam in dandis spectaculis, ad quae rudes tum Romani erant, admirarentur. epulae quoque legationibus paratae et opulentia et cura eadem. vulgo dictum ipsius ferebant, et convivium instruere et ludos parare eiusdem esse, qui vincere bello sciret.

ab serius res ludicrum qui ex multus ante praeparo et in asia civitas et ad rex mitto qui denuntio et cum circumeo ipse graecia civitas indico princeps magnus apparatus amphipolis facio nam et artifex omnis genus qui ludicram ars facio ex totus orbis terra multitudo et athleta et nobilis equus convenio et legatio cum victima et quisquis alius deus homo causa fio magnus ludus in graecia soleo ita facio sum ut non magnificentia tantus sed prudentia in do spectaculis ad qui rudo tum romanus sum admiror epulae quoque legatio paro et opulentia et cura idem vulgo dico ipse fero et convivium instruo et ludus paro idem sum qui vinco bellum scio


tum Servilius: ‘quantus imperator L. Aemilius fuerit, Quirites, si ex alia re nulla aestimari possit, vel hoc satis erat, quod, cum tam seditiosos et leves milites, tam nobilem, tam temerarium, tam eloquentem ad instigandam multitudinem inimicum in castris haberet, nullam in exercitu seditionem habuit. eadem severitas imperii, quam nunc oderunt, tum eos continuit. itaque antiqua disciplina habiti neque dixerunt seditiose quicquam neque fecerunt. Servius quidem Galba, si in L. Paulo accusando tirocinium ponere et documentum eloquentiae dare voluit, non triumphum inpedire debuit, quem, si nihil aliud, senatus iustum esse iudicaverat, sed postero die quam triumphatum esset, privatum cum visurus esset, nomen deferret et legibus interrogaret; aut serius paulo, cum primum magistratus ipse cepisset, diem diceret inimico et eum ad populum accusaret. ita et pretium recte facti triumphum haberet L. Paulus pro egregie bello gesto et poenam, si quid et vetere gloria sua et nova indignum fecisset. sed videlicet, cui crimen nullum, nullum probrum dicere poterat, eius obtrectare laudes voluit. diem integrum hesterno die ad accusandum L. Paulum petiit: quattuor horas, quantum supererat diei, dicendo absumpsit. quis umquam tam nocens reus fuit, cuius vitia vitae tot horis expromi non possent? quid interim obiecit, quod L. Paulus, si causam dicat, negatum velit? duas mihi aliquis contiones parumper faciat, unam militum Macedonicorum, puram alteram, integrioris iudicii et a favore et odio universi populi Romani. apud contionem togatam et urbanam prius reus agatur. quid apud Quirites Romanos, Ser. Galba, diceres? illa enim tibi tota abscisa oratio esset ‘in statione severius et intentius institisti; vigiliae acerbius et diligentius circumitae sunt; operis plus quam antea fecisti, cum ipse imperator ut exactor circumiret; eodem die et iter fecisti et in aciem ex itinere isti, ne victorem quidem te adquiescere passus est; statim ad persequendos hostes duxit. cum te praeda partienda locupletem facere posset, pecuniam regiam translaturus in triumpho est et in aerarium laturus.’ haec sicut ad militum animos stimulandos aliquem aculeum habent, qui parum licentiae, parum avaritiae suae inservitum censent, ita apud populum Romanum nihil valuissent, qui, ut vetera atque audita a parentibus suis non repetat, quae ambitione imperatorum clades acceptae sint, quae severitate imperii victoriae partae, proxumo certe Punico bello, quid inter M. Minucium magistrum equitum et Q. Fabium Maximum dictatorem interfuerit, meminit. itaque accusatorem hiscere potuisse et supervacaneam defensionem Pauli fuisse. transeatur ad alteram contionem; nec Quirites vos, sed milites videor appellaturus, si nomen hoc saltem ruborem incutere et verecundiam aliquam imperatoris violandi adferre possit. equidem ipse aliter adfectus animo sum, qui apud exercitum mihi loqui videar, quam paulo ante eram, cum ad plebem urbanam spectabat oratio. quid enim dicitis, milites? aliquis est Romae praeter Persea, qui triumphari de Macedonibus nolit; et eum non iisdem manibus discerpitis, quibus Macedonas vicistis? vincere vos prohibuisset, si potuisset, qui triumphantis urbem inire prohibet. erratis, milites, si triumphum imperatoris tantum et non militum quoque et universi populi Romani esse decus censetis. non unius in hoc Pauli — multi, etiam qui ab senatu non inpetrarunt triumphum, in monte Albano triumpharunt; nemo L. Paulo magis eripere decus perfecti belli Macedonici potest quam C. Lutatio primi Punici belli, quam P. Cornelio secundi; quam illi, qui triumphaverant; nec L. Paulum minorem aut maiorem imperatorem triumphus faciet —, militum magis in hoc universique populi Romani fama agitur, primum ne invidiae et ingrati animi adversus clarissimum quemque civem opinionem habeat et imitari in hoc populum Atheniensem lacerantem invidia principes suos videatur. satis peccatum in Camillo a maioribus vestris est, quem tamen ante receptam per eum a Gallis urbem violarunt; satis nuper a vobis in P. Africano. Literni domicilium et sedem fuisse domitoris Africae, Literni sepulcrum ostendi erubescamus. gloria sit par illis viris L. Paulus, iniuria vestra ne exaequetur. haec igitur primum infamia deleatur foeda apud alias gentes, damnosa apud nostros. quis enim aut Africani aut Pauli similis esse in ingrata et inimica bonis civitate velit? si infamia nulla esset et de gloria tantum ageretur, qui tandem triumphus non communem nominis Romani gloriam habet? tot de Gallis triumphi, tot de Hispanis, tot de Poenis ipsorum tantum imperatorum an populi Romani dicuntur? quem ad modum non de Pyrrho modo nec de Hannibale, sed de Epirotis Carthaginiensibusque [et Macedonibus] triumphi acti sunt, sic non M'. Curius tantum nec P. Cornelius, sed Romani triumpharunt. militum quidem propria est causa, qui et ipsi laureati et quisque donis, quibus donati sunt, insignes triumphum nomine cient suasque et imperatoris laudes canentes per urbem incedunt. si quando non deportati ex provincia milites ad triumphum sunt, fremunt; et tamen tum quoque se absentis, quod suis manibus parta victoria sit, triumphare credunt. si quis vos interroget, milites, ad quam rem in Italiam deportati et non statim confecta provincia dimissi sitis, quid Romam frequentes sub signis veneritis, quid moremini hic et non diversi domos quisque abeatis vestras, quid aliud respondeatis, quam vos triumphantis videri velle? vos certe victores conspici velle debebatis. triumphatum nuper de Philippo, patre huius, et de Antiocho est; ambo regnabant, cum de iis triumphatum est. de Perseo capto, in urbem cum liberis abducto non triumphabitur? quodsi in curru scandentis Capitolium, auratos purpuratosque, ex inferiore loco L. Paulus in turba togatorum unus privatus interroget ‘L. Anici, Cn. Octavi, utrum vos digniores triumpho esse an me censetis?’, curru descensuri et prae pudore videntur insignia ipsi sua tradituri. et vos Gentium quam Persea duci in triumpho mavoltis, Quirites, et de accessione potius belli quam de bello triumphari? et legiones ex Illyrico laureatae urbem inibunt et navales socii; Macedonicae legiones suo abrogato triumpho alienos spectabunt? quid deinde tam opimae praedae, tam opulentae victoriae spoliis fiet? quonam abdentur illa tot milia armorum detracta corporibus hostium? an in Macedoniam remittentur? quo signa aurea, marmorea, eburnea, tabulae pictae, textilia, tantum argenti caelati, tantum auri, tanta pecunia regia? an noctu tamquam furtiva in aerarium deportabuntur? quid? illud spectaculum maximum, nobilissimus opulentissimusque rex captus, ubi victori populo ostendetur? quos Syphax rex captus, accessio Punici belli, concursus fecerit, plerique meminimus. Perseus rex captus, Philippus et Alexander, filii regis, tanta nomina, subtrahentur civitatis oculis? ipsum L. Paulum, bis consulem, domitorem Graeciae, omnium oculi conspicere urbem curru ingredientem avent; ad hoc fecimus consulem, ut bellum per quadriennium ingenti etiam pudore nostro tractum perficeret. cui sortito provinciam, cui proficiscenti praesagientibus animis victoriam triumphumque destinavimus, ei victori triumphum negaturi sumus? et quidem non tantum eum sed deos etiam suo honore fraudaturi? dis quoque enim, non solum hominibus, debetur triumphus. maiores vestri omnium magnarum rerum et principia exorsi ab dis sunt et finem eum statuerunt. consul proficiscens praetorve paludatis lictoribus in provinciam et ad bellum vota in Capitolio nuncupat; victor perpetrato bello eodem in Capitolium triumphans ad eosdem deos, quibus vota nuncupavit, merita dona portans redit. pars non minima triumphi est victimae praecedentes, ut appareat dis grates agentem imperatorem ob rem publicam bene gestam redire. omnis illas victimas, quas traducendas in triumpho dicavit, alias alio caedente mactate. quid? illae epulae senatus, quae nec privato loco nec publico profano, sed in Capitolio eduntur, utrum hominum voluptatis causa an deorum honoris auctore Ser. Galba turbaturi estis? L. Pauli triumpho portae claudentur? rex Macedonum Perseus cum liberis et turba alia captivorum, spolia Macedonum, in circo Flaminio relinquentur? L. Paulus privatus tamquam rure rediens a porta domum ibit? et tu, centurio, miles, quibus ab imperatore Paulo donatus senatus decrevit potius quam quid Ser. Galba fabuletur, audi. et hoc dicere me potius quam illum audi. ille nihil praeterquam loqui, et ipsum id maledice ac maligne, didicit; ego ter et viciens cum hoste per provocationem pugnavi; ex omnibus, cum quibus manum conserui, spolia rettuli; insigne corpus honestis cicatricibus, omnibus adverso corpore exceptis, habeo. ’ nudasse deinde se dicitur et, quo quaeque bello volnera accepta essent, rettulisse. quae dum ostentat, adapertis forte, quae velanda erant, tumor inguinum proximis risum movit. tum ‘hoc quoque, quod ridetis’ inquit, ‘in equo dies noctesque persedendo habeo, nec magis me eius quam cicatricum harum pudet paenitetque, quando numquam mihi impedimento ad rem publicam bene gerendam domi militiaeque fuit. ego hoc ferro saepe vexatum corpus vetus miles adulescentibus militibus ostendi; Galba nitens et integrum denudet. revocate, si videtur, tribuni, ad suffragium tribus; ego ad vos milites, .’ summam omnis captivi auri argentique translati sestertium milliens ducenties fuisse Valerius Antias tradit; qua haud dubie maior aliquanto summa ex numero plaustrorum ponderibusque auri, argenti generatim ab ipso scriptis efficitur. alterum tantum aut in bellum proxumum absumptum aut in fuga, cum Samothracen peteret, dissipatum tradunt; eoque id mirabilius erat, quod tantum pecuniae intra triginta annos post bellum Philippi cum Romanis partim ex fructu metallorum, partim ex vectigalibus aliis coacervatum fuerat. itaque admodum inops pecuniae Philippus, Perseus contra praedives bellare cum Romanis coepit. ipse postremo Paulus in curru magnam cum dignitate alia corporis, tum senecta ipsa maiestatem prae se ferens; post currum inter alios illustres viros filii duo, Q. Maximus et P. Scipio; deinde equites turmatim et cohortes peditum suis quaeque ordinibus. pediti in singulos dati denarii centeni, duplex centurioni, triplex equiti. alterum tantum pediti daturum fuisse credunt et pro rata aliis, si aut non refragati honori eius fuissent aut benigne hac ipsa summa pronuntiata acclamassent.

tum servilis quantus imperator l aemilius sum quiris si ex alius res nullus aestimaris possum vel hic satis sum qui cum tam seditiosus et levo miles tam nobilis tam temerarius tam eloquor ad instigo multitudo inimicus in castrum habeo nullus in exercitus seditio habeo idem severitas imperium quam nunc odi tum is contineo itaque antiquus disciplina habeo neque dico seditiosus quisquam neque facio servus quidem galba si in l paulus accuso tirocinium pono et documentum eloquentia do volo non triumphus inpedire debeo qui si nihil alius senatus iustus sum judico sed posterus dies quam triumpho sum privo cum video sum nomen defero et lex interrogo aut serus paulus cum primus magistratus ipse capio dies dico inimicus et is ad populus accuso ita et pretium rectus facio triumphus habeo l paulus pro egregius bellum gero et poena si quis et veto gloria suus et novo indignus facio sed videlicet qui crimen nullus nullus probrum dico possum is obtrecto laus volo dies integer hesternus dies ad accuso l paulis peto quattuor hora quantus supersum dies dico absumo quis umquam tam noceo reus sum qui vitio vita tot hora expromo non possum quis interim obiacio qui l paulus si causa dico nego volo duo ego aliquis contio parumper facio unus miles macedonicus purus alter integer iudicium et ab favor et odium universus populus romanus apud contio togata et urbanus prior reus ago quis apud quiris romanus seruius galba dico ille enim tu totus abscido oratio sum in statio severus et intendo insto vigilia acerbus et diligo circumeo sum opus multus quam antea facio cum ipse imperator ut exactor circumeo idem dies et iter facio et in acies ex iter iste ne victor quidem tu adquiesco patior sum statim ad persequor hostis duco cum tu praeda partio locupleto facio possum pecunia regia transfero in triumphus sum et in aerarius fero hic sicut ad miles animus stimulo aliquis aculeus habeo qui parum licentia parum avaritia suus inservio censeo ita apud populus romanus nihil valeo qui ut vetero atque audio ab parens suus non repeto qui ambitio imperator clades accipio sum qui severitas imperium victoria pario proximus certus punicus bellum quis inter m minucius magister eques et q fabius magnus dictator intersum memini itaque accusator hisco possum et supervacaneam defensio paulis sum transeo ad alter contio neque quiris tu sed miles video appello si nomen hic saltem rubor incutio et verecundia aliqui imperator violo affero possum equidem ipse aliter affectus animus sum qui apud exercitus ego loquor video quam paulus ante sum cum ad plebs urbanus specto oratio quis enim dico miles aliquis sum roma praeter perseus qui triumpharis de macedones nolo et is non idem manus discerpo qui macedonas vinco vinco tu prohibeo si possum qui triumpho urbs ineo prohibeo erro miles si triumphus imperator tantus et non miles quoque et universus populus romanus sum decus censeo non unus in hic paulis multus etiam qui ab senatus non impetro triumphus in mons albanus triumpho nemo l paulus magis eripio decus perficio bellum macedonicus possum quam que lutatius primus punicus bellum quam p cornelius secundus quam ille qui triumpho neque l paulis paruus aut magnus imperator triumphus facio miles magis in hic universus populus romanus fama ago primus ne invidia et ingratus animus adverro clarus quisque civis opinio habeo et imitor in hic populus atheniensis lacero invidia princeps suus video satis peccatum in camillus ab magnus vester sum qui tamen ante recipio per is ab gallus urbs violo satis nuper ab tu in p africanus liternum domicilium et sedes sum domitor africa liternum sepulcrum ostendo erubesco gloria sum par ille vis l paulus iniuria vester ne exaequo hic igitur primus infamia deleo foedus apud alius gens damnosus apud noster quis enim aut africanus aut paulis similis sum in ingratus et inimicus bonus civitas volo si infamia nullus sum et de gloria tantus ago qui tandem triumphus non communis nomen romanus gloria habeo tot de gallus triumphus tot de hispanus tot de poenus ipse tantus imperator an populus romanus dico qui ad modus non de pyrrhus modo neque de hannibal sed de epirotes carthaginiensis et macedones triumphus ago sum sic non m curius tantus neque p cornelius sed romanus triumpho miles quidem proprius sum causa qui et ipse laureatus et quisque donum qui dono sum insignis triumphus nomen cieo suo et imperator laus caneo per urbs incedo si quando non deportas ex provincia miles ad triumphus sum fremo et tamen tum quoque sui absum qui suus manus pario victoria sum triumpharis credo si quis tu interrogo miles ad quam res in italia deportas et non statim conficio provincia dimitto sum quis roma frequens sub signum venio quis moror hic et non diverto domus quisque abeo vester quis alius respondeo quam tu triumpho video volo tu certus victor conspicio volo debeo triumpho nuper de philippus pater hic et de antiochus sum ambo regno cum de is triumpho sum de perseus capio in urbs cum liber abduco non triumpho quodsi in currus scando capitolium auro purpuro ex inferus locus l paulus in turba togator unus privo interrogo l anicius cn octavius utrum tu dignus triumphus sum an ego censeo currus descensuri et prae pudor video insigne ipse suus trado et tu gentius quam perseus duco in triumphus mavoltis quiris et de accessio potis bellum quam de bellum triumpharis et legio ex illyricus laureatus urbs ineo et naval socius macedonicus legio suus abrogo triumphus alienus specto quis deinde tam opimus praeda tam opulentus victoria spolium fio quonam abdo ille tot mille armus detraho corpus hostis an in macedonia remitto quo signum aureus marmoreus eburnea tabula pingo textile tantus argentum caelo tantus aurum tantus pecunia regius an nox tamquam furtivus in aerarius deporto quis ille spectaculum magnus nobilis opulentissimusque rex capio ubi victor populus ostendo qui syphax rex capio accessio punicus bellum concursus facio plerusque memini perseus rex capio philippus et alexander filius rex tantus nomen subtraho civitas oculus ipse l paulis bis consul domitor graecia omnis oculus conspicio urbs currus ingredior aveo ad hic facio consul ut bellum per quadriennium ingens etiam pudor noster traho perficio qui sortior provincia qui proficisco praesagio animus victoria triumphus destino is victor triumphus nego sum et quidem non tantus is sed deus etiam suus honor fraudo deus quoque enim non solus homo debeo triumphus magnus vester omnis magnaris res et principia exordior ab deus sum et finis is statuo consul proficiscor praetor paludatus lictor in provincia et ad bellum veto in capitolium nuncupo victor perpetro bellum idem in capitolium triumpho ad idem deus qui veto nuncupo mereo donum porto redeo pars non minimus triumphus sum victima praecedo ut appareo deus grates ago imperator ob res publicus bene gero redeo omnis ille victima qui traducendas in triumphus dico alius alius caedo mactas quis ille epulae senatus qui neque privo locus neque publicus profano sed in capitolium edo utrum homo voluptas causa an deus honor auctor seruius galba turbo sum l paulis triumphus porta claudo rex macedones perseus cum liber et turba alius captivus spolium macedones in circus flaminius relinquo l paulus privo tamquam rus redeo ab porto domus eo et tu centurio miles qui ab imperator paulus dono senatus decerno potis quam quis seruius galba fabulor audio et hic dico ego potis quam ille audio ille nihil praeterquam loquor et ipse is maledico atque malignus disco ego ter et viciens cum hostis per provocatio pugno ex omnis cum qui manus conseruus spolium rettulis insignis corpus honestus cicatrix omnis adverso corpus excipio habeo nudo deinde sui dico et quo quisque bellum vulnero accipio sum refero qui dum ostento adaperio fors qui velanda sum tumor inguinum propior risus moveo tum hic quoque qui rideo inquam in equus dies nox persedeo habeo neque magis ego is quam cicatrix haris pudeo paeniteo quando numquam ego impedimentum ad res publicus bene gero domus militia sum ego hic ferrum saepe vexo corpus vetus miles adulescens miles ostendo galba niteo et integer denudo revoco si video tribunus ad suffragium tres ego ad tu miles summa omnis captivus aurum argentum transfero sestertius millies ducenties sum valerius antius trado qui haud dubius magnus aliquantus summus ex numerus plaustrum pondus aurum argentum generatim ab ipse scribo efficio alter tantus aut in bellum proximus absumo aut in fuga cum samothrace peto dissipatum trado eo is mirabilis sum qui tantus pecunia intra triginta annus post bellum philippus cum romanus pars ex fructus metallum pars ex vectigal alius coacervo sum itaque admodum inops pecunia philippus perseus contra praedives bellaris cum romanus coepio ipse postremo paulus in currus magnus cum dignitas alius corpus tum senecta ipse maiestas prae sui fero post currus inter alius illustris vir filius duo q magnus et p scipio deinde eques turmatim et cohors pedes suus quisque ordo pedes in singuli do denarius centeni duplex centurio triplex equio alter tantus pedes do sum credo et pro reor alius si aut non refragati honor is sum aut benignus hic ipse summus pronuntio acclamo


haerente adhuc non in animis modo sed paene in oculis memoria Macedonici triumphi L. Anicius Quirinalibus triumphavit de rege Gentio Illyriisque. similia omnia magis visa hominibus quam paria: minor ipse imperator, et nobilitate Anicius cum Aemilio et iure imperii praetor cum consule conlatus; non Gentius Perseo, non Illyrii Macedonibus, non spolia spoliis, non pecunia pecuniae, non dona donis conparari poterant. itaque sicut praefulgebat huic triumphus recens, ita apparebat ipsum per se intuentibus nequaquam esse contemnendum. perdomuerat intra paucos dies terra marique ferocem, locis munimentisque fretam gentem Illyriorum, regem regiaeque omnes stirpis ceperat. transtulit in triumpho multa militaria signa spoliaque alia et supellectilem regiam, auri pondo viginti et septem, argenti decem et novem pondo, denarium decem tria milia et centum viginti milia Illyrici argenti. ante currum ducti Gentius rex cum coniuge et liberis et Caravantius, frater regis, et aliquot nobiles Illyrii. de praeda militibus in singulos quadragenos quinos denarios, duplex centurioni, triplex equiti, sociis nominis Latini quantum civibus et sociis navalibus dedit quantum militibus. laetior hunc triumphum est secutus miles, multisque dux ipse carminibus celebratus. sestertium ducentiens ex ea praeda redactum esse auctor est Antias praeter aurum argentumque, quod in aerarium sit latum; quod quia unde redigi potuerit non apparebat, auctorem pro re posui. rex Gentius cum liberis et coniuge et fratre Spoletium in custodiam ex senatus consulto ductus, ceteri captivi Romae in carcerem coniecti; recusantibusque custodiam Spoletinis Iguvium reges traducti. relicum ex Illyrico praedae ducenti viginti lembi erant; de Gentio rege captos eos Corcyraeis et Apolloniatibus et Dyrrhachinis Q. Cassius ex senatus consulto tribuit.

haereo adhuc non in animus modo sed paene in oculus memoria macedonicus triumphus l anicius quirinal triumpho de rex gentius illyrius similis omnis magis video homo quam par paruus ipse imperator et nobilitas anicius cum aemilius et ius imperium praetor cum consul confero non gentius perseus non illyrius macedones non spolium spolium non pecunia pecunia non donum donum conpararis possum itaque sicut praefulgeo hic triumphus recens ita appareo ipse per sui intueor nequaquam sum contemno perdomo intra paucus dies terra mare ferox locus munimentum fretus gens illyrius rex regia omnis stirps capio transfero in triumphus multus militaris signum spolio alius et supellectilis regia aurum pondo viginti et septem argentum decem et novo pondo denarius decem tres mille et centum viginti mille illyricus argentum ante currus duco gentius rex cum coniunx et liber et caravantius frater rex et aliquot nobilis illyrius de praeda miles in singuli quadrageni quini denarius duplex centurio triplex equio socius nomen latinum quantus civis et socius naval do quantus miles laetus hic triumphus sum sequor miles multa dux ipse carmen celebro sestertius ducentiens ex is praeda redigo sum auctor sum antius praeter aurum argentum qui in aerarius sum latus qui quia unde redigo possum non appareo auctor pro res pono rex gentius cum liber et coniunx et frater spoletium in custodia ex senatus consultum duco ceterus captivus roma in carcer conicio recuso custodia spoletini iguvium rex traduco relicum ex illyricus praeda ducenti viginti lembus sum de gentius rex capio is corcyraeus et apolloniatibus et dyrrhachinis q casseius ex senatus consultum tribuo