Ab urbe condita libri, erklürt von M. Weissenborn, book 45

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


victoriae nuntii, Q. Fabius et L. Lentulus et Q. Metellus, quanta potuit adhiberi festinatio, celeriter Romam cum venissent, praeceptam tamen eius rei laetitiam invenerunt. quarto post die, quam cum rege est pugnatum, cum in circo ludi fierent, murmur repente populi tota spectacula pervasit pugnatum in Macedonia et devictum regem esse; dein fremitus increvit; postremo clamor plaususque velut certo nuntio victoriae allato est exortus. mirari magistratus et quaerere auctorem repentinae laetitiae; qui postquam nullus erat, evanuit quidem tamquam certae rei gaudium, omen tamen laetum insidebat animis. quod postquam veris nuntiis Fabi Lentulique et Metelli adventu firmatum est, cum victoria ipsa, tum augurio animorum suorum laetabantur. et altera traditur circensis turbae non minus similis veri laetitia. ante diem quintum decimum kal. Octobres, ludorum Romanorum secundo die, C. Licinio consuli ad quadrigas mittendas escendenti tabellarius, qui se ex Macedonia venire diceret, laureatas litteras reddidisse dicitur. quadrigis missis consul currum conscendit et, cum per circum reveheretur ad foros publicos, laureatas tabellas populo ostendit. quibus conspectis repente inmemor spectaculi populus in medium decurrit. eo senatum consul vocavit recitatisque tabellis ex auctoritate patrum pro foris publicis denuntiavit populo L. Aemilium collegam signis conlatis cum rege Perseo pugnasse; Macedonum exercitum caesum fusumque; regem cum paucis fugisse; civitates omnes Macedoniae in dicionem populi Romani venisse. his auditis clamor cum ingenti plausu ortus; ludis relictis domus magna pars hominum ad coniuges liberosque laetum nuntium portabant. tertius decimus dies erat ab eo, quo in Macedonia pugnatum est. postero die senatus in curia habitus, supplicationesque decretae, et senatus consultum factum est, ut consul, quos praeter milites sociosque navales coniuratos haberet, dimitteret; de militibus sociisque navalibus dimittendis referretur, cum legati ab L. Aemilio consule, a quibus praemissus tabellarius esset, venissent. ante diem sextum kal. Octobres hora fere secunda legati urbem ingressi sunt. ingentem secum occurrentium, quacumque ibant, prosequentiumque trahentes turbam in forum ad curiam perrexerunt. senatus forte in curia erat; eo legatos consul introduxit. ibi tantum temporis retenti, dum exponerent, quantae regiae copiae peditum equitumque fuissent, quot milia ex his caesa, quot capta forent; quam paucorum militum iactura tanta hostium strages facta; quam pavide rex fugisset; existimari Samothraciam petiturum; paratam classem ad persequendum esse, neque terra neque mari elabi posse. eadem haec paulo post in contionem traducti exposuerunt; renovataque laetitia, cum consul edixisset, ut omnes aedes sacrae aperirentur, pro se quisque ex contione ad gratias agendas ire dis, ingentique turba non virorum modo sed etiam feminarum conpleri tota urbe deorum immortalium templa. senatus revocatus in curiam supplicationes ob rem egregie gestam ab L. Aemilio consule in quinque dies circa omnia pulvinaria decrevit hostiisque maioribus sacrificari iussit. naves, quae in Tiberi paratae instructaeque stabant, ut, si res posceret, in Macedoniam mitterentur, subduci et in navalibus conlocari; socios navalis dato annuo stipendio dimitti et cum his omnes, qui in consulis verba juraverant; et quod militum Corcyrae, Brundisi, ad mare superum aut in agro Larinati esset — omnibus his locis dispositus exercitus fuerat, cum quo, si res posceret, C. Licinius collegae ferret opem — , hos omnes milites dimitti placuit. supplicatio pro contione populo indicta est ex ante diem quintum idus Octobres cum eo die in quinque dies.

victoria nuntius q fabius et l lentulus et q metellus quantus possum adhibeo festinatio celer roma cum venio praecipio tamen is res laetitia invenio quartum post dies quam cum rex sum pugno cum in circus ludo fio murmur repens populus totus spectaculum pervado pugno in macedonius et devinco rex sum deinde fremo incerno postremo clamor plaudo velut certus nuntio victoria affero sum exorior miror magistratus et quaero auctor repentinus laetitia qui postquam nullus sum evanesco quidem tamquam certus res gaudium omen tamen laetus insideo animus qui postquam verus nuntius fabius lentulus et metellus advenio firmo sum cum victoria ipse tum augurium animus suus laeto et alter trado circensis turba non paruus similis verus laetitia ante dies quintus decimus kal october ludus romanus secundus dies que licinius consul ad quadrigae mitto escendo tabellarius qui sui ex macedonius venio dico laureatae littera reddo dico quadrigae mitto consul currus conscendo et cum per circum reveheretur ad fori publicus laureatae tabella populus ostendo qui conspicio repens immemor spectaculum populus in medius decurro is senatus consul voco recito tabella ex auctoritas pater pro foris publicus denuntio populus l aemilius collega signum confero cum rex perseus pugno macedones exercitus caedo fundo rex cum paucus fugio civitas omnis macedonia in dicio populus romanus venio hic audio clamor cum ingens plaudo ortus ludus relinquo domus magnus pars homo ad coniunx liber laetus nuntius porto tertius decimus dies sum ab is quo in macedonius pugno sum posterus dies senatus in curia habitus supplicatio decerno et senatus consulo facio sum ut consul qui praeter miles socius naval conjuro habeo dimitto de miles socius naval dimitto refero cum legatus ab l aemilius consul ab qui praemitto tabellarius sum venio ante dies sextus kal october hora fere secundus legatus urbs ingredior sum ingens sui occurro quicumque eo prosequor traho turba in forum ad curia pergo senatus fors in curia sum is legatus consul introduco ibi tantus tempus retendo dum expono quantus regia copia pedes equio sum quot mille ex hic caedo quot capio sum quam paucus miles iactura tantus hostis strages facio quam pavide rex fugio existimo samothracia peto paro classis ad persequor sum neque terra neque mare elabor possum idem hic paulus post in contio traduco expono renovo laetitia cum consul edico ut omnis aedes sacer aperio pro sui quisque ex contio ad gratia ago eo deus ingens turba non vir modo sed etiam femina conpleo totus urbs deus immortalis templum senatus revoco in curia supplicatio ob res egregius gero ab l aemilius consul in quinque dies circa omnis pulvinaris decerno hostia magnus sacrificaris iubeo navo qui in tiberis paro instruo sto ut si res posco in macedonia mitto subduco et in naval conlocaris socius naval do annuo stipendium dimitto et cum hic omnis qui in consul verbum juraverant et qui miles corcyra brundisium ad mare superi aut in ager larinati sum omnis hic locus dispono exercitus sum cum quo si res posco que licinius collega fero ops hic omnis miles dimitto placeo supplicatio pro contio populus indico sum ex ante dies quintus idus october cum is dies in quinque dies


intercalatum eo anno; postridie Terminalia kalendae intercalariae fuerunt. augur eo anno mortuus est C. Claudius; in eius locum augures legerunt T. Quinctium Flamininum. et flamen Quirinalis mortuus Q. Fabius Pictor.

intercalo is annus postridie terminalis kalendae intercalarius sum augur is annus mortuus sum que claudus in is locus auguro lego t quintius flamininus et flamen quirinal mortuus q fabius pictor


eo anno rex Prusia venit Romam cum filio Nicomede. is magno comitatu urbem ingressus ad forum a porta tribunalque Q. Cassi praetoris perrexit concursuque undique facto deos, qui urbem Romam incolerent, senatumque et populum Romanum salutatum se dixit venisse et gratulatum, quod Persea Gentiumque reges vicissent Macedonibusque et Illyriis in dicionem redactis auxissent imperium. cum praetor senatum ei, si velit, eo die daturum dixisset, biduum petiit, quo templa deum urbemque et hospites amicosque viseret. datus, qui circumduceret eum, L. Cornelius Scipio quaestor, qui et Capuam ei obviam missus fuerat, et aedes, quae ipsum comitesque eius benigne reciperent, conductae. tertio post die senatum adiit; gratulatus victoriam est; merita sua in eo bello commemoravit; petiit, ut votum sibi solvere, Romae in Capitolio decem maiores hostias et Praeneste unam Fortunae, liceret — ea vota pro victoria populi Romani esse —, et ut societas secum renovaretur agerque sibi de rege Antiocho captus, quem nulli datum a populo Romano Galli possiderent, daretur. filium postremo Nicomedem senatui commendavit. omnium, qui in Macedonia imperatores fuerant, favore est adiutus. itaque cetera, quae petebat, concessa; de agro responsum est, legatos ad rem inspiciendam missuros; si is ager populi Romani fuisset nec cuiquam datus esset, dignissimum eo dono Prusiam habituros esse, si autem Antiochi non fuisse et eo ne populi quidem Romani factum appareret aut datum Gallis esse, ignoscere Prusiam debere, si ex nullius iniuria quicquam ei datum vellet populus Romanus. ne cui detur quidem, gratum esse donum posse, quod eum, qui det, ubi vellet, ablaturum esse sciat. filii Nicomedis commendationem accipere. quanta cura regum amicorum liberos tueatur populus Romanus, documento Ptolemaeum, Aegypti regem, esse. cum hoc responso Prusia est dimissus. munera ei ex sestertiis iussa dari et vasorum argenteorum pondo quinquaginta. et filio regis Nicomedi ex ea summa munera dari censuerunt, ex qua Masgabae, filio regis Masinissae, data essent; et ut victimae aliaque, quae ad sacrificium pertinerent, seu Romae seu Praeneste immolare vellet, regi ex publico sicut magistratibus Romanis praeberentur, et ut ex classe, quae Brundisi esset, naves longae viginti adsignarentur, quibus uteretur. donec ad classem dono datam ei rex pervenisset, L. Cornelius Scipio ne ab eo abscederet sumptumque ipsi et comitibus praeberet, donec navem conscendisset. mire laetum ea benignitate in se populi Romani regem fuisse ferunt; munera sibi ipsi emi non sisse, filium iussisse donum populi Romani accipere. haec de Prusia nostri scriptores. Polybius eum regem indignum maiestate nominis tanti tradit; pilleatum, capite raso, obviam ire legatis solitum libertumque se populi Romani ferre: ideo insignia ordinis eius gerere; Romae quoque, cum veniret in curiam, summisisse se et osculo limen curiae contigisse et deos servatores suos senatum appellasse aliamque orationem non tam honorificam audientibus quam sibi deformem habuisse. moratus circa urbem triginta haud amplius dies in regnum est profectus. actumque in Asia bellum

is annus rex prusia venio roma cum filius nicomedes is magnus comito urbs ingredior ad forum ab porto tribunal q casseius praetor pergo concurro undique facio deus qui urbs roma incolo senatus et populus romanus saluto sui dico venio et gratulor qui perseus gentius rex vinco macedones et illyrius in dicio redigo augeo imperium cum praetor senatus is si volo is dies do dico biduus peto quo templum deus urbs et hospes amicus viso do qui circumduco is l cornelius scipio quaestor qui et capua is obvius mitto sum et aedes qui ipse comito is benignus recipio conduco tertius post dies senatus adeo gratulor victoria sum mereo suus in is bellum commemoro peto ut voveo sui solvo roma in capitolium decem magnus hostio et praeneste unus fortuna licet is veto pro victoria populus romanus sum et ut societas sui renovo ager sui de rex antiochus capio qui nullus do ab populus romanus gallus possideo do filius postremo nicomedes senatus commendo omnis qui in macedonius imperator sum favor sum adiutus itaque ceterus qui peto concedo de ager responsum sum legatus ad res inspicio mitto si is ager populus romanus sum neque quisquam do sum dignus is donum prusia habeo sum si autem antiochus non sum et is ne populus quidem romanus facio appareo aut do gallus sum ignosco prusia debeo si ex nullus iniuria quisquam is do volo populus romanus ne qui do quidem gratus sum donum possum qui is qui do ubi volo aufero sum scio filius nicomedes commendatio accipio quantus cura rex amicus liber tueor populus romanus documentum ptolemaeus aegyptius rex sum cum hic respondeo prusia sum dimitto munus is ex sestertius iubeo do et vasor argenteus pondo quinquaginta et filius rex nicomedes ex is summus munus do censeo ex qui masgaba filius rex masinissa do sum et ut victima alius qui ad sacrificium pertineo seu roma seu praeneste immolaris volo rex ex publicus sicut magistratus romanus praebeo et ut ex classis qui brundisium sum navo longus viginti adsigno qui uto donec ad classis donum do is rex pervenio l cornelius scipio ne ab is abscedo sumo ipse et comes praebeo donec navo conscendo mirus laetus is benignitas in sui populus romanus rex sum fero munus sui ipse emo non sino filius iubeo donum populus romanus accipio hic de prusia noster scriptor polybius is rex indignus maiestas nomen tantus trado pilleatus caput rado obvius eo legatus soleo libertus sui populus romanus fero ideo insigne ordo is gero roma quoque cum venio in curia summitto sui et osculo limen curia contingo et deus servator suus senatus appello alius oratio non tam honorificus audio quam sui deformo habeo moror circa urbs triginta haud amplus dies in regnum sum proficiscor ago in asia bellum


consules eo anno agro tantum Ligurum populato, cum hostes exercitus numquam eduxissent, nulla re memorabili gesta Romam ad magistratus subrogandos redierunt et primo comitiali die consules crearunt M. Claudium Marcellum, C. Sulpicium Gallum, deinde praetores postero die L. Iulium, L. Apuleium Saturninum, A. Licinium Nervam, P. Rutilium Calvum, P. Quinctilium Varum, M. Fonteium. his praetoribus duae urbanae provinciae sunt decretae, duae Hispaniae, Sicilia ac Sardinia.

consul is annus ager tantus ligur populo cum hostis exercitus numquam educo nullus res memorabilis gero roma ad magistratus subrogo redeo et primus comitial dies consul creo m claudius marcellus que sulpicius gallus deinde praetor posterus dies l julius l appuleius saturninus ab licinius nerva p rutilius calvus p quintilius varis m fonteius hic praetor duo urbanus provincia sum decerno duo hispania sicilia atque sardinia


Paulus benigne legatis dimissis transgressus Strymonem mille passuum ab Amphipoli castra posuit; inde profectus Pellam quinto die pervenit. praetergressus urbem, ad Spelaeum quod vocant biduum moratus P. Nasicam et Q. Maximum filium cum parte copiarum ad depopulandos Illyrios, qui Persea iuverant bello, misit iussos ad Oricum sibi occurrere; ipse Epirum petens quintis decimis castris Passaronem pervenit. haud procul inde Anici castra aberant. ad quem litteris missis, ne quid ad ea, quae fierent, moveretur: senatum praedam Epiri civitatium, quae ad Persea defecissent, exercitui dedisse suo, missis centurionibus in singulas urbes, qui se dicerent ad praesidia deducenda venisse, ut liberi Epirotae sicut Macedones essent, denos principes ex singulis evocavit civitatibus. quibus cum denuntiasset, ut aurum atque argentum in publicum proferretur, per omnes civitates cohortes dimisit. ante in ulteriores quam in propiores profecti, ut uno die in omnes perveniretur. edita tribunis centurionibusque erant, quae agerentur. mane omne aurum argentumque conlatum; hora quarta signum ad diripiendas urbes datum est militibus; tantaque praeda fuit, ut in equitem quadringeni denarii, peditibus duceni dividerentur, centum quinquaginta milia capitum humanorum abducerentur. muri deinde direptarum urbium diruti sunt; ea fuere oppida circa septuaginta. vendita praeda omnis; inde ea summa militi numerata est. Paulus ad mare Oricum descendit nequaquam, ut ratus erat, expletis militum animis, qui, tamquam nullum in Macedonia gessissent bellum, expertis regiae praedae esse indignabantur. Orici cum missas cum Scipione Nasica Maximoque filio copias invenisset, exercitu in naves inposito in Italiam traiecit. et post paucos dies Anicius conventu reliquorum Epirotarum Acarnanumque acto iussisque in Italiam sequi principibus, quorum cognitionem causae senatui reservarat, et ipse navibus expectatis, quibus usus Macedonicus exercitus erat, in Italiam traiecit.

paulus benignus legatus dimitto transgredior strymonem mille passus ab amphipolis castrum pono inde proficiscor pella quintus dies pervenio praetergredior urbs ad spelaeum qui voco biduus moror p nasica et q magnus filius cum pars copia ad depopulor illyrii qui perseus juvo bellum mitto iubeo ad oricos sui occurro ipse epirus peto quintus decimus castrum passaron pervenio haud procul inde anicius castrum absum ad qui littera mitto ne quis ad is qui fio moveo senatus praeda epirus civitas qui ad perseus deficio exercitus do suus mitto centurio in singulus urbs qui sui dico ad praesidium deduco venio ut liber epirotes sicut macedones sum deni princeps ex singuli evoco civitas qui cum denuntio ut aurum atque argentum in publicus profero per omnis civitas cohors dimitto ante in ulteriores quam in propiores proficiscor ut unus dies in omnis pervenio edo tribunus centurio sum qui ago mane omnis aurum argentum confero hora quartus signum ad diripio urbs do sum miles tantus praeda sum ut in eques quadringeni denarius pedes duceni divido centum quinquaginta mille caput humani abduco murus deinde direptaris urbs diruo sum is sum oppidum circa septuaginta vendo praeda omnis inde is summus miles numero sum paulus ad mare oricos descendo nequaquam ut reor sum expleo miles animus qui tamquam nullus in macedonius gero bellum experior regia praeda sum indignor oricos cum mitto cum scipio nasica magnus filius copia invenio exercitus in navo inpono in italia transiacio et post paucus dies anicius convenio reliquus epirotaris acarnanumque ago jubeo in italia sequor princeps qui cognitio causa senatus reservarat et ipse navis expectas qui utor macedonicus exercitus sum in italia transiacio


et ab Eumene et ab Attalo et ab Athenaeo fratribus communis legatio de victoria gratulatum venit. et Masgabae, regis Masinissae filio, Puteolis nave egresso praesto fuit obviam missus cum pecunia L. Manlius quaestor, qui Romam eum publico sumptu perduceret. advenienti extemplo senatus datus est. is adulescens ita locutus est, ut, quae rebus grata erant, gratiora verbis faceret. commemoravit, quot pedites equitesque, quot elephantos, quantum frumenti eo quadriennio pater suus in Macedoniam misisset: duas res ei rubori fuisse, unam, quod rogasset eum per legatos senatus, quae ad bellum opus essent, et non inperasset, alteram, quod pecuniam ei pro frumento misisset. Masinissam meminisse se regnum a populo Romano partum auctumque et multiplicatum habere; usu regni contentum scire dominium et ius eorum, qui dederint, esse; sumere itaque eos de se, non rogare aequom esse neque emere ea ex fructibus agri ab se dati, quae ibi proveniant. id Masinissae satis esse et fore, quod populo Romano super esset. cum iis mandatis a patre profectum postea consecutos equites, qui devictam Macedoniam nuntiarent gratulatumque senatui iuberent indicare tantae eam rem laetitiae patri suo esse, ut Romam venire velit Iovique optimo maximo in Capitolio sacrificare et grates agere; id, nisi molestum sit, ut ei permittatur, ab senatu petere. responsum regulo est facere patrem eius Masinissam, quod virum gratum bonumque facere deceat, ut pretium honoremque debito beneficio addat. et populum Romanum ab eo bello Punico forti fidelique opera adiutum, et illum favente populo Romano regnum adeptum; aequatis iis postea trium regum bellis deinceps omnibus eum functum officiis. victoria vero populi Romani laetari eum regem mirum non esse, qui sortem omnem fortunae regnique sui cum rebus Romanis miscuisset. grates deis pro victoria apud suos penates ageret; Romae filium pro eo acturum. gratulatum quoque satis suo ac patris nomine esse. ipsum relinquere regnum et Africa excedere, praeterquam quod illi inutile esset, non esse e re publica populi Romani senatum censere. petenti Masgabae, ut Hanno, Hamilcaris filius, obses in locum exigeret. munera ex senatus consulto emere regulo quaestor iussus ex centum pondo argenti et prosequi eum Puteolos omnemque sumptum, quoad in Italia esset, praebere et duas naves conducere, quibus ipse comitesque regis in Africam deveherentur; et comitibus omnibus, liberis servisque, vestimenta data. haud ita multo post de altero Masinissae filio Misagene litterae adlatae sunt, missum eum ab L. Paulo post devictum Persea in Africam cum equitibus suis; navigantem dispersa classe in Hadriatico mari Brundisium tribus navibus aegrum delatum. ad eum cum iisdem muneribus, quae data Romae fratri eius erant, L. Stertinius quaestor Brundisium missus iussusque curare, ut aedes hospitio

et ab eumenes et ab attalus et ab athenaeus frater communis legatio de victoria gratulor venio et masgaba rex masinissa filius puteoli navus egredior praesto sum obvius mitto cum pecunia l manlius quaestor qui roma is publicus sumo perduco advenio extemplo senatus do sum is adulescens ita loquor sum ut qui res gratus sum gratus verbum facio commemoro quot pedito equito quot elephantus quantus frumentum is quadriennium pater suus in macedonia mitto duo res is rubor sum unus qui rogo is per legatus senatus qui ad bellum opus sum et non impero alter qui pecunia is pro frumentum mitto masinissa memini sui regnum ab populus romanus pario augeo et multiplico habeo usus regnum contineo scio dominium et ius is qui do sum sumo itaque is de sui non rogo aequus sum neque emo is ex fructus ager ab sui do qui ibi provenio is masinissa satis sum et sum qui populus romanus super sum cum is mandatum ab pater proficiscor postea consequor eques qui devinco macedonia nuntio gratulatumque senatus iubeo indico tantus is res laetitia pater suus sum ut roma venio volo iuppiter bonus maximus in capitolium sacrificaris et grates ago is nisi molestus sum ut is permitto ab senatus peto responsum regulus sum facio pater is masinissa qui vir gratus bonus facio decet ut pretium honoro debeo beneficium addo et populus romanus ab is bellum punicus fortis fidelis opus adjuvo et ille faveo populus romanus regnum adeptum aequo is postea tres rex bellum deinceps omnis is fungor officium victoria verus populus romanus laetor is rex mirus non sum qui sors omnis fortuna regnum suus cum res romanus misceo grates deus pro victoria apud suus penates ago roma filius pro is ago gratulor quoque satis suus atque pater nomen sum ipse relinquo regnum et africanus excedo praeterquam qui ille inutilis sum non sum e res publicus populus romanus senatus censeo peto masgaba ut hanno hamilcaris filius obses in locus exigo munus ex senatus consultum emo regulus quaestor iubeo ex centum pondo argentum et prosequor is puteoli omnis sumo quoad in italia sum praebeo et duo navo conduco qui ipse comito rex in africa deveherentur et comes omnis liber servio vestimentum do haud ita multus post de alter masinissa filius misagenes littera affero sum mitto is ab l paulus post devinco perseus in africa cum eques suus navigo dispergo classis in hadriatico mare brundisium tres navis aeger defero ad is cum idem munus qui do roma frater is sum l stertinius quaestor brundisium mitto jubeo curo ut aedes hospitium


his incitatis cum in Capitolio rogationem eam Ti. Sempronius tribunus plebis ferret et privatis de lege dicendi locus esset, ad suadendum, ut in re minime dubia, haud quisquam procederet, Ser. Galba repente processit et a tribunis postulavit, ut, quoniam hora iam octava diei esset, nec satis temporis ad demonstrandum haberet, cur L. Aemilium non iuberent triumphare, in posterum diem differrent et mane eam rem agerent: integro sibi die ad causam eam orandam opus esse. cum tribuni dicere eo die, si quid vellet, iuberent, in noctem rem dicendo extraxit referendo admonendoque exacta acerbe munia militiae; plus laboris, plus periculi, quam desiderasset res, iniunctum; contra in praemiis, in honoribus omnia artata; militiamque, si talibus succedat ducibus, horridiorem asperioremque bellantibus eandem victoribus inopem atque inhonoratam futuram. Macedonas in meliore fortuna quam milites Romanos esse. si frequentes postero die ad legem antiquandam adessent, intellecturos potentis viros non omnia in ducis, aliquid et in militum manu esse. his vocibus incitati postero die milites tanta frequentia Capitolium conpleverunt, ut aditus nulli praeterea ad suffragium ferendum esset. intro vocatae primae tribus cum antiquarent, concursus in Capitolium principum civitatis factus est indignum facinus esse clamitantium, L. Paulum tanti belli victorem despoliari triumpho: obnoxios imperatores tradi licentiae atque avaritiae militari. iam nunc nimis saepe per ambitionem peccari; quid, si domini milites imperatoribus imponatur? in Galbam pro se quisque probra ingerere. tandem hoc tumultu sedato M. Servilius, qui consul et magister equitum fuerat, ut de integro eam rem agerent ab tribunis petere dicendique sibi ad populum potestatem facerent. tribuni, cum ad deliberandum secessissent, victi auctoritatibus principum de integro agere coeperunt revocaturosque se easdem tribus pronuntiarunt, si M. Servilius aliique privati, qui dicere vellent, dixissent.

hic incitas cum in capitolium rogatio is tiberius sempronius tribunus plebs fero et privo de lex dico locus sum ad suadeo ut in res paruus dubius haud quisquam procedo seruius galba repens procedo et ab tribunus postulo ut quoniam hora iam octavus dies sum neque satis tempus ad demonstro habeo cur l aemilius non iubeo triumpharis in posterus dies differo et mane is res ago integer sui dies ad causa is oro opus sum cum tribunus dico is dies si quis volo iubeo in nox res dico extraho refero admoneo exigo acerbus munia militia multus labor multus periculum quam desidero res injungo contra in praemium in honor omnis arto militia si talis succedo dux horridus asperioremque bellor idem victor inops atque inhonoro sum macedonas in bonus fortuna quam miles romanus sum si frequens posterus dies ad lex antiquo adsum intellego possum vir non omnis in dux aliquis et in miles manus sum hic vox incitas posterus dies miles tantus frequentia capitolium conpleo ut aditus nullus praeterea ad suffragium fero sum intro voco primus tres cum antiquo concursus in capitolium princeps civitas facio sum indignus facinus sum clamito l paulis tantus bellum victor despoliaris triumphus obnoxius imperator trado licentia atque avaritia militaris iam nunc nimis saepe per ambitio peccaris quis si dominus miles imperator impono in galba pro sui quisque probrum ingero tandem hic tumultus sedo m servilis qui consul et magister eques sum ut de integer is res ago ab tribunus peto dico sui ad populus potestas facio tribunus cum ad delibero secedo vinco auctoritas princeps de integer ago coepio revocaturosque sui idem tres pronuntio si m servilis alius privo qui dico volo dico


Q. Aelio M. Iunio consulibus de provinciis referentibus censuere patres duas provincias Hispaniam rursus fieri, quae una per bellum Macedonicum fuerat, et Macedoniam Illyricumque eosdem, L. Paulum et L. Anicium, obtinere, donec de sententia legatorum res et bello turbatas et in statum alium ex regno formandas conposuissent. consulibus Pisae et Gallia decretae cum binis legionibus peditum et equitum quadringenorum. praetorum sortes fuere, Q. Cassi urbana, M'. Iuventi Thalnae inter peregrinos, Ti. Claudi Neronis Sicilia, Cn. Fulvi Hispania citerior, ulterior C. Licini Nervae. A. Manlio Torquato Sardinia obvenerat; nequiit ire in provinciam, ad res capitalis quaerendas ex senatus consulto retentus.

q aelius m junius consul de provincia refero censeo pater duo provincia hispania rursus fio qui unus per bellum macedonicus sum et macedonia illyricus idem l paulis et l anicius obtineo donec de sententia legatus res et bellum turbo et in status alius ex regnum formo conpono consul pisa et gallia decerno cum bini legio pedes et eques quadringeni praetor sors sum q casseius urbanus m juventius thalnae inter peregrinus tiberius claudius nero sicilia cn fulvius hispania citer ulterior que licinius nerva ab manlius torquatus sardinia obvenio nequeo eo in provincia ad res capital quaero ex senatus consultum retendo


haec pronuntiata primo die conventus varie adfecerunt animos; libertas praeter spem data adrexit et levatum annuum vectigal; regionatim commercio interruptis ita videri lacerata tamquam animali in artus alterum alterius indigentis distracto: adeo, quanta Macedonia esset, quam divisui facilis, quam se ipsa quaeque contenta pars esset, Macedones quoque ignorabant. pars prima Bisaltas habet, fortissimos viros — trans Nessum amnem incolunt et circa Strymonem —, et multas frugum proprietates et metalla et opportunitatem Amphipolis, quae obiecta claudit omnes ab oriente sole in Macedoniam aditus. secunda pars celeberrimas urbes Thessalonicen et Cassandream habet, ad hoc Pallenen, fertilem ac frugiferam terram; maritimas quoque opportunitates ei praebent portus ad Toronen ac montem Athon Aeneamque et Acanthum, alii ad Thessaliam insulamque Euboeam, alii ad Hellespontum opportune versi. tertia regio nobilis urbes Edessam et Beroeam et Pellam habet et Vettiorum bellicosam gentem, incolas quoque permultos Gallos et Illyrios, inpigros cultores. quartam regionem Eordaei et Lyncestae et Pelagones incolunt; iuncta his Atintania et Tymphaeis et Elimiotis. frigida haec omnis duraque cultu et aspera plaga est; cultorum quoque ingenia terrae similia habet. ferociores eos et accolae barbari faciunt nunc bello exercentes, nunc in pace miscentes ritus suos. divisa itaque Macedoniae partium usibus separatis, quanta univers ostendit.

hic pronuntio primus dies convenio varius afficio animus libertas praeter spes do adrego et levo annuus vectigal regionatim commercium interrumpo ita video lacero tamquam animal in artus alter alter indigeo distraho adeo quantus macedonius sum quam divisui facilis quam sui ipse quisque contineo pars sum macedones quoque ignoro pars primus bisaltae habeo fortis vir trans nessus amnis incolo et circa strymonem et multus frugum proprietas et metallum et opportunitas amphipolis qui objecto claudo omnis ab orior sol in macedonia aditus secundus pars celeber urbs thessalonica et cassandrea habeo ad hic pallene fertilis atque frugifer terra maritimus quoque opportunitas is praebeo portus ad torone atque mons athos aeneamque et acanthus alius ad thessalia insula euboea alius ad hellespontus opportunus verro tertius regius nobilis urbs edessa et beroea et pella habeo et vettiorum bellicosus gens incolo quoque permultus galli et illyrii impiger cultor quartus regio eordaei et lyncestus et pelagones incolo iungo hic atintania et tymphaeis et elimiotis frigidus hic omnis duro cultus et asper plaga sum cultor quoque ingenium terra similis habeo ferox is et accola barbaris facio nunc bellum exerceo nunc in pax misceo ritus suus divido itaque macedonia pars usus separo quantus univers ostendo


ita peragrata Graecia, ut nihil eorum, quae quisque Persei bello privatim aut publice sensisset, inquireret, ne cuius metu sollicitaret animos sociorum, Demetriadem cum reverteretur, in itinere sordidata turba Aetolorum occurrit; mirantique et percunctanti, quid esset, defertur quingentos quinquaginta principes ab Lycisco et Tisippo, circumsesso senatu per milites Romanos, missos ab A. Baebio, praefecto praesidii, interfectos, alios in exilium actos esse, bonaque eorum, qui interfecti essent, et exulum possideri. iussis, qui arguebantur, Amphipoli adesse ipse convento Cn. Octavio Demetriade, postquam fama accidit traiecisse iam mare decem legatos, omnibus aliis omissis Apolloniam ad eos pergit. quo cum Perseus obviam Amphipoli nimis soluta custodia processisset — id diei iter est —, ipsum quidem benigne allocutus est; ceterum postquam in castra ad Amphipolim venit, graviter increpuisse traditur C. Sulpicium, primum quod Persea tam procul a se vagari per provinciam passus esset, deinde quod adeo indulsisset militibus, ut nudare tegulis muros urbis ad tegenda hibernacula sua pateretur; referrique tegulas et refici detecta, sicut fuerant, iussit. et Persea quidem cum maiore filio Philippo, traditos A. Postumio, in custodiam misit; filiam cum minore filio, a Samothrace accitos Amphipolim, omni liberali cultu habuit.

ita peragro graecia ut nihil is qui quisque perseus bellum privatim aut publicus sentio inquiro ne qui metus sollicito animus socius demetrias cum revorto in iter sordido turba aetolus occurro miro et percuncto quis sum defero quingenti quinquaginta princeps ab lyciscus et tisippo circumsedeo senatus per miles romanus mitto ab ab baebius praeficio praesidium interfacio alius in exsilium ago sum bonus is qui interfacio sum et exsul possideo iussum qui arguo amphipolis adsum ipse convenio cn octavius demetrias postquam fama accido transjacio iam mare decem legatus omnis alius omitto apollonia ad is pergo quo cum perseus obvius amphipolis nimis solvo custodia procedo is dies iter sum ipse quidem benignus alloquor sum ceterum postquam in castrum ad amphipolis venio gravis increpo trado que sulpicius primus qui perseus tam procul ab sui vagaris per provincia patior sum deinde qui adeo indulgeo miles ut nudaris tegula murus urbs ad tego hibernacula suus pateo refero tegula et reficio detego sicut sum iubeo et perseus quidem cum magnus filius philippus trado ab postumius in custodia mitto filia cum paruus filius ab samothrace accio amphipolis omnis liberal cultus habeo


eodem anno C. Cicereius aedem Monetae in monte Albano dedicavit quinquennio post, quam vovit. flamen Martialis inauguratus est eo anno L. Postumius Albinus.

idem annus que cicereius aedes moneta in mons albanus dedico quinquennium post quam voveo flamen martial inauguro sum is annus l postumus albinus


Macedoniae formula dicta cum leges quoque se daturum ostendisset, Aetoli deinde citati. in qua cognitione magis utra pars Romanis, utra regi favisset quaesitum est, quam utra fecisset iniuriam aut accepisset; noxa liberati interfectores; exilium pulsis aeque ratum fuit ac mors interfectis; A. Baebius unus est damnatus, quod milites Romanos praebuisset ad ministerium caedis. hic eventus Aetolorum causae in omnibus Graeciae gentibus populisque eorum, qui partis Romanorum fuerant, inflavit ad intolerabilem superbiam animos et obnoxios pedibus eorum subiecit, quos aliqua parte suspicio favoris in regem contigerat. tria genera principum in civitatibus erant, duo, quae adulando aut Romanorum imperium aut amicitiam regum sibi privatim oppressis faciebant civitatibus; media una pars utrique generi adversa libertatem et leges tuebatur. his ut maior apud suos caritas, ita minor ad externos gratia erat. secundis rebus elati Romanorum partis eius fautores soli tum in magistratibus, soli in legationibus erant. hi cum frequentes et ex Peloponneso et ex Boeotia et ex aliis Graeciae conciliis adessent, implevere aures decem legatorum: non eos tantum, qui se propalam per vanitatem iactassent tamquam hospites et amicos Persei, sed multo plures alios ex occulto favisse regi, qui per speciem tuendae libertatis in conciliis adversus Romanos omnia instruxissent, nec aliter eas mansuras in fide gentes, nisi fractis animis partium aleretur confirmareturque auctoritas eorum, qui nihil praeter imperium Romanorum spectarent. ab his editis nominibus evocati litteris imperatoris ex Aetolia Acarnaniaque et Epiro et Boeotia, qui Romam ad causam dicendam sequerentur; in Achaiam ex decem legatorum numero profecti duo, C. Claudius et Cn. Domitius, ut ipsi edicto evocarent. id duabus de causis factum, una, quod fiduciae plus animorumque esse Achaeis ad non parendum credebant et forsitan etiam in periculo fore Callicraten et ceteros criminum auctores delatoresque; altera, cur praesentes evocarent, causa erat, quod ex aliis gentibus principum litteras deprensas in commentariis regiis habebant, in Achaeis caecum erat crimen nullis eorum litteris inventis.

macedonia formula dictum cum lex quoque sui do ostendo aetolus deinde citas in qui cognitio magis uter pars romanus uter rex faveo quaero sum quam uter facio iniuria aut accipio noxa libero interfector exsilium pello aequus reor sum atque mors interficio ab baebius unus sum damno qui miles romanus praebeo ad ministerium caedes hic evenio aetolus causa in omnis graecia gens populus is qui pars romanus sum inflo ad intolerabilis superbia animus et obnoxius pes is subicio qui aliqui pars suspicio favor in rex contingo tres genus princeps in civitas sum duo qui adulo aut romanus imperium aut amicitia rex sui privatim opprimo facio civitas medius unus pars uterque gener adverso libertas et lex tueor hic ut magnus apud suus careo ita paruus ad externus gratia sum secundus res effero romanus pars is fautor solus tum in magistratus solus in legatio sum hic cum frequens et ex peloponnesus et ex boeotius et ex alius graecia concilium adsum impleo auris decem legatus non is tantus qui sui propalam per vanitas iacto tamquam hospes et amicus perseus sed multus multus alius ex occulo faveo rex qui per species tueor libertas in concilium adverro romanus omnis instruo neque aliter is mando in fides gens nisi frango animus pars alo confirmo auctoritas is qui nihil praeter imperium romanus specto ab hic edo nomen evoco littera imperator ex aetolius acarnania et epirus et boeotius qui roma ad causa dico sequor in achaia ex decem legatus numerus proficiscor duo que claudus et cn domitius ut ipse edictum evoco is duo de causa facio unus qui fiducia multus animus sum achaeus ad non pareo credo et forsitan etiam in periculum sum callicraten et ceterus crimen auctor delator alter cur praesens evoco causa sum qui ex alius gens princeps littera deprensa in commentarius regius habeo in achaeus caecus sum crimen nullus is littera invenio


cum haec in Macedonia Epiroque gesta sunt, legati, qui cum Attalo ad finiendum bellum inter Gallos et regem Eumenem missi erant, in Asiam pervenerunt. indutiis per hiemem factis et Galli domos abierant et rex in hiberna concesserat Pergamum gravique morbo aeger fuerat. ver primum ex domo Gallos exciverat; iamque Synnada pervenerant, cum Eumenes ad Sardis undique exercitum contraxerat. ibi Romani cum et Solovettium ducem Gallorum Synnadis adlocuturi. et Attalus cum eis profectus; sed castra Gallorum intrare eum non placuit, ne animi ex disceptatione inritarentur. P. Licinius cum regulo Gallorum est locutus rettulitque ferociorem eum deprecando factum, ut mirum videri possit inter tam opulentos reges Antiochum Ptolemaeumque tantum legatorum Romanorum verba valuisse, ut extemplo pacem facerent, apud Gallos nullius momenti fuisse.

cum hic in macedonius epirus gero sum legatus qui cum attalus ad finio bellum inter galli et rex eumenes mitto sum in asia pervenio indutiae per hiems facio et gallus domus abeo et rex in hibernus concedo pergamum gravis morbus aeger sum ver primus ex domus galli excio iam synnada pervenio cum eumenes ad sardus undique exercitus contraho ibi romanus cum et solovettium dux gallus synnas adlocuturi et attalus cum is proficiscor sed castrum gallus intro is non placeo ne animus ex disceptatio irrito p licinius cum regulus gallus sum loquor refero ferox is deprecor facio ut mirus video possum inter tam opulentus rex antiochus ptolemaeus tantus legatus romanus verbum valeo ut extemplo pax facio apud galli nullus momentum sum


‘quamquam, et qua felicitate rem publicam administraverim, et quae duo fulmina domum meam per hos dies perculerint, non ignorare vos, Quirites, arbitror, cum spectaculo vobis nunc triumphus meus, nunc funera liberorum meorum fuerint, tamen paucis, quaeso, sinatis me cum publica felicitate conparare eo, quo debeo, animo privatam meam fortunam. profectus ex Italia classem a Brundisio sole orto solvi; nona diei hora cum omnibus meis navibus Corcyram tenui. inde quinto die Delphis Apollini pro me exercitibusque et classibus vestris sacrificavi. a Delphis quinto die in castra perveni; ubi exercitu accepto, mutatis quibusdam, quae magna impedimenta victoriae erant, progressus, quia inexpugnabilia castra hostium erant neque cogi pugnare poterat rex, inter praesidia eius saltum ad Petram evasi et ad pugnam rege coacto acie vici; Macedoniam in potestatem populi Romani redegi et, quod bellum per quadriennium quattuor ante me consules ita gesserunt, ut semper successori traderent gravius, id ego quindecim diebus perfeci. aliarum deinde secundarum rerum velut proventus secutus: civitates omnes Macedoniae se dediderunt, gaza regia in potestatem venit, rex ipse tradentibus prope ipsis dis in templo Samothracum cum liberis est captus. mihi quoque ipsi nimia iam fortuna videri eoque suspecta esse. maris pericula timere coepi in tanta pecunia regia in Italiam traicienda et victore exercitu transportando. postquam omnia secundo navium cursu in Italiam pervenerunt, neque erat, quod ultra precarer, illud optavi, ut, cum ex summo retro volvi fortuna consuesset, mutationem eius domus mea potius quam res publica sentiret. itaque defunctam esse fortunam publicam mea tam insigni calamitate spero, quod triumphus meus, velut ad ludibrium casuum humanorum, duobus funeribus liberorum meorum est interpositus. et cum ego et Perseus nunc nobilia maxime sortis mortalium exempla spectemur, ille, qui ante se captivos captivus ipse duci liberos vidit, incolumes tamen eos habet; ego, qui de illo triumphavi, ab alterius funere filii currum ex Capitolio prope iam expirantem veni; neque ex tanta stirpe liberum superest, qui L. Aemilii Pauli nomen ferat. duos enim tamquam ex magna progenie liberorum in adoptionem datos Cornelia et Fabia gens habent; Paulus in domo praeter me nemo superest. sed hanc cladem domus meae vestra felicitas et secunda fortuna publica consolatur’ . haec tanto dicta animo magis confudere audientium animos, quam si miserabiliter orbitatem suam deflendo locutus esset. Cn. Octavius kal. Dec. de rege Perseo navalem triumphum egit. is triumphus sine captivis fuit, sine spoliis. dedit sociis navalibus in singulos denarios septuagenos quinos, gubernatoribus, qui in navibus fuerant, duplex, magistris navium quadruplex.

quamquam et qui felicitas res publicus administraverim et qui duo fulmen domus meus per hic dies percello non ignoro tu quiris arbitror cum spectaculum tu nunc triumphus meus nunc funero liberi meus sum tamen paucus quaeso sino ego cum publicus felicitas conpararis is quo debeo animus privo meus fortuna proficiscor ex italia classis ab brundisium sol orior solvo nonus dies hora cum omnis meus navis corcyra tenuis inde quintus dies delphi apollo pro ego exercitus et classis vester sacrificavi ab delphi quintus dies in castrum pervenio ubi exercitus accipio mutas quidam qui magnus impedimentum victoria sum progredior quia inexpugnabilis castrum hostis sum neque cogo pugno possum rex inter praesidium is saltus ad petra evado et ad pugna rex cogo acies vinco macedonia in potestas populus romanus redigo et qui bellum per quadriennium quattuor ante ego consul ita gero ut semper successor trado gravis is ego quindecim dies perficio alius deinde secundaris res velut provenio sequor civitas omnis macedonia sui dedo gaza regius in potestas venio rex ipse trado prope ipse deus in templum samothraces cum liber sum capio ego quoque ipse nimius iam fortuna video eo suspicio sum mare periculum timeo coepio in tantus pecunia regius in italia traicio et victor exercitus transporto postquam omnis secundus navis cursus in italia pervenio neque sum qui ultra preco ille opto ut cum ex superus retro volvo fortuna consuesset mutatio is domus meus potis quam res publicus sentio itaque defungor sum fortuna publicus meus tam insignio calamitas spero qui triumphus meus velut ad ludibrium casus humani duo funus liberi meus sum interpono et cum ego et perseus nunc nobilis magnus sors mortalis exemplum specto ille qui ante sui captivus captivus ipse duco liber video incolumis tamen is habeo ego qui de ille triumphavi ab alter funus filius currus ex capitolium prope iam expirantem venio neque ex tantus stirps liber supersum qui l aemilius paulis nomen fero duo enim tamquam ex magnus progenies liberi in adoptio do cornelius et fabius gens habeo paulus in domus praeter ego nemo supersum sed hic clades domus meus vester felicitas et secundus fortuna publicus consolo hic tantus dictum animus magis confundo audio animus quam si miserabilis orbitas suus defleo loquor sum cn octavus kal dec de rex perseus naval triumphus ago is triumphus sine captivus sum sine spolium do socius naval in singuli denarius septuageni quini gubernator qui in navis sum duplex magister navis quadruplex


dum haec in Illyrico geruntur, Paulus ante adventum decem legatorum Q. Maximum filium, iam ab Roma regressum, ad Aeginium et Agassas diripiendas mittit, Agassas, quod, cum Marcio consuli tradidissent urbem petita ultro societate Romana, defecerant rursus ad Persea; Aeginiensium novum crimen erat: famae de victoria Romanorum fidem non habentes in quosdam militum urbem ingressos hostiliter saevierant. ad Aeniorum quoque urbem diripiendam L. Postumium misit, quod pertinacius quam finitumae civitates in armis fuerant. auctumni fere tempus erat, cuius temporis initio ad circumeundam Graeciam visendaque, quae nobilitata fama maiora, auribus accepta, sunt, quam oculis noscuntur, uti statuit. praeposito castris C. Sulpicio Gallo profectus cum haud magno comitatu, tegentibus latera Scipione filio et Athenaeo, Eumenis regis fratre, per Thessaliam Delphos petiit, inclitum oraculum; ubi sacrificio Apollini facto inchoatas in vestibulo columnas, quibus imposituri statuas regis Persei fuerant, suis statuis victor destinavit. Lebadiae quoque templum Iovis Trophonii adiit, ibi cum vidisset os specus, per quod oraculo utentes sciscitatum deos descendunt, sacrificio Iovi Hercynnaeque facto, quorum ibi templum est, Chalcidem ad spectaculum Euripi Euboeaeque, tantae insulae, ponte continenti iunctae descendit. a Chalcide Aulidem traicit trium milium spatio distantem, portum inclitum statione quondam mille navium Agamemnoniae classis, Dianaeque templum, ubi navibus cursum ad Troiam filia victima aris admota rex ille regum petiit. inde Oropum Atticae ventum est, ubi pro deo vates anticus colitur, templumque vetustum est fontibus rivisque circa amoenum; Athenas inde, plenas quidem et ipsas vetustate famae, multa tamen visenda habentis, arcem, portus, muros Piraeeum urbi iungentis, navalia, monumenta magnorum imperatorum, simulacra deorum hominumque, omni genere et materiae et artium insignia. sacrificio Minervae, praesidi arcis, in urbe facto profectus Corinthum altero die pervenit. urbs erat tunc praeclara ante excidium; arx quoque et Isthmus praebuere spectaculum: arx intra moenia in immanem altitudinem edita, scatens fontibus, Isthmus duo maria ab occasu et ortu solis finitima artis faucibus dirimens. Sicyonem inde et Argos, nobiles urbes, adiit; inde haud parem opibus Epidaurum, sed inclitam Aesculapi nobili templo, quod quinque milibus passuum ab urbe distans nunc vestigiis revolsorum donorum, tum donis dives erat, quae remediorum salutarium aegri mercedem sacraverant deo. inde Lacedaemonem adit, non operum magnificentia, sed disciplina institutisque memorabilem, under per Megalopolim Olympiam escendit. ubi et alia quidem spectanda ei visa, et Iovem velut praesentem intuens motus animo est. itaque haud secus, quam si in Capitolio immolaturus esset, sacrificium amplius solito apparari iussit.

dum hic in illyricus gero paulus ante advenio decem legatus q magnus filius iam ab roma regredior ad aeginium et agassas diripio mitto agassas qui cum marcius consul trado urbs peto ultro societas romanus deficio rursus ad perseus aeginiensis novus crimen sum fama de victoria romanus fides non habeo in quidam miles urbs ingredior hostilis saevio ad aenii quoque urbs diripio l postumius mitto qui pertinax quam finitimus civitas in arma sum auctumni fere tempus sum qui tempus initium ad circumeo graecia viso qui nobilito fama magnus auris accipio sum quam oculus nosco uti statuo praepono castrum que sulpicius gallus proficiscor cum haud magnus comito tego latus scipio filius et athenaeus eumenes rex frater per thessalia delphi peto inclutus oraculis ubi sacrificium apollo facio incoho in vestibulum columna qui impono statua rex perseus sum suus statuo victor destino lebadia quoque templum iuppiter trophonius adeo ibi cum video os specus per qui oraculum uto sciscitas deus descendo sacrificium iuppiter hercynna facio qui ibi templum sum chalcis ad spectaculum euripus euboea tantus insula pons contineo jungo descendo ab chalcis aulis traicio tres mille spatium disto portus inclutus statio quondam mille navis agamemnonius classis diana templum ubi navis cursus ad troius filia victima ara admoueo rex ille rex peto inde oropus attica venio sum ubi pro deus vates anticus colo templum vetustus sum fons rivisque circa amoenus athenae inde plenus quidem et ipse vetustas fama multus tamen viso habeo arx portus murus piraeeus urbs jungo navale monumentum magnus imperator simulacrum deus homo omnis genus et materia et ars insigne sacrificium minerva praesidium arx in urbs facio proficiscor corinthus alter dies pervenio urbs sum tunc praeclarus ante excidium arx quoque et isthmus praebeo spectaculum arx intra moenia in immanis altitudo edo scateo fons isthmus duo mare ab occasus et ortus sol finitimus ars fauces dirimo sicyon inde et argi nobilis urbs adeo inde haud par ops epidaurus sed inclutus aesculapius nobilis templum qui quinque mille passus ab urbs disto nunc vestigium revolsor donum tum donum dives sum qui remedium salutaris aeger merces sacro deus inde lacedaemon adeo non opus magnificentia sed disciplina instituo memorabilis under per megalopolis olympia escendo ubi et alius quidem specto is video et iuppiter velut praesens intueor moueo animus sum itaque haud secus quam si in capitolium immolo sum sacrificium amplus soleo appararis iubeo


per eosdem dies et M. Marcellus, ex provincia Hispania decedens Marcolica nobili urbe capta, decem pondo auri et argenti ad summam sestertii deciens in aerarium rettulit.

per idem dies et m marcellus ex provincia hispania decedo marcolica nobilis urbs capio decem pondo aurum et argentum ad summa sestertius decies in aerarius refero


Aetolis dimissis Acarnanum citata gens. in his nihil novatum, nisi quod Leucas exempta est Acarnanum concilio. quaerendo deinde latius, qui publice aut privatim partium regis fuissent, in Asiam quoque cognitionem extendere et ad Antissam in Lesbo insula diruendam, traducendos Methymnam Antissaeos Labeonem miserunt, quod Antenorem, regium praefectum, quo tempore cum lembis circa Lesbum est vagatus, portu receptum commeatibus iuvissent. duo securi percussi viri insignes, Andronicus, Andronici filius, Aetolus, quod patrem secutus arma contra populum Romanum tulisset, et Neo Thebanus, quo auctore societatem cum Perseo iunxerant.

aetolus dimitto acarnanum cito gens in hic nihil novo nisi qui leuca eximo sum acarnanum concilio quaero deinde fero qui publicus aut privatim pars rex sum in asia quoque cognitio extendo et ad antissa in lesbos insula diruo traduco methymna antissaei labeo mitto qui antenor regius praeficio quo tempus cum lembus circa lesbos sum vago portus recipio commeatus juvo duo securus percutio vir insignis andronicus andronicus filius aetolus qui pater sequor arma contra populus romanus fero et neo thebanus quo auctor societas cum perseus jungo


Macedonum gens obscura admodum fama usque ad Philippum, Amyntae filium, fuit; inde ac per eum crescere cum coepisset, Europae se tamen finibus continuit, Graeciam omnem et partem Threciae atque Illyrici amplexa. superfudit deinde se in Asiam et tredecim annis, quibus Alexander regnavit, primum omnia, qua Persarum prope inmenso spatio imperium fuerat, suae dicionis fecit; Arabas hinc Indiamque, qua terrarum ultimos finis rubrum mare amplectitur, peragravit. tum maximum in terris Macedonum regnum nomenque; inde morte Alexandri distractum in multa regna, dum ad se quisque opes rapiunt, laceratis viribus a summo culmine fortunae ad ultimum finem centum quinquaginta annos stetit.

macedones gens obscurus admodum fama usque ad philippus amyntas filius sum inde atque per is cresco cum coepio europa sui tamen finis contineo graecia omnis et pars thracia atque illyricus amplector superfundo deinde sui in asia et tredecim annus qui alexander regno primus omnis qui persaris prope immensus spatium imperium sum suus dicio facio arabus hinc india qui terra ulter finis rubrus mare amplector peragro tum magnus in terra macedones regnum nomen inde mors alexander distraho in multus regnum dum ad sui quisque ops rapio lacero vis ab superus culmen fortuna ad ulter finis centum quinquaginta annus sto


inter multas Asiae Graeciaeque legationes Rhodiorum maxime legati civitatem converterunt. nam cum primo in veste candida visi essent, quod et gratulantis decebat, et, si sordidam vestem habuissent, lugentium Persei casum praebere speciem poterant, postquam consulti ab M. Iunio consule patres stantibus in comitio legatis, an locum, lautia senatumque darent, nullum hospitale ius in iis esse servandum censuerunt, egressusque e curia consul, cum Rhodii gratulatum se de victoria purgatumque civitatis crimina dicentes venisse petissent, ut senatus sibi daretur, pronuntiavit sociis et amicis et alia comiter atque hospitaliter praestare Romanos et senatum dare consuesse, Rhodios non ita meritos eo bello, ut amicorum sociorumque numero habendi sint, his auditis prostraverunt se omnes humi consulemque et cunctos, qui aderant, orantes, ne nova falsaque crimina plus obesse Rhodiis aecum censerent quam antiqua merita, quorum ipsi testes essent. extemplo veste sordida sumpta domos principum cum precibus ac lacrimis circumibant orantes, ut prius cognoscerent causam quam condemnarent.

inter multus asia graecia legatio rhodius magnus legatus civitas converto nam cum primus in vestis candidus video sum qui et gratulor decet et si sordidus vestis habeo lugeo perseus casus praebeo species possum postquam consulo ab m junius consul pater sto in comitium legatus an locus lautia senatus do nullus hospital ius in is sum servo censeo egredior e curia consul cum rhodius gratulor sui de victoria purgo civitas crimen dico venio peto ut senatus sui do pronuntio socius et amicus et alius comis atque hospitalis praesto romanus et senatus do consuesse rhodii non ita mereo is bellum ut amicus socius numerus habeo sum hic audio prosterno sui omnis humus consul et cunctus qui adsum oro ne novo fallo crimen multus obsum rhodius aequus censeo quam antiquus mereo qui ipse testis sum extemplo vestis sordidus sumo domus princeps cum prex atque lacrima circumeo oro ut prior cognosco causa quam condemno


consulum eius anni sicut alterius clarus consulatus insigni victoria, ita alterius obscura fama, quia materiam res gerendi non habuit. iam primum cum legionibus ad conveniendum diem dixit, non auspicato templum intravit. vitio diem dictam esse augures, cum ad eos relatum est, decreverunt. profectus in Galliam circa Macros campos ad montis Siciminam et Papinum stativa habuit; deinde circa eadem loca cum sociis nominis Latini hibernabat; legiones Romanae, quod vitio dies exercitui ad conveniendum dicta erat, Romae manserant. et praetores praeter C. Papirium Carbonem, cui Sardinia evenerat, in provincias iere. eum [dum] ius dicere Romae — nam eam quoque sortem habebat — inter cives et peregrinos patres censuerant.

consul is annus sicut alter clarus consulatus insignio victoria ita alter obscurus fama quia materia res gero non habeo iam primus cum legio ad convenio dies dico non auspico templum intro vitio dies dico sum auguro cum ad is refero sum decerno proficiscor in gallia circa macros campus ad mons sicimina et papinus stativus habeo deinde circa idem locum cum socius nomen latinum hiberno legio romanus qui vitio dies exercitus ad convenio dictum sum roma maneo et praetor praeter que papirius carbo qui sardinia evenio in provincia eo is dum ius dico roma nam is quoque sors habeo inter civis et peregrinus pater censeo


edito ludicro omnis generis clupeisque aereis in naves inpositis cetera omnis generis arma cumulata in ingentem acervum, precatus Martem, Minervam Luamque matrem et ceteros deos, quibus spolia hostium dicare ius fasque est, ipse imperator face subdita succendit; deinde circumstantes tribuni militum pro se quisque ignes coniecerunt. notata est in illo conventu Europae Asiaeque, undique partim ad gratulationem, partim ad spectaculum contracta multitudine, tantis navalibus terrestribusque exercitibus, ea copia rerum, ea vilitas annonae, ut et privatis et civitatibus et gentibus dona data pleraque eius generis sint ab imperatore non in usum modo praesentem, sed etiam quod domos aveherent. spectaculo fuit ei, quae venerat, turbae non scaenicum magis ludicrum, non certamina hominum aut curricula equorum, quam praeda Macedonica omnis, ut viseretur, exposita, statuarum tabularumque et textilium et vasorum ex auro et argento et aere et ebore factorum ingenti cura in ea regia, ubi non in praesentem modo speciem, qualibus referta regia Alexandreae erat, sed in perpetuum usum fierent. haec in classem inposita devehenda Romam Cn. Octavio data.

edo ludicer omnis genus clipeus aereus in navo inpono ceterus omnis genus arma cumulo in ingens acervus preco mars minerva lua mater et ceterus deus qui spolium hostis dicaris ius for sum ipse imperator fax subdo succendo deinde circumsto tribunus miles pro sui quisque ignis conicio noto sum in ille convenio europa asia undique pars ad gratulatio pars ad spectaculum contraho multitudo tantus naval terrestris exercitus is copia res is vilito annona ut et privo et civitas et gens donum do plerusque is genus sum ab imperator non in usus modo praesens sed etiam qui domus aveherent spectaculum sum is qui venio turba non scaenicus magis ludicrum non certamen homo aut curriculum equus quam praeda macedonicus omnis ut viso expono statua tabula et textile et vasor ex aurum et argentum et aer et ebur factor ingens cura in is regius ubi non in praesens modo species qual refercio regius alexandrea sum sed in perpetuus usus fio hic in classis inpono devehenda roma cn octavius do


senatus deinde habitus est. patres censuerunt, ut Q. Cassius Persea regem cum Alexandro filio Albam in custodiam duceret; comites, pecuniam, argentum, instrumentum, quod haberet, nihil . Bithys, filius Cotyis, regis Thracum, cum obsidibus in custodiam Carseolos est missus. ceteros captivos, qui in triumpho ducti erant, in carcerem condi placuit. paucos post dies, quam haec acta erant, legati ab Cotye, rege Thracum, venerunt pecuniam ad redimendum filium aliosque obsides adportantes. eis in senatum introductis et id ipsum argumenti praetendentibus orationi, non sua voluntate Cotyn bello iuvisse Persea, quod obsides dare coactus esset, orantibusque, ut eos pretio, quantum ipsi statuissent patres, redimi paterentur, responsum ex auctoritate senatus est, populum Romanum meminisse amicitiae, quae cum Cotye maioribusque eius et gente Thracum fuisset. obsides datos crimen, non criminis defensionem esse, cum Thracum genti ne quietus quidem Perseus, nedum bello Romano occupatus timendus fuerit. ceterum, etsi Cotys Persei gratiam praetulisset amicitiae populi Romani, magis, quid se dignum esset, quam quid merito eius fieri posset, aestimaturum, filium atque obsides ei remissurum. beneficia gratuita esse populi Romani; pretium eorum malle relinquere in accipientium animis quam praesens exigere. legati tres nominati, T. Quinctius Flamininus, C. Licinius Nerva, M. Caninius Rebilus, qui obsides in Thraciam reducerent, et Thracibus munera data in singulos binum milium aeris. Bithys cum ceteris obsidibus a Carseolis accersitus ad patrem cum legatis missus. naves regiae captae de Macedonibus invisitatae ante magnitudinis in campo Martio subductae sunt.

senatus deinde habitus sum pater censeo ut q casseius perseus rex cum alexander filius alba in custodia duco comes pecunia argentum instrumentum qui habeo nihil bithys filius cotyis rex thracus cum obsidibus in custodia carseoli sum mitto ceterus captivus qui in triumphus duco sum in carcer condo placeo paucus post dies quam hic ago sum legatus ab cotye rex thracus venio pecunia ad redimo filius alius obses apporto is in senatus introduco et is ipse argumentum praetendo oratio non suus voluntas cotyn bellum juvo perseus qui obses do cogo sum oro ut is pretium quantus ipse statuo pater redimo pateo responsum ex auctoritas senatus sum populus romanus memini amicitia qui cum cotye magnus is et gens thracus sum obses do crimen non crimen defensio sum cum thracus gens ne quiesco quidem perseus nedum bellum romanus occupo timeo sum ceterum etsi cotys perseus gratia praefero amicitia populus romanus magis quis sui dignus sum quam quis mereo is fio possum aestimo filius atque obses is remitto beneficium gratuitus sum populus romanus pretium is malo relinquo in accipio animus quam praesens exigo legatus tres nomino t quintius flamininus que licinius nerva m caninus rebilus qui obses in thracia reduco et thrax munus do in singuli bini mille aer bithys cum ceterus obsidibus ab carseoli arcesso ad pater cum legatus mitto navo regia capio de macedones invisitatus ante magnitudo in campus martius subduco sum


hic finis belli, cum quadriennium continuum bellatum esset, inter Romanos ac Persea fuit idemque finis incliti per Europae plerumque atque Asiam omnem regni. vicensimum ab Carano, qui primus regnabat, Persea numerabant. Perseus Q. Fulvio L. Manlio consulibus regnum accepit, a senatu rex est appellatus M. Iunio A. Manlio consulibus, regnavit undecim annos.

hic finis bellum cum quadriennium continuus bello sum inter romanus atque perseus sum idem finis inclutus per europa plerusque atque asia omnis regnum vicesimus ab caranus qui primus regno perseus numero perseus q fulvius l manlius consul regnum accipio ab senatus rex sum appello m junius ab manlius consul regno undecim annus


ex Illyrico duo legati, C. Licinius Nerva et P. Decius, nuntiarunt exercitum Illyriorum caesum, Gentium regem captum, in dicione populi Romani et Illyricum esse. ob eas res gestas ductu auspicioque L. Anici praetoris senatus in triduom supplicationes decrevit. iterum Latinae edictae a consule sunt in ante diem quartum et tertium et pridie idus Novembres.

ex illyricus duo legatus que licinius nerva et p decius nuntio exercitus illyrius caedo gentius rex capio in dicio populus romanus et illyricus sum ob is res gero ductus auspicium l anicius praetor senatus in triduum supplicatio decerno iterum latinus edictae ab consul sum in ante dies quartus et tertius et pridie idus november


cum haec gererentur, Antiochus frustra temptatis moenibus Alexandreae abscesserat ceteraque Aegypto potitus, relicto Memphi maiore Ptolemaeo, cui regnum quaeri suis viribus simulabat, ut victorem mox adgrederetur, in Syriam exercitum abduxit. nec huius voluntatis eius ignarus Ptolemaeus, dum conterritum obsidionis metu minorem fratrem haberet, posse se recipi Alexandreae et sorore adiuvante et non repugnantibus fratris amici ratus primum ad sororem, deinde ad fratrem amicosque eius non prius destitit mittere, quam pacem cum iis confirmaret. suspectum Antiochum effecerat, quod cetera Aegypto sibi tradita Pelusi validum relictum erat praesidium. apparebat claustra Aegypti teneri, ut, cum vellet, rursum exercitum induceret; bello intestino cum fratre eum exitum fore, ut victor fessus certamine nequaquam par Antiocho futurus esset. haec prudenter animadversa a maiore cum adsensu minor frater quique cum eo erant acceperunt; soror plurimum adiuvit non consilio modo sed etiam precibus. itaque consentientibus cunctis pace facta Alexandream recipitur ne multitudine quidem adversante, quae in bello non per obsidionem modo, sed etiam postquam a moenibus abscessum est, quia nihil ex Aegypto subvehebatur, omnium rerum adtenuata inopia erat. his cum laetari Antiochum conveniens esset, si reducendi eius causa exercitum Aegyptum induxisset, quo specioso titulo ad omnis Asiae et Graeciae civitates legationibus recipiendis litterisque dimittendis usus erat, adeo est offensus, ut multo acrius infestiusque adversus duos quam ante adversus unum pararet bellum. Cyprum extemplo classem misit; ipse primo vere cum exercitu Aegyptum petens in Coelen Syriam processit. circa Rhinocolura Ptolemaei legatis agentibus gratias, quod per eum regnum patrium recepisset, petentibusque, ut suum munus tueretur et diceret potius, quid fieri vellet, quam hostis ex socio factus vi atque armis ageret, respondit non aliter neque classem revocaturum neque exercitum reducturum, nisi sibi et tota Cypro et Pelusio agroque, qui circa Pelusiacum ostium Nili esset, cederetur; diemque praestituit, intra quam de condicionibus peractis responsum acciperet. postquam dies data indutiis praeteriit, navigantibus ostio Nili ad Pelusium, per deserta Arabiae ad Memphim incolebant, et ab ceteris Aegyptiis partim voluntate, partim metu, ad Alexandream modicis itineribus descendit. ad Eleusinem transgresso flumen, qui locus quattuor milia ab Alexandrea abest, legati Romani occurrerunt. quos cum advenientis salutasset dextramque Popilio porrigeret, tabellas ei Popilius senatus consultum scriptum habentis tradit atque omnium primum id legere iubet. quibus perlectis cum se consideraturum adhibitis amicis, quid faciendum sibi esset, dixisset, Popilius pro cetera asperitate animi virga, quam in manu gerebat, circumscripsit regem ac ‘priusquam hoc circulo excedas’ inquit, ‘redde responsum, senatui quod referam.’ obstupefactus tam violento imperio parumper cum haesitasset, ‘faciam’ inquit, ‘quod censet senatus.’ tum demum Popilius dextram regi tamquam socio atque amico porrexit. die deinde finita cum excessisset Aegypto Antiochus, legati concordia etiam auctoritate sua inter fratres firmata, inter quos vixdum convenerat pax, Cyprum navigant et inde, quae iam vicerat proelio Aegyptias naves, classem Antiochi dimittunt. clara ea per gentis legatio fuit, quod haud dubie adempta Antiocho Aegyptus habenti iam redditumque patrium regnum stirpi Ptolemaei fuerat.

cum hic gero antiochus frustra temptas moenia alexandrea abscedo ceter aegyptus potior relinquo memphis magnus ptolemaeus qui regnum quaero suus vis simulo ut victor mox aggredior in syria exercitus abduco neque hic voluntas is ignarus ptolemaeus dum conterreo obsidio metus paruus frater habeo possum sui recipio alexandrea et soror adjuvo et non repugno frater amicus reor primus ad soror deinde ad frater amicus is non prior desisto mitto quam pax cum is confirmo suspicio antiochus efficio qui ceterus aegyptus sui trado pelusium validus relinquo sum praesidium appareo claustra aegyptius teneo ut cum volo rursum exercitus induco bellum intestinus cum frater is exitus sum ut victor fessus certamen nequaquam par antiochus sum sum hic prudens animadverto ab magnus cum assensus paruus frater quisque cum is sum accipio soror multus adjuvo non consilium modo sed etiam prex itaque consentio cunctus pax facio alexandrea recipio ne multitudo quidem adverso qui in bellum non per obsidio modo sed etiam postquam ab moenia abscedo sum quia nihil ex aegyptus subveho omnis res adtenuo inopia sum hic cum laetor antiochus convenio sum si reduco is causa exercitus aegyptus induco quo speciosus titulus ad omnis asia et graecia civitas legatio recipio littera dimitto utor sum adeo sum offendo ut multus acer infestus adverro duo quam ante adverro unus paro bellum cyprus extemplo classis mitto ipse primus verus cum exercitus aegyptus peto in caelum syria procedo circa rhinocolura ptolemaeus legatus ago gratia qui per is regnum patrius recipio peto ut suus munus tueor et dico potis quis fio volo quam hostis ex socius facio vis atque arma ago respondeo non aliter neque classis revocaturum neque exercitus reduco nisi sui et totus cyprus et pelusium ager qui circa pelusiacus ostium nilis sum cedo dies praestituo intra quam de condicio perago responsum accipio postquam dies do indutiae praetereo navigo ostium nilis ad pelusium per desero arabia ad memphis incolo et ab ceterus aegyptius pars voluntas pars metus ad alexandrea modicus iter descendo ad eleusinem transgredior flumen qui locus quattuor mille ab alexandrea absum legatus romanus occurro qui cum advenio saluto dexter popilius porrigo tabella is popilius senatus consulo scribo habeo trado atque omnis primus is lego iubeo qui perlego cum sui considero adhibeo amicus quis facio sui sum dico popilius pro ceterus asperitas animus virga quam in manus gero circumscribo rex atque priusquam hic circulus excedo inquam reddo responsum senatus qui refero obstupefacio tam violentus imperium parumper cum haesito facio inquam qui censeo senatus tum demum popilius dexter rex tamquam socius atque amicus porrigo dies deinde finio cum excedo aegyptus antiochus legatus concordia etiam auctoritas suus inter frater firmo inter qui vixdum convenio pax cyprus navigo et inde qui iam vinco proelium aegyptius navo classis antiochus dimitto clarus is per gens legatio sum qui haud dubius adimo antiochus aegyptus habeo iam reddo patrius regnum stirps ptolemaeus sum


dimissis legatis disceptatum inter Pisanos Lunensesque legatos est Pisanis querentibus agro se a colonis Romanis pelli, Lunensibus adfirmantibus eum, de quo agatur, ab triumviris agrum sibi adsignatum esse. senatus, qui de finibus cognoscerent statuerentque, quinqueviros misit Q. Fabium Buteonem, P. Cornelium Blasionem, T. Sempronium Muscam, L. Naevium Balbum, C. Apuleium Saturninum.

dimitto legatus disceptas inter pisani lunensis legatus sum pisanus queror ager sui ab colonia romanus pello lunensis adfirmo is de quo ago ab triumviri ager sui adsigno sum senatus qui de finis cognosco statuo quinqueviros mitto q fabius buteo p cornelius blasio t sempronius musca l naevius balbus que appuleius saturninus


victoriae Romanae fama cum pervasisset in Asiam, Antenor, qui cum classe lemborum ad Phanas stabat, Cassandriam inde traiecit. C. Popilius, qui ad Delum praesidio navibus Macedoniam petentibus erat, postquam debellatum in Macedonia et statione summotos hostium lembos audivit, dimissis et ipse adticis navibus ad susceptam legationem peragendam navigare Aegyptum pergit, ut prius occurrere Antiocho posset, quam ad Alexandreae moenia accederet. cum praeterveherentur Asiam legati et Loryma venissent, qui portus viginti paulo amplius milia ab Rhodo abest ex adverso urbi ipsi positus, principes Rhodiorum occurrunt — iam enim eo quoque victoriae fama perlata erat — orantes, ut Rhodum deveherentur: pertinere id ad famam salutemque civitatis, noscere ipsos omnia, quae acta essent quaeque agerentur Rhodi, et conperta per se, non volgata fama Romam referre. diu negantes perpulerunt, ut moram navigationis brevem pro salute sociae urbis paterentur. postquam Rhodum ventum est, in contionem quoque eos iidem precibus pertraxerunt. adventus legatorum auxit potius timorem civitati quam minuit; omnia enim Popilius, quae singuli universique eo bello hostiliter dixerant fecerantque, rettulit et vir asper ingenio augebat atrocitatem eorum, quae dicerentur, voltu truci et accusatoria voce, ut, cum propriae simultatis nulla causa cum civitate esset, ex unius senatoris Romani acerbitate, qualis in se universi senatus animus esset, coniectarent. C. Decimi moderatior oratio fuit, qui in plerisque eorum, quae commemorata a Popilio essent, culpam non penes populum, sed penes paucos concitores volgi esse dixit: eos venalem linguam habentis decreta plena regiae adsentationis fecisse et eas legationes misisse, quarum Rhodios semper non minus puderet quam paeniteret. quae omnia, si sana mens populo foret, in capita noxiorum versura. cum magno adsensu auditus est non magis eo, quod multitudinem noxa levabat, quam quod culpam in auctores verterat. itaque cum principes eorum Romanis responderent, nequaquam tam grata oratio eorum fuit, qui, quae Popilius obiecerat, diluere utcumque conati sunt, quam eorum, qui Decimio in auctoribus ad piaculum noxae obiciendis adsensi sunt. decretum igitur extemplo, ut, qui pro Perseo adversus Romanos dixisse quid aut fecisse convincerentur, capitis condemnarentur. excesserunt urbe sub adventum Romanorum quidam, alii mortem sibi consciverunt. legati non ultra quam quinque dies Rhodi morati Alexandream proficiscuntur. nec eo segnius iudicia ex decreto coram his facto Rhodii exercebant; quam perseverantiam in exequenda re tam Decimi lenitas quam .

victoria romanus fama cum pervasisset in asia anteno qui cum classis lembus ad phanae sto cassandriam inde transiacio que popilius qui ad delis praesidium navis macedonia peto sum postquam debello in macedonius et statio summoveo hostis lembus audio dimitto et ipse adticis navis ad suscipio legatio perago navigaris aegyptus pergo ut prior occurro antiochus possum quam ad alexandrea moenia accedo cum praeterveherentur asia legatus et loryma venio qui portus viginti paulus amplus mille ab rhodos absum ex adverso urbs ipse pono princeps rhodius occurro iam enim is quoque victoria fama perfero sum oro ut rhodos deveherentur pertineo is ad fama saluto civitas nosco ipse omnis qui ago sum quisque ago rhodius et conperta per sui non vulgo fama roma refero diu nego perpello ut mora navigatio brevis pro salus socia urbs pateo postquam rhodos venio sum in contio quoque is eo prex pertraho advenio legatus augeo potis timor civitas quam minuo omnis enim popilius qui singuli universus is bellum hostilis dico facio refero et vir asper ingenium augeo atrocitas is qui dico vultus trux et accusatorius vox ut cum proprius simultas nullus causa cum civitas sum ex unus senator romanus acerbitas qualis in sui universus senatus animus sum conjecto que decimus moderatus oratio sum qui in plerusque is qui commemoro ab popilius sum culpa non penis populus sed penis paucus concitor vulgus sum dico is venal lingua habeo decretum plenus regia adsentatio facio et is legatio mitto qui rhodii semper non paruus pudeo quam paeniteo qui omnis si sano mens populus sum in caput noxius verro cum magnus assensus audio sum non magis is qui multitudo noxa levo quam qui culpa in auctor verto itaque cum princeps is romanus respondeo nequaquam tam gratus oratio is sum qui qui popilius objacio diluo utcumque conor sum quam is qui decimio in auctor ad piaculum noxa obicio adsentio sum decretum igitur extemplo ut qui pro perseus adverro romanus dico quis aut facio convinco capio condemno excedo urbs sub advenio romanus quidam alius mors sui conscio legatus non ultra quam quinque dies rhodius moror alexandrea proficisco neque is segnis iudicium ex decretum coram hic facio rhodius exerceo quam perseverantia in exequenda res tam decimus lenio quam


tradidere quidam legatos Rhodios nondum dimissos post victoriam nuntiatam velut ad ludibrium stolidae superbiae in senatum vocatos esse; ibi Agepolim, principem eorum, ita locutum: missos esse legatos ab Rhodiis ad pacem inter Romanos et Persea faciendam, quod id bellum grave atque incommodum Graeciae omni, sumptuosum ac damnosum ipsis Romanis esset. fortunam populi Romani bene fecisse, quando finito aliter bello gratulandi sibi de victoria egregia Romanis opportunitatem dedisset. haec ab Rhodio dicta; responsum ab senatu esse: Rhodios nec utilitatium Graeciae gratia neque cura inpensarum populi Romani, sed pro Perseo legationem eam misisse; nam si ea fuisset cura, quae simularetur, tum mittendos legatos fuisse, cum Perseus in Thessaliam exercitu inducto per biennium Graecas urbes alias obsideret, alias denuntiatione armorum terreret; tum nullam pacis ab Rhodiis mentionem factam. postquam superatos saltus transgressosque in Macedoniam Romanos audissent et inclusum teneri Persea, tunc Rhodios legationem misisse, non ad ullam aliam rem quam ad Perseum ex inminenti periculo eripiendum. cum hoc responso legatos dimissos.

trado quidam legatus rhodii nondum dimitto post victoria nuntio velut ad ludibrium stolidus superbia in senatus voco sum ibi agepolim princeps is ita loquor mitto sum legatus ab rhodius ad pax inter romanus et perseus facio qui is bellum gravis atque incommodus graecia omnis sumptuosus atque damnosus ipse romanus sum fortuna populus romanus bene facio quando finio aliter bellum gratulor sui de victoria egregius romanus opportunitas do hic ab rhodius dictum responsum ab senatus sum rhodii neque utilitas graecia gratia neque cura inpensaris populus romanus sed pro perseus legatio is mitto nam si is sum cura qui simulo tum mitto legatus sum cum perseus in thessalia exercitus induco per biennium graece urbs alius obsido alius denuntiatio armus terreo tum nullus pax ab rhodius mentio facio postquam supero saltus transgredior in macedonia romanus audio et includo teneo perseus tunc rhodii legatio mitto non ad ullus alius res quam ad perseus ex inminenti periculum eripio cum hic respondeo legatus dimitto


secundum talem orationem universi rursus prociderunt ramosque oleae supplices iactantes tandem excitati curia excesserunt. tunc sententiae interrogari coeptae. infestissimi Rhodiis erant, qui consules praetoresve aut legati gesserant in Macedonia bellum. plurimum causam eorum adiuvit M. Porcius Cato, qui, asper ingenio, tum lenem mitemque senatorem egit. non inseram simulacrum viri copiosi, quae dixerit, referendo; ipsius oratio scripta exstat Originum quinto libro inclusa. Rhodiis responsum ita redditum est, ut nec hostes fierent nec socii permanerent. Philocrates et Astymedes principes legationis erant. partim cum Philocrate renuntiare Rhodum legationem placuit, partim cum Astymede Romae subsistere, qui, quae agerentur, scirent certioresque suos facerent. in praesentia deducere ante certam diem ex Lycia Cariaque iusserunt praefectos. haec Rhodum nuntiata, quae per se tristia fuissent, quia maioris mali levatus erat timor, cum bellum timuissent, in gaudium verterunt. itaque extemplo coronam viginti milium aureorum decreverunt; Theaetetum, praefectum classis, in eam legationem miserunt. societatem ab Romanis ita volebant peti, ut nullum de ea re scitum populi fieret aut litteris mandaretur, quod, nisi impetrarent, maior a repulsa ignominia esset. praefecti classis id unius erat ius, ut agere de ea re sine rogatione ulla perlata posset. nam ita per tot annos in amicitia fuerant, ut sociali foedere se cum Romanis non inligarent, ob nullam aliam causam, quam ne spem regibus absciderent auxilii sui, si quid opus esset, neu sibi ipsis fructus ex benignitate et fortuna eorum percipiendi. tunc utique petenda societas videbatur, non quae tutiores eos ab aliis faceret — nec enim timebant quemquam praeter Romanos —, sed quae ipsis Romanis minus suspectos. sub idem fere tempus et Caunii descivere ab iis, et Mylasenses Euromensium oppida occuparunt. non ita fracti animi civitatis erant, ut non sentirent, si Lycia et Caria ademptae ab Romanis forent, cetera aut se ipsa per defectionem liberarent aut a finitumis occuparentur, includi se insulae parvae et sterilis agri litoribus, quae nequaquam alere tantae urbis populum posset. missa igitur iuventute propere et Caunios, quamquam Cibyratarum asciverant auxilia, coegerunt imperio parere, et Mylasensis Alabandensisque, qui Euromensium provinciam ademptum et ipsi coniuncto exercitu venerant, circa Orthosiam acie vicerunt.

secundus talis oratio universus rursus prociderunt ramus olea supplex jacto tandem excitas curia excedo tunc sententia interrogo coepio infestus rhodius sum qui consul praetoresve aut legatus gero in macedonius bellum multus causa is adjuvo m porcius cato qui asper ingenium tum lenis mitis senator ago non insero simulacrum vir copiosus qui dico refero ipse oratio scribo exsto origo quintus liber includo rhodius responsum ita reddo sum ut neque hostis fio neque socius permaneo philocrates et astymedes princeps legatio sum pars cum philocrate renuntiaris rhodos legatio placeo pars cum astymede roma subsisto qui qui ago scio certus suus facio in praesens deduco ante certus dies ex lycia caria jubeo praeficio hic rhodos nuntio qui per sui tristis sum quia magnus malus levo sum timor cum bellum timeo in gaudium verto itaque extemplo corona viginti mille aureus decerno theaetetum praeficio classis in is legatio mitto societas ab romanus ita volo peto ut nullus de is res scio populus fio aut littera mando qui nisi impetro magnus ab repello ignominia sum praefectus classis is unus sum ius ut ago de is res sine rogatio ullus perfero possum nam ita per tot annus in amicitia sum ut social foedus sui cum romanus non inligo ob nullus alius causa quam ne spes rex abscido auxilium suus si quis opus sum neu sui ipse fructus ex benignitas et fortuna is percipio tunc utique peto societas video non qui tueor is ab alius facio neque enim timeo quisquam praeter romanus sed qui ipse romanus paruus suspicio sub idem fere tempus et caunii descio ab is et mylasenses euromensium oppidum occupo non ita frango animus civitas sum ut non sentio si lycia et caria adimo ab romanus sum ceterus aut sui ipse per defectio libero aut ab finitimus occupo includo sui insula parvus et sterilis ager litus qui nequaquam alo tantus urbs populus possum mitto igitur iuventus properus et caunios quamquam cibyrataris ascio auxilium cogo imperium pareo et mylasensis alabandensis qui euromensium provincia adimo et ipse conjungo exercitus venio circa orthosia acies vinco


sed non Perseus tantum per illos dies documentum humanorum casuum fuit, in catenis ante currum victoris ducis per urbem hostium ductus, sed etiam victor Paulus auro purpuraque fulgens. nam duobus e filiis, quos duobus datis in adoptionem solos nominis, sacrorum familiaeque heredes retinuerat domi, minor, ferme duodecim annos natus, quinque diebus ante triumphum, maior, quattuordecim annorum, triduo post triumphum decessit; quos praetextatos curru vehi cum patre, sibi ipsos similis praedestinantis triumphos, oportuerat. paucis post diebus, data a M. Antonio tribuno plebis contione, cum de suis rebus gestis more ceterorum imperatorum dissereret, memorabilis eius oratio et digna Romano principe fuit.

sed non perseus tantus per ille dies documentum humani casus sum in catena ante currus victor dux per urbs hostis duco sed etiam victor paulus aurum purpuro fulgeo nam duo e filius qui duo do in adoptio solus nomen sacer familia heres retineo domus paruus ferme duodecim annus nascor quinque dies ante triumphus magnus quattuordecim annus triduum post triumphus decedo qui praetextatus currus veho cum pater sui ipse similis praedestinantis triumphus oportet paucus post dies do ab m antonius tribunus plebs contio cum de suus res gero mos ceterus imperator dissero memorabilis is oratio et dignus romanus princeps sum


ipse, ubi dies venit, quo adesse Amphipoli denos principes civitatium iusserat litterasque omnis, quae ubique depositae essent, et pecuniam regiam conferri, cum decem legatis circumfusa omni multitudine Macedonum in tribunali consedit. adsuetis regio imperio tamen novum formam terribilem praebuit, tribunal, summoto aditus, praeco, accensus, insueta omnia oculis auribusque, quae vel socios, nedum hostes victos terrere possent. silentio per praeconem facto Paulus Latine, quae senatui, quae sibi ex consilii sententia visa essent, pronuntiavit. ea Cn. Octavius praetor — nam et ipse aderat — interpretata sermone Graeco referebat: omnium primum liberos esse iubere Macedonas, habentis urbes easdem agrosque, utentes legibus suis, annuos creantis magistratus; tributum dimidium eius, quod pependissent regibus, pendere populo Romano. deinde in quattuor regiones dividi Macedoniam. unam fore et primam partem quod agri inter Strymonem et Nessum sit amnem; accessurum huic parti trans Nessum, ad orientem versum, qua Perseus tenuisset vicos, castella, oppida, praeter Aenum et Maroneam et Abdera; cis Strymonem autem vergentia ad occasum, Bisalticam omnem cum Heraclea, quam Sinticen appellant. secundam fore regionem, quam ab ortu Strymo amplecteretur amnis, praeter Sinticen, Heracleam et Bisaltas, ab occasuque Axius terminaret fluvius, additis Paeonibus, qui prope Axium flumen ad regionem orientis colerent. tertia pars facta, quam Axius ab oriente, Peneus amnis ab occasu cingunt; ad septentrionem Bora mons obicitur. adiecta huic parti regio Paeoniae, qua ab occasu praeter Axium amnem porrigitur; Edessa quoque et Beroea eodem concesserunt. quarta regio trans Boram montem, una parte confinis Illyrico, altera Epiro. capita regionum, ubi concilia fierent, primae regionis Amphipolim, secundae Thessalonicen, tertiae Pellam, quartae Pelagoniam fecit. eo concilia suae cuiusque regionis indici, pecuniam conferri, ibi magistratus creari iussit. pronuntiavit deinde neque conubium neque commercium agrorum aedificiorumque inter se placere cuiquam extra fines regionis suae esse. metalla quoque auri atque argenti non exerceri, ferri et aeris permitti. vectigal exercentibus dimidium eius inpositum, quod pependissent regi. et sale invecto uti vetuit. Dardanis repetentibus Paeoniam, quod et sua fuisset et continens esset finibus suis, omnibus dare libertatem pronuntiavit, qui sub regno Persei fuissent. post non impetratam Paeoniam salis commercium dedit; tertiae regioni imperavit, ut Stobos Paeoniae deveherent, pretiumque statuit. navalem materiam et ipsos caedere et alios pati vetuit. regionibus, quae adfines barbaris essent — excepta autem tertia omnes erant —, permisit, ut praesidia armata in finibus extremis haberent.

ipse ubi dies venio quo adsum amphipolis deni princeps civitas iubeo littera omnis qui ubique depono sum et pecunia regia confero cum decem legatus circumfundo omnis multitudo macedones in tribunal consido assuesco regius imperium tamen novus forma terribilis praebeo tribunal summoveo aditus praeco accendo insuetus omnis oculus auris qui vel socius nedum hostis vinco terreo possum silentium per praeco facio paulus latinum qui senatus qui sui ex consilium sententia video sum pronuntio is cn octavus praetor nam et ipse adsum interpretor sermo graecum refero omnis primus liber sum iubeo macedonas habeo urbs idem ager uto lex suus annuus creo magistratus tribuo dimidium is qui pendeo rex pendeo populus romanus deinde in quattuor regio divido macedonia unus sum et primus pars qui ager inter strymonem et nessus sum amnis accedo hic pario trans nessus ad orior verro qui perseus teneo vicus castellum oppidum praeter aenus et maronea et abdera cis strymonem autem vergo ad occasus bisalticam omnis cum heraclea quam sinticus appello secundus sum regio quam ab ortus strymo amplector amnis praeter sinticus heraclea et bisaltae ab occido axius termino fluvius addo paeon qui prope axius flumen ad regio orior colo tertius pars facio quam axius ab orior peneus amnis ab occasus cingo ad septentrio bora mons obicio adiicio hic pario regius paeonia qui ab occasus praeter axius amnis porrigo edessa quoque et beroea idem concedo quartus regius trans bora mons unus pars confinis illyricus alter epirus caput regio ubi concilio fio primus regio amphipolis secundus thessalonica tertius pella quarta pelagonia facio is concilio suus quisque regio indico pecunia confero ibi magistratus creo iubeo pronuntio deinde neque conubium neque commercium ager aedificium inter sui placeo quisquam extra finis regio suus sum metallum quoque aurum atque argentum non exerceo fero et aer permitto vectigal exerceo dimidium is inpono qui pendeo rex et sal inveho uti veto dardanus repeto paeonia qui et suus sum et contineo sum finis suus omnis do libertas pronuntio qui sub regnum perseus sum post non impetro paeonia sal commercium do tertius regio impero ut stobi paeonia deveherent pretium statuo naval materia et ipse caedo et alius patior veto regio qui affinis barbaris sum excipio autem tertius omnis sum permitto ut praesidium armo in finis exter habeo


in quattuor urbanas tribus discripti erant libertini praeter eos, quibus filius quinquenni maior ex se natus esset, — eos, ubi proxumo lustro censi essent, censeri iusserunt—et eos, qui praedium praediave rustica pluris sestertium triginta milium haberent, — censendi ius factum est —. hoc cum ita servatum esset, negabat Claudius suffragii lationem iniussu populi censorem cuiquam homini, nedum ordini universo adimere posse. neque enim, si tribu movere posset, quod sit nihil aliud quam mutare iubere tribum, ideo omnibus quinque et triginta tribubus emovere posse, id est civitatem libertatemque eripere, non ubi censeatur finire, sed censu excludere. haec inter ipsos disceptata; postremo eo descensum est, ut ex quattuor urbanis tribubus unam palam in atrio Libertatis sortirentur, in quam omnes, qui servitutem servissent, coicerent. Exquilinae sors exiit; in ea Ti. Gracchus pronuntiavit libertinos omnis censeri placere. magno ea res honori censoribus apud senatum fuit. gratiae actae et Sempronio, qui in bene coepto perseverasset, et Claudio, qui non inpedisset. plures quam ab superioribus et senatu moti sunt et equos vendere iussi. omnes iidem ab utroque et tribu moti et aerarii facti, neque ullius, quem alter notaret, ab altero levata ignominia. petentibus, ut ex instituto ad sarta tecta exigenda et ad opera, quae locassent, probanda anni et sex mensum tempus prorogaretur, Cn. Tremellius tribunus, quia lectus non erat in senatum, intercessit.

in quattuor urbanus tres discribo sum libertinus praeter is qui filius quinquennis magnus ex sui nascor sum is ubi proximus lustrum censeo sum censeo jubeo et is qui praedium praedium rusticus multus sestertius triginta mille habeo censeo ius facio sum hic cum ita servo sum nego claudus suffragium latio injussus populus censor quisquam homo nedum ordo universus adimo possum neque enim si tribus moveo possum qui sum nihil alius quam muto iubeo tribus ideo omnis quinque et triginta tribus emoveo possum is sum civitas libertas eripio non ubi censeo finio sed census excludo hic inter ipse discepto postremo is descendo sum ut ex quattuor urbanus tribus unus palam in atrium libertas sortio in quam omnis qui servitus servissent cojacio exquilinae sors exeo in is tiberius gracchus pronuntio libertinus omnis censeo placeo magnus is res honor censor apud senatus sum gratia ago et sempronius qui in bene coepio persevero et claudius qui non inpedisset multus quam ab superus et senatus moveo sum et equus vendo iubeo omnis eo ab uterque et tribus moveo et aerarius facio neque ullus qui alter noto ab alter levo ignominia peto ut ex instituo ad sarcio tectum exigo et ad opus qui loco probo annus et sex metior tempus prorogo cn tremellius tribunus quia lego non sum in senatus intercedo


dum haec aguntur, classis Cn. Octavi Samothracam est adpulsa. is quoque praesenti admoto terrore modo minis, modo spe perlicere, ut se traderet, cum conaretur, adiuvit in hoc eum res seu casu contracta seu consilio. L. Atilius, inlustris adulescens, cum in contione esse populum Samothracum animum advertisset, a magistratibus petiit, ut sibi paucis adloquendi populi potestatem facerent. permisso ‘utrum nos, hospites Samothraces, vere accepimus an falso sacram hanc insulam et augusti totam atque inviolati soli esse? ’ cum creditae sanctitati adsentirentur omnes, ‘cur igitur’ inquit ‘polluit eam homicida, sanguine regis Eumenis violavit? et, cum omnis praefatio sacrorum eos, quibus non sint purae manus, sacris arceat, vos penetralia vestra contaminari cruento latronis corpore sinetis? ’ nobilis fama erat apud omnes Graeciae civitates Eumenis regis per Euandrum Delphis prope perpetrata caedes. itaque, praeterquam quod in potestate Romanorum sese insulamque totam et templum cernebant esse, ne inmerito quidem ea sibi exprobrari rati, Theondan, qui summus magistratus apud eos erat — regem ipsi appellant —, ad Persea mittunt, qui nuntiaret argui caedis Euandrum Cretensem; esse autem iudicia apud sese more maiorum conparata de iis, qui incestas manus intulisse intra terminos sacratos templi dicantur; si confideret Euander innoxium se rei capitalis argui, veniret ad causam dicendam, si committere se iudicio non auderet, liberaret religione templum ac sibimet ipse consuleret. Perseus sevocato Euandro iudicium subeundi nullo pacto auctor esse: nec causa nec gratia parem fore. suberat et ille metus, ne damnatus auctorem se nefandi facinoris protraheret. reliqui quid esse, nisi ut fortiter moriatur? nihil palam abnuere Euander; sed cum veneno se malle mori quam ferro dixisset, occulte fugam parabat. quod cum renuntiatum regi esset, metuens, ne tamquam a se subtracto poenae reo iram Samothracum in se converteret, interfici Euandrum iussit. qua perpetrata temere caede subiit extemplo animum, in se nimirum receptam labem, quae Euandri fuisset; ab illo Delphis volneratum Eumenen, ab se Samothracae Euandrum occisum, ita duo sanctissima in terris templa se uno auctore sanguine humano violata. huius rei crimen corrupto pecunia Theonda avertit, ut renuntiaret populo Euandrum sibi ipsum mortem conscisse. ceterum tanto facinore in unicum relictum amicum admisso, per tot casus expertum proditumque, quia non prodiderat, omnium ab se abalienavit animos. pro se quisque transire ad Romanos; fugaeque consilium capere solum prope relictum coegerunt; Oroandemque Cretensem, cui nota Threciae ora erat, quia mercaturas in ea regione fecerat, appellat, ut se sublatum in lembum ad Cotym deveheret. Demetrium est portus in promunturio quodam Samothracae; ibi lembus stabat. sub occasum solis deferuntur, quae ad usum necessaria erant, defertur et pecunia, quanta clam deferri poterat. rex ipse nocte media cum tribus consciis fugae per posticum aedium in propincum cubiculo hortum atque inde, maceriam aegre transgressus, ad mare pervenit. Oroandes tantum moratus, dum pecunia deferretur, primis tenebris solverat navem ac per altum Cretam petebat. postquam in portu navis non inventa est, vagatus Perseus aliquamdiu in litore, postremo timens lucem iam adpropinquantem, in hospitium redire non ausus in latere templi prope angulum obscurum delituit. pueri regii apud Macedonas vocabantur principum liberi ad ministerium electi regis. ea cohors persecuta regem fugientem ne tum quidem abscedebat, donec iussu Cn. Octavi pronuntiatum est per praeconem, regios pueros Macedonasque alios, qui Samothracae essent, si transirent ad Romanos, incolumitatem libertatemque et sua omnia servaturos, quae aut secum haberent aut in Macedonia reliquissent. ad hanc vocem transitio omnium facta est, nominaque dabant ad C. Postumium tribunum militum. liberos quoque parvos regios Ion Thessalonicensis Octavio tradidit, nec quisquam praeter Philippum, maximum natu ex filiis, cum rege relictus. tum sese filiumque Octavio tradidit, fortunam deosque, quorum in templo erat, nulla ope supplicem iuvantis accusans. in praetoriam navem inponi iussus, eodem et pecunia, quae superfuit, delata est, extemploque classis Amphipolim repetiit. inde Octavius regem in castra ad consulem misit praemissis litteris, ut in potestate eum esse et adduci sciret.

dum hic ago classis cn octavius samothraca sum adpello is quoque praesens admoueo terror modo minae modo spes perlicet ut sui trado cum conor adjuvo in hic is res seu casus contraho seu consilium l atilius illustris adulescens cum in contio sum populus samothraces animus adverto ab magistratus peto ut sui paucus alloquor populus potestas facio permitto utrum nos hospes samothraces verus accipio an fallo sacer hic insula et augustus totus atque inviolo solus sum cum credo sanctitas adsentio omnis cur igitur inquam polluo is homicida sanguis rex eumenes violo et cum omnis praefatio sacer is qui non sum purus manus sacrum arceo tu penetralis vester contaminaris cruento latro corpus sino nobilis fama sum apud omnis graecia civitas eumenes rex per euander delphi prope perpetro caedes itaque praeterquam qui in potestas romanus sui insula totus et templum cerno sum ne immeritus quidem is sui exprobraris reor theondan qui summus magistratus apud is sum rex ipse appello ad perseus mitto qui nuntio arguo caedes euander cretensis sum autem iudicium apud sui mos magnus conparo de is qui incesto manus infero intra terminus sacro templum dico si confido euander innoxius sui res capital arguo venio ad causa dico si committo sui iudicium non audeo libero religio templum atque sui ipse consulo perseus sevocato euander iudicium subeo nullus pacisco auctor sum neque causa neque gratia par sum subsum et ille metus ne damno auctor sui nefandus facinus protraho reliquus quis sum nisi ut fortis morior nihil palam abnuo euander sed cum veneno sui malo morior quam ferrum dico occulte fuga paro qui cum renuntio rex sum metuo ne tamquam ab sui subtraho poena reor ira samothraces in sui converto interficio euander iubeo qui perpetro temere caedes subeo extemplo animus in sui nimirum recipio labo qui euander sum ab ille delphi vulnero eumenes ab sui samothraca euander occido ita duo sancio in terra templum sui unus auctor sanguis humanus violo hic res crimen corrumpo pecunia theonda averto ut renuntio populus euander sui ipse mors conscio ceterum tantus facinus in unicus relinquo amicus admitto per tot casus experior prodeo quia non prodo omnis ab sui abalieno animus pro sui quisque transeo ad romanus fuga consilium capio solus prope relinquo cogo oroandemque cretensis qui nosco thracia os sum quia mercor in is regio facio appello ut sui tollo in lembus ad cotym deveheret demetrius sum portus in promunturium quidam samothraca ibi lembus sto sub occasus sol defero qui ad usus necessarius sum defero et pecunia quantus clam defero possum rex ipse nox medius cum tres conscius fuga per posticum aedes in propincum cubiculum hortus atque inde maceria aeger transgredior ad mare pervenio oroandes tantus moror dum pecunia defero primus tenebrae solvo navo atque per altus creta peto postquam in portus navus non invenio sum vago perseus aliquamdiu in litus postremo timeo lux iam appropinquo in hospitium redeo non audeo in lateo templum prope angulis obscurus delitesco puer regius apud macedonas voco princeps liber ad ministerium eligo rex is cohors persequor rex fugio ne tum quidem abscedo donec iussus cn octavius pronuntio sum per praeco regius puer macedonasque alius qui samothraca sum si transeo ad romanus incolumitas libertas et suus omnis servo qui aut sui habeo aut in macedonius relinquo ad hic voco transitio omnis facio sum nomino do ad que postumius tribunus miles liber quoque parvus regius ion thessalonicenses octavius trado neque quisquam praeter philippus magnus natus ex filius cum rex relinquo tum sui filius octavius trado fortuna deus qui in templum sum nullus ops supplex juvo accuso in praetorius navo inpono iubeo idem et pecunia qui supersum defero sum extemplo classis amphipolis repeto inde octavus rex in castrum ad consul mitto praemitto littera ut in potestas is sum et adduco scio