haec culti neglectique numinis tanta monumenta in rebus humanis cernentes ecquid sentitis, Quirites, quantum uixdum e naufragiis prioris culpae cladisque emergentes paremus nefas? urbem auspicato inauguratoque conditam habemus; nullus locus in ea non religionum deorumque est plenus; sacrificiis sollemnibus non dies magis stati quam loca sunt in quibus fiant. hos omnes deos publicos priuatosque, Quirites, deserturi estis? quam par uestrum factum <ei> est quod in obsidione nuper in egregio adulescente, C. Fabio , non minore hostium admiratione quam uestra conspectum est, cum inter Gallica tela degressus ex arce sollemne Fabiae gentis in colle Quirinali obiit? an gentilicia sacra ne in bello quidem intermitti, publica sacra et Romanos deos etiam in pace deseri placet, et pontifices flaminesque neglegentiores publicarum religionum esse quam priuatus in sollemni gentis fuerit? forsitan aliquis dicat aut Ueiis ea nos facturos aut huc inde missuros sacerdotes nostros qui faciant; quorum neutrum fieri saluis caerimoniis potest. et ne omnia generatim sacra omnesque percenseam deos, in Iouis epulo num alibi quam in Capitolio puluinar suscipi potest? quid de aeternis Uestae ignibus signoque quod imperii pignus custodia eius templi tenetur loquar? quid de ancilibus uestris, Mars Gradiue tuque, Quirine pater? haec omnia in profano deseri placet sacra, aequalia urbi, quaedam uetustiora origine urbis? et uidete quid inter nos ac maiores intersit. illi sacra quaedam in monte Albano Lauiniique nobis facienda tradiderunt. an ex hostium urbibus Romam ad nos transferri sacra religiosum fuit, hinc sine piaculo in hostium urbem Ueios transferemus? recordamini, agite dum, quotiens sacra instaurentur, quia aliquid ex patrio ritu neglegentia casuue praetermissum est. modo quae res post prodigium Albani lacus nisi instauratio sacrorum auspiciorumque renouatio adfectae Ueienti bello rei publicae remedio fuit? at etiam, tamquam ueterum religionum memores, et peregrinos deos transtulimus Romam et instituimus nouos. Iuno regina transuecta a Ueiis nuper in Auentino quam insigni ob excellens matronarum studium celebrique dedicata est die'. Aio Locutio templum propter caelestem uocem exauditam in Noua uia iussimus fieri; Capitolinos ludos sollemnibus aliis addidimus collegiumque ad id nouum auctore senatu condidimus; quid horum opus fuit suscipi, si una cum Gallis urbem Romanam relicturi fuimus, si non uoluntate mansimus in Capitolio per tot menses obsidionis, sed ab hostibus metu retenti sumus? de sacris loquimur et de templis; quid tandem de sacerdotibus? nonne in mentem uenit quantum piaculi committatur? Uestalibus nempe una illa sedes est, ex qua eas nihil unquam praeterquam urbs capta mouit; flamini Diali noctem unam manere extra urbem nefas est. hos Ueientes pro Romanis facturi estis sacerdotes, et Uestales tuae te deserent, Uesta, et flamen peregre habitando in singulas noctes tantum sibi reique publicae piaculi contrahet? quid alia quae auspicato agimus omnia fere intra pomerium, cui obliuioni aut neglegentiae damus? comitia curiata, quae rem militarem continent, comitia centuriata, quibus consules tribunosque militares creatis, ubi auspicato, nisi ubi adsolent, fieri possunt? Ueiosne haec transferemus? an comitiorum causa populus tanto incommodo in desertam hanc ab dis hominibusque urbem conueniet?

hic colo neglego numen tantus monumentum in res humanus cerno ecquis sentio quiris quantus uix e naufragium prior culpa clades emergo paro nefas urbs auspico inauguro condo habeo nullus locus in is non religio deus sum plenus sacrificium sollemne non dies magis stas quam locum sum in qui fio hic omnis deus publicus privo quiris desero sum quam par uester facio is sum qui in obsidio nuper in egregius adulescens que fabius non paruus hostis admiratio quam uester conspectus sum cum inter gallicus telum degredior ex arx sollemnis fabius gens in collis quirinal obeo an gentilicius sacer ne in bellum quidem intermitto publicus sacer et romanus deus etiam in pax desero placeo et pontifex flamen neglego publicaris religio sum quam priuo in sollemnis gens sum forsitan aliquis dico aut veii is nos facio aut huc inde mitto sacerdos noster qui facio qui neuter fio salvus caerimonia possum et ne omnis generatim sacer omnes percenseo deus in iuppiter epulum num alibi quam in capitolium puluinar suscipio possum quis de aeternus vesta ignis signo qui imperium pignus custodia is templum teneo loquor quis de ancilis uester mars gradivus tu quirinus pater hic omnis in profano desero placeo sacer aequalis urbs quidam vetustus origo urbs et uideo quis inter nos atque magnus intersum ille sacer quidam in mons albanus lavinium nos facio trado an ex hostis urbs roma ad nos transfero sacer religiosus sum hinc sine piaculum in hostis urbs veii transfero recordor ago dum quotiens sacer instauro quia aliquis ex patrius ritus neglegentia cado praetermitto sum modo qui res post prodigium albanus lacus nisi instauratio sacer auspicium renovatio afficio veiens bellum res publicus remedium sum at etiam tamquam uetus religio memor et peregrinus deus transfero roma et instituo nouus juno regina transveho ab veii nuper in aventinus quam insignio ob excello matronaris studium celeber dedico sum dies aio locutio templum propter caelestis uox exaudio in nouus uia jubeo fio capitolini ludus sollemne alius addo collegium ad is nouus auctor senatus condo quis hic opus sum suscipio si unus cum gallus urbs romanus relinquo sum si non uoluntas maneo in capitolium per tot mensis obsidio sed ab hostis metus retendo sum de sacrum loquor et de templum quis tandem de sacerdos nonne in mens uenio quantus piaculis committo uestal nempe unus ille sedes sum ex qui is nihil umquam praeterquam urbs capio moueo flo dial nox unus maneo extra urbs nefas sum hic veiens pro romanus facio sum sacerdos et uestal tuus tu desero vesta et flamen peregre habito in singulus nox tantus sui redeo publicus piaculis contraho quis alius qui auspico ago omnis fere intra pomerium qui obliuio aut neglegentia do comitium curiatus qui res militaris contineo comitium centurio qui consul tribunus militaris creo ubi auspico nisi ubi assoleo fio possum veii hic transfero an comitium causa populus tantus incommodus in desero hic ab deus homo urbs convenio


is tum iam non promptus ingenio tantum, sed usu etiam exercitatus, talem orationem habuit: 'si unquam dubitatum est, Quirites, utrum tribuni plebis uestra an sua causa seditionum semper auctores fuerint, id ego hoc anno desisse dubitari certum habeo; et cum laetor tandem longi erroris uobis finem factum esse, tum, quod secundis potissimum uestris rebus hic error est sublatus, et uobis et propter uos rei publicae gratulor. an est quisquam qui dubitet nullis iniuriis uestris, si quae forte aliquando fuerunt, unquam aeque quam munere patrum in plebem, cum aera militantibus constituta sunt, tribunos plebis offensos ac concitatos esse? quid illos aliud aut tum timuisse creditis aut hodie turbare uelle nisi concordiam ordinum, quam dissoluendae maxime tribuniciae potestatis rentur esse? sic hercule, tamquam artifices improbi, opus quaerunt qui [et] semper aegri aliquid esse in re publica uolunt, ut sit ad cuius curationem a uobis adhibeantur. utrum enim defenditis an impugnatis plebem? utrum militantium aduersarii estis an causam agitis? nisi forte hoc dicitis: 'quidquid patres faciunt displicet, siue illud pro plebe siue contra plebem est,' et quemadmodum seruis suis uetant domini quicquam rei cum alienis hominibus esse pariterque in iis beneficio ac maleficio abstineri aequum censent, sic uos interdicitis patribus commercio plebis, ne nos comitate ac munificentia nostra prouocemus plebem, nec plebs nobis dicto audiens atque oboediens sit. quanto tandem, si quicquam in uobis, non dico ciuilis, sed humani esset, fauere uos magis et quantum in uobis esset indulgere potius comitati patrum atque obsequio plebis oportuit? quae si perpetua concordia sit, quis non spondere ausit maximum hoc imperium inter finitimos breui futurum esse?

is tum iam non promptus ingenium tantus sed usus etiam exercito talis oratio habeo si umquam dubitas sum quiris utrum tribunus plebs uester an suus causa seditio semper auctor sum is ego hic annus desino dubitaris certus habeo et cum laeto tandem longus error tu finis facio sum tum qui secundus potis uester res hic error sum tollo et tu et propter tu res publicus gratulor an sum quisquam qui dubito nullus iniuria uester si qui fors aliquando sum umquam aequus quam munus pater in plebs cum aes milito constituo sum tribunus plebs offendo atque concito sum quis ille alius aut tum timeo credo aut hodie turbo uolo nisi concordia ordo quam dissolvo magnus tribunicius potestas reor sum sic herculis tamquam artifex improbus opus quaero qui et semper aeger aliquis sum in res publicus uolo ut sum ad qui curatio ab tu adhibeo utrum enim defendo an impugno plebs utrum milito aduersarius sum an causa ago nisi fors hic dico quisquis pater facio displiceo siue ille pro plebs siue contra plebs sum et quemadmodum seruus suus ueto dominus quisquam res cum alienus homo sum parito in is beneficium atque maleficium abstineo aequus censeo sic tu interdico pater commercium plebs ne nos comitas atque munificentia noster provoco plebs neque plebs nos dico audio atque oboedio sum quantus tandem si quisquam in tu non dico ciuilis sed humanus sum faveo tu magis et quantus in tu sum indulgeo potis comitas pater atque obsequium plebs oportet qui si perpetuus concordia sum quis non spondeo audeo magnus hic imperium inter finitimi breuis sum sum


—haec cum foedis certaminibus agerentur—nam partem tribunorum plebi patres in suam sententiam traxerant—, nulla res alia manibus temperare plebem cogebat quam quod, urbi rixae committendae causa clamor ortus esset, principes senatus primi turbae offerentes se peti feririque atque occidi iubebant. ab horum aetatibus dignitatibusque et honoribus uiolandis dum abstinebatur, et ad reliquos similes conatus uerecundia irae obstabat. Camillus identidem omnibus locis contionabatur: haud mirum id quidem esse, furere ciuitatem quae damnata uoti omnium rerum potiorem curam quam religione se exsoluendi habeat. nihil de conlatione dicere, stipis uerius quam decumae, quando ea se quisque priuatim obligauerit, liberatus sit populus. enimuero illud se tacere suam conscientiam non pati quod ex ea tantum praeda quae rerum mouentium sit decuma designetur: urbis atque agri capti, quae et ipsa uoto contineatur, mentionem nullam fieri. cum ea disceptatio, anceps senatui uisa, delegata ad pontifices esset, adhibito Camillo uisum collegio, quod eius ante conceptum uotum Ueientium fuisset et post uotum in potestatem populi Romani uenisset, eius partem decimam Apollini sacram esse. ita in aestimationem urbs agerque uenit. pecunia ex aerario prompta, et tribunis militum consularibus ut aurum ex ea coemerent negotium datum. cuius cum copia non esset, matronae coetibus ad eam rem consultandam habitis communi decreto pollicitae tribunis militum aurum et omnia ornamenta sua, in aerarium detulerunt. grata ea res ut quae maxime senatui unquam fuit; honoremque ob eam munificentiam ferunt matronis habitum ut pilento ad sacra ludosque, carpentis festo profestoque uterentur. pondere ab singulis auri accepto aestimatoque ut pecuniae soluerentur, crateram auream fieri placuit quae donum Apollini Delphos portaretur. simul ab religione animos remiserunt, integrant seditionem tribuni plebis; incitatur multitudo in omnes principes, ante alios in Camillum: eum praedam Ueientanam publicando sacrandoque ad nihilum redegisse. absentes ferociter increpant; praesentium, cum se ultro iratis offerrent, uerecundiam habent. simul extrahi rem ex eo anno uiderunt, tribunos plebis latores legis in annum eosdem reficiunt; et patres hoc idem de intercessoribus legis adnisi; ita tribuni plebis magna ex parte iidem refecti.

hic cum foedus certamen ago nam pars tribunus plebs pater in suus sententia traho nullus res alius manus temperaris plebs cogo quam qui urbs rixa committo causa clamor ortus sum princeps senatus primus turba offertor sui peto ferio atque occido jubeo ab hic aetas dignitas et honor violo dum abstineo et ad reliquus similis conor verecundia ira obsto camillus identidem omnis locus contionor haud mirus is quidem sum furo ciuitas qui damno uotum omnis res potis cura quam religio sui exsolvo habeo nihil de conlatio dico stipis verus quam decimus quando is sui quisque priuatim obligo libero sum populus enimuero ille sui taceo suus conscientia non patior qui ex is tantus praeda qui res moveo sum decimus designo urbs atque ager capio qui et ipse uotum contineo mentio nullus fio cum is disceptatio anceps senatus uideo delego ad pontifex sum adhibeo camillus uideo collegium qui is ante concipio uotum veiens sum et post uotum in potestas populus romanus uenio is pars decimus apollo sacer sum ita in aestimatio urbs ager uenio pecunia ex aerarius promptus et tribunus miles consularis ut aurum ex is coemo negotium do qui cum copia non sum matrona coitus ad is res consulto habeo communis decretum polliceor tribunus miles aurum et omnis ornamentum suus in aerarius defero gratus is res ut qui magnus senatus umquam sum honoro ob is munificentia fero matrona habitus ut pilentum ad sacer ludus carpo festus profestus uto pondus ab singuli aurum accipio aestimo ut pecunia soluo cratera aureus fio placeo qui donum apollo delphi porto simul ab religio animus remitto integro seditio tribunus plebs incito multitudo in omnis princeps ante alius in camillus is praeda veientana publico sacro ad nihilis redigo absum ferociter increpo praesens cum sui ultro irascor offertor uerecundia habeo simul extraho res ex is annus uideo tribunus plebs lator lex in annus idem reficio et pater hic idem de intercessor lex annitor ita tribunus plebs magnus ex pars eo reficio


expulso ciue quo manente, si quicquam humanorum certi est, capi Roma non potuerat, aduentante fatali urbi clade legati ab Clusinis ueniunt auxilium aduersus Gallos petentes. eam gentem traditur fama dulcedine frugum maximeque uini noua tum uoluptate captam Alpes transisse agrosque ab Etruscis ante cultos possedisse; et inuexisse in Galliam uinum inliciendae gentis causa Arruntem Clusinum ira corruptae uxoris ab Lucumone cui tutor is fuerat, praepotente iuuene et a quo expeti poenae, nisi externa uis quaesita esset, nequirent; hunc transeuntibus Alpes ducem auctoremque Clusium oppugnandi fuisse. equidem haud abnuerim Clusium Gallos ab Arrunte seu quo alio Clusino adductos; sed eos qui oppugnauerint Clusium non fuisse qui primi Alpes transierint satis constat. ducentis quippe annis ante quam Clusium oppugnarent urbemque Romam caperent, in Italiam Galli transcenderunt; nec cum his primum Etruscorum sed multo ante cum iis qui inter Appenninum Alpesque incolebant saepe exercitus Gallici pugnauere. Tuscorum ante Romanum imperium late terra marique opes patuere. mari supero inferoque quibus Italia insulae modo cingitur, quantum potuerint nomina sunt argumento, quod alterum Tuscum communi uocabulo gentis, alterum Hadriaticum [mare] ab Hatria, Tuscorum colonia, uocauere Italicae gentes, Graeci eadem Tyrrhenum atque Adriaticum uocant. ei in utrumque mare uergentes incoluere urbibus duodenis terras, prius cis Appenninum ad inferum mare, postea trans Appenninum totidem, quot capita originis erant, coloniis missis, quae trans Padum omnia loca,—excepto Uenetorum angulo qui sinum circumcolunt maris,— usque ad Alpes tenuere. Alpinis quoque ea gentibus haud dubie origo est, maxime Raetis, quos loca ipsa efferarunt ne quid ex antiquo praeter sonum linguae nec eum incorruptum retinerent.

expello civis quo maneo si quisquam humani certus sum capio roma non possum aduento fatal urbs clades legatus ab clusinus uenio auxilium aduersus galli peto is gens trado fama dulcedo frugum magnus uinum nouus tum uoluptas capio alpis transeo ager ab etruscus ante colo possedisse et inveho in gallia uinum inliciendae gens causa arruntem clusinus ira corrumpo uxor ab lucumo qui tuto is sum praepotente juvenis et ab quo expeto poena nisi externus uolo quaero sum nequeo hic transeo alpis dux auctoro clusius oppugno sum equidem haud abnuo clusius galli ab arrunte seu quo alius clusinus adduco sed is qui oppugno clusius non sum qui primus alpis transeo satis consto ducenti quippe annus ante quam clusius oppugno urbs roma capio in italia gallus transcendo neque cum hic primus etruscus sed multus ante cum is qui inter apenninus alpis incolo saepe exercitus gallicus pugno tuscus ante romanus imperium latus terra mare ops pateo mare supero infero qui italia insula modo cingo quantus possum nomen sum argumentum qui alter tuscus communis vocabulum gens alter hadriaticum mare ab hatria tuscus colonia voco italica gens graecum idem tyrrhenus atque adriaticum uoco is in uterque mare vergo incolo urbs duodenis terra prior cis apenninus ad inferus mare postea trans apenninus totidem quot caput origo sum colonia mitto qui trans padus omnis locum excipio uenetor angulus qui sinum circumcolo mare usque ad alpis teneo alpinus quoque is gens haud dubius origo sum magnus raetus qui locum ipse effero ne quis ex antiquus praeter sonus lingua neque is incorruptus retineo


quid tandem? si fraude, si casu Ueiis incendium ortum sit, uentoque ut fieri potest diffusa flamma magnam partem urbis absumat, Fidenas inde aut Gabios aliamue quam urbem quaesituri sumus quo transmigremus? adeo nihil tenet solum patriae nec haec terra quam matrem appellamus, sed in superficie tignisque caritas nobis patriae pendet? equidem—fatebor uobis, etsi minus iniuriae uestrae [quam meae calamitatis] meminisse iuuat—cum abessem, quotienscumque patria in mentem ueniret, haec omnia occurrebant, colles campique et Tiberis et adsueta oculis regio et hoc caelum sub quo natus educatusque essem; quae uos, Quirites, nunc moueant potius caritate sua ut maneatis in sede uestra quam postea, cum reliqueritis eam, macerent desiderio. non sine causa di hominesque hunc urbi condendae locum elegerunt, saluberrimos colles, flumen opportunum, quo ex mediterraneis locis fruges deuehantur, quo maritimi commeatus accipiantur, mari uicinum ad commoditates nec expositum nimia propinquitate ad pericula classium externarum, regionum Italiae medium, ad incrementum urbis natum unice locum. argumento est ipsa magnitudo tam nouae urbis. trecentensimus sexagensimus quintus annus urbis, Quirites, agitur; inter tot ueterrimos populos tam diu bella geritis, cum interea, ne singulas loquar urbes, non coniuncti cum Aequis Uolsci, tot tam ualida oppida, non uniuersa Etruria, tantum terra marique pollens atque inter duo maria latitudinem obtinens Italiae, bello uobis par est. quod cum ita sit quae, malum, ratio est <haec> expertis alia experiri, cum iam ut uirtus uestra transire alio possit, fortuna certe loci huius transferri non possit? hic Capitolium est, ubi quondam capite humano inuento responsum est eo loco caput rerum summamque imperii fore; hic cum augurato liberaretur Capitolium, Iuuentas Terminusque maximo gaudio patrum uestrorum moueri se non passi; hic Uestae ignes, hic ancilia caelo demissa, hic omnes propitii manentibus uobis di.'

quis tandem si fraus si casus veii incendium orior sum venio ut fio possum diffundo flamma magnus pars urbs absumo fidena inde aut gabii alius quam urbs quaero sum quo transmigro adeo nihil teneo solus patria neque hic terra quam mater appello sed in superficies tignum careo nos patria pendeo equidem fateor tu etsi paruus iniuria uester quam meus calamitas memini iuuo cum absum quotienscumque patria in mens venio hic omnis occurro collis campus et tiberis et assuesco oculus regius et hic caelum sub quo nascor educo sum qui tu quiris nunc moveo potis caritas suus ut maneo in sedes uester quam postea cum relinquo is macero desiderium non sine causa deus homo hic urbs condo locus eligo saluberrimos collis flumen opportunus quo ex mediterraneus locus frugis deveho quo maritimus commeatus accipio mare uicinus ad commoditas neque expono nimius propinquitas ad periculum classis externaris regio italia medius ad incrementum urbs natus unicus locus argumentum sum ipse magnitudo tam nouus urbs trecentensimus sexagensimus quintus annus urbs quiris ago inter tot vetus populus tam diu bellum gero cum interea ne singulus loquor urbs non conjungo cum aequi volscus tot tam validus oppidum non uniuersus etruria tantus terra mare polleo atque inter duo mare latitudo obtineo italia bellum tu par sum qui cum ita sum qui malus ratio sum hic experior alius experior cum iam ut uirtus uester transeo alius possum fortuna certus locus hic transfero non possum hic capitolium sum ubi quondam caput humanus invenio responsum sum is locus caput res summa imperium sum hic cum auguror libero capitolium juventa terminus maximus gaudium pater vester moueo sui non patior hic vesta ignis hic ancile caelum demitto hic omnis propitius maneo tu deus


at enim apparet quidem pollui omnia nec ullis piaculis expiari posse; sed res ipsa cogit uastam incendiis ruinisque relinquere urbem et ad integra omnia Ueios migrare nec hic aedificando inopem plebem uexare. hanc autem iactari magis causam quam ueram esse, ut ego non dicam, apparere uobis, Quirites, puto, qui meministis ante Gallorum aduentum, saluis tectis publicis priuatisque, stante incolumi urbe, hanc eandem rem actam esse ut Ueios transmigraremus. et uidete quantum inter meam sententiam uestramque intersit, tribuni. uos, etiamsi tunc faciendum non fuerit, nunc utique faciendum putatis: ego contra—nec id mirati sitis, priusquam quale sit audieritis—etiamsi tum migrandum fuisset incolumi tota urbe, nunc has ruinas relinquendas non censerem. quippe tum causa nobis in urbem captam migrandi uictoria esset, gloriosa nobis ac posteris nostris; nunc haec migratio nobis misera ac turpis, Gallis gloriosa est. non enim reliquisse uictores, sed amisisse uicti patriam uidebimur: hoc ad Alliam fuga, hoc capta urbs, hoc circumsessum Capitolium necessitas imposuisse ut desereremus penates nostros exsiliumque ac fugam nobis ex eo loco conscisceremus quem tueri non possemus. et Galli euertere potuerunt Romam quam Romani restituere non uidebuntur potuisse? quid restat nisi ut, si iam nouis copiis ueniant— constat enim uix credibilem multitudinem esse—et habitare in capta ab se, deserta a uobis hac urbe uelint, sinatis? quid? si non Galli hoc sed ueteres hostes uestri, Aequi Uolsciue, faciant ut commigrent Romam, uelitisne illos Romanos, uos Ueientes esse? an malitis hanc solitudinem uestram quam urbem hostium esse? non equidem uideo quid magis nefas sit. haec scelera, quia piget aedificare, haec dedecora pati parati estis? si tota urbe nullum melius ampliusue tectum fieri possit quam casa illa conditoris est nostri, non in casis ritu pastorum agrestiumque habitare est satius inter sacra penatesque nostros quam exsulatum publice ire? maiores nostri, conuenae pastoresque, cum in his locis nihil praeter siluas paludesque esset, nouam urbem tam breui aedificarunt: nos Capitolio, arce incolumi, stantibus templis deorum, aedificare incensa piget? et, quod singuli facturi fuimus si aedes nostrae deflagrassent, hoc in publico incendio uniuersi recusamus facere?

at enim appareo quidem polluo omnis neque ullus piaculis expio possum sed res ipse cogo vastus incendium ruina relinquo urbs et ad integer omnis veii migraris neque hic aedifico inops plebs uexo hic autem iactaris magis causa quam uerus sum ut ego non dico appareo tu quiris puto qui memini ante gallus aduentus salvus tectum publicus privo sto incolumis urbs hic idem res ago sum ut veii transmigro et uideo quantus inter meus sententia vester intersum tribunus tu etiamsi tunc facio non sum nunc utique facio puto ego contra neque is miro sum priusquam qualis sum audio etiamsi tum migro sum incolumis totus urbs nunc hic ruina relinquo non censeo quippe tum causa nos in urbs capio migro uictoria sum gloriosus nos atque posterus noster nunc hic migratio nos misero atque turpis gallus gloriosus sum non enim relinquo uictor sed amitto vinco patria uideo hic ad allia fuga hic capio urbs hic circumsedeo capitolium necessitas impono ut desero penates noster exsilium atque fuga nos ex is locus conscisco qui tueor non possum et gallus euerto possum roma quam romanus restituo non video possum quis resto nisi ut si iam nouus copia uenio consto enim uix credibilis multitudo sum et habito in capio ab sui desero ab tu hic urbs uolo sino quis si non gallus hic sed ueteres hostis vester aequum volscus facio ut commigro roma volo ille romanus tu veiens sum an malo hic solitudo vester quam urbs hostis sum non equidem uideo quis magis nefas sum hic scelus quia pigeo aedificaris hic dedecus patior paro sum si totus urbs nullus bonus amplus tectum fio possum quam cado ille conditor sum noster non in cado ritus pastor agrestis habito sum sero inter sacer penates noster quam exsulo publicus eo magnus noster convena pastor cum in hic locus nihil praeter silua palus sum nouus urbs tam breuis aedifico nos capitolium arx incolumis sto templum deus aedificaris incensum pigeo et qui singuli facio sum si aedes noster deflagro hic in publicus incendium uniuersus recuso facio


senatum uero incitare aduersus legem haud desistebat: ne aliter descenderent in forum, cum dies ferendae legis uenisset, quam ut qui meminissent sibi pro aris focisque et deum templis ac solo in quo nati essent dimicandum fore. nam quod ad se priuatim attineat, si suae gloriae sibi inter dimicationem patriae meminisse sit fas, sibi amplum quoque esse urbem ab se captam frequentari, cottidie se frui monumento gloriae suae et ante oculos habere urbem latam in triumpho suo, insistere omnes uestigiis laudum suarum; sed nefas ducere desertam ac relictam ab dis immortalibus incoli urbem, et in captiuo solo habitare populum Romanum et uictrice patria uictam mutari. his adhortationibus principes concitati [patres] senes iuuenesque cum ferretur lex agmine facto in forum uenerunt, dissipatique per tribus, suos quisque tribules prensantes, orare cum lacrimis coepere ne eam patriam pro qua fortissime felicissimeque ipsi ac patres eorum dimicassent desererent, Capitolium, aedem Uestae, cetera circa templa deorum ostentantes; ne exsulem, extorrem populum Romanum ab solo patrio ac dis penatibus in hostium urbem agerent, eoque rem adducerent ut melius fuerit non capi Ueios, ne Roma desereretur. quia non ui agebant sed precibus, et inter preces multa deorum mentio erat, religiosum parti maximae fuit, et legem una plures tribus antiquarunt quam iusserunt. adeoque ea uictoria laeta patribus fuit, ut postero die referentibus consulibus senatus consultum fieret ut agri Ueientani septena iugera plebi diuiderentur, nec patribus familiae tantum, sed ut omnium in domo liberorum capitum ratio haberetur, uellentque in eam spem liberos tollere.

senatus uerus incitaris aduersus lex haud desisto ne aliter descendo in forum cum dies fero lex uenio quam ut qui memini sui pro ara focus et deus templum atque solum in quo nascor sum dimico sum nam qui ad sui priuatim attineo si suus gloria sui inter dimicatio patria memini sum fas sui amplus quoque sum urbs ab sui capio frequentaris cottidie sui fruor monumentum gloria suus et ante oculus habeo urbs fero in triumphus suus insisto omnis vestigium laus suus sed nefas duco desero atque relinquo ab deus immortalis incolo urbs et in captiuus solum habito populus romanus et uictrix patria vinco muto hic adhortatio princeps concitas pater senex juvenis cum fero lex agmen facio in forum uenio dissipatique per tres suus quisque tribulis prehenso oro cum lacrima coepio ne is patria pro qui fortis felix ipse atque pater is dimico desero capitolium aedes vesta ceterus circa templum deus ostento ne exsul extorris populus romanus ab solum patrius atque deus penates in hostis urbs ago eo res adduco ut bonus sum non capio veii ne roma desero quia non uis ago sed prex et inter prex multus deus mentior sum religiosus pario magnus sum et lex unus multus tres antiquo quam jubeo adeo is uictoria laetus pater sum ut posterus dies refero consul senatus consulo fio ut ager veientanus septeni iugerum plebs divido neque pater familia tantus sed ut omnis in domus liberi caput ratio habeo volo in is spes liber tollo


pace alibi parta Romani Ueiique in armis erant tanta ira odioque ut uictis finem adesse appareret. comitia utriusque populi longe diuersa ratione facta sunt. Romani auxere tribunorum militum consulari potestate numerum; octo, quot nunquam antea, creati, M'. Aemilius Mamercus iterum L. Ualerius Potitus tertium Ap. Claudius Crassus M. Quinctilius Uarus L. Iulius Iulus M. Postumius M. Furius Camillus M. Postumius Albinus . Ueientes contra taedio annuae ambitionis quae interdum discordiarum causa erat, regem creauere. offendit ea res populorum Etruriae animos, non maiore odio regni quam ipsius regis. grauis iam is antea genti fuerat opibus superbiaque, quia sollemnia ludorum quos intermitti nefas est uiolenter diremisset, cum ob iram repulsae, quod suffragio duodecim populorum alius sacerdos ei praelatus esset, artifices, quorum magna pars ipsius serui erant, ex medio ludicro repente abduxit. gens itaque ante omnes alias eo magis dedita religionibus quod excelleret arte colendi eas, auxilium Ueientibus negandum donec sub rege essent decreuit; cuius decreti suppressa fama est Ueiis propter metum regis qui a quo tale quid dictum referretur, pro seditionis eum principe, non uani sermonis auctore habebat. Romanis etsi quietae res ex Etruria nuntiabantur, tamen quia omnibus conciliis eam rem agitari adferebatur, ita muniebant ut ancipitia munimenta essent: alia in urbem et contra oppidanorum eruptiones uersa, aliis frons in Etruriam spectans, auxiliis si qua forte inde uenirent obstruebatur.

pax alibi pario romanus veii in arma sum tantus ira odium ut uinco finis adsum appareo comitium uterque populus longus diuerto ratio facio sum romanus augeo tribunus miles consularis potestas numerus octo quot numquam antea creo m aemilius mamercus iterum l valerius potitus tertius ap claudus crassus m quintilius varus l iulius iulus m postumus m furius camillus m postumus albinus veiens contra taedium annuus ambitio qui interdum discordiaris causa sum rex creo offendo is res populus etruria animus non magnus odium regnum quam ipse rex grauis iam is antea gens sum ops superbia quia sollemne ludus qui intermitto nefas sum violens disredimo cum ob ira repello qui suffragium duodecim populus alius sacerdos is praefero sum artifex qui magnus pars ipse seruus sum ex medium ludicer repens abduco gens itaque ante omnis alius is magis dedo religio qui excello ars colo is auxilium veiens nego donec sub rex sum decerno qui decerno supprimo fama sum veii propter metus rex qui ab quo talis quis dico refero pro seditio is princeps non vanus sermo auctor habeo romanus etsi quiesco res ex etruria nuntio tamen quia omnis concilium is res agitaris affero ita munio ut ancipitia munimentum sum alius in urbs et contra oppidanus eruptio uerto alius frons in etruria specto auxilium si qui fors inde venio obstruo


his orationibus incitata plebs denis milibus aeris grauis reos condemnat, nequiquam Sergio Martem communem belli fortunamque accusante, Uerginio deprecante ne infelicior domi quam militiae esset. in hos uersa ira populi cooptationis tribunorum fraudisque contra legem Treboniam factae memoriam obscuram fecit. uictores tribuni ut praesentem mercedem iudicii plebes haberet legem agrariam promulgant, tributumque conferri prohibent, cum tot exercitibus stipendio opus esset resque militia ita prospere gererentur ut nullo bello ueniretur ad exitum spei. namque Ueiis castra quae amissa erant reciperata castellis praesidiisque firmantur; praeerant tribuni militum M'. Aemilius et K. Fabius . a M. Furio in Faliscis, a Cn. Cornelio in Capenate agro hostes nulli extra moenia inuenti; praedae actae incendiisque uillarum ac frugum uastati fines; oppida oppugnata nec obsessa sunt. at in Uolscis depopulato agro Anxur nequiquam oppugnatum, loco alto situm et postquam uis inrita erat uallo fossaque obsideri coeptum; Ualerio Potito Uolsci prouincia euenerat. hoc statu militarium rerum, seditio intestina maiore mole coorta quam bella tractabantur; et cum tributum conferri per tribunos non posset nec stipendium imperatoribus mitteretur aeraque militaria flagitaret miles, haud procul erat quin castra quoque urbanae seditionis contagione turbarentur. inter has iras plebis in patres cum tribuni plebi nunc illud tempus esse dicerent stabiliendae libertatis et ab Sergiis Uerginiisque ad plebeios uiros fortes ac strenuos transferendi summi honoris, non tamen ultra processum est quam ut unus ex plebe, usurpandi iuris causa, P. Licinius Caluus tribunus militum consulari potestate crearetur: ceteri patricii creati, P. Manilius L. Titinius P. Maelius L. Furius Medullinus L. Publilius Uolscus . ipsa plebes mirabatur se tantam rem obtinuisse, non is modo qui creatus erat, uir nullis ante honoribus usus, uetus tantum senator et aetate iam grauis; nec satis constat cur primus ac potissimus ad nouum delibandum honorem sit habitus. alii Cn. Corneli fratris, qui tribunus militum priore anno fuerat triplexque stipendium equitibus dederat, gratia extractum ad tantum honorem credunt, alii orationem ipsum tempestiuam de concordia ordinum patribus plebique gratam habuisse. hac uictoria comitiorum exsultantes tribuni plebis quod maxime rem publicam impediebat de tributo remiserunt. conlatum oboedienter missumque ad exercitum est.

hic oratio incito plebs deni mille aer grauis reus condemno nequiquam sergius mars communis bellum fortuna accuso uerginius deprecor ne infelix domus quam militia sum in hic uerto ira populus cooptatio tribunus fraus contra lex treboniam facio memoria obscurus facio uictor tribunus ut praesens merces iudicium plebs habeo lex agrarius promulgo tribuo confero prohibeo cum tot exercitus stipendium opus sum reor militia ita prosperus gero ut nullus bellum venio ad exitus spes namque veii castrum qui amitto sum recipero castellum praesidium firmo praesum tribunus miles m aemilius et k fabius ab m furius in faliscus ab cn cornelius in capenate ager hostis nullus extra moenia inuenio praeda ago incendium uillaris atque frugum uastas finis oppidum oppugno neque obsedeo sum at in volscus depopulor ager anxur nequiquam oppugno locus altus sino et postquam uolo irrito sum uallum fodio obsideri coepio valerius potitus volscus prouincia euenio hic status militaris res seditio intestinum magnus moles coorior quam bellum tracto et cum tribuo confero per tribunus non possum neque stipendium imperator mitto aera militaris flagito miles haud procul sum quin castrum quoque urbanus seditio contagio turbo inter hic ira plebs in pater cum tribunus plebs nunc ille tempus sum dico stabilio libertas et ab sergius uerginiisque ad plebeius uir fortis atque strenuus transfero superus honor non tamen ultra procedo sum quam ut unus ex plebs usurpo ius causa p licinius calvus tribunus miles consularis potestas creo ceterus patricius creo p manilius l titinius p maelius l furius medullinus l publilius volscus ipse plebs miror sui tantus res obtineo non is modo qui creo sum uir nullus ante honor utor uetus tantus senator et aetas iam grauis neque satis consto cur primus atque potis ad nouus delibo honor sum habitus alius cn cornelis frater qui tribunus miles prior annus sum triplex stipendium eques do gratia extraho ad tantus honor credo alius oratio ipse tempestivus de concordia ordo pater plebs gratus habeo hic uictoria comitium exsulto tribunus plebs qui magnus res publicus impedio de tribuo remitto confero oboedienter mitto ad exercitus sum


Romam ut nuntiatum est Ueios captos, quamquam et prodigia procurata fuerant et uatum responsa et Pythicae sortes notae, et quantum humanis adiuuari consiliis potuerat res ducem M. Furium , maximum imperatorum omnium, legerant, tamen quia tot annis uarie ibi bellatum erat multaeque clades acceptae, uelut ex insperato immensum gaudium fuit, et priusquam senatus decerneret plena omnia templa Romanarum matrum grates dis agentium erant. senatus in quadriduum, quot dierum nullo ante bello, supplicationes decernit. aduentus quoque dictatoris omnibus ordinibus obuiam effusis celebratior quam ullius unquam antea fuit, triumphusque omnem consuetum honorandi diei illius modum aliquantum excessit. maxime conspectus ipse est, curru equis albis iuncto urbem inuectus, parumque id non ciuile modo sed humanum etiam uisum. Iouis Solisque equis aequiperatum dictatorem in religionem etiam trahebant, triumphusque ob eam unam maxime rem clarior quam gratior fuit. tum Iunoni reginae templum in Auentino locauit, dedicauitque Matutae Matris; atque his diuinis humanisque rebus gestis dictatura se abdicauit. agi deinde de Apollinis dono coeptum. cui se decimam uouisse praedae partem cum diceret Camillus, pontifices soluendum religione populum censerent, haud facile inibatur ratio iubendi referre praedam populum, ut ex ea pars debita in sacrum secerneretur. tandem eo quod lenissimum uidebatur decursum est, ut qui se domumque religione exsoluere uellet, cum sibimet ipse praedam aestimasset suam, decimae pretium partis in publicum deferret, ut ex eo donum aureum, dignum amplitudine templi ac numine dei, ex dignitate populi Romani fieret. ea quoque conlatio plebis animos a Camillo alienauit. inter haec pacificatum legati a Uolscis et Aequis uenerunt, impetrataque pax, magis ut fessa tam diutino bello adquiesceret ciuitas quam quod digni peterent.

roma ut nuntio sum veii capio quamquam et prodigium procuro sum et vates respondeo et pythicus sors nosco et quantus humanus adiuuaris consilium possum res dux m furius magnus imperator omnis lego tamen quia tot annus uarius ibi bello sum multa clades accipio uelut ex insperatus immensus gaudium sum et priusquam senatus decerno plenus omnis templum romanaris mater grates deus ago sum senatus in quadriduum quot dies nullus ante bellum supplicatio decerno advenio quoque dictator omnis ordo obuiam effundo celebro quam ullus umquam antea sum triumphus omnis consuesco honoro dies ille modus aliquantus excedo magnus conspicio ipse sum currus equus albus jungo urbs inveho parus is non ciuilis modo sed humanus etiam uideo iuppiter soli equus aequiperatum dictator in religio etiam traho triumphus ob is unus magnus res clarus quam gratus sum tum juno regina templum in aventinus loco dedico matuta matrae atque hic divinus humanus res gero dicto sui abdico ago deinde de apollo donum coepio qui sui decimus voveo praeda pars cum dico camillus pontifex solvo religio populus censeo haud facilis ineo ratio jubeo refero praeda populus ut ex is pars debeo in sacer secerno tandem is qui lenis uideo decurro sum ut qui sui domus religio exsolvo uolo cum sui ipse praeda aestimo suus decimus pretium pars in publicus defero ut ex is donum aureus dignus amplitudo templum atque numen deus ex dignitas populus romanus fio is quoque collatio plebs animus ab camillus alieno inter hic pacifico legatus ab volscus et aequi uenio impetro pax magis ut fessus tam diutinus bellum adquiesco ciuitas quam qui dignus peto


sed dique et homines prohibuere redemptos uiuere Romanos. nam forte quadam priusquam infanda merces perficeretur, per altercationem nondum omni auro adpenso, dictator interuenit, auferrique aurum de medio et Gallos submoueri iubet. cum illi renitentes pactos dicerent sese, negat eam pactionem ratam esse quae postquam ipse dictator creatus esset iniussu suo ab inferioris iuris magistratu facta esset, denuntiatque Gallis ut se ad proelium expediant. suos in aceruum conicere sarcinas et arma aptare ferroque non auro reciperare patriam iubet, in conspectu habentes fana deum et coniuges et liberos et solum patriae deforme belli malis et omnia quae defendi repetique et ulcisci fas sit. instruit deinde aciem, ut loci natura patiebatur, in semirutae solo urbis et natura inaequali, et omnia quae arte belli secunda suis eligi praeparariue poterant prouidit. Galli noua re trepidi arma capiunt iraque magis quam consilio in Romanos incurrunt. iam uerterat fortuna, iam deorum opes humanaque consilia rem Romanam adiuuabant. igitur primo concursu haud maiore momento fusi Galli sunt quam ad Alliam uicerant. iustiore altero deinde proelio ad octauum lapidem Gabina uia, quo se ex fuga contulerant, eiusdem ductu auspicioque Camilli uincuntur. ibi caedes omnia obtinuit; castra capiuntur et ne nuntius quidem cladis relictus. dictator reciperata ex hostibus patria triumphans in urbem redit, interque iocos militares quos inconditos iaciunt, Romulus ac parens patriae conditorque alter urbis haud uanis laudibus appellabatur. seruatam deinde bello patriam iterum in pace haud dubie seruauit cum prohibuit migrari Ueios, et tribunis rem intentius agentibus post incensam urbem et per se inclinata magis plebe ad id consilium; eaque causa fuit non abdicandae post triumphum dictaturae, senatu obsecrante ne rem publicam in incerto relinqueret statu.

sed deus et homo prohibeo reemo uiuo romanus nam fors quidam priusquam infer merces perficio per altercatio nondum omnis aurum appendo dictator interuenio aufero aurum de medium et galli submoveo iubeo cum ille reniteo paciscor dico sui nego is pactio reor sum qui postquam ipse dictator creo sum injussus suus ab inferus ius magistratus facio sum denuntio gallus ut sui ad proelium expedio suus in acervus conicio sarcina et arma aptaris ferrum non aurum reciperaris patria iubeo in conspectus habeo fanum deus et coniunx et liber et solus patria deformis bellum malus et omnis qui defendo repeto et ulciscor fas sum instruo deinde acies ut locus natura patior in semirutus solum urbs et natura inaequal et omnis qui ars bellum secundus suus eligo praeparo possum provideo gallus nouus res trepidus arma capio ira magis quam consilium in romanus incurro iam verto fortuna iam deus ops humanus consilium res romanus adjuvo igitur primus concursus haud magnus momentum fundo gallus sum quam ad allia vinco justus alter deinde proelium ad octauus lapis gabinus uia quo sui ex fuga confero idem ductus auspicium camillus vinco ibi caedes omnis obtineo castrum capio et ne nuntius quidem clades relinquo dictator recipero ex hostis patria triumpho in urbs redeo inter iocus militaris qui inconditus jacio romulus atque parens patria conditor alter urbs haud vanus laus appello seruo deinde bellum patria iterum in pax haud dubius seruo cum prohibeo migraris veii et tribunus res intendo ago post incendo urbs et per sui inclino magis plebs ad is consilium is causa sum non abdico post triumphus dicto senatus obsecro ne res publicus in incertum relinquo status


alia subinde manus Cenomanorum Etitouio duce uestigia priorum secuta eodem saltu fauente Belloueso cum transcendisset Alpes, ubi nunc Brixia ac Uerona urbes sunt locos tenuere. Libui considunt post hos Salluuiique, prope antiquam gentem Laeuos Ligures incolentes circa Ticinum amnem. Poenino deinde Boii Lingonesque transgressi cum iam inter Padum atque Alpes omnia tenerentur, Pado ratibus traiecto non Etruscos modo sed etiam Umbros agro pellunt; intra Appenninum tamen sese tenuere. tum Senones, recentissimi aduenarum, ab Utente flumine usque ad Aesim fines habuere. hanc gentem Clusium Romamque inde uenisse comperio: id parum certum est, solamne an ab omnibus Cisalpinorum Gallorum populis adiutam. Clusini nouo bello exterriti, cum multitudinem, cum formas hominum inuisitatas cernerent et genus armorum, audirentque saepe ab iis cis Padum ultraque legiones Etruscorum fusas, quamquam aduersus Romanos nullum eis ius societatis amicitiaeue erat, nisi quod Ueientes consanguineos aduersus populum Romanum non defendissent, legatos Romam qui auxilium ab senatu peterent misere. de auxilio nihil impetratum; legati tres M. Fabi Ambusti filii missi, qui senatus populique Romani nomine agerent cum Gallis ne a quibus nullam iniuriam accepissent socios populi Romani atque amicos oppugnarent. Romanis eos bello quoque si res cogat tuendos esse; sed melius uisum bellum ipsum amoueri si posset, et Gallos nouam gentem pace potius cognosci quam armis.

alius subinde manus cenomani etitouio dux uestigium prior sequor idem saltus faveo belloueso cum transcendo alpis ubi nunc brixia atque verona urbs sum locus teneo libet consido post hic salluvii prope antiquus gens laevi ligur incolo circa ticinus amnis penninus deinde boii lingones transgredior cum iam inter padus atque alpis omnis teneo padus ratis traicio non etrusci modo sed etiam umber ager pello intra apenninus tamen sui teneo tum senones recens aduenaris ab utens flumen usque ad aesis finis habeo hic gens clusius roma inde uenio comperio is parum certus sum solus an ab omnis cisalpinus gallus populus adjuvo clusinus nouus bellum exterreo cum multitudo cum forma homo invisitatus cerno et genus armus audio saepe ab is cis padus ulter legio etruscus fundo quamquam aduersus romanus nullus is ius societas amicitia sum nisi qui veiens consanguineus aduersus populus romanus non defendo legatus roma qui auxilium ab senatus peto mitto de auxilium nihil impetro legatus tres m fabius amburo filius mitto qui senatus populus romanus nomen ago cum gallus ne ab qui nullus iniuria accipio socius populus romanus atque amicus oppugno romanus is bellum quoque si res cogo tueor sum sed bonus uideo bellum ipse amoveo si possum et galli nouus gens pax potis cognosco quam arma


ingens profecta multitudo repleuit castra. tum dictator auspicato egressus cum edixisset ut arma milites caperent, 'tuo ductu' inquit, 'Pythice Apollo, tuoque numine instinctus pergo ad delendam urbem Ueios, tibique hinc decimam partem praedae uoueo. te simul, Iuno regina, quae nunc Ueios colis, precor, ut nos uictores in nostram tuamque mox futuram urbem sequare, ubi te dignum amplitudine tua templum accipiat'. haec precatus, superante multitudine ab omnibus locis urbem adgreditur, quo minor ab cuniculo ingruentis periculi sensus esset. Ueientes ignari se iam a suis uatibus, iam ab externis oraculis proditos, iam in partem praedae suae uocatos deos, alios uotis ex urbe sua euocatos hostium templa nouasque sedes spectare, seque ultimum illum diem agere, nihil minus timentes quam subrutis cuniculo moenibus arcem iam plenam hostium esse, in muros pro se quisque armati discurrunt, mirantes quidnam id esset quod cum tot per dies nemo se ab stationibus Romanus mouisset, tum uelut repentino icti furore improuidi currerent ad muros. inseritur huic loco fabula: immolante rege Ueientium uocem haruspicis, dicentis qui eius hostiae exta prosecuisset, ei uictoriam dari, exauditam in cuniculo mouisse Romanos milites ut adaperto cuniculo exta raperent et ad dictatorem ferrent. sed in rebus tam antiquis si quae similia ueri sint pro ueris accipiantur, satis habeam: haec ad ostentationem scenae gaudentis miraculis aptiora quam ad fidem neque adfirmare neque refellere est operae pretium. cuniculus delectis militibus eo tempore plenus, in aedem Iunonis quae in Ueientana arce erat armatos repente edidit, et pars auersos in muris inuadunt hostes, pars claustra portarum reuellunt, pars cum ex tectis saxa tegulaeque a mulieribus ac seruitiis iacerentur, inferunt ignes. clamor omnia uariis terrentium ac pauentium uocibus mixto mulierum ac puerorum ploratu complet. momento temporis deiectis ex muro undique armatis patefactisque portis cum alii agmine inruerent, alii desertos scanderent muros, urbs hostibus impletur; omnibus locis pugnatur; deinde multa iam edita caede senescit pugna, et dictator praecones edicere iubet ut ab inermi abstineatur. is finis sanguinis fuit. dedi inde inermes coepti et ad praedam miles permissu dictatoris discurrit. quae cum ante oculos eius aliquantum spe atque opinione maior maiorisque pretii rerum ferretur, dicitur manus ad caelum tollens precatus esse ut si cui deorum hominumque nimia sua fortuna populique Romani uideretur, ut eam inuidiam lenire quam minimo suo priuato incommodo publicoque populi Romani liceret. conuertentem se inter hanc uenerationem traditur memoriae prolapsum cecidisse; idque omen pertinuisse postea euentu rem coniectantibus uisum ad damnationem ipsius Camilli, captae deinde urbis Romanae, quod post paucos accidit annos, cladem. atque ille dies caede hostium ac direptione urbis opulentissimae est consumptus:

ingens proficio multitudo repleo castrum tum dictator auspico egredior cum edico ut arma miles capio tuus ductus inquam pythicus apollo tuus numen instinguo pergo ad deleo urbs veii tu hinc decimus pars praeda voveo tu simul juno regina qui nunc veii colo precor ut nos uictor in noster tuus mox sum urbs sequaris ubi tu dignus amplitudo tuus templum accipio hic preco supero multitudo ab omnis locus urbs aggredior quo paruus ab cuniculus ingruo periculum sensus sum veiens ignaris sui iam ab suus vates iam ab externus oraculis prodeo iam in pars praeda suus uoco deus alius uotum ex urbs suus euocatus hostis templum novo sedes specto sequor ulter ille dies ago nihil paruus timeo quam surruo cuniculus moenia arx iam plenus hostis sum in murus pro sui quisque armatus discurro miror quisnam is sum qui cum tot per dies nemo sui ab statio romanus moveo tum uelut repentinus icti furor improvide curro ad murus insero hic locus fabula immolo rex veiens uox haruspex dico qui is hostia exta proseco is uictoria do exaudio in cuniculus moveo romanus miles ut adaperio cuniculus exta rapio et ad dictator fero sed in res tam antiquus si qui similis uerus sum pro uerus accipio satis habeo hic ad ostentatio scena gaudeo miraculis aptus quam ad fides neque adfirmaris neque refello sum opera pretium cuniculus deligo miles is tempus plenus in aedes juno qui in veientanus arx sum armatus repens edo et pars averto in murus invado hostis pars claustra portaris revello pars cum ex tectum saxum tegula ab mulier atque seruitiis jaceo infero ignis clamor omnis uarius terreo atque paveo uox misceo mulier atque puer ploro compleo momentum tempus deicio ex murus undique armo patefacio porta cum alius agmen inruo alius desero scando murus urbs hostis impleo omnis locus pugno deinde multus iam edo caedes senesco pugno et dictator praeco edico iubeo ut ab inermis abstineo is finis sanguis sum do inde inermis coepio et ad praeda miles permitto dictator discurro qui cum ante oculus is aliquantus spes atque opinio magnus magnus pretium res fero dico manus ad caelum tollo preco sum ut si qui deus homo nimius suus fortuna populus romanus uideo ut is inuidia lenio quam paruus suus priuo incommodus publico populus romanus licet converto sui inter hic ueneratio trado memoria prolabor cado is omen pertineo postea euentus res conjecto uideo ad damnatio ipse camillus capio deinde urbs romanus qui post paucus accido annus clades atque ille dies caedes hostis atque direptio urbs opulens sum consumo


priusquam a Delphis oratores redirent Albaniue prodigii piacula inuenirentur, noui tribuni militum consulari potestate, L. Iulius Iulus L. Furius Medullinus quartum L. Sergius Fidenas A. Postumius Regillensis P. Cornelius Maluginensis A. Manlius magistratum inierunt. eo anno Tarquinienses noui hostes exorti. qui quia multis simul bellis, Uolscorum ad Anxur, ubi praesidium obsidebatur, Aequorum ad Labicos, qui Romanam ibi coloniam oppugnabant, ad hoc Ueientique et Falisco et Capenati bello occupatos uidebant Romanos, nec intra muros quietiora negotia esse certaminibus patrum ac plebis, inter haec locum iniuriae rati esse, praedatum in agrum Romanum cohortes expeditas mittunt: aut enim passuros inultam eam iniuriam Romanos ne nouo bello se onerarent, aut exiguo eoque parum ualido exercitu persecuturos. Romanis indignitas maior quam cura populationis Tarquiniensium fuit; eo nec magno conatu suscepta nec in longum dilata res est. A. Postumius et L. Iulius , non iusto dilectu—etenim ab tribunis plebis impediebantur—sed prope uoluntariorum quos adhortando incitauerant coacta manu, per agrum Caeretem obliquis tramitibus egressi, redeuntes a populationibus grauesque praeda Tarquinienses oppressere. multos mortales obtruncant, omnes exuunt impedimentis, et receptis agrorum suorum spoliis Romam reuertuntur. biduum ad recognoscendas res datum dominis; tertio incognita—erant autem ea pleraque hostium ipsorum—sub hasta ueniere quodque inde redactum militibus est diuisum. cetera bella maximeque Ueiens incerti exitus erant. iamque Romani desperata ope humana fata et deos spectabant, cum legati ab Delphis uenerunt, sortem oraculi adferentes congruentem responso captiui uatis: 'Romane, aquam Albanam caue lacu contineri, caue in mare manare suo flumine sinas; emissam per agros rigabis dissipatamque riuis exstingues; tum tu insiste audax hostium muris, memor quam per tot annos obsides urbem ex ea tibi his quae nunc panduntur fatis uictoriam datam. bello perfecto donum amplum uictor ad mea templa portato, sacraque patria, quorum omissa cura est, instaurata ut adsolet facito.'

priusquam ab delphi orator redeo albanus prodigium piaculum invenio nouus tribunus miles consularis potestas l iulius iulus l furius medullinus quartus l sergius fidena ab postumus regillensis p cornelius maluginensis ab manlius magistratus ineo is annus tarquiniensis nouus hostis exorior qui quia multus simul bellum volscus ad anxur ubi praesidium obsido aequi ad labici qui romanus ibi colonia oppugno ad hic veiens et faliscus et capenati bellum occupo uideo romanus neque intra murus quiesco negotium sum certamen pater atque plebs inter hic locus iniuria reor sum praedor in ager romanus cohors expedio mitto aut enim patior inultus is iniuria romanus ne nouus bellum sui onero aut exiguus eo parum validus exercitus persequor romanus indignitas magnus quam cura populatio tarquiniensis sum is neque magnus conatus suscipio neque in longus differo res sum ab postumus et l iulius non justus delectus etenim ab tribunus plebs impedio sed prope voluntarius qui adhortor incito cogo manus per ager caeretem obliquus trames egredior redeo ab populatio gravis praeda tarquiniensis opprimo multus mortalis obtrunco omnis exuo impedimentum et recipio ager suus spolium roma revorto biduus ad recognosco res do dominus tertius incognitus sum autem is plerusque hostis ipse sub hasta venio quisque inde redigo miles sum divido ceterus bellum magnus veiens incertus exitus sum iam romanus despero ops humanus fatum et deus specto cum legatus ab delphi uenio sors oraculis affero congruo respondeo captivus uates romanus aqua albana caueo lacus contineo caueo in mare manaris suus flumen sino emitto per ager rigo dissipatamque rivus exstinguo tum tu insisto audax hostis murus memor quam per tot annus obses urbs ex is tu hic qui nunc pando fatum uictoria do bellum perficio donum amplus uictor ad meus templum porto sacro patria qui omitto cura sum instauro ut assoleo facio


ingens inde haberi captiuus uates coeptus, eumque adhibere tribuni militum Cornelius Postumiusque ad prodigii Albani procurationem ac deos rite placandos coepere; inuentumque tandem est ubi neglectas caerimonias intermissumue sollemne di arguerent: nihil profecto aliud esse quam magistratus uitio creatos Latinas sacrumque in Albano monte non rite concepisse; unam expiationem eorum esse ut tribuni militum abdicarent se magistratu, auspicia de integro repeterentur et interregnum iniretur. ea ita facta sunt ex senatus consulto. interreges tres deinceps fuere, L. Ualerius , Q. Seruilius Fidenas , M. Furius Camillus . nunquam desitum interim turbari, comitia interpellantibus tribunis plebis donec conuenisset prius ut maior pars tribunorum militum ex plebe crearetur. quae dum aguntur, concilia Etruriae ad fanum Uoltumnae habita, postulantibusque Capenatibus ac Faliscis ut Ueios communi animo consilioque omnes Etruriae populi ex obsidione eriperent, responsum est antea se id Ueientibus negasse quia unde consilium non petissent super tanta re auxilium petere non deberent; nunc iam pro se fortunam suam illis negare. maxima iam in parte Etruriae gentem inuisitatam, nouos accolas [Gallos] esse, cum quibus nec pax satis fida nec bellum pro certo sit. sanguini tamen nominique et praesentibus periculis consanguineorum id dari ut si qui iuuentutis suae uoluntate ad id bellum eant non impediant. eum magnum aduenisse hostium numerum fama Romae erat, eoque mitescere discordiae intestinae metu communi, ut fit, coeptae.

ingens inde habeo captivus uates coepio is adhibeo tribunus miles cornelius postumius ad prodigium albanus procuratio atque deus rite placo coepio invenio tandem sum ubi neglego caerimonia intermitto sollemnis deus arguo nihil profecto alius sum quam magistratus vitio creo latinae sacer in albanus mons non rite concapit unus expiatio is sum ut tribunus miles abdico sui magistratus auspicium de integer repeto et interregnum ineo is ita facio sum ex senatus consultum interrego tres deinceps sum l valerius q seruilius fidena m furius camillus numquam desino interim turbaris comitium interpello tribunus plebs donec convenio prior ut magnus pars tribunus miles ex plebs creo qui dum ago concilio etruria ad fanum voltumna habeo postulo capenatibus atque faliscus ut veii communis animus consilior omnis etruria populus ex obsidio eripio responsum sum antea sui is veiens nego quia unde consilium non peto super tantus res auxilium peto non debeo nunc iam pro sui fortuna suus ille nego maximus iam in pars etruria gens invisitatus nouus accolo galli sum cum qui neque pax satis fidus neque bellum pro certus sum sanguis tamen nomen et praesens periculum consanguineus is do ut si qui iuuentus suus uoluntas ad is bellum eo non impedio is magnus advenio hostis numerus fama roma sum eo mitesco discordia intestinus metus communis ut fio coepio


par iam etiam in contionibus erat Appius tribunis plebis, cum subito, unde minime quis crederet, accepta calamitas apud Ueios et superiorem Appium in causa et concordiam ordinum maiorem ardoremque ad obsidendos pertinacius Ueios fecit. nam cum agger promotus ad urbem uineaeque tantum non iam iniunctae moenibus essent, dum opera interdiu fiunt intentius quam nocte custodiuntur, patefacta repente porta ingens multitudo facibus maxime armata ignes coniecit, horaeque momento simul aggerem ac uineas, tam longi temporis opus, incendium hausit; multique ibi mortales nequiquam opem ferentes ferro ignique absumpti sunt. quod ubi Romam est nuntiatum, maestitiam omnibus, senatui curam metumque iniecit, ne tum uero sustineri nec in urbe seditio nec in castris posset et tribuni plebis uelut ab se uictae rei publicae insultarent, cum repente quibus census equester erat, equi publici non erant adsignati, concilio prius inter sese habito, senatum adeunt factaque dicendi potestate, equis se suis stipendia facturos promittunt. quibus cum amplissimis uerbis gratiae ab senatu actae essent famaque ea forum atque urbem peruasisset, subito ad curiam concursus fit plebis; pedestris ordinis aiunt nunc esse operam rei publicae extra ordinem polliceri, seu Ueios seu quo alio ducere uelint; si Ueios ducti sint, negant se inde prius quam capta urbe hostium redituros esse. tum uero iam superfundenti se laetitiae uix temperatum est; non enim, sicut equites, dato magistratibus negotio laudari iussi, neque aut in curiam uocati quibus responsum daretur, aut limine curiae continebatur senatus; sed pro se quisque ex superiore loco ad multitudinem in comitio stantem uoce manibusque significare publicam laetitiam, beatam urbem Romanam et inuictam et aeternam illa concordia dicere, laudare equites, laudare plebem, diem ipsum laudibus ferre, uictam esse fateri comitatem benignitatemque senatus. certatim patribus plebique manare gaudio lacrimae, donec reuocatis in curiam patribus senatus consultum factum est ut tribuni militares contione aduocata peditibus equitibusque gratias agerent, memorem pietatis eorum erga patriam dicerent senatum fore; placere autem omnibus his uoluntariam extra ordinem professis militiam aera procedere; et equiti certus numerus aeris est adsignatus. tum primum equis suis merere equites coeperunt. uoluntarius ductus exercitus Ueios non amissa modo restituit opera, sed noua etiam instituit. ab urbe commeatus intentiore quam antea subuehi cura, ne quid tam bene merito exercitui ad usum deesset.

par iam etiam in contio sum appius tribunus plebs cum subeo unde paruus quis credo accipio calamitas apud veii et superus appius in causa et concordia ordo magnus ardor ad obsido pertinax veii facio nam cum agger promoveo ad urbs vinea tantus non iam injungo moenia sum dum opus interdiu fio intendo quam nox custodio patefacio repens porto ingens multitudo fax magnus armo ignis conicio hora momentum simul aggero atque vinea tam longus tempus opus incendium haurio multus ibi mortalis nequiquam ops fero ferrum ignis absumo sum qui ubi roma sum nuntio maestitia omnis senatus cura metus injacio ne tum uerus sustineo neque in urbs seditio neque in castrum possum et tribunus plebs uelut ab sui vinco res publicus insulto cum repens qui census equester sum equus publicus non sum adsigno concilio prior inter sui habeo senatus adeo facio dico potestas equus sui suus stipendium facio promitto qui cum amplus uerbum gratia ab senatus ago sum fama is forum atque urbs pervado subeo ad curia concursus fio plebs pedestris ordo aio nunc sum opera res publicus extra ordo polliceor seu veii seu quo alius duco uolo si veii duco sum nego sui inde prior quam capio urbs hostis redeo sum tum uerus iam superfundo sui laetitia uix tempero sum non enim sicut eques do magistratus negotium laudo iubeo neque aut in curia uoco qui responsum do aut limen curia contineo senatus sed pro sui quisque ex superus locus ad multitudo in comitium sto uox manus significaris publicus laetitia beatus urbs romanus et invictus et aeternus ille concordia dico laudo eques laudo plebs dies ipse laus fero vinco sum fateor comitas benignitas senatus certatim pater plebs manaris gaudium lacrima donec reuoco in curia pater senatus consulo facio sum ut tribunus militaris contio aduoco pedes eques gratia ago memoro pietas is erga patria dico senatus sum placeo autem omnis hic uoluntarius extra ordo profiteor militia aes procedo et equio certus numerus aer sum adsigno tum primus equus suus mereo eques coepio uoluntarius duco exercitus veii non amitto modo restituo opus sed nouus etiam instituo ab urbs commeatus intendo quam antea subveho cura ne quis tam bene mereo exercitus ad usus desum


prodigia interim multa nuntiari, quorum pleraque et quia singuli auctores erant parum credita spretaque, et quia, hostibus Etruscis, per quos ea procurarent haruspices non erant: in unum omnium curae uersae sunt quod lacus in Albano nemore, sine ullis caelestibus aquis causaue qua alia quae rem miraculo eximeret, in altitudinem insolitam creuit. quidnam eo di portenderent prodigio missi sciscitatum oratores ad Delphicum oraculum. sed propior interpres fatis oblatus senior quidam Ueiens, qui inter cauillantes in stationibus ac custodiis milites Romanos Etruscosque uaticinantis in modum cecinit priusquam ex lacu Albano aqua emissa foret nunquam potiturum Ueiis Romanum. quod primo uelut temere iactum sperni, agitari deinde sermonibus coeptum est donec unus ex statione Romana percontatus proximum oppidanorum, iam per longinquitatem belli commercio sermonum facto, quisnam is esset qui per ambages de lacu Albano iaceret, postquam audiuit haruspicem esse, uir haud intacti religione animi, causatus de priuati portenti procuratione si operae illi esset consulere uelle, ad conloquium uatem elicuit. cumque progressi ambo a suis longius essent inermes sine ullo metu, praeualens iuuenis Romanus senem infirmum in conspectu omnium raptum nequiquam tumultuantibus Etruscis ad suos transtulit. qui cum perductus ad imperatorem, inde Romam ad senatum missus esset, sciscitantibus quidnam id esset quod de lacu Albano docuisset, respondit profecto iratos deos Ueienti populo illo fuisse die quo sibi eam mentem obiecissent ut excidium patriae fatale proderet. itaque quae tum cecinerit diuino spiritu instinctus, ea se nec ut indicta sint reuocare posse, et tacendo forsitan quae di immortales uolgari uelint haud minus quam celanda effando nefas contrahi. sic igitur libris fatalibus, sic disciplina Etrusca traditum esse, [ut] quando aqua Albana abundasset, tum si eam Romanus rite emisisset uictoriam de Ueientibus dari; antequam id fiat deos moenia Ueientium deserturos non esse. exsequebatur inde quae sollemnis deriuatio esset; sed auctorem leuem nec satis fidum super tanta re patres rati decreuere legatos sortesque oraculi Pythici exspectandas.

prodigium interim multus nuntiaris qui plerusque et quia singuli auctor sum parum credo sperno et quia hostis etruscus per qui is procuro haruspex non sum in unus omnis cura verro sum qui lacus in albanus nemus sine ullus caelestis aqua causa qui alius qui res miraculum eximo in altitudo insolitus cerno quisnam is deus portendo prodigium mitto sciscitas orator ad delphicus oraculis sed propior interpres fatum offertor senex quidam veiens qui inter cavillor in statio atque custodia miles romanus etrusci vaticinor in modus cano priusquam ex lacus albanus aqua emitto sum numquam potior veii romanus qui primus uelut temere jacio sperno agitaris deinde sermo coepio sum donec unus ex statio romanus percontor propior oppidanus iam per longinquitas bellum commercium sermo facio quisnam is sum qui per ambages de lacus albanus iaceo postquam audio haruspex sum uir haud intactus religio animus causor de priuo portendo procuratio si opera ille sum consulo uolo ad colloquium vates elices cum progredior ambo ab suus longus sum inermis sine ullus metus praevaleo iuuenis romanus senex infirmus in conspectus omnis rapio nequiquam tumultuor etruscus ad suus transfero qui cum perduco ad imperator inde roma ad senatus mitto sum sciscitor quisnam is sum qui de lacus albanus doceo respondeo profecto irascor deus veiens populus ille sum dies quo sui is mens objacio ut excidium patria fatalis prodo itaque qui tum cano divino spiritus instinguo is sui neque ut indico sum reuoco possum et taceo forsitan qui deus immortalis uolgaris uolo haud paruus quam celo effor nefas contraho sic igitur liber fatal sic disciplina etruscus trado sum ut quando aqua albanus abundo tum si is romanus rite emitto uictoria de veiens do antequam is fio deus moenia veiens desero non sum exsequor inde qui sollemnis derivatio sum sed auctor leuis neque satis fidus super tantus res pater reor decerno legatus sors oraculis pythicus exspecto


dum haec Ueiis agebantur, interim arx Romae Capitoliumque in ingenti periculo fuit. namque Galli, seu uestigio notato humano qua nuntius a Ueiis peruenerat seu sua sponte animaduerso ad Carmentis saxo in adscensum aequo, nocte sublustri cum primo inermem qui temptaret uiam praemisissent, tradentes inde arma ubi quid iniqui esset, alterni innixi subleuantesque in uicem et trahentes alii alios, prout postularet locus, tanto silentio in summum euasere ut non custodes solum fallerent, sed ne canes quidem, sollicitum animal ad nocturnos strepitus, excitarent. anseres non fefellere quibus sacris Iunonis in summa inopia cibi tamen abstinebatur. quae res saluti fuit; namque clangore eorum alarumque crepitu excitus M. Manlius qui triennio ante consul fuerat, uir bello egregius, armis arreptis simul ad arma ceteros ciens uadit et dum ceteri trepidant, Gallum qui iam in summo constiterat umbone ictum deturbat. cuius casus prolapsi cum proximos sterneret, trepidantes alios armisque omissis saxa quibus adhaerebant manibus amplexos trucidat. iamque et alii congregati telis missilibusque saxis proturbare hostes, ruinaque tota prolapsa acies in praeceps deferri. sedato deinde tumultu reliquum noctis, quantum in turbatis mentibus poterat cum praeteritum quoque periculum sollicitaret, quieti datum est. luce orta uocatis classico ad concilium militibus ad tribunos, cum et recte et perperam facto pretium deberetur, Manlius primum ob uirtutem laudatus donatusque non ab tribunis solum militum sed consensu etiam militari; cui uniuersi selibras farris et quartarios uini ad aedes eius quae in arce erant contulerunt,—rem dictu paruam, ceterum inopia fecerat eam argumentum ingens caritatis, cum se quisque uictu suo fraudans detractum corpori atque usibus necessariis ad honorem unius uiri conferret. tum uigiles eius loci qua fefellerat adscendens hostis citati; et cum in omnes more militari se animaduersurum Q. Sulpicius tribunus militum pronuntiasset, consentiente clamore militum in unum uigilem conicientium culpam deterritus, a ceteris abstinuit, reum haud dubium eius noxae adprobantibus cunctis de saxo deiecit. inde intentiores utrimque custodiae esse, et apud Gallos, quia uolgatum erat inter Ueios Romamque nuntios commeare, et apud Romanos ab nocturni periculi memoria.

dum hic veii ago interim arx roma capitolium in ingens periculum sum namque gallus seu uestigium noto humanus qui nuntius ab veii pervenio seu suus sponte animaduerso ad carmentis saxum in adscensum aequus nox sublustris cum primus inermis qui tento uia praemitto trado inde arma ubi quis iniquus sum alternus innitor sublevo in uicis et traho alius alius prout postulo locus tantus silentium in superus evado ut non custos solus fallo sed ne canis quidem sollicitus animal ad nocturnus strepitus excito anser non fallo qui sacrum juno in summus inopia cibus tamen abstineo qui res salus sum namque clangor is ala crepo excio m manlius qui triennium ante consul sum uir bellum egregius arma arrepo simul ad arma ceterus cieo uado et dum ceterus trepido gallus qui iam in superus consto umbo ictus deturbo qui casus prolabor cum propior sterno trepido alius armus omitto saxum qui adhaereo manus amplector trucido iam et alius congrego telum missile saxum proturbaris hostis ruina totus prolabor acies in praeceps defero sedo deinde tumultus reliquus nox quantus in turbo mens possum cum praetereo quoque periculum sollicito quiesco do sum lux orior voco classicus ad concilium miles ad tribunus cum et rectus et perperam facio pretium debeo manlius primus ob uirtus laudo dono non ab tribunus solus miles sed consensus etiam militaris qui uniuersus selibra far et quartarius uinum ad aedes is qui in arx sum confero res dico parvus ceterum inopia facio is argumentum ingens caritas cum sui quisque uictus suus fraudo detraho corpus atque usus necessarius ad honor unus uir confero tum uigil is locus qui fallo adscendens hostis citas et cum in omnis mos militaris sui animaduersurum q sulpicius tribunus miles pronuntio consentio clamor miles in unus uigilo conicio culpa deterreo ab ceterus abstineo reus haud dubius is noxa adprobo cunctus de saxum deicio inde intendo utrimque custodia sum et apud galli quia vulgo sum inter veii roma nuntius commearis et apud romanus ab nocturnus periculum memoria


'adeo mihi acerbae sunt, Quirites, contentiones cum tribunis plebis, ut nec tristissimi exsilii solacium aliud habuerim, quoad Ardeae uixi, quam quod procul ab his certaminibus eram, et ob eadem haec non si miliens senatus consulto populique iussu reuocaretis, rediturus unquam fuerim. nec nunc me ut redirem mea uoluntas mutata sed uestra fortuna perpulit; quippe ut in sua sede maneret patria, id agebatur, non ut ego utique in patria essem. et nunc quiescerem ac tacerem libenter nisi haec quoque pro patria dimicatio esset; cui deesse, quoad uita suppetat, aliis turpe, Camillo etiam nefas est. quid enim repetiimus, quid obsessam ex hostium manibus eripuimus, si reciperatam ipsi deserimus? et cum uictoribus Gallis capta tota urbe Capitolium tamen atque arcem dique et homines Romani tenuerint, uictoribus Romanis reciperata urbe arx quoque et Capitolium deseretur et plus uastitatis huic urbi secunda nostra fortuna faciet quam aduersa fecit? equidem si nobis cum urbe simul positae traditaeque per manus religiones nullae essent, tamen tam euidens numen hac tempestate rebus adfuit Romanis ut omnem neglegentiam diuini cultus exemptam hominibus putem. intuemini enim horum deinceps annorum uel secundas res uel aduersas; inuenietis omnia prospera euenisse sequentibus deos, aduersa spernentibus. iam omnium primum, Ueiens bellum—per quot annos, quanto labore gestum. —non ante cepit finem, quam monitu deorum aqua ex lacu Albano emissa est. quid haec tandem urbis nostrae clades noua? num ante exorta est quam spreta uox caelo emissa de aduentu Gallorum, quam gentium ius ab legatis nostris uiolatum, quam a nobis cum uindicari deberet eadem neglegentia deorum praetermissum? igitur uicti captique ac redempti tantum poenarum dis hominibusque dedimus ut terrarum orbi documento essemus. aduersae deinde res admonuerunt religionum. confugimus in Capitolium ad deos, ad sedem Iouis optimi maximi; sacra in ruina rerum nostrarum alia terra celauimus, alia auecta in finitimas urbes amouimus ab hostium oculis; deorum cultum deserti ab dis hominibusque tamen non intermisimus. reddidere igitur patriam et uictoriam et antiquum belli decus amissum, et in hostes qui caeci auaritia in pondere auri foedus ac fidem fefellerunt, uerterunt terrorem fugamque et caedem.

adeo ego acerbus sum quiris contentio cum tribunus plebs ut neque tristis exsilium solacium alius habeo quoad ardea vivo quam qui procul ab hic certamen sum et ob idem hic non si millies senatus consultum populus iussus revoco redeo umquam sum neque nunc ego ut redeo meus uoluntas muto sed uester fortuna perpello quippe ut in suus sedes maneo patria is ago non ut ego utique in patria sum et nunc quiesco atque taceo libet nisi hic quoque pro patria dimicatio sum qui desum quoad uita suppeto alius turpis camillus etiam nefas sum quis enim repeto quis obsedeo ex hostis manus eripio si recipero ipse desero et cum uictor gallus capio totus urbs capitolium tamen atque arx deus et homo romanus teneo uictor romanus recipero urbs arx quoque et capitolium desero et multus uastitas hic urbs secundus noster fortuna facio quam adverso facio equidem si nos cum urbs simul pono trado per manus religio nullus sum tamen tam evidens numen hic tempestas res adsum romanus ut omnis neglegentia diuinus cultus eximo homo puto intueor enim hic deinceps annus uel secundus res uel aduerro invenio omnis prosper evenio sequor deus adverso sperno iam omnis primus veiens bellum per quot annus quantus labor gero non ante capio finis quam moneo deus aqua ex lacus albanus emitto sum quis hic tandem urbs noster clades nouus num ante exorior sum quam sperno uox caelum emitto de aduentus gallus quam gens ius ab legatus noster violo quam ab nos cum uindico debeo idem neglegentia deus praetermitto igitur vinco capio atque reemo tantus poena deus homo do ut terra orbus documentum sum adverro deinde res admoneo religio confugio in capitolium ad deus ad sedes iuppiter bonus magnus sacer in ruina res nostraris alius terra celo alius aueho in finitimus urbs amoveo ab hostis oculus deus cultus desero ab deus homo tamen non intermitto reddo igitur patria et uictoria et antiquus bellum decus amitto et in hostis qui caecus auaritia in pondus aurum foedus atque fides fallo verto terror fuga et caedes


Ueiis captis, sex tribunos militum consulari potestate insequens annus habuit, duos P. Cornelios , Cossum et Scipionem, M. Ualerium Maximum iterum K. Fabium Ambustum tertium L. Furium Medullinum quintum Q. Seruilium tertium. Corneliis Faliscum bellum, Ualerio ac Seruilio Capenas sorte euenit. ab iis non urbes ui aut operibus temptatae, sed ager est depopulatus praedaeque rerum agrestium actae; nulla felix arbor, nihil frugiferum in agro relictum. ea clades Capenatem populum subegit; pax petentibus data; in Faliscis bellum restabat. Romae interim multiplex seditio erat, cuius leniendae causa coloniam in Uolscos, quo tria milia ciuium Romanorum scriberentur, deducendam censuerant, triumuirique ad id creati terna iugera et septunces uiritim diuiserant. ea largitio sperni coepta, quia spei maioris auertendae solatium obiectum censebant: cur enim relegari plebem in Uolscos cum pulcherrima urbs Ueii agerque Ueientanus in conspectu sit, uberior ampliorque Romano agro? urbem quoque urbi Romae uel situ uel magnificentia publicorum priuatorumque tectorum ac locorum praeponebant. quin illa quoque actio mouebatur, quae post captam utique Romam a Gallis celebratior fuit, transmigrandi Ueios. ceterum partem plebis, partem senatus habitando destinabant [Ueios,] duasque urbes communi re publica incoli a populo Romano posse. aduersus quae cum optimates ita tenderent ut morituros se citius dicerent in conspectu populi Romani quam quicquam earum rerum rogaretur; quippe nunc in una urbe tantum dissensionum esse: quid in duabus urbibus fore? uictamne ut quisquam uictrici patriae praeferret sineretque maiorem fortunam captis esse Ueiis quam incolumibus fuerit? postremo se relinqui a ciuibus in patria posse: ut relinquant patriam atque ciues nullam uim unquam subacturam, et T. Sicinium —is enim ex tribunis plebis rogationis eius lator erat—conditorem Ueios sequantur, relicto deo Romulo, dei filio, parente et auctore urbis Romae;

veii capio sex tribunus miles consularis potestas insequor annus habeo duo p cornelius cossus et scipio m valerius magnus iterum k fabius amburo tertius l furius medullinus quintus q seruilius tertius cornelius faliscus bellum valerius atque seruilio capena sors euenio ab is non urbs uis aut opus tento sed ager sum depopulor praeda res agrestis ago nullus felix arbor nihil frugifer in ager relinquo is clades capenatem populus subigo pax peto do in faliscus bellum resto roma interim multiplex seditio sum qui lenio causa colonia in volsci quo tres mille ciuis romanus scribo deduco censeo triumviri ad is creo terni iugerum et septunces uiritim divido is largitio sperno coepio quia spes magnus averto solacium obicio censeo cur enim relegaris plebs in volsci cum pulcher urbs veii ager veientanus in conspectus sum uber amplus romanus ager urbs quoque urbs roma uel sino uel magnificentia publicus privo tector atque locus praepono quin ille quoque actium moveo qui post capio utique roma ab gallus celebro sum transmigro veii ceterum pars plebs pars senatus habito destino veii duo urbs communis res publicus incolo ab populus romanus possum aduersus qui cum optimas ita tendo ut morior sui cieo dico in conspectus populus romanus quam quisquam is res rogo quippe nunc in unus urbs tantus dissensio sum quis in duo urbs sum vinco ut quisquam uictrix patria praefero sino magnus fortuna capio sum veii quam incolumis sum postremo sui relinquo ab ciuis in patria possum ut relinquo patria atque ciuis nullus uis umquam subigo et t sicinius is enim ex tribunus plebs rogatio is lator sum conditor veii sequor relinquo deus romulus deus filius pareo et auctor urbs roma


ceterum, seu non omnibus delendi urbem libido erat, seu ita placuerat principibus Gallorum et ostentari quaedam incendia terroris causa, si compelli ad deditionem caritate sedum suarum obsessi possent, et non omnia concremari tecta ut quodcumque superesset urbis, id pignus ad flectendos hostium animos haberent, nequaquam perinde atque in capta urbe primo die aut passim aut late uagatus est ignis. Romani ex arce plenam hostium urbem cernentes uagosque per uias omnes cursus, cum alia atque alia parte noua aliqua clades oreretur, non mentibus solum concipere sed ne auribus quidem atque oculis satis constare poterant. quocumque clamor hostium, mulierum puerorumque ploratus, sonitus flammae et fragor ruentium tectorum auertisset, pauentes ad omnia animos oraque et oculos flectebant, uelut ad spectaculum a fortuna positi occidentis patriae nec ullius rerum suarum relicti praeterquam corporum uindices, tanto ante alios miserandi magis qui unquam obsessi sunt quod interclusi a patria obsidebantur, omnia sua cernentes in hostium potestate. nec tranquillior nox diem tam foede actum excepit; lux deinde noctem inquieta insecuta est, nec ullum erat tempus quod a nouae semper cladis alicuius spectaculo cessaret. nihil tamen tot onerati atque obruti malis flexerunt animos quin etsi omnia flammis ac ruinis aequata uidissent, quamuis inopem paruumque quem tenebant collem liberati relictum uirtute defenderent; et iam cum eadem cottidie acciderent, uelut adsueti malis abalienauerant ab sensu rerum suarum animos, arma tantum ferrumque in dextris uelut solas reliquias spei suae intuentes.

ceterum seu non omnis deleo urbs libido sum seu ita placeo princeps gallus et ostentaris quidam incendium terror causa si compello ad deditio caritas sedes suus obsedeo possum et non omnis concremaris tectum ut quicumque supersum urbs is pignus ad flecto hostis animus habeo nequaquam perinde atque in capio urbs primus dies aut passim aut latus vago sum ignis romanus ex arx plenus hostis urbs cerno vagus per uia omnis curro cum alius atque alius pars nouus aliqui clades orior non mens solus concipio sed ne auris quidem atque oculus satis constaris possum quicumque clamor hostis mulier puer ploro sono flamma et fragor ruo tector averto paueo ad omnis animus oro et oculus flecto uelut ad spectaculum ab fortuna pono occaedes patria neque ullus res suus relinquo praeterquam corpus uindex tantus ante alius misero magis qui umquam obsedeo sum qui intercludo ab patria obsido omnis suus cerno in hostis potestas neque tranquillus nox dies tam foedus ago excipio lux deinde nox inquietus insequor sum neque ullus sum tempus qui ab nouus semper clades aliquis spectaculum cesso nihil tamen tot onero atque obruo malus flecto animus quin etsi omnis flamma atque ruina aequo uideo quamuis inops parvus qui teneo collis libero relinquo uirtus defendo et iam cum idem cottidie accido uelut assuesco malus abalieno ab sentio res suus animus arma tantus ferrum in dextera uelut solo reliquiae spes suus intueor


Romae interim plerumque obsidio segnis et utrimque silentium esse, ad id tantum intentis Gallis ne quis hostium euadere inter stationes posset, cum repente iuuenis Romanus admiratione in se ciues hostesque conuertit. sacrificium erat statum in Quirinali colle genti Fabiae. ad id faciendum C. Fabius Dorsuo , Gabino <cinctu in>cinctus sacra manibus gerens cum de Capitolio descendisset, per medias hostium stationes egressus nihil ad uocem cuiusquam terroremue motus in Quirinalem collem peruenit; ibique omnibus sollemniter peractis, eadem reuertens similiter constanti uoltu graduque, satis sperans propitios esse deos quorum cultum ne mortis quidem metu prohibitus deseruisset, in Capitolium ad suos rediit, seu attonitis Gallis miraculo audaciae seu religione etiam motis cuius haudquaquam neglegens gens est. Ueiis interim non animi tantum in dies sed etiam uires crescebant. nec Romanis solum eo conuenientibus ex agris qui aut proelio aduerso aut clade captae urbis palati fuerant, sed etiam ex Latio uoluntariis confluentibus ut in parte praedae essent, maturum iam uidebatur repeti patriam eripique ex hostium manibus; sed corpori ualido caput deerat. locus ipse admonebat Camilli, et magna pars militum erat qui ductu auspicioque eius res prospere gesserant; et Caedicius negare se commissurum cur sibi aut deorum aut hominum quisquam imperium finiret potius quam ipse memor ordinis sui posceret imperatorem. consensu omnium placuit ab Ardea Camillum acciri, sed antea consulto senatu qui Romae esset: adeo regebat omnia pudor discriminaque rerum prope perditis rebus seruabant. ingenti periculo transeundum per hostium custodias erat. ad eam rem Pontius Cominus impiger iuuenis operam pollicitus, incubans cortici secundo Tiberi ad urbem defertur. inde qua proximum fuit a ripa, per praeruptum eoque neglectum hostium custodiae saxum in Capitolium euadit, et ad magistratus ductus mandata exercitus edit. accepto inde senatus consulto uti comitiis curiatis reuocatus de exsilio iussu populi Camillus dictator extemplo diceretur militesque haberent imperatorem quem uellent, eadem degressus nuntius Ueios contendit; missique Ardeam legati ad Camillum Ueios eum perduxere, seu— quod magis credere libet, non prius profectum ab Ardea quam compererit legem latam, quod nec iniussu populi mutari finibus posset nec nisi dictator dictus auspicia in exercitu habere—lex curiata lata est dictatorque absens dictus.

roma interim plerusque obsidio segnis et utrimque silentium sum ad is tantus intendo gallus ne quis hostis euado inter statio possum cum repens iuuenis romanus admiratio in sui ciuis hostis conuerto sacrificium sum status in quirinal collis gens fabius ad is facio que fabius dorsuo gabinus cingo in cingo sacer manus gero cum de capitolium descendo per medius hostis statio egredior nihil ad uox quisquam terror moueo in quirinal collis peruenio ibi omnis sollemniter perago idem revorto similis consto uultus gradus satis spero propitius sum deus qui cultus ne mors quidem metus prohibeo desero in capitolium ad suus redeo seu attono gallus miraculum audacia seu religio etiam moveo qui haudquaquam neglego gens sum veii interim non animus tantus in dies sed etiam uis cresco neque romanus solus is convenio ex ager qui aut proelium aduerto aut clades capio urbs palatium sum sed etiam ex latius voluntarius confluo ut in pars praeda sum maturus iam uideo repeto patria eripio ex hostis manus sed corpus validus caput desum locus ipse admoneo camillus et magnus pars miles sum qui ductus auspicium is res prosperus gero et caedicius nego sui committo cur sui aut deus aut homo quisquam imperium finio potis quam ipse memor ordo suus posco imperator consensus omnis placeo ab ardea camillus accio sed antea consultum senatus qui roma sum adeo rego omnis pudor discrimino res prope perdo res seruo ingens periculum transeo per hostis custodio sum ad is res pontius comminus impiger iuuenis opera polliceor incubo cortex secundus tiberis ad urbs defero inde qui propior sum ab ripa per praerumpo eo neglego hostis custodia saxum in capitolium euado et ad magistratus duco mandatum exercitus edo accipio inde senatus consultum uti comitium curiatus revoco de exsilium iussus populus camillus dictator extemplo dico milito habeo imperator qui uolo idem degredior nuntius veii contendo mitto ardea legatus ad camillus veii is perduco seu qui magis credo libet non prior proficiscor ab ardea quam comperio lex fero qui neque injussus populus muto finis possum neque nisi dictator dico auspicium in exercitus habeo lex curiatus fero sum dictator absum dico


Galli quoque per aliquot dies in tecta modo urbis nequiquam bello gesto cum inter incendia ac ruinas captae urbis nihil superesse praeter armatos hostes uiderent, nec quicquam tot cladibus territos nec flexuros ad deditionem animos ni uis adhiberetur, experiri ultima et impetum facere in arcem statuunt. prima luce signo dato multitudo omnis in foro instruitur; inde clamore sublato ac testudine facta subeunt. aduersus quos Romani nihil temere nec trepide; ad omnes aditus stationibus firmatis, qua signa ferri uidebant ea robore uirorum opposito scandere hostem sinunt, quo successerit magis in arduum eo pelli posse per procliue facilius rati. medio fere cliuo restitere; atque inde ex loco superiore qui prope sua sponte in hostem inferebat impetu facto, strage ac ruina fudere Gallos; ut nunquam postea nec pars nec uniuersi temptauerint tale pugnae genus. omissa itaque spe per uim atque arma subeundi obsidionem parant, cuius ad id tempus immemores et quod in urbe fuerat frumentum incendiis urbis absumpserant, et ex agris per eos ipsos dies raptum omne Ueios erat. igitur exercitu diuiso partim per finitimos populos praedari placuit, partim obsideri arcem, ut obsidentibus frumentum populatores agrorum praeberent. proficiscentes Gallos ab urbe ad Romanam experiendam uirtutem fortuna ipsa Ardeam ubi Camillus exsulabat duxit; qui maestior ibi fortuna publica quam sua cum dis hominibusque accusandis senesceret, indignando mirandoque ubi illi uiri essent qui secum Ueios Faleriosque cepissent, qui alia bella fortius semper quam felicius gessissent, repente audit Gallorum exercitum aduentare atque de eo pauidos Ardeates consultare. nec secus quam diuino spiritu tactus cum se in mediam contionem intulisset, abstinere suetus ante talibus conciliis,

gallus quoque per aliquot dies in tectum modo urbs nequiquam bellum gero cum inter incendium atque ruina capio urbs nihil supersum praeter armatus hostis video neque quisquam tot clades terreo neque flecto ad deditio animus ni uolo adhibeo experior ulter et impetus facio in arx statuo primus lux signum do multitudo omnis in forum instruo inde clamor tollo atque testudo facio subeo aduersus qui romanus nihil temere neque trepidus ad omnis aditus statio firmo qui signum fero uideo is robur uir oppono scando hostis sino quo succedo magis in arduus is pello possum per proclivis facilis reor medium fere cliuus resto atque inde ex locus superus qui prope suus sponte in hostis infero impetus facio strages atque ruina fundo galli ut numquam postea neque pars neque uniuersus tento talis pugna genus omitto itaque spes per uis atque arma subeo obsidio paro qui ad is tempus immemor et qui in urbs sum frumentum incendium urbs absumo et ex ager per is ipse dies rapio omnis veii sum igitur exercitus divido pars per finitimi populus praedaris placeo pars obsideri arx ut obsido frumentum populator ager praebeo proficisco galli ab urbs ad romanus experior uirtus fortuna ipse ardea ubi camillus exsulo duco qui maestus ibi fortuna publicus quam suus cum deus homo accuso senesco indignor miro ubi ille uir sum qui sui veii falerii capio qui alius bellum fortis semper quam felix gero repens audio gallus exercitus aduentaris atque de is pavidus ardeates consulto neque secus quam divino spiritus tango cum sui in medius contio infero abstineo suesco ante talis concilium


postero die libera corpora dictator sub corona uendidit. ea sola pecunia in publicum redigitur, haud sine ira plebis; et quod rettulere secum praedae, nec duci, qui ad senatum malignitatis auctores quaerendo rem arbitrii sui reiecisset, nec senatui, sed Liciniae familiae, ex qua filius ad senatum rettulisset, pater tam popularis sententiae auctor fuisset, acceptum referebant. cum iam humanae opes egestae a Ueiis essent, amoliri tum deum dona ipsosque deos, sed colentium magis quam rapientium modo, coepere. namque delecti ex omni exercitu iuuenes, pure lautis corporibus, candida ueste, quibus deportanda Romam regina Iuno adsignata erat, uenerabundi templum iniere, primo religiose admouentes manus, quod id signum more Etrusco nisi certae gentis sacerdos attractare non esset solitus. dein cum quidam, seu spiritu diuino tactus seu iuuenali ioco, 'uisne Romam ire, Iuno?' dixisset, adnuisse ceteri deam conclamauerunt. inde fabulae adiectum est uocem quoque dicentis uelle auditam; motam certe sede sua parui molimenti adminiculis, sequentis modo accepimus leuem ac facilem tralatu fuisse, integramque in Auentinum aeternam sedem suam quo uota Romani dictatoris uocauerant perlatam, ubi templum ei postea idem qui uouerat Camillus dedicauit. hic Ueiorum occasus fuit, urbis opulentissimae Etrusci nominis, magnitudinem suam uel ultima clade indicantis, quod decem aestates hiemesque continuas circumsessa cum plus aliquanto cladium intulisset quam accepisset, postremo iam fato quoque urgente, operibus tamen, non ui expugnata est.

posterus dies liber corpus dictator sub corona uendo is solus pecunia in publicus redigo haud sine ira plebs et qui refero sui praeda neque duco qui ad senatus malignitas auctor quaero res arbitrium suus reicio neque senatus sed licinia familia ex qui filius ad senatus refero pater tam popularis sententia auctor sum accipio refero cum iam humanus ops egero ab veii sum amolior tum deus donum ipse deus sed colo magis quam rapio modo coepio namque deligo ex omnis exercitus iuuenis purus lavo corpus candidus uestis qui deporto roma regina juno adsigno sum venerabundus templum ineo primus religiosus admoveo manus qui is signum mos etruscus nisi certus gens sacerdos attractaris non sum soleo deinde cum quidam seu spiritus divino tango seu iuuenal iocus volo roma eo juno dico annuo ceterus dea conclamo inde fabula adiectus sum uox quoque dico uolo audio moveo certus sedes suus paruus molimentum adminiculis sequor modo accipio leuis atque facilis transfero sum integer in aventinus aeternus sedes suus quo uotum romanus dictator voco perfero ubi templum is postea idem qui uoueo camillus dedico hic veii occido sum urbs opulens etruscus nomen magnitudo suus uel ulter clades indico qui decem aestas hiemo continuo circumsedeo cum multus aliquantus cladium infero quam accipio postremo iam fatum quoque urgeo opus tamen non uis expugno sum


mouisse eos Camillus cum alia oratione, tum ea quae ad religiones pertinebat maxime dicitur; sed rem dubiam decreuit uox opportune emissa, quod cum senatus post paulo de his rebus in curia Hostilia haberetur cohortesque ex praesidiis reuertentes forte agmine forum transirent, centurio in comitio exclamauit: 'signifer, statue signum; hic manebimus optime'. qua uoce audita, et senatus accipere se omen ex curia egressus conclamauit et plebs circumfusa adprobauit. antiquata deinde lege, promisce urbs aedificari coepta. tegula publice praebita est; saxi materiaeque caedendae unde quisque uellet ius factum, praedibus acceptis eo anno aedificia perfecturos. festinatio curam exemit uicos dirigendi, dum omisso sui alienique discrimine in uacuo aedificant. ea est causa ut ueteres cloacae, primo per publicum ductae, nunc priuata passim subeant tecta, formaque urbis sit occupatae magis quam diuisae similis.

moveo is camillus cum alius oratio tum is qui ad religio pertineo magnus dico sed res dubius decerno uox opportunus emitto qui cum senatus post paulus de hic res in curia hostilius habeo cohorto ex praesidium revorto fors agmen forum transeo centurio in comitium exclamo signifer statuo signum hic maneo optume qui uox audio et senatus accipio sui omen ex curia egredior conclamo et plebs circumfundo adprobo antiquo deinde lex promiscuus urbs aedificaris coepio tegula publicus praebeo sum saxum materia caedo unde quisque uolo ius facio praedibus accipio is annus aedificium perficio festinatio cura eximo vicus dirigo dum omitto suus alienus discrimen in uacuus aedifico is sum causa ut ueteres cloaca primus per publicus duco nunc priuo passim subeo tectum formo urbs sum occupo magis quam diuido similis


haud inuitis patribus P. Licinium Caluum praerogatiua tribunum militum non petentem creant, moderationis expertae in priore magistratu uirum, ceterum iam tum exactae aetatis; omnesque deinceps ex collegio eiusdem anni refici apparebat, L. Titinium P. Maenium Cn. Genucium L. Atilium . qui priusquam renuntiarentur iure uocatis tribubus, permissu interregis P. Licinius Caluus ita uerba fecit: 'omen concordiae, Quirites, rei maxime in hoc tempus utili, memoria nostri magistratus uos his comitiis petere in insequentem annum uideo. sed collegas eosdem reficitis, etiam usu meliores factos: me iam non eundem sed umbram nomenque P. Licini relictum uidetis. uires corporis adfectae, sensus oculorum atque aurium hebetes, memoria labat, uigor animi obtunsus. en uobis' inquit, 'iuuenem', filium tenens, 'effigiem atque imaginem eius quem uos antea tribunum militum ex plebe primum fecistis. hunc ego institutum disciplina mea uicarium pro me rei publicae do dicoque, uosque quaeso, Quirites, delatum mihi ultro honorem huic petenti meisque pro eo adiectis precibus mandetis.' datum id petenti patri filiusque eius P. Licinius tribunus militum consulari potestate cum iis quos supra scripsimus declaratus. Titinius Genuciusque tribuni militum profecti aduersus Faliscos Capenatesque, dum bellum maiore animo gerunt quam consilio, praecipitauere se in insidias. Genucius morte honesta temeritatem luens ante signa inter primores cecidit; Titinius in editum tumulum ex multa trepidatione militibus collectis aciem restituit; nec se tamen aequo loco hosti commisit. plus ignominiae erat quam cladis acceptum, quae prope in cladem ingentem uertit; tantum inde terroris non Romae modo, quo multiplex fama peruenerat, sed in castris quoque fuit ad Ueios. aegre ibi miles retentus a fuga est cum peruasisset castra rumor ducibus exercituque caeso uictorem Capenatem ac Faliscum Etruriaeque omnem iuuentutem haud procul inde abesse. his tumultuosiora Romae, iam castra ad Ueios oppugnari, iam partem hostium tendere ad urbem agmine infesto, crediderant; concursumque in muros est et matronarum, quas ex domo conciuerat publicus pauor, obsecrationes in templis factae, precibusque ab dis petitum ut exitium ab urbis tectis templisque ac moenibus Romanis arcerent Ueiosque eum auerterent terrorem, si sacra renouata rite, si procurata prodigia essent.

haud inuitus pater p licinius calvus praerogativa tribunus miles non peto creo moderatio experior in prior magistratus uir ceterum iam tum exigo aetas omnes deinceps ex collegium idem annus reficio appareo l titinius p maenius cn genucium l atilius qui priusquam renuntio ius voco tribus permitto interrego p licinius calvus ita uerbum facio omen concordia quiris res magnus in hic tempus utilis memoria noster magistratus tu hic comitium peto in insequor annus uideo sed collega idem reficio etiam usus bonus facio ego iam non idem sed umbra nomen p licinius relinquo uideo uis corpus afficio sensus oculus atque auris hebeto memoria labo vigor animus obtundo en tu inquam iuuenis filius teneo effigies atque imago is qui tu antea tribunus miles ex plebs primus facio hic ego institus disciplina meus vicarius pro ego res publicus do dico tu quaeso quiris defero ego ultro honor hic peto meus pro is adicio prex mando do is peto pater filius is p licinius tribunus miles consularis potestas cum is qui supra scribo declaro titinius genuciusque tribunus miles proficiscor aduersus falisci capenatesque dum bellum magnus animus gero quam consilium praecipito sui in insidiae genucius mors honestus temeritas luo ante signum inter primoris cado titinius in edo tumulus ex multus trepidatio miles colligo acies restituo neque sui tamen aequus locus hostis committo multus ignominia sum quam clades accipio qui prope in clades ingens uerto tantus inde terror non roma modo quo multiplex fama pervenio sed in castrum quoque sum ad veii aeger ibi miles retendo ab fuga sum cum pervado castrum rumor dux exerceo caedo uictor capenatem atque faliscus etruria omnis iuuentus haud procul inde absum hic tumultuosus roma iam castrum ad veii oppugnaris iam pars hostis tendo ad urbs agmen infesto credo concurro in murus sum et matronaris qui ex domus concieo publicus pavor obsecratio in templum facio prex ab deus peto ut exitium ab urbs tectum templum atque moenia romanus arceo veii is averto terror si sacer renovo rite si procuro prodigium sum