atqui ego, quam hoc consilium collegarum meorum, quo abducere infecta re a Ueiis exercitum noluerunt, non utile solum sed etiam necessarium fuerit, postea disseram: nunc de ipsa condicione dicere militantium libet; quam orationem non apud uos solum sed etiam in castris si habeatur, ipso exercitu disceptante, aequam arbitror uideri posse. in qua si mihi ipsi nihil quod dicerem in mentem uenire posset, aduersariorum certe orationibus contentus essem. negabant nuper danda esse aera militibus, quia nunquam data essent. quonam modo igitur nunc indignari possunt, quibus aliquid noui adiectum commodi sit, eis laborem etiam nouum pro portione iniungi? nusquam nec opera sine emolumento nec emolumentum ferme sine impensa opera est. labor uoluptasque, dissimillima natura, societate quadam inter se naturali sunt iuncta. moleste antea ferebat miles se suo sumptu operam rei publicae praebere; gaudebat idem partem anni se agrum suum colere, quaerere unde domi militiaeque se ac suos tueri posset: gaudet nunc fructui sibi rem publicam esse, et laetus stipendium accipit; aequo igitur animo patiatur se [ab domo] ab re familiari, cui grauis impensa non est, paulo diutius abesse. an si ad calculos eum res publica uocet, non merito dicat: 'annua aera habes, annuam operam ede: an tu aequum censes militia semestri solidum te stipendium accipere?' inuitus in hac parte orationis, Quirites, moror; sic enim agere debent qui mercennario milite utuntur; nos tamquam cum ciuibus agere uolumus, agique tamquam cum patria nobiscum aequum censemus. aut non suscipi bellum oportuit, aut geri pro dignitate populi Romani et perfici quam primum oportet. perficietur autem si urgemus obsessos, si non ante abscedimus quam spei nostrae finem captis Ueiis imposuerimus. si hercules nulla alia causa, ipsa indignitas perseuerantiam imponere debuit. decem quondam annos urbs oppugnata est ob unam mulierem ab uniuersa Graecia, quam procul ab domo? quot terras, quot maria distans? nos intra uicesimum lapidem, in conspectu prope urbis nostrae, annuam oppugnationem perferre piget. scilicet quia leuis causa belli est nec satis quicquam iusti doloris est quod nos ad perseuerandum stimulet. septiens rebellarunt; in pace nunquam fida fuerunt; agros nostros miliens depopulati sunt; Fidenates deficere a nobis coegerunt; colonos nostros ibi interfecerunt; auctores fuere contra ius caedis impiae legatorum nostrorum; Etruriam omnem aduersus nos concitare uoluerunt, hodieque id moliuntur; res repetentes legatos nostros haud procul afuit quin uiolarent.

atqui ego quam hic consilium collega meus quo abduco inficio res ab veii exercitus nolo non utilis solus sed etiam necessarius sum postea dissero nunc de ipse condicio dico milito libet quam oratio non apud tu solus sed etiam in castrum si habeo ipse exercitus discepto aequus arbitror uideo possum in qui si ego ipse nihil qui dico in mens uenio possum adversarius certus oratio contineo sum nego nuper do sum aes miles quia numquam do sum quonam modo igitur nunc indignor possum qui aliquis nouus adiectus commodus sum is labor etiam nouus pro portio injungo nusquam neque opus sine emolumentum neque emolumentum ferme sine impensa opus sum labor voluptas dissimilis natura societas quidam inter sui natural sum iungo molestus antea fero miles sui suus sumo opera res publicus praebeo gaudeo idem pars annus sui ager suus colo quaero unde domus militia sui atque suus tueor possum gaudeo nunc fructus sui res publicus sum et laetus stipendium accipio aequus igitur animus patior sui ab domus ab res familiaris qui grauis impensa non sum paulus diu absum an si ad calculus is res publicus voco non mereo dico annuus aes habeo annuo opera edo an tu aequus censeo militia semestris solidus tu stipendium accipio inuitus in hic pars oratio quiris moror sic enim ago debeo qui mercenarius miles uto nos tamquam cum ciuis ago volo ago tamquam cum patria nos aequus censeo aut non suscipio bellum oportet aut gero pro dignitas populus romanus et perficio quam primus oportet perficio autem si urgeo obsedeo si non ante abscedo quam spes noster finis capio veii impono si herculis nullus alius causa ipse indignitas perseverantia impono debeo decem quondam annus urbs oppugno sum ob unus mulier ab uniuersus graecia quam procul ab domus quot terra quot mare disto nos intra uicesimus lapis in conspectus prope urbs noster annuo oppugnatio perfero pigeo scilicet quia leuis causa bellum sum neque satis quisquam justus dolor sum qui nos ad persevero stimulo septies rebello in pax numquam fidus sum ager noster millies depopulor sum fidenates deficio ab nos cogo colonus noster ibi interfacio auctor sum contra ius caedes impius legatus noster etruria omnis aduersus nos concitaris uolo hodie is molio res repeto legatus noster haud procul asum quin violo


ibi tribuni militum non loco castris ante capto, non praemunito uallo quo receptus esset, non deorum saltem si non hominum memores, nec auspicato nec litato, instruunt aciem, diductam in cornua ne circumueniri multitudine hostium possent; nec tamen aequari frontes poterant cum extenuando infirmam et uix cohaerentem mediam aciem haberent. paulum erat ab dextera editi loci quem subsidiariis repleri placuit, eaque res ut initium pauoris ac fugae, sic una salus fugientibus fuit. nam Brennus regulus Gallorum in paucitate hostium artem maxime timens, ratus ad id captum superiorem locum ut ubi Galli cum acie legionum recta fronte concucurrissent subsidia in auersos transuersosque impetum darent, ad subsidiarios signa conuertit, si eos loco depulissit haud dubius facilem in aequo campi tantum superanti multitudine uictoriam fore. adeo non fortuna modo sed ratio etiam cum barbaris stabat. in altera acie nihil simile Romanis, non apud duces, non apud milites erat. pauor fugaque occupauerat animos et tanta omnium obliuio, ut multo maior pars Ueios in hostium urbem, cum Tiberis arceret, quam recto itinere Romam ad coniuges ac liberos fugerent. parumper subsidiarios tutatus est locus; in reliqua acie simul est clamor proximis ab latere, ultimis ab tergo auditus, ignotum hostem prius paene quam uiderent, non modo non temptato certamine sed ne clamore quidem reddito integri intactique fugerunt; nec ulla caedes pugnantium fuit; terga caesa suomet ipsorum certamine in turba impedientium fugam. circa ripam Tiberis quo armis abiectis totum sinistrum cornu defugit, magna strages facta est, multosque imperitos nandi aut inualidos, graues loricis aliisque tegminibus, hausere gurgites; maxima tamen pars incolumis Ueios perfugit, unde non modo praesidii quicquam sed ne nuntius quidem cladis Romam est missus. ab dextro cornu quod procul a flumine et magis sub monte steterat, Romam omnes petiere et ne clausis quidem portis urbis in arcem confugerunt.

ibi tribunus miles non locus castrum ante capio non praemunio uallum quo recipio sum non deus saltem si non homo memor neque auspico neque lito instruo acies diduco in cornu ne circumuenio multitudo hostis possum neque tamen aequaris frons possum cum extenuo infirmus et uix cohaereo medius acies habeo paulus sum ab dextera edo locus qui subsidiarius repleo placeo is res ut initium pavor atque fuga sic unus salus fugio sum nam brennus regulus gallus in paucitas hostis ars magnus timeo reor ad is capio superus locus ut ubi gallus cum acies legio recta frons concurro subsidium in averto transverto impetus do ad subsidiarii signum conuerto si is locus depulissit haud dubius facilis in aequus campus tantus supero multitudo uictoria sum adeo non fortuna modo sed ratio etiam cum barbaris sto in alter acies nihil similis romanus non apud dux non apud miles sum pavor fugo occupo animus et tantus omnis oblivio ut multus magnus pars veii in hostis urbs cum tiberis arceo quam recingo iter roma ad coniunx atque liber fugio parumper subsidiarii tuto sum locus in reliquus acies simul sum clamor propior ab lateo ulter ab tergum audio ignotus hostis prior paene quam video non modo non tento certamen sed ne clamor quidem reddo integer intactus fugio neque ullus caedes pugno sum tergum caedo suo ipse certamen in turba impedio fuga circa ripa tiberis quo arma abicio totus sinister cornu defugio magnus strages facio sum multi imperitus no aut invalidus grauis lorica alius tegimen haurio gurges maximus tamen pars incolumis veii perfugio unde non modo praesidium quisquam sed ne nuntius quidem clades roma sum mitto ab dexter cornu qui procul ab flumen et magis sub mons sto roma omnis peto et ne claudo quidem porta urbs in arx confugio


cum tanta moles mali instaret—adeo occaecat animos fortuna, ubi uim suam ingruentem refringi non uolt—ciuitas quae aduersus Fidenatem ac Ueientem hostem aliosque finitimos populos ultima experiens auxilia dictatorem multis tempestatibus dixisset, ea tunc inuisitato atque inaudito hoste ab Oceano terrarumque ultimis oris bellum ciente, nihil extraordinarii imperii aut auxilii quaesiuit. tribuni quorum temeritate bellum contractum erat summae rerum praeerant, dilectumque nihilo accuratiorem quam ad media bella haberi solitus erat, extenuantes etiam famam belli, habebant. interim Galli postquam accepere ultro honorem habitum uiolatoribus iuris humani elusamque legationem suam esse, flagrantes ira cuius impotens est gens, confestim signis conuolsis citato agmine iter ingrediuntur. ad quorum praetereuntium raptim tumultum cum exterritae urbes ad arma concurrerent fugaque agrestium fieret, Romam se ire magno clamore significabant quacumque ibant, equis uirisque longe ac late fuso agmine immensum obtinentes loci. sed antecedente fama nuntiisque Clusinorum, deinceps inde aliorum populorum, plurimum terroris Romam celeritas hostium tulit, quippe quibus uelut tumultuario exercitu raptim ducto aegre ad undecimum lapidem occursum est, qua flumen Allia, Crustuminis montibus praealto defluens alueo, haud multum infra uiam Tiberino amni miscetur. iam omnia contra circaque hostium plena erant et nata in uanos tumultus gens truci cantu clamoribusque uariis horrendo cuncta compleuerant sono.

cum tantus moles malus insto adeo occaeco animus fortuna ubi uis suus ingruo refringo non uolo ciuitas qui aduersus fidenatem atque veiens hostis alius finitimi populus ulter experior auxilium dictator multus tempestas dico is tunc invisitatus atque inaudio hostis ab oceanus terra ulter ora bellum cieo nihil extraordinarius imperium aut auxilium quaero tribunus qui temeritas bellum contraho sum summa res praesum diligo nihilum accuro quam ad medius bellum habeo soleo sum extenuo etiam fama bellum habeo interim gallus postquam accipio ultro honor habitus uiolator ius humanus eludo legatio suus sum flagro ira qui impotens sum gens confestim signum convello cito agmen iter ingredior ad qui praetereo raptim tumultus cum exterreo urbs ad arma concurro fugo agrestis fio roma sui eo magnus clamor significo quicumque eo equus vis longus atque latus fundo agmen immensus obtineo locus sed antecedo fama nuntius clusinus deinceps inde alius populus multus terror roma celeritas hostis fero quippe qui uelut tumultuarius exercitus raptim duco aeger ad undecimus lapis occurro sum qui flumen allium crustuminus mons praealtus defluo alueus haud multus infra uia tiberinus amnis misceo iam omnis contra circo hostis plenus sum et nata in vanus tumultus gens trux cantus clamor uarius horreo cunctus compleo sonus


sed ante omnia obsidionis bellique mala fames utrimque exercitum urgebat, Gallos pestilentia etiam, cum loco iacente inter tumulos castra habentes, tum ab incendiis torrido et uaporis pleno cineremque non puluerem modo ferente cum quid uenti motum esset. quorum intolerantissima gens umorique ac frigori adsueta cum aestu et angore uexati uolgatis uelut in pecua morbis morerentur, iam pigritia singulos sepeliendi promisce aceruatos cumulos hominum urebant, bustorumque inde Gallicorum nomine insignem locum fecere. indutiae deinde cum Romanis factae et conloquia permissu imperatorum habita; in quibus cum identidem Galli famem obicerent eaque necessitate ad deditionem uocarent, dicitur auertendae eius opinionis causa multis locis panis de Capitolio iactatus esse in hostium stationes. sed iam neque dissimulari neque ferri ultra fames poterat. itaque dum dictator dilectum per se Ardeae habet, magistrum equitum L. Ualerium a Ueiis adducere exercitum iubet, parat instruitque quibus haud impar adoriatur hostes, interim Capitolinus exercitus, stationibus uigiliis fessus, superatis tamen humanis omnibus malis cum famem unam natura uinci non sineret, diem de die prospectans ecquod auxilium ab dictatore appareret, postremo spe quoque iam non solum cibo deficiente et cum stationes procederent prope obruentibus infirmum corpus armis, uel dedi uel redimi se quacumque pactione possint iussit, iactantibus non obscure Gallis haud magna mercede se adduci posse ut obsidionem relinquant. tum senatus habitus tribunisque militum negotium datum ut paciscerentur. inde inter Q. Sulpicium tribunum militum et Brennum regulum Gallorum conloquio transacta res est, et mille pondo auri pretium populi gentibus mox imperaturi factum. rei foedissimae per se adiecta indignitas est: pondera ab Gallis allata iniqua et tribuno recusante additus ab insolente Gallo ponderi gladius, auditaque intoleranda Romanis uox, uae uictis.

sed ante omnis obsidio bellus malus fames utrimque exercitus urgeo galli pestilentia etiam cum locus jaceo inter tumulus castrum habeo tum ab incendium torridus et vapor plenus cinis non puluis modo fero cum quis uentus motus sum qui intolero gens umor atque frigor assuesco cum aestus et angor vexo vulgo uelut in pecua morbus morior iam pigritia singuli sepelio promiscuus aceruatos cumulus homo uro bustum inde gallicus nomen insignis locus facio indutiae deinde cum romanus facio et colloquium permitto imperator habeo in qui cum identidem gallus fames obicio is necessitas ad deditio voco dico averto is opinio causa multus locus panis de capitolium jacto sum in hostis statio sed iam neque dissimularis neque fero ultra fames possum itaque dum dictator dilectus per sui ardea habeo magister eques l valerius ab veii duco exercitus iubeo paro instruo qui haud impar adorio hostis interim capitolinus exercitus statio uigilia fessus supero tamen humanus omnis malus cum fames unus natura vinco non sino dies de dies prospecto ecqui auxilium ab dictator appareo postremo spes quoque iam non solus cibus deficio et cum statio procedo prope obruo infirmus corpus arma uel do uel redimo sui quicumque pactio possum iubeo jacto non obscurus gallus haud magnus merces sui adduco possum ut obsidio relinquo tum senatus habitus tribunus miles negotium do ut pacisco inde inter q sulpicius tribunus miles et brennus regulis gallus colloquium transigo res sum et mille pondo aurum pretium populus gens mox impero facio res foedus per sui adiicio indignitas sum pondero ab gallus affero iniquus et tribunus recuso addo ab insolens gallus pondus gladius audio intolero romanus uox uae uinco


omnium primum, ut erat diligentissimus religionum cultor, quae ad deos immortales pertinebant rettulit et senatus consultum facit: fana omnia, quoad ea hostis possedisset, restituerentur terminarentur expiarenturque, expiatioque eorum in libris per duumuiros quaereretur; cum Caeretibus hospitium publice fieret quod sacra populi Romani ac sacerdotes recepissent beneficioque eius populi non intermissus honos deum immortalium esset; ludi Capitolini fierent quod Iuppiter optimus maximus suam sedem atque arcem populi Romani in re trepida tutatus esset; collegiumque ad eam rem M. Furius dictator constitueret ex iis qui in Capitolio atque arce habitarent. expiandae etiam uocis nocturnae quae nuntia cladis ante bellum Gallicum audita neglectaque esset mentio inlata, iussumque templum in Noua uia Aio Locutio fieri. aurum quod Gallis ereptum erat quodque ex aliis templis inter trepidationem in Iouis cellam conlatum cum in quae referri oporteret confusa memoria esset, sacrum omne iudicatum et sub Iouis sella poni iussum. iam ante in eo religio ciuitatis apparuerat quod cum in publico deesset aurum ex quo summa pactae mercedis Gallis confieret, a matronis conlatum acceperant ut sacro auro abstineretur. matronis gratiae actae honosque additus ut earum sicut uirorum post mortem sollemnis laudatio esset. his peractis quae ad deos pertinebant quaeque per senatum agi poterant, tum demum agitantibus tribunis plebem adsiduis contionibus ut relictis ruinis in urbem paratam Ueios transmigrarent, in contionem uniuerso senatu prosequente escendit atque ita uerba fecit.

omnis primus ut sum diligens religio cultor qui ad deus immortalis pertineo refero et senatus consulo facio fanum omnis quoad is hostis possedisset restituo termino expio expiatio is in liber per duumuiros quaero cum caeretibus hospitium publicus fio qui sacer populus romanus atque sacerdos recipio beneficium is populus non intermitto honor deus immortalis sum ludo capitolinus fio qui iuppiter bonus magnus suus sedes atque arx populus romanus in res trepido tuto sum collegium ad is res m furius dictator constituo ex is qui in capitolium atque arx habito expio etiam uox nocturnus qui nuntia clades ante bellum gallicus audio neglego sum mentior infero jubeo templum in nouus uia aio locutio fio aurum qui gallus eripio sum quisque ex alius templum inter trepidatio in iuppiter cella confero cum in qui refero oportet confundo memoria sum sacer omnis iudico et sub iuppiter sella pono jubeo iam ante in is religio ciuitas appareo qui cum in publicus desum aurum ex quo summus paciscor merces gallus conficio ab matrona confero accipio ut sacro aurum abstineo matrona gratia ago honor addo ut is sicut uir post mors sollemnis laudatio sum hic perago qui ad deus pertineo quisque per senatus ago possum tum demum agito tribunus plebs assiduus contio ut relinquo ruina in urbs paro veii transmigro in contio universus senatus prosequor escendo atque ita uerbum facio


primores patrum siue culpa siue infelicitate imperatorum tam ignominiosa clades accepta esset censuere non exspectandum iustum tempus comitiorum, sed extemplo nouos tribunos militum creandos esse, qui kalendis Octobribus magistratum occiperent. in quam sententiam cum pedibus iretur, ceteri tribuni militum nihil contradicere; at enimuero Sergius Uerginiusque, propter quos paenitere magistratuum eius anni senatum apparebat, primo deprecari ignominiam, deinde intercedere senatus consulto, negare se ante idus Decembres, sollemnem ineundis magistratibus diem, honore abituros esse. inter haec tribuni plebis, cum in concordia hominum secundisque rebus ciuitatis inuiti silentium tenuissent, feroces repente minari tribunis militum, nisi in auctoritate senatus essent, se in uincla eos duci iussuros esse. tum C. Seruilius Ahala tribunus militum: 'quod ad uos attinet, tribuni plebis, minasque uestras, ne ego libenter experirer quam non plus in iis iuris quam in uobis animi esset; sed nefas est tendere aduersus auctoritatem senatus. proinde et uos desinite inter nostra certamina locum iniuriae quaerere, et collegae aut facient quod censet senatus, aut si pertinacius tendent, dictatorem extemplo dicam qui eos abire magistratu cogat.' cum omnium adsensu comprobata oratio esset, gauderentque patres sine tribuniciae potestatis terriculis inuentam esse aliam uim maiorem ad coercendos magistratus, uicti consensu omnium comitia tribunorum militum habuere qui kalendis Octobribus magistratum occiperent, seque ante eam diem magistratu abdicauere.

primoris pater siue culpa siue infelicitas imperator tam ignominiosus clades accipio sum censeo non exspecto iustus tempus comitium sed extemplo nouus tribunus miles creo sum qui kalendae october magistratus obcapio in quam sententia cum pes iretur ceterus tribunus miles nihil contradico at enimuero sergius uerginiusque propter qui paeniteo magistratus is annus senatus appareo primus deprecor ignominia deinde intercedo senatus consultum nego sui ante idus december sollemnem ineo magistratus dies honor abeo sum inter hic tribunus plebs cum in concordia homo secundus res ciuitas invitus silentium teneo ferox repens mino tribunus miles nisi in auctoritas senatus sum sui in uinculum is duco jubeo sum tum que seruilius ahala tribunus miles qui ad tu attineo tribunus plebs mino uester ne ego libet experior quam non multus in is ius quam in tu animus sum sed nefas sum tendo aduersus auctoritas senatus proinde et tu desino inter noster certamen locus iniuria quaero et collega aut facio qui censeo senatus aut si pertinax tendo dictator extemplo dico qui is abeo magistratus cogo cum omnis assensus comprobo oratio sum gaudeo pater sine tribunicius potestas terriculis invenio sum alius uis magnus ad coerceo magistratus vinco consensus omnis comitium tribunus miles habeo qui kalendae october magistratus obcapio sequor ante is dies magistratus abdico