Ab urbe condita, books 1-5 - 5

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


'Ardeates' inquit, 'ueteres amici, noui etiam ciues mei, quando et uestrum beneficium ita tulit et fortuna hoc eguit mea, nemo uestrum condicionis meae oblitum me huc processisse putet; sed res ac periculum commune cogit quod quisque possit in re trepida praesidii in medium conferre. et quando ego uobis pro tantis uestris in me meritis gratiam referam, si nunc cessauero? aut ubi usus erit mei uobis, si in bello non fuerit? hac arte in patria steti et inuictus bello, in pace ab ingratis ciuibus pulsus sum. uobis autem, Ardeates, fortuna oblata est et pro tantis populi Romani pristinis beneficiis quanta ipsi meministis—nec enim exprobranda ea apud memores sunt —gratiae referendae et huic urbi decus ingens belli ex hoste communi pariendi. qui effuso agmine aduentant gens est cui natura corpora animosque magna magis quam firma dederit; eo in certamen omne plus terroris quam uirium ferunt. argumento sit clades Romana. patentem cepere urbem: ex arce Capitolioque iis exigua resistitur manu: iam obsidionis taedio uicti abscedunt uagique per agros palantur. cibo uinoque raptim hausto repleti, ubi nox adpetit, prope riuos aquarum sine munimento, sine stationibus ac custodiis passim ferarum ritu sternuntur, nunc ab secundis rebus magis etiam solito incauti. si uobis in animo est tueri moenia uestra nec pati haec omnia Galliam fieri, prima uigilia capite arma frequentes, me sequimini ad caedem, non ad pugnam. nisi uinctos somno uelut pecudes trucidandos tradidero, non recuso eundem Ardeae rerum mearum exitum quem Romae habui'.

ardeates inquam ueteres amicus nouus etiam ciuis meus quando et uester beneficium ita fero et fortuna hic egeo meus nemo uester condicio meus obliuiscor ego huc procedo puto sed res atque periculum communis cogo qui quisque possum in res trepido praesidium in medius confero et quando ego tu pro tantus uester in ego meritum gratia refero si nunc cesso aut ubi utor sum meus tu si in bellum non sum hic ars in patria sto et invictus bellum in pax ab ingratus ciuis pello sum tu autem ardeates fortuna offertor sum et pro tantus populus romanus pristinus beneficium quantus ipse memini neque enim exprobro is apud memor sum gratia refero et hic urbs decus ingens bellum ex hostis communis pario qui effundo agmen advento gens sum qui natura corpus animus magnus magis quam firmo do is in certamen omnis multus terror quam uis fero argumentum sum clades romanus pateo capio urbs ex arx capitolium is exiguus resisto manus iam obsidio taedium vinco abscedo vagus per ager palo cibus vinum raptim haurio repleo ubi nox appeto prope riuus aqua sine munimentum sine statio atque custodia passim ferus ritus sterno nunc ab secundus res magis etiam soleo incautus si tu in animus sum tueor moenia uester neque patior hic omnis gallia fio primus uigilia caput arma frequens ego sequor ad caedes non ad pugna nisi vincio somnus uelut pecus trucido trado non recuso idem ardea res meus exitus qui roma habeo


insequens annus tribunos militum consulari potestate habuit C. Seruilium Ahalam tertium Q. Seruilium L. Uerginium Q. Sulpicium A. Manlium iterum M'. Sergium iterum. his tribunis, dum cura omnium in Ueiens bellum intenta est, neglectum Anxuri praesidium uacationibus militum et Uolscos mercatores uolgo receptando, proditis repente portarum custodibus oppressum est. minus militum periit, quia praeter aegros lixarum in modum omnes per agros uicinasque urbes negotiabantur. nec Ueiis melius gesta res, quod tum caput omnium curarum publicarum erat; nam et duces Romani plus inter se irarum quam aduersus hostes animi habuerunt, et auctum est bellum aduentu repentino Capenatium atque Faliscorum. hi duo Etruriae populi, quia proximi regione erant, deuictis Ueiis bello quoque Romano se proximos fore credentes, Falisci propria etiam causa infesti quod Fidenati bello se iam antea immiscuerant, per legatos ultro citroque missos iure iurando inter se obligati, cum exercitibus necopinato ad Ueios accessere. forte ea regione qua M'. Sergius tribunus militum praeerat castra adorti sunt ingentemque terrorem intulere, quia Etruriam omnem excitam sedibus magna mole adesse Romani crediderant. eadem opinio Ueientes in urbe concitauit. ita ancipiti proelio castra Romana oppugnabantur; concursantesque cum huc atque illuc signa transferrent, nec Ueientem satis cohibere intra munitiones nec suis munimentis arcere uim ac tueri se ab exteriore poterant hoste. una spes erat, si ex maioribus castris subueniretur, ut diuersae legiones aliae aduersus Capenatem ac Faliscum, aliae contra eruptionem oppidanorum pugnarent; sed castris praeerat Uerginius, priuatim Sergio inuisus infestusque. is cum pleraque castella oppugnata, superatas munitiones, utrimque inuehi hostem nuntiaretur, in armis milites tenuit, si opus foret auxilio collegam dictitans ad se missurum. huius adrogantiam pertinacia alterius aequabat, qui, ne quam opem ab inimico uideretur petisse, uinci ab hoste quam uincere per ciuem maluit. diu in medio caesi milites; postremo desertis munitionibus, perpauci in maiora castra, pars maxima atque ipse Sergius Romam pertenderunt. ubi cum omnem culpam in collegam inclinaret, acciri Uerginium ex castris, interea praeesse legatos placuit. acta deinde in senatu res est certatumque inter collegas maledictis. pauci rei publicae, <plerique> huic atque illi ut quosque studium priuatim aut gratia occupauerat adsunt.

insequor annus tribunus miles consularis potestas habeo que seruilius ahala tertius q seruilius l uerginius q sulpicius ab manlius iterum m sergius iterum hic tribunus dum cura omnis in veiens bellum intendo sum neglego anxur praesidium uacatio miles et volsci mercator vulgo recepto prodeo repens portaris custos opprimo sum paruus miles pereo quia praeter aeger lixaris in modus omnis per ager vicina urbs negotior neque veii bonus gero res qui tum caput omnis cura publicaris sum nam et dux romanus multus inter sui ira quam aduersus hostis animus habeo et augeo sum bellum aduentus repentinus capenatium atque faliscus hic duo etruria populus quia propior regio sum deuinco veii bellum quoque romanus sui propior sum credo faliscus proprius etiam causa infestus qui fidenati bellum sui iam antea immisceo per legatus ultro citer mitto ius iuro inter sui obligo cum exercitus necopinatus ad veii accedo fors is regio qui m sergius tribunus miles praesum castrum adorior sum ingens terror infero quia etruria omnis excio sedes magnus moles adsum romanus credo idem opinio veiens in urbs concito ita anceps proelium castrum romanus oppugno concurso cum huc atque illic signum transfero neque veiens satis cohibeo intra munitio neque suus munimentum arceo uis atque tueor sui ab exter possum hostis unus spes sum si ex magnus castrum subvenio ut diuerto legio alius aduersus capenatem atque faliscus alius contra eruptio oppidanus pugno sed castrum praesum uerginius priuatim sergius inuisus infestus is cum plerusque castellum oppugno supero munitio utrimque inveho hostis nuntio in arma miles teneo si opus sum auxilium collega dictito ad sui mitto hic arrogantia pertinacia alter aequo qui ne quam ops ab inimicus uideo peto vinco ab hostis quam uinco per ciuis malo diu in medium caedo miles postremo desero munitio perpaucus in magnus castrum pars maximus atque ipse sergius roma pertendo ubi cum omnis culpa in collega inclino accio uerginius ex castrum interea praesum legatus placeo ago deinde in senatus res sum certo inter collega maledictum paucus res publicus plerusque hic atque ille ut quisque studium priuatim aut gratia occupo adsum


mos erat Faliscis eodem magistro liberorum et comite uti, simulque plures pueri, quod hodie quoque in Graecia manet, unius curae demandabantur. principum liberos, sicut fere fit, qui scientia uidebatur praecellere erudiebat. is cum in pace instituisset pueros ante urbem lusus exercendique causa producere, nihil eo more per belli tempus intermisso, [dum] modo breuioribus modo longioribus spatiis trahendo eos a porta, lusu sermonibusque uariatis, longius solito ubi res dedit progressus, inter stationes eos hostium castraque inde Romana in praetorium ad Camillum perduxit. ibi scelesto facinori scelestiorem sermonem addit, Falerios se in manus Romanis tradidisse, quando eos pueros quorum parentes capita ibi rerum sint in potestatem dediderit. quae ubi Camillus audiuit, 'non ad similem' inquit, 'tui nec populum nec imperatorem scelestus ipse cum scelesto munere uenisti. nobis cum Faliscis quae pacto fit humano societas non est: quam ingenerauit natura utrisque est eritque. sunt et belli, sicut pacis, iura, iusteque ea non minus quam fortiter didicimus gerere. arma habemus non aduersus eam aetatem cui etiam captis urbibus parcitur, sed aduersus armatos et ipsos qui, nec laesi nec lacessiti a nobis, castra Romana ad Ueios oppugnarunt. eos tu quantum in te fuit nouo scelere uicisti: ego Romanis artibus, uirtute opere armis, sicut Ueios uincam'. denudatum deinde eum manibus post tergum inligatis reducendum Falerios pueris tradidit, uirgasque eis quibus proditorem agerent in urbem uerberantes dedit. ad quod spectaculum concursu populi primum facto, deinde a magistratibus de re noua uocato senatu, tanta mutatio animis est iniecta ut qui modo efferati odio iraque Ueientium exitum paene quam Capenatium pacem mallent, apud eos pacem uniuersa posceret ciuitas. fides Romana, iustitia imperatoris in foro et curia celebrantur; consensuque omnium legati ad Camillum in castra, atque inde permissu Camilli Romam ad senatum, qui dederent Falerios proficiscuntur. introducti ad senatum ita locuti traduntur: 'patres conscripti, uictoria cui nec deus nec homo quisquam inuideat uicti a uobis et imperatore uestro, dedimus nos uobis, rati, quo nihil uictori pulchrius est, melius nos sub imperio uestro quam legibus nostris uicturos. euentu huius belli duo salutaria exempla prodita humano generi sunt: uos fidem in bello quam praesentem uictoriam maluistis; nos fide prouocati uictoriam ultro detulimus. sub dicione uestra sumus; mittite qui arma, qui obsides, qui urbem patentibus portis accipiant. nec uos fidei nostrae nec nos imperii uestri paenitebit.' Camillo et ab hostibus et a ciuibus gratiae actae. Faliscis in stipendium militum eius anni, ut populus Romanus tributo uacaret, pecunia imperata. pace data exercitus Romam reductus.

mos sum faliscus idem magister liberi et comes uti simul multus puer qui hodie quoque in graecia maneo unus cura demando princeps liber sicut fere fio qui scientia uideo praecello erudio is cum in pax instituo puer ante urbs lusus exerceo causa produco nihil is mos per bellum tempus intermitto dum modo brevis modo longus spatium traho is ab porto lusus sermo vario longus soleo ubi res do progredior inter statio is hostis castro inde romanus in praetorium ad camillus perduco ibi scelestus facinus scelestus sermo addo falerii sui in manus romanus trado quando is puer qui parens caput ibi res sum in potestas dedo qui ubi camillus audio non ad similis inquam tuus neque populus neque imperator scelestus ipse cum scelestus munus uenio nos cum faliscus qui pacisco fio humanus societas non sum quam ingenero natura uterque sum sum sum et bellum sicut pax ius justus is non paruus quam fortis disco gero arma habeo non aduersus is aetas qui etiam capio urbs parco sed aduersus armatus et ipse qui neque laedo neque lacesso ab nos castrum romanus ad veii oppugno is tu quantus in tu sum nouus scelus vinco ego romanus ars uirtus opus arma sicut veii vinco denudo deinde is manus post tergum inligo reduco falerii puer trado virga is qui proditor ago in urbs verbero do ad qui spectaculum concursus populus primus facio deinde ab magistratus de res nouus voco senatus tantus mutatio animus sum inicio ut qui modo effero odium ira veiens exitus paene quam capenatium pax malo apud is pax uniuersus posco ciuitas fides romanus iustitia imperator in forum et curia celebro consentio omnis legatus ad camillus in castrum atque inde permitto camillus roma ad senatus qui dedo falerii proficisco introduco ad senatus ita loquor trado pater conscribo uictoria qui neque deus neque homo quisquam invideo vinco ab tu et imperator uester do nos tu reor quo nihil uictor pulcher sum bonus nos sub imperium uester quam lex noster vinco euentus hic bellum duo salutare exemplum prodeo humanus gener sum tu fides in bellum quam praesens uictoria malo nos fides provoco uictoria ultro defero sub dicio uester sum mitto qui arma qui obses qui urbs pateo porta accipio neque tu fides noster neque nos imperium vester paeniteo camillus et ab hostis et ab ciuis gratia ago faliscus in stipendium miles is annus ut populus romanus tribuo uaco pecunia impero pax do exercitus roma reduco


Camillus meliore multo laude quam cum triumphantem albi per urbem uexerant equi insignis, iustitia fideque hostibus uictis cum in urbem redisset, taciti eius uerecundiam non tulit senatus quin sine mora uoti liberaretur; crateramque auream donum Apollini Delphos legati qui ferrent, L. Ualerius L. Sergius A. Manlius , missi longa una naue, haud procul freto Siculo a piratis Liparensium excepti deuehuntur Liparas. mos erat ciuitatis uelut publico latrocinio partam praedam diuidere. forte eo anno in summo magistratu erat Timasitheus quidam, Romanis uir similior quam suis; qui legatorum nomen donumque et deum cui mitteretur et doni causam ueritus ipse multitudinem quoque, quae semper ferme regenti est similis, religionis iustae impleuit, adductosque in publicum hospitium legatos cum praesidio etiam nauium Delphos prosecutus, Romam inde sospites restituit. hospitium cum eo senatus consulto est factum donaque publice data. eodem anno in Aequis uarie bellatum, adeo ut in incerto fuerit et apud ipsos exercitus et Romae uicissent uictine essent. imperatores Romani fuere ex tribunis militum C. Aemilius Sp. Postumius . primo rem communiter gesserunt; fusis inde acie hostibus, Aemilium praesidio Uerruginem obtinere placuit, Postumium fines uastare. ibi eum incomposito agmine neglegentius ab re bene gesta euntem adorti Aequi terrore iniecto in proximos compulere tumulos; pauorque inde Uerruginem etiam ad praesidium alterum est perlatus. Postumius suis in tutum receptis cum contione aduocata terrorem increparet ac fugam, fusos esse ab ignauissimo ac fugacissimo hoste, conclamat uniuersus exercitus merito se ea audire et fateri admissum flagitium, sed eosdem correcturos esse neque diuturnum id gaudium hostibus fore. poscentes ut confestim inde ad castra hostium duceret—et in conspectu erant, posita in plano—nihil poenae recusabant ni ea ante noctem expugnassent. conlaudatos corpora curare paratosque esse quarta uigilia iubet. et hostes nocturnam fugam ex tumulo Romanorum ut ab ea uia quae ferebat Uerruginem excluderent, fuere obuii; proeliumque ante lucem—sed luna pernox erat—commissum est. [et] haud incertius diurno proelium fuit; sed clamor Uerruginem perlatus, cum castra Romana crederent oppugnari, tantum iniecit pauoris ut nequiquam retinente atque obsecrante Aemilio Tusculum palati fugerent. inde fama Romam perlata est Postumium exercitumque occisum. qui ubi prima lux metum insidiarum effuse sequentibus sustulit, cum perequitasset aciem promissa repetens, tantum iniecit ardoris ut non ultra sustinuerint impetum Aequi. caedes inde fugientium, qualis ubi ira magis quam uirtute res geritur, ad perniciem hostium facta est; tristemque ab Tusculo nuntium nequiquam exterrita ciuitate litterae a Postumio laureatae sequuntur, uictoriam populi Romani esse, Aequorum exercitum deletum.

camillus bonus multus laus quam cum triumpho albus per urbs veho equus insignis iustitia fido hostis uinco cum in urbs redeo taceo is uerecundia non fero senatus quin sine mora uotum libero cratera aureus donum apollo delphi legatus qui fero l valerius l sergius ab manlius mitto longus unus nauis haud procul fretus siculus ab pirata liparensis excipio deveho lipara mos sum ciuitas uelut publicus latrocinium pario praeda divido fors is annus in superus magistratus sum timasitheus quidam romanus uir similis quam suus qui legatus nomen donum et deus qui mitto et donum causa uereor ipse multitudo quoque qui semper ferme rego sum similis religio iustus impleo adduco in publicus hospitium legatus cum praesidium etiam nauis delphi prosequor roma inde sospes restituo hospitium cum is senatus consultum sum facio dono publicus do idem annus in aequi uarius bello adeo ut in incertum sum et apud ipse exercitus et roma vinco vinco sum imperator romanus sum ex tribunus miles que aemilius spurius postumus primus res communis gero fundo inde acies hostis aemilius praesidium uerrugo obtineo placeo postumius finis uasto ibi is incompositus agmen neglego ab res bene gero eo adorior aequum terror injecto in propior compello tumulus pavor inde uerrugo etiam ad praesidium alter sum perfero postumus suus in tueor recipio cum contio aduoco terror increpo atque fuga fundo sum ab ignavus atque fugax hostis conclamo uniuersus exercitus mereo sui is audio et fateor admitto flagitium sed idem corrigo sum neque diuturnus is gaudium hostis sum posco ut confestim inde ad castrum hostis duco et in conspectus sum pono in planus nihil poena recuso ni is ante nox expugno conlaudo corpus curo paro sum quartus uigilia iubeo et hostis nocturnus fuga ex tumulus romanus ut ab is uia qui fero uerrugo excludo sum obvius proelium ante lux sed luna pernox sum committo sum et haud incertus diurnus proelium sum sed clamor uerrugo perfero cum castrum romanus credo oppugnaris tantus injacio pavor ut nequiquam retineo atque obsecro aemilius tusculis palatium fugio inde fama roma perfero sum postumius exerceo occido qui ubi primus lux metus insidiaris effuse sequor tollo cum perequito acies promitto repeto tantus injacio ardor ut non ultra sustineo impetus aequum caedes inde fugio qualis ubi ira magis quam uirtus res gero ad pernicies hostis facio sum tristis ab tusculus nuntius nequiquam exterreo ciuitas littera ab postumius laureatus sequor uictoria populus romanus sum aequi exercitus deleo


mitis legatio, ni praeferoces legatos Gallisque magis quam Romanis similes habuisset. quibus postquam mandata ediderunt in concilio [Gallorum] datur responsum, etsi nouum nomen audiant Romanorum, tamen credere uiros fortes esse quorum auxilium a Clusinis in re trepida sit imploratum; et quoniam legatione aduersus se maluerint quam armis tueri socios, ne se quidem pacem quam illi adferant aspernari, si Gallis egentibus agro, quem latius possideant quam colant Clusini, partem finium concedant; aliter pacem impetrari non posse. et responsum coram Romanis accipere uelle et si negetur ager, coram iisdem Romanis dimicaturos, ut nuntiare domum possent quantum Galli uirtute ceteros mortales praestarent. quodnam id ius esset agrum a possessoribus petere aut minari arma Romanis quaerentibus et quid in Etruria rei Gallis esset, cum illi se in armis ius ferre et omnia fortium uirorum esse ferociter dicerent, accensis utrimque animis ad arma discurritur et proelium conseritur. ibi iam urgentibus Romanam urbem fatis legati contra ius gentium arma capiunt. nec id clam esse potuit cum ante signa Etruscorum tres nobilissimi fortissimique Romanae iuuentutis pugnarent; tantum eminebat peregrina uirtus. quin etiam Q. Fabius , euectus extra aciem equo, ducem Gallorum, ferociter in ipsa signa Etruscorum incursantem, per latus transfixum hasta occidit; spoliaque eius legentem Galli agnouere, perque totam aciem Romanum legatum esse signum datum est. omissa inde in Clusinos ira, receptui canunt minantes Romanis. erant qui extemplo Romam eundum censerent; uicere seniores, ut legati prius mitterentur questum iniurias postulatumque ut pro iure gentium uiolato Fabii dederentur. legati Gallorum cum ea sicut erant mandata exposuissent, senatui nec factum placebat Fabiorum et ius postulare barbari uidebantur; sed ne id quod placebat decerneretur in tantae nobilitatis uiris ambitio obstabat. itaque ne penes ipsos culpa esset cladis forte Gallico bello acceptae, cognitionem de postulatis Gallorum ad populum reiciunt; ubi tanto plus gratia atque opes ualuere ut quorum de poena agebatur tribuni militum consulari potestate in insequentem annum crearentur. quo facto haud secus quam dignum erat infensi Galli bellum propalam minantes ad suos redeunt. tribuni militum cum tribus Fabiis creati Q. Sulpicius Longus Q. Seruilius quartum P. Cornelius Maluginensis .

mitis legatio ni praeferox legatus gallus magis quam romanus similis habeo qui postquam mandatum edo in concilio gallus do responsum etsi nouus nomen audio romanus tamen credo uir fortis sum qui auxilium ab clusinus in res trepido sum imploro et quoniam legatio aduersus sui malo quam arma tueor socius ne sui quidem pax quam ille affero aspernaris si gallus egeo ager qui fero possideo quam colo clusinus pars finis concedo aliter pax impetraris non possum et responsum coram romanus accipio uolo et si nego ager coram idem romanus dimico ut nuntiaris domus possum quantus gallus uirtus ceterus mortalis praesto quisnam is ius sum ager ab possessor peto aut mino arma romanus quaero et quis in etruria res gallus sum cum ille sui in arma ius fero et omnis fors uir sum ferociter dico accendo utrimque animus ad arma discurro et proelium consero ibi iam urgeo romanus urbs fatum legatus contra ius gens arma capio neque is clam sum possum cum ante signum etruscus tres nobilis fortis romanus iuuentus pugno tantus emineo peregrinus uirtus quin etiam q fabius eveho extra acies equus dux gallus ferociter in ipse signum etruscus incurso per latus transfigo hasta occido spolio is lego gallus anosco per totus acies romanus legatus sum signum do sum omitto inde in clusini ira receptus cano mino romanus sum qui extemplo roma eo censeo vinco senex ut legatus prior mitto queror injuria postulo ut pro ius gens violo fabius dedo legatus gallus cum is sicut sum mandatum expono senatus neque facio placeo fabius et ius postulo barbaris uideo sed ne is qui placeo decerno in tantus nobilitas uir ambitio obsto itaque ne penis ipse culpa sum clades fors gallicus bellum accipio cognitio de postulo gallus ad populus reicio ubi tantus multus gratia atque ops ualeo ut qui de poena ago tribunus miles consularis potestas in insequor annus creo quo facio haud secus quam dignus sum infensus gallus bellum propalam mino ad suus redeo tribunus miles cum tres fabius creo q sulpicius longus q seruilius quartus p cornelius maluginensis


si, mediusfidius, ad hoc bellum nihil pertineret, ad disciplinam certe militiae plurimum intererat, insuescere militem nostrum non solum parata uictoria frui, sed si etiam res lentior sit, pati taedium et quamuis serae spei exitum exspectare et si non sit aestate perfectum bellum, hiemem opperiri nec sicut aestiuas aues statim autumno tecta ac recessum circumspicere. obsecro uos, uenandi studium ac uoluptas homines per niues ac pruinas in montes siluasque rapit: belli necessitatibus eam patientiam non adhibebimus quam uel lusus ac uoluptas elicere solet? adeone effeminata corpora militum nostrorum esse putamus, adeo molles animos, ut hiemem unam durare in castris, abesse ab domo non possint? ut, tamquam nauale bellum tempestatibus captandis et obseruando tempore anni gerant, non aestus, non frigora pati possint? erubescant profecto, si quis eis haec obiciat, contendantque et animis et corporibus suis uirilem patientiam inesse, et se iuxta hieme atque aestate bella gerere posse, nec se patrocinium mollitiae inertiaeque mandasse tribunis, et meminisse hanc ipsam potestatem non in umbra nec in tectis maiores suos creasse. haec uirtute militum uestrorum, haec Romano nomine sunt digna, non Ueios tantum nec hoc bellum intueri quod instat, sed famam et ad alia bella et ad ceteros populos in posterum quaerere. an mediocre discrimen opinionis secuturum ex hac re putatis, utrum tandem finitimi populum Romanum eum esse putent cuius si qua urbs primum illum breuissimi temporis sustinuerit impetum, nihil deinde timeat, an hic sit terror nominis nostri ut exercitum Romanum non taedium longinquae oppugnationis, non uis hiemis ab urbe circumsessa semel amouere possit, nec finem ullum alium belli quam uictoriam nouerit, nec impetu potius bella quam perseuerantia gerat? quae in omni quidem genere militiae, maxime tamen in obsidendis urbibus necessaria est, quarum plerasque munitionibus ac naturali situ inexpugnabiles fame sitique tempus ipsum uincit atque expugnat,—sicut Ueios expugnabit, nisi auxilio hostibus tribuni plebis fuerint, et Romae inuenerint praesidia Ueientes quae nequiquam in Etruria quaerunt. an est quicquam quod Ueientibus optatum aeque contingere possit quam ut seditionibus primum urbs Romana, deinde uelut ex contagione castra impleantur? at hercule apud hostes tanta modestia est ut non obsidionis taedio, non denique regni, quicquam apud eos nouatum sit, non negata auxilia ab Etruscis inritauerint animos; morietur enim extemplo quicumque erit seditionis auctor, nec cuiquam dicere ea licebit quae apud uos impune dicuntur. fustuarium meretur, qui signa relinquit aut praesidio decedit: auctores signa relinquendi et deserendi castra non uni aut alteri militi sed uniuersis exercitibus palam in contione audiuntur; adeo, quidquid tribunus plebi loquitur, etsi prodendae patriae dissoluendae rei publicae est, adsuestis, Quirites, audire et dulcedine potestatis eius capti quaelibet sub ea scelera latere sinitis. reliquum est ut quae hic uociferantur, eadem in castris et apud milites agant et exercitus corrumpant ducibusque parere non patiantur, quoniam ea demum Romae libertas est, non senatum, non magistratus, non leges, non mores maiorum, non instituta patrum, non disciplinam uereri militiae.'

si mediusfidius ad hic bellum nihil pertineo ad disciplina certus militia multus intersum insuesco miles nos non solus paro uictoria fruor sed si etiam res lentus sum patior taedium et quamuis sera spes exitus exspectaris et si non sum aestas perficio bellum hiems opperior neque sicut aestivus auis statim auctumnus tectum atque recedo circumspicio obsecro tu venor studium atque uoluptas homo per nix atque pruina in mons silva rapio bellum necessitas is patientia non adhibeo quam uel lusus atque uoluptas elices soleo adeo effemino corpus miles noster sum puto adeo mollis animus ut hiems unus duraris in castrum absum ab domus non possum ut tamquam naualis bellum tempestas capto et observo tempus annus gero non aestus non frigus patior possum erubesco profecto si quis is hic obicio contendo et animus et corpus suus uirilis patientia insum et sui iuxta hiems atque aestas bellum gero possum neque sui patrocinium mollitia inertia mando tribunus et memini hic ipse potestas non in umbra neque in tectum magnus suus creo hic uirtus miles vester hic romanus nomen sum dignus non veii tantus neque hic bellum intueor qui insto sed fama et ad alius bellum et ad ceterus populus in posterus quaero an mediocris discrimen opinio sequor ex hic res puto utrum tandem finitimus populus romanus is sum puto qui si qui urbs primus ille brevis tempus sustineo impetus nihil deinde timeo an hic sum terror nomen noster ut exercitus romanus non taedium longinquus oppugnatio non uolo hiems ab urbs circumsedeo semel amoveo possum neque finis ullus alius bellum quam uictoria nosco neque impetus potis bellum quam persevero gero qui in omnis quidem genus militia magnus tamen in obsido urbs necessarius sum qui plerusque munitio atque natural sino inexpugnabilis fames sino tempus ipse uinco atque expugno sicut veii expugno nisi auxilium hostis tribunus plebs sum et roma invenio praesidium veiens qui nequiquam in etruria quaero an sum quisquam qui veiens optas aequus contingo possum quam ut seditio primus urbs romanus deinde uelut ex contagio castrum impleo at herculis apud hostis tantus modestia sum ut non obsidio taedium non denique regnum quisquam apud is nouatus sum non nego auxilium ab etruscus irrito animus morior enim extemplo quicumque sum seditio auctor neque quisquam dico is liceo qui apud tu impunis dico fustuarium mereo qui signum relinquo aut praesidium decedo auctor signum relinquo et desero castrum non unus aut alter miles sed uniuersus exercitus palam in contio audio adeo quisquis tribunus plebs loquor etsi prodo patria dissolvo res publicus sum adsuestis quiris audio et dulcedo potestas is capio qui sub is scelus lateo sino reliquus sum ut qui hic vocifero idem in castrum et apud miles ago et exercitus corrumpo dux pareo non patior quoniam is demum roma libertas sum non senatus non magistratus non lex non mos magnus non institutum pater non disciplina uereor militia


haec eo anno acta; et iam comitia tribunorum militum aderant, quorum prope maior patribus quam belli cura erat, quippe non communicatum modo cum plebe sed prope amissum cernentibus summum imperium. itaque clarissimis uiris ex composito praeparatis ad petendum quos praetereundi uerecundiam crederent fore, nihilo minus ipsi perinde ac si omnes candidati essent cuncta experientes non homines modo sed deos etiam exciebant, in religionem uertentes comitia biennio habita: priore anno intolerandam hiemem prodigiisque diuinis similem coortam, proximo non prodigia sed iam euentus: pestilentiam agris urbique inlatam haud dubia ira deum, quos pestis eius arcendae causa placandos esse in libris fatalibus inuentum sit; comitiis auspicato quae fierent indignum dis uisum honores uolgari discriminaque gentium confundi. praeterquam maiestate petentium, religione etiam attoniti homines patricios omnes, partem magnam honoratissimum quemque, tribunos militum consulari potestate creauere, L. Ualerium Potitum quintum M. Ualerium Maximum M. Furium Camillum iterum L. Furium Medullinum tertium Q. Seruilium Fidenatem iterum Q. Sulpicium Camerinum iterum. his tribunis ad Ueios nihil admodum memorabile actum est; tota uis in populationibus fuit. duo summi imperatores, Potitus a Faleriis, Camillus a Capena praedas ingentes egere, nulla incolumi relicta re cui ferro aut igni noceri posset.

hic is annus ago et iam comitium tribunus miles adsum qui prope magnus pater quam bellum cura sum quippe non communico modo cum plebs sed prope amitto cerno superus imperium itaque clarus uir ex compono praeparo ad peto qui praetereo uerecundia credo sum nihilum paruus ipse perinde atque si omnis candidatus sum cunctus experior non homo modo sed deus etiam excio in religio verto comitium biennium habeo prior annus intolero hiems prodigium divinus similis coorior propior non prodigium sed iam euentus pestilentia ager urbs infero haud dubius ira deus qui pestis is arceo causa placo sum in liber fatal inuenio sum comitium auspico qui fio indignus deus uideo honor uolgaris discrimino gens confundo praeterquam maiestas peto religio etiam attono homo patricius omnis pars magnus honoro quisque tribunus miles consularis potestas creo l valerius potitus quintus m valerius magnus m furius camillus iterum l furius medullinus tertius q seruilius fidenatem iterum q sulpicius camerinum iterum hic tribunus ad veii nihil admodum memorabilis ago sum totus uolo in populatio sum duo superus imperator potitus ab falerii camillus ab capena praeda ingens ago nullus incolumis relinquo res qui ferrum aut ignis noceo possum


haec inter seniores morti destinatos iactata solacia. uersae inde adhortationes ad agmen iuuenum quos in Capitolium atque in arcem prosequebantur, commendantes uirtuti eorum iuuentaeque urbis per trecentos sexaginta annos omnibus bellis uictricis quaecumque reliqua esset fortuna. digredientibus qui spem omnem atque opem secum ferebant ab iis qui captae urbis non superesse statuerant exitio, cum ipsa res speciesque miserabilis erat, tum muliebris fletus et concursatio incerta nunc hos, nunc illos sequentium rogitantiumque uiros natosque cui se fato darent, nihil quod humani superesset mali relinquebant. magna pars tamen earum in arcem suos persecutae sunt, nec prohibente ullo nec uocante, quia quod utile obsessis ad minuendam imbellem multitudinem, id parum humanum erat. alia maxime plebis turba, quam nec capere tam exiguus collis nec alere in tanta inopia frumenti poterat, ex urbe effusa uelut agmine iam uno petiit Ianiculum. inde pars per agros dilapsi, pars urbes petunt finitimas, sine ullo duce aut consensu, suam quisque spem, sua consilia communibus deploratis exsequentes. flamen interim Quirinalis uirginesque Uestales omissa rerum suarum cura, quae sacrorum secum ferenda, quae quia uires ad omnia ferenda deerant relinquenda essent consultantes, quisue ea locus fideli adseruaturus custodia esset, optimum ducunt condita in doliolis sacello proximo aedibus flaminis Quirinalis, ubi nunc despui religio est, defodere; cetera inter se onere partito ferunt uia quae sublicio ponte ducit ad Ianiculum. in eo cliuo eas cum L. Albinius de plebe Romana homo conspexisset plaustro coniugem ad liberos uehens inter ceteram turbam quae inutilis bello urbe excedebat, saluo etiam tum discrimine diuinarum humanarumque rerum religiosum ratus sacerdotes publicas sacraque populi Romani pedibus ire ferrique, se ac suos in uehiculo conspici, descendere uxorem ac pueros iussit, uirgines sacraque in plaustrum imposuit et Caere quo iter sacerdotibus erat peruexit.

hic inter senex mors destino jacto solacium verro inde adhortatio ad agmen iuuenis qui in capitolium atque in arx prosequor commendo uirtus is juventa urbs per trecenti sexaginta annus omnis bellum uictrix quicumque reliquus sum fortuna digredior qui spes omnis atque ops sui fero ab is qui capio urbs non supersum statuo exitium cum ipse res species miserabilis sum tum muliebris fletus et concursatio incertus nunc hic nunc ille sequor rogito uir nascor qui sui fatum do nihil qui humanus supersum malus relinquo magnus pars tamen is in arx suus persequor sum neque prohibeo ullus neque voco quia qui utilis obsedeo ad minuo imbellis multitudo is parum humanus sum alius magnus plebs turba quam neque capio tam exiguus collis neque alo in tantus inopia frumentum possum ex urbs effundo uelut agmen iam unus peto ianiculis inde pars per ager dilabor pars urbs peto finitimus sine ullus dux aut consensus suus quisque spes suus consilium communis deploro exsequor flamen interim quirinal virgo uestal omitto res suus cura qui sacer sui fero qui quia uis ad omnis fero desum relinquo sum consulto queo is locus fidelis adseruaturus custodia sum bonus duco condio in doliolum sacellum propior aedes flamen quirinal ubi nunc despuo religio sum defodio ceterus inter sui onus partio fero uia qui sublicius pons duco ad ianiculis in is cliuus is cum l albinius de plebs romanus homo conspicio plaustrum coniunx ad liber veho inter ceter turba qui inutilis bellum urbs excedo saluus etiam tum discrimen diuinaris humanus res religiosus reor sacerdos publicus sacro populus romanus pes eo fero sui atque suus in vehiculum conspicio descendo uxor atque puer iubeo uirgo sacro in plaustrum impono et caere quo iter sacerdos sum perveho


eo munere delenita plebe nihil certatum est quo minus consularia comitia haberentur. creati consules L. Ualerius Potitus M. Manlius , cui Capitolino postea fuit cognomen. hi consules magnos ludos fecere, quos M. Furius dictator uouerat Ueienti bello. eodem anno aedes Iunonis reginae ab eodem dictatore eodemque bello uota dedicatur, celebratamque dedicationem ingenti matronarum studio tradunt. bellum haud memorabile in Algido cum Aequis gestum est, fusis hostibus prius paene quam manus consererent. Ualerio quod perseuerantior cedentes <insequi> [in fuga] fuit, triumphus, Manlio ut ouans ingrederetur urbem decretum est. eodem anno nouum bellum cum Uolsiniensibus exortum; quo propter famem pestilentiamque in agro Romano ex siccitate caloribusque nimiis ortam exercitus duci nequiuit. ob quae Uolsinienses Sappinatibus adiunctis superbia inflati ultro agros Romanos incursauere; bellum inde duobus populis indictum. C. Iulius censor decessit; in eius locum M. Cornelius suffectus;—quae res postea religioni fuit quia eo lustro Roma est capta; nec deinde unquam in demortui locum censor sufficitur;—consulibusque morbo implicitis, placuit per interregnum renouari auspicia. itaque cum ex senatus consulto consules magistratu se abdicassent, interrex creatur M. Furius Camillus , qui P. Cornelium Scipionem , is deinde L. Ualerium Potitum interregem prodidit. ab eo creati sex tribuni militum consulari potestate ut etiamsi cui eorum incommoda ualetudo fuisset, copia magistratuum rei publicae esset.

is munus delenio plebs nihil certas sum quo paruus consularis comitium habeo creo consul l valerius potitus m manlius qui capitolinus postea sum cognomen hic consul magnus ludus facio qui m furius dictator uoueo veiens bellum idem annus aedes juno regina ab idem dictator idem bellum uotum dedico celebro dedicatio ingens matronaris studium trado bellum haud memorabilis in algidus cum aequi gero sum fundo hostis prior paene quam manus consero valerius qui persevero cedo insequor in fuga sum triumphus manlius ut ouo ingredior urbs decretum sum idem annus nouus bellum cum volsiniensis exortus quo propter fames pestilentia in ager romanus ex siccitas calor nimius orior exercitus duco nequeo ob qui volsiniensis sappinatibus adjungo superbia inflo ultro ager romanus incurso bellum inde duo populus indico que iulius censor decedo in is locus m cornelius sufficio qui res postea religio sum quia is lustrum roma sum capio neque deinde umquam in demorior locus censor sufficio consul morbus implico placeo per interregnum renouaris auspicium itaque cum ex senatus consultum consul magistratus sui abdico interrex creo m furius camillus qui p cornelius scipio is deinde l valerius potitus interregem prodo ab is creo sex tribunus miles consularis potestas ut etiamsi qui is incommodus valetudo sum copia magistratus res publicus sum


de transitu in Italiam Gallorum haec accepimus: Prisco Tarquinio Romae regnante, Celtarum quae pars Galliae tertia est penes Bituriges summa imperii fuit; ii regem Celtico dabant. Ambigatus is fuit, uirtute fortunaque cum sua, tum publica praepollens, quod in imperio eius Gallia adeo frugum hominumque fertilis fuit ut abundans multitudo uix regi uideretur posse. hic magno natu ipse iam exonerare praegrauante turba regnum cupiens, Bellonesum ac Segouesum sororis filios impigros iuuenes missurum se esse in quas di dedissent auguriis sedes ostendit; quantum ipsi uellent numerum hominum excirent ne qua gens arcere aduenientes posset. tum Segoueso sortibus dati Hercynei saltus; Belloueso haud paulo laetiorem in Italiam uiam di dabant. is quod eius ex populis abundabat, Bituriges, Aruernos, Senones, Haeduos, Ambarros, Carnutes, Aulercos exciuit. profectus ingentibus peditum equitumque copiis in Tricastinos uenit. Alpes inde oppositae erant; quas inexsuperabiles uisas haud equidem miror, nulladum uia, quod quidem continens memoria sit, nisi de Hercule fabulis credere libet, superatas. ibi cum uelut saeptos montium altitudo teneret Gallos, circumspectarentque quanam per iuncta caelo iuga in alium orbem terrarum transirent, religio etiam tenuit quod allatum est aduenas quaerentes agrum ab Saluum gente oppugnari. Massilienses erant ii, nauibus a Phocaea profecti. id Galli fortunae suae omen rati, adiuuere ut quem primum in terram egressi occupauerant locum patientibus Saluis communirent. ipsi per Taurinos saltus <saltum>que Duriae Alpes transcenderunt; fusisque acie Tuscis haud procul Ticino flumine, cum in quo consederant agrum Insubrium appellari audissent cognominem Insubribus pago Haeduorum, ibi omen sequentes loci condidere urbem; Mediolanium appellarunt.

de transeo in italia gallus hic accipio priscus tarquinius roma regno celtaris qui pars gallia tertius sum penis bituriges summus imperium sum is rex celticus do ambigatus is sum uirtus fortuno cum suus tum publicus praepolleo qui in imperium is gallia adeo frugum homo fertilis sum ut abundo multitudo uix rex uideo possum hic magnus natus ipse iam exoneraris praegravo turba regnum cupio bellonesum atque segouesum soror filius impiger iuuenis mitto sui sum in qui deus do augurium sedes ostendo quantus ipse uolo numerus homo excio ne qui gens arceo advenio possum tum segoueso sors do hercynei saltus belloueso haud paulus laetus in italia uia deus do is qui is ex populus abundo bituriges aruernos senones aedui ambarros carnutes aulerci excio proficiscor ingens pedes equio copia in tricastinos uenio alpis inde oppono sum qui inexsuperabilis video haud equidem miro nulladum uia qui quidem contineo memoria sum nisi de herculis fabula credo libet supero ibi cum uelut saepio mons altitudo teneo galli circumspecto quisnam per iungo caelum iugum in alius orbis terra transeo religio etiam teneo qui affero sum advena quaero ager ab saluus gens oppugnaris massiliensis sum is nauis ab phocaea proficiscor is gallus fortuna suus omen reor adjuvo ut qui primus in terra egredior occupo locus patior salvus communio ipse per taurini saltus saltus que duria alpis transcendo fundo acies tuscus haud procul ticinus flumen cum in quo consido ager insuber appello audio cognomino insuber pagus aedui ibi omen sequor locus condo urbs mediolanum appello


fors ita tulit ut eo anno tribunus plebis Cn. Trebonius esset, qui nomini ac familiae debitum praestare uideretur Treboniae legis patrocinium. is quod petissent patres quondam primo incepto repulsi, tandem tribunos militum expugnasse uociferans, legem Treboniam sublatam et cooptatos tribunos plebis non suffragiis populi sed imperio patriciorum; eo reuolui rem ut aut patricii aut patriciorum adseculae habendi tribuni plebis sint; eripi sacratas leges, extorqueri tribuniciam potestatem; id fraude patriciorum, scelere ac proditione collegarum factum arguere. cum arderent inuidia non patres modo sed etiam tribuni plebis, cooptati pariter et qui cooptauerant, tum ex collegio tres, P. Curatius M. Metilius M. Minucius , trepidi rerum suarum, in Sergium Uerginiumque, prioris anni tribunos militares, incurrunt; in eos ab se iram plebis inuidiamque die dicta auertunt. quibus dilectus, quibus tributum, quibus diutina militia longinquitasque belli sit grauis, qui clade accepta ad Ueios doleant, qui amissis liberis, fratribus, propinquis, adfinibus lugubres domos habeant, his publici priuatique doloris exsequendi ius potestatemque ex duobus noxiis capitibus datam ab se memorant. omnium namque malorum in Sergio Uerginioque causas esse; nec id accusatorem magis arguere quam fateri reos, qui noxii ambo alter in alterum causam conferant, fugam Sergi Uerginius, Sergius proditionem increpans Uergini. quorum adeo incredibilem amentiam fuisse ut multo ueri similius sit compecto eam rem et communi fraude patriciorum actam. ab his et prius datum locum Ueientibus ad incendenda opera belli trahendi causa, et nunc proditum exercitum, tradita Faliscis Romana castra. omnia fieri ut consenescat ad Ueios iuuentus, nec de agris nec de aliis commodis plebis ferre ad populum tribuni frequentiaque urbana celebrare actiones et resistere conspirationi patriciorum possint. praeiudicium iam de reis et ab senatu et ab populo Romano et ab ipsorum collegio factum esse; nam et senatus consulto eos ab re publica remotos esse, et recusantes abdicare se magistratu dictatoris metu ab collegis coercitos esse, et populum Romanum tribunos creasse qui non idibus Decembribus, die sollemni, sed extemplo kalendis Octobribus magistratum occiperent, quia stare diutius res publica his manentibus in magistratu non posset; et tamen eos, tot iudiciis confossos praedamnatosque, uenire ad populi iudicium et existimare defunctos se esse satisque poenarum dedisse quod duobus mensibus citius priuati facti sint, neque intellegere nocendi sibi diutius tum potestatem ereptam esse, non poenam inrogatam; quippe et collegis abrogatum imperium qui certe nihil deliquissent. illos repeterent animos Quirites, quos recenti clade accepta habuissent, cum fuga trepidum, plenum uolnerum ac pauoris incidentem portis exercitum uiderint, non fortunam aut quemquam deorum sed hos duces accusantem. pro certo se habere neminem in contione stare qui illo die non caput domum fortunasque L. Uergini ac M'. Sergi sit exsecratus detestatusque. minime conuenire quibus iratos quisque deos precatus sit, in iis sua potestate, cum liceat et oporteat, non uti. nunquam deos ipsos admouere nocentibus manus; satis esse, si occasione ulciscendi laesos arment.

fors ita fero ut is annus tribunus plebs cn trebonius sum qui nomen atque familia debeo praesto uideo treboniae lex patrocinium is qui peto pater quondam primus inceptum repello tandem tribunus miles expugno uociferor lex treboniam suffero et coopto tribunus plebs non suffragium populus sed imperium patricius is revolvo res ut aut patricius aut patricius adseculae habeo tribunus plebs sum eripio sacro lex extorqueo tribunicius potestas is fraus patricius scelus atque proditio collega facio arguo cum ardeo inuidia non pater modo sed etiam tribunus plebs cooptas pariter et qui coopto tum ex collegium tres p curo m metilius m minucius trepidus res suus in sergius uerginiumque prior annus tribunus militaris incurro in is ab sui ira plebs invidia dies dictum averto qui delectus qui tribuo qui diutinus militia longinquitas bellum sum grauis qui clades accipio ad veii doleo qui amitto liber frater propinquus affinis lugubris domus habeo hic publicus privo dolor exsequor ius potestas ex duo noxius caput do ab sui memoro omnis namque malus in sergius uerginioque causa sum neque is accusator magis arguo quam fateor reus qui noxius ambo alter in alter causa confero fuga sergius uerginius sergius proditio increpo uergo qui adeo incredibilis amentia sum ut multus uerus similis sum conpecto is res et communis fraus patricius ago ab hic et prior do locus veiens ad incendo opus bellum traho causa et nunc prodeo exercitus trado faliscus romanus castrum omnis fio ut consenesco ad veii iuuentus neque de ager neque de alius commodus plebs fero ad populus tribunus frequens urbanus celebraris actio et resisto conspiratio patricius possum praejudicium iam de redeo et ab senatus et ab populus romanus et ab ipse collegium facio sum nam et senatus consultum is ab res publicus removeo sum et recuso abdicaris sui magistratus dictator metus ab collega coerceo sum et populus romanus tribunus creo qui non idus december dies sollemnis sed extemplo kalendae october magistratus obcapio quia sto diu res publicus hic maneo in magistratus non possum et tamen is tot iudicium confodio praedamno uenio ad populus iudicium et existimaris defungor sui sum sero poena do qui duo mensis cieo priuo facio sum neque intellego noceo sui diu tum potestas eripio sum non poena inrogo quippe et collega abrogo imperium qui certus nihil delinquo ille repeto animus quiris qui recens clades accipio habeo cum fuga trepidus plenus vulnus atque pavor incido porta exercitus uideo non fortuna aut quisquam deus sed hic dux accuso pro certus sui habeo nemo in contio sto qui ille dies non caput domus fortuno l uergo atque m sergius sum exsecror detesto paruus conuenio qui irascor quisque deus preco sum in is suus potestas cum licet et oportet non uti numquam deus ipse admoueo noceo manus satis sum si occasio ulciscor laedo armo


cum spes maior imperatoribus Romanis in obsidione quam in oppugnatione esset, hibernacula etiam, res noua militi Romano, aedificari coepta, consiliumque erat hiemando continuare bellum. quod postquam tribunis plebis, iam diu nullam nouandi res causam inuenientibus, Romam est allatum, in contionem prosiliunt, sollicitant plebis animos, hoc illud esse dictitantes quod aera militibus sint constituta; nec se fefellisse id donum inimicorum ueneno inlitum fore. uenisse libertatem plebis; remotam in perpetuum et ablegatam ab urbe et ab re publica iuuentutem iam ne hiemi quidem aut tempori anni cedere ac domos ac res inuisere suas. quam putarent continuatae militiae causam esse? nullam profecto aliam inuenturos quam ne quid per frequentiam iuuenum eorum in quibus uires omnes plebis essent agi de commodis eorum posset. uexari praeterea et subigi multo acrius quam Ueientes; quippe illos hiemem sub tectis suis agere, egregiis muris situque naturali urbem tutantes, militem Romanum in opere ac labore, niuibus pruinisque obrutum, sub pellibus durare, ne hiemis quidem spatio quae omnium bellorum terra marique sit quies arma deponentem. hoc neque reges neque ante tribuniciam potestatem creatam superbos illos consules neque triste dictatoris imperium neque importunos decemuiros iniunxisse seruitutis, ut perennem militiam facerent [quod tribuni militum in plebe Romana regnum exercerent]. quidnam illi consules dictatoresue facturi essent, qui proconsularem imaginem tam saeuam ac trucem fecerint? sed id accidere haud immerito. non fuisse ne in octo quidem tribunis militum locum ulli plebeio. antea trina loca cum contentione summa patricios explere solitos: nunc iam octoiuges ad imperia obtinenda ire, et ne in turba quidem haerere plebeium quemquam qui, si nihil aliud, admoneat collegas, liberos et ciues eorum, non seruos militare, quos hieme saltem in domos ac tecta reduci oporteat et aliquo tempore anni parentes liberosque ac coniuges inuisere et usurpare libertatem et creare magistratus. haec taliaque uociferantes aduersarium haud imparem nacti sunt Ap. Claudium , relictum a collegis ad tribunicias seditiones comprimendas, uirum imbutum iam ab iuuenta certaminibus plebeiis, quem auctorem aliquot annis ante fuisse memoratum est per collegarum intercessionem tribuniciae potestatis dissoluendae.

cum spes magnus imperator romanus in obsidio quam in oppugnatio sum hibernacula etiam res nouus miles romanus aedificaris coepio consilium sum hiemo continuo bellum qui postquam tribunus plebs iam diu nullus nouo res causa invenio roma sum affero in contio prosilio sollicito plebs animus hic ille sum dictito qui aes miles sum constituo neque sui fallo is donum inimicus uenenum illitus sum uenio libertas plebs removeo in perpetuus et ablego ab urbs et ab res publicus iuuentus iam ne hiems quidem aut tempus annus cedo atque domus atque res inviso suus quam puto continuo militia causa sum nullus profecto alius invenio quam ne quis per frequentia iuuenis is in qui uis omnis plebs sum ago de commodus is possum uexaris praeterea et subigo multus acer quam veiens quippe ille hiems sub tectum suus ago egregius murus sino natural urbs tuto miles romanus in opus atque labor nix pruina obruo sub pellis duraris ne hiems quidem spatium qui omnis bellum terra mare sum quies arma depono hic neque rex neque ante tribunicius potestas creo superbus ille consul neque tristis dictator imperium neque importunus decemviri injungo seruitus ut perenno militia facio qui tribunus miles in plebs romanus regnum exerceo quisnam ille consul dictator facio sum qui proconsularis imago tam saevus atque trux facio sed is accido haud immeritus non sum ne in octo quidem tribunus miles locus ullus plebeius antea trini locum cum contentio summus patricius expleo soleo nunc iam octojugis ad imperium obtineo eo et ne in turba quidem haereo plebeius quisquam qui si nihil alius admoneo collega liber et ciuis is non seruus militaris qui hiems saltem in domus atque tectum reduco oportet et aliquis tempus annus parens liber atque coniunx inviso et usurparis libertas et crearis magistratus hic talis vocifero adversarius haud imparis nanciscor sum ap claudius relinquo ab collega ad tribunicius seditio comprimo uir imbuo iam ab iuuenta certamen plebeius qui auctor aliquot annus ante sum memoro sum per collega intercessio tribunicius potestas dissolvo


L. Ualerio Potito quartum M. Furio Camillo iterum M'. Aemilio Mamerco tertium Cn. Cornelio Cosso iterum K. Fabio Ambusto L. Iulio Iulo tribunis militum consulari potestate multa domi militiaeque gesta; nam et bellum multiplex fuit eodem tempore, ad Ueios et ad Capenam et ad Falerios et in Uolscis ut Anxur ab hostibus reciperaretur, et Romae simul dilectu simul tributo conferendo laboratum est, et de tribunis plebi cooptandis contentio fuit, et haud paruum motum duo iudicia eorum qui paulo ante consulari potestate fuerant exciuere. omnium primum tribunis militum fuit, dilectum haberi; nec iuniores modo conscripti sed seniores etiam coacti nomina dare ut urbis custodiam agerent. quantum autem augebatur militum numerus, tanto maiore pecunia in stipendium opus erat, eaque tributo conferebatur, inuitis conferentibus qui domi remanebant, quia tuentibus urbem opera quoque militari laborandum seruiendumque rei publicae erat. haec per se grauia indigniora ut uiderentur tribuni plebis seditiosis contionibus faciebant, ideo aera militibus constituta esse arguendo ut plebis partem militia partem tributo conficerent. unum bellum annum iam tertium trahi et consulto male geri ut diutius gerant. in quattuor deinde bella uno dilectu exercitus scriptos, et pueros quoque ac senes extractos. iam non aestatis nec hiemis discrimen esse, ne ulla quies unquam miserae plebi sit; quae nunc etiam uectigalis ad ultimum facta sit, ut cum confecta labore uolneribus postremo aetate corpora rettulerint incultaque omnia diutino dominorum desiderio domi inuenerint, tributum ex adfecta re familiari pendant aeraque militaria, uelut fenore accepta, multiplicia rei publicae reddant. inter dilectum tributumque et occupatos animos maiorum rerum curis, comitiis tribunorum plebis numerus expleri nequiit. pugnatum inde in loca uacua ut patricii cooptarentur. postquam obtineri non poterat, tamen labefactandae legis [tribuniciae] causa effectum est ut cooptarentur tribuni plebis C. Lacerius et M. Acutius , haud dubie patriciorum opibus

l valerius potitus quartus m furius camillus iterum m aemilius mamercus tertius cn cornelius cossus iterum k fabius amburo l julius iulus tribunus miles consularis potestas multus domus militia gero nam et bellum multiplex sum idem tempus ad veii et ad capena et ad falerii et in volscus ut anxur ab hostis recipero et roma simul delectus simul tribuo confero laboro sum et de tribunus plebs coopto contentio sum et haud paruus motus duo iudicium is qui paulus ante consularis potestas sum excio omnis primus tribunus miles sum dilectus habeo neque iuniores modo conscribo sed senex etiam cogo nomen do ut urbs custodia ago quantus autem augeo miles numerus tantus magnus pecunia in stipendium opus sum is tribuo confero inuitus confero qui domus remaneo quia tueor urbs opus quoque militaris laboro servio res publicus sum hic per sui grauis indignus ut uideo tribunus plebs seditiosus contio facio ideo aes miles constituo sum arguo ut plebs pars militia pars tribuo confacio unus bellum annus iam tertius traho et consultum malus gero ut diu gero in quattuor deinde bellum unus delectus exercitus scribo et puer quoque atque senex extraho iam non aestas neque hiems discrimen sum ne ullus quies umquam miser plebs sum qui nunc etiam uectigal ad ulter facio sum ut cum conficio labor uulnus postremo aetas corpus refero incultus omnis diutinus dominus desiderium domus invenio tribuo ex afficio res familiaris pendo aera militaris uelut fenore accipio multiplicia res publicus reddo inter dilectus tribuo et occupo animus magnus res cura comitium tribunus plebs numerus expleo nequeo pugno inde in locum uacuus ut patricius coopto postquam obtineo non possum tamen labefacto lex tribunicius causa efficio sum ut coopto tribunus plebs que lacer et m acuo haud dubius patricius ops


aequis iniquisque persuasum erat tantum bello uirum neminem usquam ea tempestate esse. contione dimissa, corpora curant, intenti quam mox signum daretur. quo dato, primae silentio noctis ad portas Camillo praesto fuere. egressi haud procul urbe, sicut praedictum erat, castra Gallorum intuta neglectaque ab omni parte nacti cum ingenti clamore inuadunt. nusquam proelium, omnibus locis caedes est; nuda corpora et soluta somno trucidantur. extremos tamen pauor cubilibus suis excitos, quae aut unde uis esset ignaros, in fugam et quosdam in hostem ipsum improuidos tulit. magna pars in agrum Antiatem delati incursione ab oppidanis in palatos facta circumueniuntur. similis in agro Ueienti Tuscorum facta strages est, qui urbis iam prope quadringentensimum annum uicinae, oppressae ab hoste inuisitato, inaudito, adeo nihil miseriti sunt ut in agrum Romanum eo tempore incursiones facerent, plenique praedae Ueios etiam praesidiumque, spem ultimam Romani nominis, in animo habuerint oppugnare. uiderant eos milites Romani uagantes per agros et congregato agmine praedam prae se agentes, et castra cernebant haud procul Ueiis posita. inde primum miseratio sui, deinde indignitas atque ex ea ira animos cepit: Etruscisne etiam, a quibus bellum Gallicum in se auertissent, ludibrio esse clades suas? uix temperauere animis quin extemplo impetum facerent; compressi a Q. Caedicio centurione quem sibimet ipsi praefecerant, rem in noctem sustinuere. tantum par Camillo defuit auctor: cetera eodem ordine eodemque fortunae euentu gesta. quin etiam ducibus captiuis qui caedi nocturnae superfuerant, ad aliam manum Tuscorum ad Salinas profecti, nocte insequenti ex improuiso maiorem caedem edidere, duplicique uictoria ouantes Ueios redeunt.

aequus iniquus persuadeo sum tantus bellum uir nemo usquam is tempestas sum contio dimitto corpus curo intendo quam mox signum do quo do primus silentium nox ad porta camillus praesto sum egredior haud procul urbs sicut praedico sum castrum gallus intutus neglego ab omnis pars nanciscor cum ingens clamor invado nusquam proelium omnis locus caedes sum nudo corpus et solvo somnus trucido extremus tamen pavor cubilis suus excio qui aut unde uolo sum ignarus in fuga et quidam in hostis ipse improvidus fero magnus pars in ager antias defero incursio ab oppidanus in palo facio circumvenio similis in ager veiens tuscus facio strages sum qui urbs iam prope quadringentensimum annus uicinus opprimo ab hostis invisitatus inaudio adeo nihil misereor sum ut in ager romanus is tempus incursio facio plenus praeda veii etiam praesidium spes ulter romanus nomen in animus habeo oppugnaris video is miles romanus uagor per ager et congrego agmen praeda prae sui ago et castrum cerno haud procul veii pono inde primus miseratio suus deinde indignitas atque ex is ira animus capio etruscus etiam ab qui bellum gallicus in sui averto ludibrium sum clades suus uix tempero animus quin extemplo impetus facio comprimo ab q caedicio centurio qui sui ipse praeficio res in nox sustineo tantus par camillus desum auctor ceterus idem ordo idem fortuna euentus gero quin etiam dux captiuus qui caedo nocturnus supersum ad alius manus tuscus ad salinae proficiscor nox insequor ex improuisus magnus caedes edo duplex uictoria ovo veii redeo


iam ludi Latinaeque instaurata erant, iam ex lacu Albano aqua emissa in agros, Ueiosque fata adpetebant. igitur fatalis dux ad excidium illius urbis seruandaeque patriae, M. Furius Camillus , dictator dictus magistrum equitum P. Cornelium Scipionem dixit. omnia repente mutauerat imperator mutatus; alia spes, alius animus hominum, fortuna quoque alia urbis uideri. omnium primum in eos qui a Ueiis in illo pauore fugerant more militari animaduertit, effecitque ne hostis maxime timendus militi esset. deinde indicto dilectu in diem certam, ipse interim Ueios ad confirmandos militum animos intercurrit; inde Romam ad scribendum nouum exercitum redit, nullo detractante militiam. peregrina etiam iuuentus, Latini Hernicique, operam suam pollicentes ad id bellum uenere; quibus cum gratias in senatu egisset dictator, satis iam omnibus ad id bellum paratis, ludos magnos ex senatus consulto uouit Ueiis captis se facturum aedemque Matutae Matris refectam dedicaturum, iam ante ab rege Ser. Tullio dedicatam. profectus cum exercitu ab urbe exspectatione hominum maiore quam spe, in agro primum Nepesino cum Faliscis et Capenatibus signa confert. omnia ibi summa ratione consilioque acta fortuna etiam, ut fit, secuta est. non proelio tantum fudit hostes, sed castris quoque exuit ingentique praeda est potitus; cuius pars maxima ad quaestorem redacta est, haud ita multum militi datum. inde ad Ueios exercitus ductus, densioraque castella facta, et a procursationibus quae multae temere inter murum ac uallum fiebant, edicto ne quis iniussu pugnaret, ad opus milites traducti. operum fuit omnium longe maximum ac laboriosissimum cuniculus in arcem hostium agi coeptus. quod ne intermitteretur opus neu sub terra continuus labor eosdem conficeret, in partes sex munitorum numerum diuisit; senae horae in orbem operi attributae sunt; nocte ac die nunquam ante omissum quam in arcem uiam facerent.

iam ludo latinus instauro sum iam ex lacus albanus aqua emitto in ager veii fatum adpeto igitur fatal dux ad excidium ille urbs servo patria m furius camillus dictator dico magister eques p cornelius scipio dico omnis repens muto imperator muto alius spes alius animus homo fortuna quoque alius urbs uideo omnis primus in is qui ab veii in ille pavor fugio mos militaris animaduerto efficio ne hostis magnus timeo miles sum deinde indico delectus in dies certus ipse interim veii ad confirmo miles animus intercurro inde roma ad scribo nouus exercitus redeo nullus detracto militia peregrinus etiam iuuentus latinum hernicus opera suus polliceo ad is bellum uenio qui cum gratia in senatus ago dictator satis iam omnis ad is bellum paro ludus magnus ex senatus consultum uoueo veii capio sui facio aedes matuta matrae reficio dedico iam ante ab rex seruius tullius dedico proficiscor cum exercitus ab urbs exspectatio homo magnus quam spes in ager primus nepesino cum faliscus et capenatibus signum confero omnis ibi summus ratio consilior ago fortuna etiam ut fio sequor sum non proelium tantus fundo hostis sed castrum quoque exuo ingens praeda sum potior qui pars maximus ad quaestor redigo sum haud ita multus miles do inde ad veii exercitus duco densus castellum facio et ab procursatio qui multus temere inter murus atque valles fio edictum ne quis injussus pugno ad opus miles traduco opus sum omnis longus magnus atque laboriosus cuniculus in arx hostis ago coepio qui ne intermitto opus neu sub terra continuus labor idem confacio in pars sex munitor numerus diuido seni hora in orbis operio attribuo sum nox atque dies numquam ante omitto quam in arx uia facio


Gallos quoque uelut obstupefactos miraculum uictoriae tam repentinae tenuit, et ipsi pauore defixi primum steterunt, uelut ignari quid accidisset; deinde insidias uereri; postremo caesorum spolia legere armorumque cumulos, ut mos eis est, coaceruare; tum demum postquam nihil usquam hostile cernebatur uiam ingressi, haud multo ante solis occasum ad urbem Romam perueniunt. ubi cum praegressi equites non portas clausas, non stationem pro portis excubare, non armatos esse in muris rettulissent, aliud priori simile miraculum eos sustinuit; noctemque ueriti et ignotae situm urbis, inter Romam atque Anienem consedere, exploratoribus missis circa moenia aliasque portas quaenam hostibus in perdita re consilia essent. Romani cum pars maior ex acie Ueios petisset quam Romam, nemo superesse quemquam praeter eos qui Romam refugerant crederet, complorati omnes pariter uiui mortuique totam prope urbem lamentis impleuerunt. priuatos deinde luctus stupefecit publicus pauor, postquam hostes adesse nuntiatum est; mox ululatus cantusque dissonos uagantibus circa moenia turmatim barbaris audiebant. omne inde tempus suspensos ita tenuit animos usque ad lucem alteram ut identidem iam in urbem futurus uideretur impetus; primo aduentu, quia accesserant ad urbem,—mansuros enim ad Alliam fuisse nisi hoc consilii foret,—deinde sub occasum solis, quia haud multum diei supererat,—ante noctem <enim> [rati se] inuasuros;—tum in noctem dilatum consilium esse, quo plus pauoris inferrent. postremo lux appropinquans exanimare, timorique perpetuo ipsum malum continens fuit cum signa infesta portis sunt inlata. nequaquam tamen ea nocte neque insequenti die similis illi quae ad Alliam tam pauide fugerat ciuitas fuit. nam cum defendi urbem posse tam parua relicta manu spes nulla esset, placuit cum coniugibus ac liberis iuuentutem militarem senatusque robur in arcem Capitoliumque concedere, armisque et frumento conlato, ex loco inde munito deos hominesque et Romanum nomen defendere; flaminem sacerdotesque Uestales sacra publica a caede, ab incendiis procul auferre, nec ante deseri cultum eorum quam non superessent qui colerent. si arx Capitoliumque, sedes deorum, si senatus, caput publici consilii, si militaris iuuentus superfuerit imminenti ruinae urbis, facilem iacturam esse seniorum relictae in urbe utique periturae turbae. et quo id aequiore animo de plebe multitudo ferret, senes triumphales consularesque simul se cum illis palam dicere obituros, nec his corporibus, quibus non arma ferre, non tueri patriam possent, oneraturos inopiam armatorum.

galli quoque uelut obstupefacio miraculis uictoria tam repentinus teneo et ipse pavor defigo primus sto uelut ignaris quis accido deinde insidiae uereor postremo caesor spolium lego armus cumulus ut mos is sum coaceruaris tum demum postquam nihil usquam hostilis cerno uia ingredior haud multus ante sol occasus ad urbs roma pervenio ubi cum praegredior eques non porta claudo non statio pro porta excubaris non armatus sum in murus refero alius prior similis miraculis is sustineo nox vereor et ignosco sino urbs inter roma atque anienem consido explorator mitto circa moenia alius porta quisnam hostis in perdo res consilium sum romanus cum pars magnus ex acies veii peto quam roma nemo supersum quisquam praeter is qui roma refugio credo comploro omnis pariter uiuus morior totus prope urbs lamentum impleo privo deinde luctus stupefacio publicus pavor postquam hostis adsum nuntio sum mox ululo cano dissonus vago circa moenia turmatim barbaris audio omnis inde tempus suspendo ita teneo animus usque ad lux alter ut identidem iam in urbs sum uideo impetus primus aduentus quia accedo ad urbs maneo enim ad allia sum nisi hic consilium sum deinde sub occasus sol quia haud multus dies supersum ante nox enim reor sui invado tum in nox differo consilium sum quo multus pavor infero postremo lux appropinquo exanimaris timor perpetuus ipse malus contineo sum cum signum infestus porta sum infero nequaquam tamen is nox neque insequor dies similis ille qui ad allia tam pavidus fugio ciuitas sum nam cum defendo urbs possum tam paruus relinquo manus spes nullus sum placeo cum conjunx atque liber iuuentus militaris senatus robur in arx capitolium concedo armus et frumentum confero ex locus inde munio deus homo et romanus nomen defendo flamen sacerdos uestal sacer publicus ab caedes ab incendium procul aufero neque ante desero cultus is quam non supersum qui colo si arx capitolium sedes deus si senatus caput publicus consilium si militaris iuuentus supersum immineo ruina urbs facilis jacio sum senex relinquo in urbs utique pereo turba et quo is aequus animus de plebs multitudo fero senex triumphalis consularis simul sui cum ille palam dico obeo neque hic corpus qui non arma fero non tueor patria possum onero inopia armator


kalendis Quintilibus magistratum occepere L. Lucretius Ser. Sulpicius M. Aemilius L. Furius Medullinus septimum Agrippa Furius C. Aemilius iterum. ex his L. Lucretio et C. Aemilio Uolsinienses prouincia euenit, Sappinates Agrippae Furio et Ser. Sulpicio . prius cum Uolsiniensibus pugnatum est. bellum numero hostium ingens, certamine haud sane asperum fuit. fusa concursu primo acies; in fuga milia octo armatorum ab equitibus interclusa positis armis in deditionem uenerunt. eius belli fama effecit ne se pugnae committerent Sappinates; moenibus armati se tutabantur. Romani praedas passim et ex Sappinati agro et ex Uolsiniensi, nullo eam uim arcente, egerunt; donec Uolsiniensibus fessis bello, ea condicione ut res populo Romano redderent stipendiumque eius anni exercitui praestarent, in uiginti annos indutiae datae. eodem anno M. Caedicius de plebe nuntiauit tribunis se in Noua uia, ubi nunc sacellum est supra aedem Uestae, uocem noctis silentio audisse clariorem humana, quae magistratibus dici iuberet Gallos aduentare. id ut fit propter auctoris humilitatem spretum et quod longinqua eoque ignotior gens erat. neque deorum modo monita ingruente fato spreta, sed humanam quoque opem, quae una erat, M. Furium ab urbe amouere. qui die dicta ab L. Apuleio tribuno plebis propter praedam Ueientanam, filio quoque adulescente per idem tempus orbatus, cum accitis domum tribulibus clientibusque quae magna pars plebis erat, percontatus animos eorum responsum tulisset se conlaturos quanti damnatus esset, absoluere eum non posse, in exsilium abiit, precatus ab dis immortalibus si innoxio sibi ea iniuria fieret, primo quoque tempore desiderium sui ciuitati ingratae facerent. absens quindecim milibus grauis aeris damnatur.

kalendae quintilis magistratus occipio l lucretius seruius sulpicius m aemilius l furius medullinus septimus agrippa furius que aemilius iterum ex hic l lucretius et que aemilius volsiniensis prouincia euenio sappinates agrippa furius et seruius sulpicius prior cum volsiniensis pugno sum bellum numerus hostis ingens certamen haud sanus asperum sum fundo concursus primus acies in fuga mille octo armator ab eques intercludo pono arma in deditio uenio is bellum fama efficio ne sui pugna committo sappinates moenia armatus sui tuto romanus praeda passim et ex sappinati ager et ex volsiniensis nullus is uis arceo egero donec volsiniensis fatisco bellum is condicio ut res populus romanus reddo stipendium is annus exercitus praesto in uiginti annus indutiae do idem annus m caedicius de plebs nuntio tribunus sui in nouus uia ubi nunc sacellum sum supra aedes vesta uox nox silentium audio clarus humanus qui magistratus dico iubeo galli aduentaris is ut fio propter auctor humilitas sperno et qui longinquus eo ignosco gens sum neque deus modo moneo ingruo fatum sperno sed humanus quoque ops qui unus sum m furius ab urbs amoveo qui dies dictum ab l appuleius tribunus plebs propter praeda veientana filius quoque adulescens per idem tempus orbo cum accio domus tribulis cliens qui magnus pars plebs sum percontor animus is responsum fero sui confero quantus damno sum absolvo is non possum in exsilium abeo preco ab deus immortalis si innoxius sui is iniuria fio primus quoque tempus desiderium suus ciuitas ingratus facio absum quindecim mille grauis aer damno


tribunorum plebis actiones quia nondum inuenerant finem, et plebs continuare latoribus legis tribunatum et patres reficere intercessores legis adnisi sunt; sed plus suis comitiis plebs ualuit; quem dolorem ulti patres sunt senatus consulto facto ut consules, inuisus plebi magistratus, crearentur. annum post quintum decimum creati consules L. Lucretius Flauus Ser. Sulpicius Camerinus . principio huius anni ferociter quia nemo ex collegio intercessurus erat coortis ad perferendam legem tribunis plebis nec segnius ob id ipsum consulibus resistentibus omnique ciuitate in unam eam curam conuersa, Uitelliam coloniam Romanam in suo agro Aequi expugnant. colonorum pars maxima incolumis, quia nocte proditione oppidum captum liberam per auersa urbis fugam dederat, Romam perfugere. L. Lucretio consuli ea prouincia euenit. is cum exercitu profectus acie hostes uicit, uictorque Romam ad maius aliquanto certamen redit. dies dicta erat tribunis plebis biennii superioris A. Uerginio et Q. Pomponio , quos defendi patrum consensu ad fidem senatus pertinebat; neque enim eos aut uitae ullo crimine alio aut gesti magistratus quisquam arguebat praeterquam quod gratificantes patribus rogationi tribuniciae intercessissent. uicit tamen gratiam senatus plebis ira et pessimo exemplo innoxii denis milibus grauis aeris condemnati sunt. id aegre passi patres; Camillus palam sceleris plebem arguere quae iam in suos uersa non intellegeret se prauo iudicio de tribunis intercessionem sustulisse, intercessione sublata tribuniciam potestatem euertisse; nam quod illi sperarent effrenatam licentiam eius magistratus patres laturos, falli eos. si tribunicia uis tribunicio auxilio repelli nequeat, aliud telum patres inuenturos esse; consulesque increpabat quod fide publica decipi tribunos eos taciti tulissent qui senatus auctoritatem secuti essent. haec propalam contionabundus in dies magis augebat iras hominum:

tribunus plebs actio quia nondum invenio finis et plebs continuo lator lex tribunatus et pater reficio intercessor lex annitor sum sed multus suus comitium plebs ualuit qui dolor ulciscor pater sum senatus consultum facio ut consul inuisus plebs magistratus creo annus post quintus decimus creo consul l lucretius flavus seruius sulpicius camerinus principium hic annus ferociter quia nemo ex collegium intercedo sum coorior ad perfero lex tribunus plebs neque segnis ob is ipse consul resisto omne ciuitas in unus is cura converro vitellia colonia romanus in suus ager aequum expugno colonus pars maximus incolumis quia nox proditio oppidum capio liber per averto urbs fuga do roma perfugio l lucretius consul is prouincia euenio is cum exercitus proficiscor acies hostis uinco victor roma ad magnus aliquantus certamen redeo dies dictum sum tribunus plebs biennium superus ab uerginius et q pomponius qui defendo pater consensus ad fides senatus pertineo neque enim is aut uita ullus crimen alius aut gero magistratus quisquam arguo praeterquam qui gratificor pater rogatio tribunicius intercedo uinco tamen gratia senatus plebs ira et malus exemplum innoxius deni mille grauis aer condemno sum is aeger patior pater camillus palam scelus plebs arguo qui iam in suus uerto non intellego sui prauus iudicium de tribunus intercessio tollo intercessio tollo tribunicius potestas everto nam qui ille spero effreno licentia is magistratus pater fero fallo is si tribunicius uolo tribunicius auxilium repello nequeo alius telis pater invenio sum consulo increpo qui fides publicus decipio tribunus is taceo fero qui senatus auctoritas sequor sum hic propalam contionabundus in dies magis augeo ira homo


dictator cum iam in manibus uideret uictoriam esse, urbem opulentissimam capi, tantumque praedae fore quantum non omnibus in unum conlatis ante bellis fuisset, ne quam inde aut militum iram ex malignitate praedae partitae aut inuidiam apud patres ex prodiga largitione caperet, litteras ad senatum misit, deum immortalium benignitate suis consiliis patientia militum Ueios iam fore in potestate populi Romani; quid de praeda faciendum censerent? duae senatum distinebant sententiae, senis P. Licini , quem primum dixisse a filio interrogatum ferunt, edici palam placere populo ut qui particeps esse praedae uellet in castra Ueios iret, altera Ap. Claudi , qui largitionem nouam prodigam inaequalem inconsultam arguens, si semel nefas ducerent captam ex hostibus in aerario exhausto bellis pecuniam esse, auctor erat stipendii ex ea pecunia militi numerandi ut eo minus tributi plebes conferret; eius enim doni societatem sensuras aequaliter omnium domos, non auidas in direptiones manus otiosorum urbanorum bellatorum praerepturas fortium praemia esse, cum ita ferme eueniat ut segnior sit praedator ut quisque laboris periculique praecipuam petere partem soleat. Licinius contra suspectam et inuisam semper eam pecuniam fore aiebat, causasque criminum ad plebem, seditionum inde ac legum nouarum praebituram; satius igitur esse reconciliari eo dono plebis animos, exhaustis atque exinanitis tributo tot annorum succurri, et sentire praedae fructum ex eo bello in quo prope consenuerint. gratius id fore laetiusque quod quisque sua manu ex hoste captum domum rettulerit quam si multiplex alterius arbitrio accipiat. ipsum dictatorem fugere inuidiam ex eo criminaque; eo delegasse ad senatum; senatum quoque debere reiectam rem ad se permittere plebi ac pati habere quod cuique fors belli dederit. haec tutior uisa sententia est quae popularem senatum faceret. edictum itaque est ad praedam Ueientem quibus uideretur in castra ad dictatorem proficiscerentur.

dictator cum iam in manus video uictoria sum urbs opulens capio tantus praeda sum quantus non omnis in unus confero ante bellum sum ne quam inde aut miles ira ex malignitas praeda partio aut inuidia apud pater ex prodigus largitio capio littera ad senatus mitto deus immortalis benignitas suus consilium patientia miles veii iam sum in potestas populus romanus quis de praeda facio censeo duo senatus distineo sententia senex p licinius qui primus dico ab filius interrogo fero edico palam placeo populus ut qui particeps sum praeda uolo in castrum veii eo alter ap claudius qui largitio nouus prodigo inaequal inconsultus arguo si semel nefas duco capio ex hostis in aerarius exhaurio bellum pecunia sum auctor sum stipendium ex is pecunia miles numero ut is paruus tribuo plebs confero is enim donum societas sentio aequalis omnis domus non avidus in direptio manus otiosus urbanus bellator praeripio fors praemium sum cum ita ferme evenio ut segnis sum praedator ut quisque labor periculum praecipuus peto pars soleo licinius contra suspicio et invideo semper is pecunia sum aio causa crimen ad plebs seditio inde atque lex nouus praebeo sero igitur sum reconciliaris is donum plebs animus exhaurio atque exinanio tribuo tot annus succurro et sentio praeda fructus ex is bellum in quo prope consenesco gratus is sum laetus qui quisque suus manus ex hostis capio domus refero quam si multiplex alter arbitrium accipio ipse dictator fugio inuidia ex is crimino is delego ad senatus senatus quoque debeo rejacio res ad sui permitto plebs atque patior habeo qui quisque fors bellum do hic tueor uideo sententia sum qui popularis senatus facio edictum itaque sum ad praeda veiens qui uideo in castrum ad dictator proficisco


comitiis tribunorum militum patres summa ope euicerunt ut M. Furius Camillus crearetur. propter bella simulabant parari ducem; sed largitioni tribuniciae aduersarius quaerebatur. cum Camillo creati tribuni militum consulari potestate L. Furius Medullinus sextum C. Aemilius L. Ualerius Publicola Sp. Postumius P. Cornelius iterum. principio anni tribuni plebis nihil mouerunt, donec M. Furius Camillus in Faliscos, cui id bellum mandatum erat, proficisceretur. differendo deinde elanguit res, et Camillo quem aduersarium maxime metuerant gloria in Faliscis creuit. nam cum primo moenibus se hostes tenerent tutissimum id rati, populatione agrorum atque incendiis uillarum coegit eos egredi urbe. sed timor longius progredi prohibuit; mille fere passuum ab oppido castra locant, nulla re alia fidentes ea satis tuta esse quam difficultate aditus, asperis confragosisque circa, et partim artis, partim arduis uiis. ceterum Camillus, captiuum indidem ex agris secutus ducem, castris multa nocte motis, prima luce aliquanto superioribus locis se ostendit. trifariam Romani muniebant; alius exercitus proelio intentus stabat. ibi impedire opus conatos hostes fundit fugatque; tantumque inde pauoris Faliscis iniectum est, ut effusa fuga castra sua quae propiora erant praelati urbem peterent. multi caesi uulneratique priusquam pauentes portis inciderent; castra capta; praeda ad quaestores redacta cum magna militum ira; sed seueritate imperii uicti eandem uirtutem et oderant et mirabantur. obsidio inde urbis et munitiones, et interdum per occasionem impetus oppidanorum in Romanas stationes proeliaque parua fieri et teri tempus neutro inclinata spe, cum frumentum copiaeque aliae ex ante conuecto largius obsessis quam obsidentibus suppeterent. uidebaturque aeque diuturnus futurus labor ac Ueiis fuisset, ni fortuna imperatori Romano simul et cognitae rebus bellicis uirtutis specimen [et] maturam uictoriam dedisset.

comitium tribunus miles pater summus ops evinco ut m furius camillus creo propter bellum simulo paro dux sed largitio tribunicius aduersarius quaero cum camillus creo tribunus miles consularis potestas l furius medullinus sextus que aemilius l valerius poplicula spurius postumus p cornelius iterum principium annus tribunus plebs nihil moueo donec m furius camillus in falisci qui is bellum mando sum proficiscor differo deinde elanguesco res et camillus qui adversarius magnus metuo gloria in faliscus cerno nam cum primus moenia sui hostis teneo tueor is reor populatio ager atque incendium uillaris cogo is egredior urbs sed timor longus progredior prohibeo mille fere passus ab oppidum castrum loco nullus res alius fido is satis tueor sum quam difficultas aditus asper confragosus circa et pars ars pars arduus via ceterum camillus captiuus indidem ex ager sequor dux castrum multus nox moveo primus lux aliquantus superus locus sui ostendo trifariam romanus munio alius exercitus proelium intendo sto ibi impedio opus conor hostis fundo fugo tantus inde pavor faliscus injectus sum ut effundo fuga castrum suus qui propiora sum praefero urbs peto multus caedo vulnero priusquam paueo porta incido castrum capio praeda ad quaestor redigo cum magnus miles ira sed seueritas imperium vinco idem uirtus et odi et miro obsidio inde urbs et munitio et interdum per occasio impetus oppidanus in romanus statio proelio paruus fio et tero tempus neuter inclino spes cum frumentum copia alius ex ante conveho largus obsedeo quam obsido suppeto video aequus diuturnus sum labor atque veii sum ni fortuna imperator romanus simul et cognosco res bellicus uirtus specimen et maturus uictoria do


Anxur in Uolscis breui receptum est, neglectis die festo custodiis urbis. insignis annus hieme gelida ac niuosa fuit, adeo ut uiae clausae, Tiberis innauigabilis fuerit. annona ex ante conuecta copia nihil mutauit. et quia P. Licinius ut ceperat haud tumultuose magistratum maiore gaudio plebis quam indignatione patrum, ita etiam gessit, dulcedo inuasit proximis comitiis tribunorum militum plebeios creandi. unus M. Ueturius ex patriciis candidatis locum tenuit: plebeios alios tribunos militum consulari potestate omnes fere centuriae dixere, M. Pomponium Cn. Duillium Uoleronem Publilium Cn. Genucium L. Atilium . tristem hiemem siue ex intemperie caeli, raptim mutatione in contrarium facta, siue alia qua de causa grauis pestilensque omnibus animalibus aestas excepit; cuius insanabili perniciei quando nec causa nec finis inueniebatur, libri Sibyllini ex senatus consulto aditi sunt. duumuiri sacris faciundis, lectisternio tunc primum in urbe Romana facto, per dies octo Apollinem Latonamque et Dianam, Herculem, Mercurium atque Neptunum tribus quam amplissime tum apparari poterat stratis lectis placauere. priuatim quoque id sacrum celebratum est. tota urbe patentibus ianuis promiscuoque usu rerum omnium in propatulo posito, notos ignotosque passim aduenas in hospitium ductos ferunt, et cum inimicis quoque benigne ac comiter sermones habitos; iurgiis ac litibus temperatum; uinctis quoque dempta in eos dies uincula; religioni deinde fuisse quibus eam opem di tulissent uinciri. interim ad Ueios terror multiplex fuit tribus in unum bellis conlatis. namque eodem quo antea modo circa munimenta cum repente Capenates Faliscique subsidio uenissent, aduersus tres exercitus ancipiti proelio pugnatum est. ante omnia adiuuit memoria damnationis Sergi ac Uergini. itaque <e> maioribus castris, unde antea cessatum fuerat, breui spatio circumductae copiae Capenates in uallum Romanum uersos ab tergo adgrediuntur; inde pugna coepta et Faliscis intulit terrorem, trepidantesque eruptio ex castris opportune facta auertit. repulsos deinde insecuti uictores ingentem ediderunt caedem; nec ita multo post iam [palantes ueluti] forte oblati populatores Capenatis agri reliquias pugnae absumpsere. et Ueientium refugientes in urbem multi ante portas caesi, dum prae metu, ne simul Romanus inrumperet, obiectis foribus extremos suorum exclusere.

anxur in volscus breuis recipio sum neglego dies festus custodia urbs insignis annus hiems gelidus atque nivosus sum adeo ut uia claudo tiberis innauigabilis sum annona ex ante conveho copia nihil muto et quia p licinius ut capio haud tumultuosus magistratus magnus gaudium plebs quam indignatio pater ita etiam gero dulcedo inuado propior comitium tribunus miles plebeius creo unus m veturius ex patricius candido locus teneo plebeius alius tribunus miles consularis potestas omnis fere centuria dico m pomponius cn duellius uoleronem publilius cn genucium l atilius tristis hiems siue ex intemperies caelum raptim mutatio in contrarius facio siue alius qui de causa grauis pestilens omnis animal aestas excipio qui insanabilis pernicies quando neque causa neque finis invenio liber sibyllinus ex senatus consultum adeo sum duoviri sacrum facio lectisternium tunc primus in urbs romanus facio per dies octo apollo latona et diana herculis mercurius atque neptunus tres quam amplus tum appararis possum sterno lectus placo priuatim quoque is sacer celebro sum totus urbs pateo janua promiscuus usus res omnis in propatulum pono nosco ignosco passim advena in hospitium duco fero et cum inimicus quoque benignus atque comis sermo habeo jurgium atque lis tempero vincio quoque dempta in is dies uinculum religio deinde sum qui is ops deus fero vincio interim ad veii terror multiplex sum tres in unus bellum confero namque idem quo antea modo circa munimentum cum repens capenates faliscus subsidium uenio aduersus tres exercitus anceps proelium pugno sum ante omnis adiuuo memoria damnatio sergius atque uergo itaque e magnus castrum unde antea cesso sum breuis spatium circumduco copia capenates in valles romanus verro ab tergum aggredior inde pugno coepio et faliscus infero terror trepido eruptio ex castrum opportunus facio averto repello deinde insequor uictor ingens edo caedes neque ita multus post iam palo ueluti fors offertor populator capenatis ager reliquiae pugna absumo et veiens refugio in urbs multus ante porta caedo dum prae metus ne simul romanus irrumpo objecta foris extremus suus excludo


Romae interim satis iam omnibus, ut in tali re, ad tuendam arcem compositis, turba seniorum domos regressi aduentum hostium obstinato ad mortem animo exspectabant. qui eorum curules gesserant magistratus, ut in fortunae pristinae honorumque aut uirtutis insignibus morerentur, quae augustissima uestis est tensas ducentibus triumphantibusue, ea uestiti medio aedium eburneis sellis sedere. sunt qui M. Folio pontifice maximo praefante carmen deuouisse eos se pro patria Quiritibusque Romanis tradant. Galli et quia interposita nocte a contentione pugnae remiserant animos et quod nec in acie ancipiti usquam certauerant proelio nec tum impetu aut ui capiebant urbem, sine ira, sine ardore animorum ingressi postero die urbem patente Collina porta in forum perueniunt, circumferentes oculos ad templa deum arcemque solam belli speciem tenentem. inde, modico relicto praesidio ne quis in dissipatos ex arce aut Capitolio impetus fieret, dilapsi ad praedam uacuis occursu hominum uiis, pars in proxima quaeque tectorum agmine ruunt, pars ultima, uelut ea demum intacta et referta praeda, petunt; inde rursus ipsa solitudine absterriti, ne qua fraus hostilis uagos exciperet, in forum ac propinqua foro loca conglobati redibant; ubi eos, plebis aedificiis obseratis, patentibus atriis principum, maior prope cunctatio tenebat aperta quam clausa inuadendi; adeo haud secus quam uenerabundi intuebantur in aedium uestibulis sedentes uiros, praeter ornatum habitumque humano augustiorem, maiestate etiam quam uoltus grauitasque oris prae se ferebat simillimos dis. ad eos uelut simulacra uersi cum starent, M. Papirius , unus ex iis, dicitur Gallo barbam suam, ut tum omnibus promissa erat, permulcenti scipione eburneo in caput incusso iram mouisse, atque ab eo initium caedis ortum, ceteros in sedibus suis trucidatos; post principium caedem nulli deinde mortalium parci, diripi tecta, exhaustis inici ignes.

roma interim satis iam omnis ut in talis res ad tueor arx compono turba senex domus regredior aduentus hostis obstinatus ad mors animus exspecto qui is curulis gero magistratus ut in fortuna pristinus honor aut uirtus insignis morior qui augustus uestis sum tendo duco triumpho is uestio medium aedes eburneis sella sedeo sum qui m folium pontifex maximus praefor carmen devoveo is sui pro patria quiris romanus trado gallus et quia interpono nox ab contentio pugna remitto animus et qui neque in acies anceps usquam certo proelium neque tum impetus aut uis capio urbs sine ira sine ardor animus ingredior posterus dies urbs pateo collina porto in forum pervenio circumfero oculus ad templum deus arx solus bellum species teneo inde modicus relinquo praesidium ne quis in dissipatos ex arx aut capitolium impetus fio dilabor ad praeda uacuis occurro homo via pars in propior quisque tector agmen ruo pars ulter uelut is demum intactus et refercio praeda peto inde rursus ipse solitudo absterreo ne qui fraus hostilis vagus excipio in forum atque propinquus forum locum conglobo redeo ubi is plebs aedificium obsero pateo atrium princeps magnus prope cunctatio teneo apertus quam claudo invado adeo haud secus quam venerabundus intueor in aedes uestibulis sedeo uir praeter orno habeo humanus augustus maiestas etiam quam uultus gravitas ora prae sui fero similis deus ad is uelut simulacrum verro cum sto m papirius unus ex is dico gallus barba suus ut tum omnis promitto sum permulceo scipio eburneo in caput incutio ira moveo atque ab is initium caedes orior ceterus in sedes suus trucido post principium caedes nullus deinde mortalis parcus diripio tectum exhaurio inicio ignis


cum his molliter et per dilationes bellum geri oportet? si nos tam iustum odium nihil mouet, ne illa quidem, oro uos, mouent? operibus ingentibus saepta urbs est quibus intra muros coercetur hostis; agrum non coluit, et culta euastata sunt bello; si reducimus exercitum, quis est qui dubitet illos non a cupiditate solum ulciscendi sed etiam necessitate imposita ex alieno praedandi cum sua amiserint agrum nostrum inuasuros? non differimus igitur bellum isto consilio, sed intra fines nostros accipimus. quid? illud, quod proprie ad milites pertinet, quibus boni tribuni plebis tum stipendium extorquere uoluerunt, nunc consultum repente uolunt, quale est? uallum fossamque, ingentis utrumque operis, per tantum spatii duxerunt; castella primo pauca, postea exercitu aucto creberrima fecerunt; munitiones non in urbem modo sed in Etruriam etiam spectantes si qua auxilia ueniant, opposuere; quid turres, quid uineas testudinesque et alium oppugnandarum urbium apparatum loquar? cum tantum laboris exhaustum sit et ad finem iam operis tandem peruentum, relinquendane haec censetis, ut ad aestatem rursus nouus de integro his instituendis exsudetur labor? quanto est minus opera tueri facta et instare ac perseuerare defungique cura? breuis enim profecto res est, si uno tenore peragitur nec ipsi per intermissiones has interuallaque lentiorem spem nostram facimus. loquor de operae et de temporis iactura; quid? periculi, quod differendo bello adimus, num obliuisci nos haec tam crebra Etruriae concilia de mittendis Ueios auxiliis patiuntur? ut nunc res se habet, irati sunt, oderunt, negant missuros; quantum in illis est, capere Ueios licet. quis est qui spondeat eundem, si differtur bellum, animum postea fore, cum si laxamentum dederis, maior frequentiorque legatio itura sit, cum id quod nunc offendit Etruscos, rex creatus Ueiis, mutari spatio interposito possit uel consensu ciuitatis ut eo reconcilient Etruriae animos, uel ipsius uoluntate regis qui obstare regnum suum saluti ciuium nolit? uidete, quot res, quam inutiles sequantur illam uiam consilii, iactura operum tanto labore factorum, uastatio imminens finium nostrorum, Etruscum bellum pro Ueiente concitatum. haec sunt, tribuni, consilia uestra, non hercule dissimilia ac si quis aegro qui curari se fortiter passus extemplo conualescere possit, cibi gratia praesentis aut potionis longinquum et forsitan insanabilem morbum efficiat.

cum hic mollis et per dilatio bellum gero oportet si nos tam iustus odium nihil moueo ne ille quidem oro tu moveo opus ingens saeptum urbs sum qui intra murus coerceo hostis ager non colo et colo evasto sum bellum si reduco exercitus quis sum qui dubito ille non ab cupiditas solus ulciscor sed etiam necessitas impono ex alienus praedor cum suus amitto ager nos invado non differo igitur bellum iste consilium sed intra finis noster accipio quis ille qui proprius ad miles pertineo qui bonus tribunus plebs tum stipendium extorqueo uolo nunc consulo repens uolo qualis sum valles fodio ingens uterque opus per tantus spatium duco castellum primus paucus postea exercitus augeo creber facio munitio non in urbs modo sed in etruria etiam specto si qui auxilium uenio oppono quis turris quis vinea testudo et alius oppugnandaris urbs appario loquor cum tantus labor exhaurio sum et ad finis iam opus tandem peruenio relinquo hic censeo ut ad aestas rursus nouus de integer hic instituo exsudo labor quantus sum paruus opus tueor facio et insto atque perseueraris defungor cura breuis enim profecto res sum si unus tenor perago neque ipse per intermissio hic intervallum lentus spes noster facio loquor de opera et de tempus iactura quis periculum qui differo bellum adeo num obliviscor nos hic tam creber etruria concilio de mitto veii auxilium patior ut nunc res sui habeo irascor sum odi nego mitto quantus in ille sum capio veii licet quis sum qui spondeo idem si differo bellum animus postea sum cum si laxamentum do magnus frequens legatio eo sum cum is qui nunc offendo etrusci rex creo veii muto spatium interpono possum uel consensus ciuitas ut is reconcilio etruria animus uel ipse uoluntas rex qui obstaris regnum suus salus ciuis nolo uideo quot res quam inutilis sequor ille uia consilium iactura opus tantus labor factor vastatio immineo finis noster etruscus bellum pro veiens concitas hic sum tribunus consilium uester non herculis dissimilis atque si quis aeger qui curaris sui fortis patior extemplo convalesco possum cibus gratia praesum aut potio longinquus et forsitan insanabilis morbus efficio