iam et tribuni plebis ciuitate aedificando occupata contiones suas frequentare legibus agrariis conabantur. ostentabatur in spem Pomptinus ager, tum primum post accisas a Camillo Uolscorum res possessionis haud ambiguae. criminabantur multo eum infestiorem agrum ab nobilitate esse quam a Uolscis fuerit; ab illis enim tantum, quoad uires et arma habuerint, incursiones eo factas; nobiles homines in possessionem agri publici grassari nec, nisi antequam omnia praecipiant diuisus sit, locum ibi plebi fore. haud magno opere plebem mouerunt et infrequentem in foro propter aedificandi curam et eodem exhaustam impensis eoque agri immemorem, ad quem instruendum uires non essent. in ciuitate plena religionum, tunc etiam ab recenti clade superstitiosis principibus, ut renouarentur auspicia res ad interregnum rediit. interreges deinceps M. Manlius Capitolinus Ser. Sulpicius Camerinus L. Ualerius Potitus ; hic demum tribunorum militum consulari potestate comitia habuit. L. Papirium Cn.† Sergium L. Aemilium iterum Licinium† Menenium L. Ualerium Publicolam tertium creat; ii ex interregno magistratum occepere. eo anno aedis Martis Gallico bello uota dedicata est a T. Quinctio duumuiro sacris faciendis. tribus quattuor ex nouis ciuibus additae, Stellatina Tromentina Sabatina Arniensis; eaeque uiginti quinque tribuum numerum expleuere.

iam et tribunus plebs ciuitas aedifico occupo contio suus frequento lex agrarius conor ostento in spes pomptinus ager tum primus post accido ab camillus volscus res possessio haud ambiguus crimino multus is infestus ager ab nobilitas sum quam ab volscus sum ab ille enim tantus quoad uis et arma habeo incursio is facio nobilis homo in possessio ager publicus grassaris neque nisi antequam omnis praecipio divido sum locus ibi plebs sum haud magnus opus plebs moueo et infrequenter in forum propter aedifico cura et idem exhaurio impendo eo ager immemor ad qui instruo uis non sum in ciuitas plenus religio tunc etiam ab recens clades superstitiosus princeps ut renovo auspicium res ad interregnum redeo interrego deinceps m manlius capitolinus seruius sulpicius camerinus l valerius potitus hic demum tribunus miles consularis potestas comitium habeo l papirius cn sergius l aemilius iterum licinius menenius l valerius poplicula tertius creo is ex interregnum magistratus occipio is annus aedes mars gallicus bellum uotum dedico sum ab t quintius duumuiro sacrum facio tres quattuor ex nouus ciuis addo stellatina tromentina sabatinus arniensis is uiginti quinque tribus numerus expleo


insequentis anni principia statim seditione ingenti arsere tribunis militum consulari potestate Sp. Furio Q. Seruilio iterum Licinio† Menenio tertium P. Cloelio M. Horatio L. Geganio . erat autem et materia et causa seditionis aes alienum; cuius noscendi gratia Sp. Seruilius Priscus Q. Cloelius Siculus censores facti ne rem agerent bello impediti sunt; namque trepidi nuntii primo, fuga deinde ex agris legiones Uolscorum ingressas fines popularique passim Romanum agrum attulere. in qua trepidatione tantum afuit ut ciuilia certamina terror externus cohiberet, ut contra eo uiolentior potestas tribunicia impediendo dilectu esset, donec condiciones impositae patribus ne quis, quoad bellatum esset, tributum daret aut ius de pecunia credita diceret. eo laxamento plebi sumpto mora dilectui non est facta. legionibus nouis scriptis placuit duos exercitus in agrum Uolscum legionibus diuisis duci. Sp. Furius M. Horatius dextrorsus <in> maritimam oram atque Antium, Q. Seruilius et L. Geganius laeua ad montes <et> Ecetram pergunt. neutra parte hostis obuius [fuit]. populatio itaque non illi uagae similis quam Uolscus latrocinii more, discordiae hostium fretus et uirtutem metuens, per trepidationem raptim fecerat sed ab iusto exercitu iusta ira facta, spatio quoque temporis grauior. quippe a Uolscis timentibus ne interim exercitus ab Roma exiret incursiones in extrema finium factae erant; Romano contra etiam in hostico morandi causa [erat], ut hostem ad certamen eliceret. itaque omnibus passim tectis agrorum uicisque etiam quibusdam exustis, non arbore frugifera, non satis in spem frugum relictis, omni quae extra moenia fuit hominum pecudumque praeda abacta Romam utrimque exercitus reducti.

insequor annus principia statim seditio ingens ardeo tribunus miles consularis potestas spurius furius q seruilio iterum licinius menenius tertius p cloelio m horatius l geganio sum autem et materia et causa seditio aes alienus qui nosco gratia spurius seruilius priscus q cloelius siculus censor facio ne res ago bellum impedio sum namque trepidus nuntius primus fuga deinde ex ager legio volscus ingredior finis populo passim romanus ager affero in qui trepidatio tantus asum ut ciuilis certamen terror externus cohibeo ut contra is violens potestas tribunicius impedio delectus sum donec condicio impono pater ne quis quoad bello sum tribuo do aut ius de pecunia credo dico is laxamentum plebs sumo mora delectus non sum facio legio nouus scribo placeo duo exercitus in ager volscus legio divido duco spurius furius m horatius dextrorsus in maritimus ora atque antius q seruilius et l geganius laeuus ad mons et ecetra pergo neuter pars hostis obuius sum populatio itaque non ille vagus similis quam volscus latrocinium mos discordia hostis fretus et uirtus metuo per trepidatio raptim facio sed ab justus exercitus iustus ira facio spatium quoque tempus gravis quippe ab volscus timeo ne interim exercitus ab roma exeo incursio in exter finis facio sum romanus contra etiam in hosticus moror causa sum ut hostis ad certamen elices itaque omnis passim tectum ager vicus etiam quidam exuro non arbor frugifer non satis in spes frugum relinquo omnis qui extra moenia sum homo pecus praeda abigo roma utrimque exercitus reduco


insequenti anno Sp. et L. Papirii noui tribuni militum consulari potestate Uelitras legiones duxere, quattuor collegis Ser. Cornelio Maluginensi tertium Q. Seruilio C. Sulpicio L. Aemilio quartum tribunis ad praesidium urbis et si qui ex Etruria noui motus nuntiarentur—omnia enim inde suspecta erant—relictis. ad Uelitras aduersus maiora paene auxilia Praenestinorum quam ipsam colonorum multitudinem secundo proelio pugnatum est ita ut propinquitas urbis hosti et causa maturioris fugae et unum ex fuga receptaculum esset. oppidi oppugnatione tribuni abstinuere, quia et anceps erat nec in perniciem coloniae pugnandum censebant. litterae Romam ad senatum cum uictoriae nuntiis acriores in Praenestinum quam in Ueliternum hostem missae. itaque ex senatus consulto populique iussu bellum Praenestinis indictum; qui coniuncti Uolscis anno insequente Satricum, coloniam populi Romani, pertinaciter a colonis defensam, ui expugnarunt foedeque in captis exercuere uictoriam. eam rem aegre passi Romani M. Furium Camillum sextum tribunum militum creauere. additi collegae A. et L. Postumii Regillenses ac L. Furius cum L. Lucretio et M. Fabio Ambusto . Uolscum bellum M. Furio extra ordinem decretum; adiutor ex tribunis sorte L. Furius datur, non tam e re publica quam ut collegae materia ad omnem laudem esset et publice, quod rem temeritate eius prolapsam restituit et priuatim, quod ex errore gratiam potius eius sibi quam suam gloriam petiit. exactae iam aetatis Camillus erat, comitiisque iurare parato in uerba excusandae ualetudini solita consensus populi restiterat; sed uegetum ingenium in uiuido pectore uigebat uirebatque integris sensibus, et ciuiles iam res haud magnopere obeuntem bella excitabant. quattuor legionibus quaternum milium scriptis, exercitu indicto ad portam Esquilinam in posteram diem ad Satricum profectus. ibi eum expugnatores coloniae haudquaquam perculsi, fidentes militum numero quo aliquantum praestabant, opperiebantur. postquam appropinquare Romanos senserunt, extemplo in aciem procedunt nihil dilaturi quin periculum summae rerum facerent: ita paucitati hostium nihil artes imperatoris unici, quibus solis confiderent, profuturas esse.

insequor annus spurius et l papirius nouus tribunus miles consularis potestas velitrae legio duco quattuor collega seruius cornelius maluginensis tertius q seruilio que sulpicius l aemilius quartus tribunus ad praesidium urbs et si qui ex etruria nouus moueo nuntio omnis enim inde suspicio sum relinquo ad velitrae aduersus magnus paene auxilium praenestinus quam ipse colonus multitudo secundus proelium pugno sum ita ut propinquitas urbs hostis et causa maturus fuga et unus ex fuga receptaculis sum oppidum oppugnatio tribunus abstineo quia et anceps sum neque in pernicies colonia pugno censeo littera roma ad senatus cum uictoria nuntius acer in praenestinus quam in veliternus hostis mitto itaque ex senatus consultum populus iussus bellum praenestinus indico qui conjungo volscus annus insequor satrix colonia populus romanus pertinax ab colonia defendo uis expugno foedus in capio exerceo uictoria is res aeger patior romanus m furius camillus sextus tribunus miles creo addo collega ab et l postumius regillensis atque l furius cum l lucretius et m fabius amburo volscus bellum m furius extra ordo decretum adjuto ex tribunus sors l furius do non tam e res publicus quam ut collega materia ad omnis laus sum et publicus qui res temeritas is prolabor restituo et priuatim qui ex error gratia potis is sui quam suus gloria peto exigo iam aetas camillus sum comitium iuro paro in uerbum excuso ualetudo soleo consentio populus resto sed vegetus ingenium in vividus pectus vigeo vireo integer sensus et ciuilis iam res haud magnopere obeo bellum excito quattuor legio quaterni mille scribo exercitus indico ad porta esquilina in posterus dies ad satrix proficiscor ibi is expugnator colonia haudquaquam percello fido miles numerus quo aliquantus praesto opperior postquam appropinquo romanus sentio extemplo in acies procedo nihil differo quin periculum summa res facio ita paucitas hostis nihil ars imperator unicus qui sol confido possum sum


quae ab condita urbe Roma ad captam eandem Romani sub regibus primum, consulibus deinde ac dictatoribus decemuirisque ac tribunis consularibus gessere, foris bella, domi seditiones, quinque libris exposui, res cum uetustate nimia obscuras uelut quae magno ex interuallo loci uix cernuntur, tum quid rarae per eadem tempora litterae fuere, una custodia fidelis memoriae rerum gestarum, et quod, etiam si quae in commentariis pontificum aliisque publicis priuatisque erant monumentis, incensa urbe pleraeque interiere. clariora deinceps certioraque ab secunda origine uelut ab stirpibus laetius feraciusque renatae urbis gesta domi militiaeque exponentur. ceterum primo quo adminiculo erecta erat eodem innixa M. Furio principe stetit, neque eum abdicare se dictatura nisi anno circumacto passi sunt. comitia in insequentem annum tribunos habere quorum in magistratu capta urbs esset, non placuit; res ad interregnum rediit. cum ciuitas in opere ac labore assiduo reficiendae urbis teneretur, interim Q. Fabio , simul primum magistratu abiit, ab Cn. Marcio tribuno plebis dicta dies est, quod legatus in Gallos—ad quos missus erat orator—contra ius gentium pugnasset; cui iudicio eum mors, adeo opportuna ut uoluntariam magna pars crederet, subtraxit. interregnum initum: P. Cornelius Scipio interrex et post eum M. Furius Camillus [iterum]. is tribunos militum consulari potestate creat L. Ualerium Publicolam iterum L. Uerginium P. Cornelium A. Manlium L. Aemilium L. Postumium . hi ex interregno cum extemplo magistratum inissent, nulla de re prius quam de religionibus senatum consuluere. in primis foedera ac leges—erant autem eae duodecim tabulae et quaedam regiae leges—conquiri, quae comparerent, iusserunt; alia ex eis edita etiam in uolgus: quae autem ad sacra pertinebant a pontificibus maxime ut religione obstrictos haberent multitudinis animos suppressa. tum de diebus religiosis agitari coeptum, diemque a. d. XV Kal. Sextiles, duplici clade insignem, quo die ad Cremeram Fabii caesi, quo deinde ad Alliam cum exitio urbis foede pugnatum, a posteriore clade Alliensem appellarunt, †insignemque rei nullius publice priuatimque agendae† fecerunt. quidam, quod postridie Idus Quintiles non litasset Sulpicius tribunus militum neque inuenta pace deum post diem tertium obiectus hosti exercitus Romanus esset, etiam postridie Idus rebus diuinis supersederi iussum, inde, ut postridie Kalendas quoque ac Nonas eadem religio esset, traditum putant.

qui ab condio urbs roma ad capio idem romanus sub rex primus consul deinde atque dictator decemviri atque tribunus consularis gero foris bellum domus seditio quinque liber expono res cum uetustas nimius obscuro uelut qui magnus ex interuallum locus uix cerno tum quis rarus per idem tempus littera sum unus custodia fidelis memoria res gero et qui etiam si qui in commentarius pontifex alius publicus privo sum monumentum incensum urbs plerus intereo clarus deinceps certus ab secundus origo uelut ab stirps laetus ferax reno urbs gero domus militia expono ceterum primus quo adminiculo erigo sum idem innitor m furius princeps sto neque is abdicaris sui dicto nisi annus circumago patior sum comitium in insequor annus tribunus habeo qui in magistratus capio urbs sum non placeo res ad interregnum redeo cum ciuitas in opus atque labor assiduus reficio urbs teneo interim q fabius simul primus magistratus abeo ab cn marcius tribunus plebs dictum dies sum qui legatus in galli ad qui mitto sum orator contra ius gens pugno qui iudicium is mors adeo opportunus ut uoluntarius magnus pars credo subtraho interregnum ineo p cornelius scipio interrex et post is m furius camillus iterum is tribunus miles consularis potestas creo l valerius poplicula iterum l uerginius p cornelius ab manlius l aemilius l postumius hic ex interregnum cum extemplo magistratus ineo nullus de res prior quam de religio senatus consulo in primus foedero atque lex sum autem is duodecim tabula et quidam regia lex conquaero qui compareo jubeo alius ex is edo etiam in uulgus qui autem ad sacer pertineo ab pontifex magnus ut religio obstringo habeo multitudo animus supprimo tum de dies religiosus agitaris coepio dies ab d xv kal sextilis duplex clades insignis quo dies ad cremera fabius caedo quo deinde ad allia cum exitium urbs foedus pugno ab posterus clades alliensis appello insignis res nullus publicus privatim ago facio quidam qui postridie idus quintilis non lito sulpicius tribunus miles neque inuenio pax deus post dies tertius objectus hostis exercitus romanus sum etiam postridie idus res divinus supersedeo jubeo inde ut postridie kalendae quoque atque nona idem religio sum trado puto


prius circumactus est annus quam a Uelitris reducerentur legiones; ita suspensa de legibus res ad nouos tribunos militum dilata; nam plebis tribunos eosdem, duos utique quia legum latores erant, plebes reficiebat. tribuni militum creati T. Quinctius Ser. Cornelius Ser. Sulpicius Sp. Seruilius L. Papirius L. Ueturius . principio statim anni ad ultimam dimicationem de legibus uentum; et cum tribus uocarentur nec intercessio collegarum latoribus obstaret, trepidi patres ad duo ultima auxilia, summum imperium summumque ad ciuem decurrunt. dictatorem dici placet; dicitur M. Furius Camillus , qui magistrum equitum L. Aemilium cooptat. legum quoque latores aduersus tantum apparatum aduersariorum et ipsi causam plebis ingentibus animis armant concilioque plebis indicto tribus ad suffragium uocant. cum dictator, stipatus agmine patriciorum, plenus irae minarumque consedisset atque ageretur res solito primum certamine inter se tribunorum plebi ferentium legem intercedentiumque et, quanto iure potentior intercessio erat, tantum uinceretur fauore legum ipsarum latorumque et 'uti rogas' primae tribus dicerent, tum Camillus 'quando quidem' inquit, 'Quirites, iam uos tribunicia libido, non potestas regit et intercessionem, secessione quondam plebis partam, uobis eadem ui facitis inritam qua peperistis, non rei publicae magis uniuersae quam uestra causa dictator intercessioni adero euersumque uestrum auxilium imperio tutabor. itaque si C. Licinius et L. Sextius intercessioni collegarum cedunt, nihil patricium magistratum inseram concilio plebis; si aduersus intercessionem tamquam captae ciuitati leges imponere tendent, uim tribuniciam a se ipsa dissolui non patiar.' aduersus ea cum contemptim tribuni plebis rem nihilo segnius peragerent, tum percitus ira Camillus lictores qui de medio plebem emouerent misit et addidit minas, si pergerent, sacramento omnes iuniores adacturum exercitumque extemplo ex urbe educturum. terrorem ingentem incusserat plebi: ducibus plebis accendit magis certamine animos quam minuit. sed re neutro inclinata magistratu se abdicauit, seu quia uitio creatus erat, ut scripsere quidam, seu quia tribuni plebis tulerunt ad plebem idque plebs sciuit, ut, si M. Furius pro dictatore quid egisset, quingentum milium ei multa esset; sed auspiciis magis quam noui exempli rogatione deterritum ut potius credam, cum ipsius uiri facit ingenium, tum quod ei suffectus est extemplo P. Manlius dictator—quem quid creari attinebat ad id certamen quo M. Furius uictus esset?— et quod eundem M. Furium dictatorem insequens annus habuit, haud sine pudore certe fractum priore anno in se imperium repetiturum; simul quod eo tempore quo promulgatum de multa eius traditur aut et huic rogationi, qua se in ordinem cogi uidebat, obsistere potuit aut ne illas quidem propter quas et haec lata erat impedire; et quod usque ad memoriam nostram tribuniciis consularibusque certatum uiribus est, dictaturae semper altius fastigium fuit.

prior circumago sum annus quam ab velitrae reduco legio ita suspendo de lex res ad nouus tribunus miles differo nam plebs tribunus idem duo utique quia lex lator sum plebs reficio tribunus miles creo t quintius seruius cornelius seruius sulpicius spurius seruilius l papirius l veturius principium statim annus ad ulter dimicatio de lex uenio et cum tres voco neque intercessio collega lator obsto trepidus pater ad duo ulter auxilium superus imperium summus ad ciuis decurro dictator dico placeo dico m furius camillus qui magister eques l aemilius coopto lex quoque lator aduersus tantus appario adversarius et ipse causa plebs ingens animus armo concilio plebs indico tres ad suffragium uoco cum dictator stipo agmen patricius plenus ira mina consido atque ago res soleo primus certamen inter sui tribunus plebs fero lex intercedo et quantus ius possum intercessio sum tantus vinco fauor lex ipsaris fero et uti rogo primus tres dico tum camillus quando quidem inquam quiris iam tu tribunicius libido non potestas rego et intercessio secessio quondam plebs pario tu idem uis facio irritus qui pario non res publicus magis universus quam uester causa dictator intercessio adsum everro uester auxilium imperium tuto itaque si que licinius et l sestius intercessio collega cedo nihil patricius magistratus insero concilio plebs si aduersus intercessio tamquam capio ciuitas lex impono tendo uis tribunicius ab sui ipse dissoluo non patior aduersus is cum contemptim tribunus plebs res nihilum segnis perago tum percio ira camillus lictor qui de medium plebs emoveo mitto et addo minae si pergo sacramentum omnis iuniores adigo exerceo extemplo ex urbs educo terror ingens incutio plebs dux plebs accendo magis certamen animus quam minuo sed res neuter inclino magistratus sui abdico seu quia vitio creo sum ut scribo quidam seu quia tribunus plebs fero ad plebs is plebs scio ut si m furius pro dictator quis ago quingenti mille is multus sum sed auspicium magis quam nouus exemplum rogatio deterreo ut potis credo cum ipse uir facio ingenium tum qui is sufficio sum extemplo p manlius dictator qui quis creo attineo ad is certamen quo m furius uinco sum et qui idem m furius dictator insequor annus habeo haud sine pudor certus frango prior annus in sui imperium repeto simul qui is tempus quo promulgo de multus is trado aut et hic rogatio qui sui in ordo cogo video obsisto possum aut ne ille quidem propter qui et hic fero sum impedio et qui usque ad memoria noster tribunicius consularis certas uis sum dicto semper altus fastigium sum


at in parte altera senatus de secessione in domum priuatam plebis, forte etiam in arce positam, et imminenti mole libertate agitat. magna pars uociferantur Seruilio Ahala opus esse, qui non in uincla duci iubendo inritet publicum hostem sed unius iactura ciuis finiat intestinum bellum. decurritur ad leniorem uerbis sententiam, uim tamen eandem habentem, ut uideant magistratus ne quid ex perniciosis consiliis M. Manli res publica detrimenti capiat. tum tribuni consulari potestate tribunique plebi—nam et <ei>, quia eundem [et] suae potestatis, quem libertatis omnium, finem cernebant, patrum auctoritati se dediderant—hi tum omnes quid opus facto sit consultant. cum praeter uim et caedem nihil cuiquam occurreret, eam autem ingentis dimicationis fore appareret, tum M. Menenius et Q. Publilius tribuni plebis: 'quid patrum et plebis certamen facimus, quod ciuitatis esse aduersus unum pestiferum ciuem debet? quid cum plebe adgredimur eum quem per ipsam plebem tutius adgredi est ut suis ipse oneratus uiribus ruat? diem dicere ei nobis in animo est. nihil minus populare quam regnum est. simul multitudo illa non secum certari uiderint et ex aduocatis iudices facti erunt et accusatores de plebe patricium reum intuebuntur et regni crimen in medio, nulli magis quam libertati fauebunt suae.'

at in pars alter senatus de secessio in domus priuo plebs fors etiam in arx pono et immineo moles libertas agito magnus pars vocifero seruilio ahala opus sum qui non in uinculum duco jubeo irrito publicus hostis sed unus iactura ciuis finio intestinus bellum decurro ad lenis uerbum sententia uis tamen idem habeo ut uideo magistratus ne quis ex perniciosus consilium m manlius res publicus detrimentum capio tum tribunus consularis potestas tribunus plebs nam et is quia idem et suus potestas qui libertas omnis finis cerno pater auctoritas sui dedo hic tum omnis quis opus facio sum consulto cum praeter uis et caedes nihil quisquam occurro is autem ingens dimicatio sum appareo tum m menenius et q publilius tribunus plebs quis pater et plebs certamen facio qui ciuitas sum aduersus unus pestifer ciuis debeo quis cum plebs aggredior is qui per ipse plebs tueor aggredior sum ut suus ipse onero uis ruo dies dico is nos in animus sum nihil paruus popularis quam regnum sum simul multitudo ille non sui certaris uideo et ex advoco iudex facio sum et accusator de plebs patricius reus intueor et regnum crimen in medium nullus magis quam libertas faveo suus


cum in ea parte in qua caput rei Romanae Camillus erat ea fortuna esset, aliam in partem terror ingens ingruerat: Etruria prope omnis armata Sutrium, socios populi Romani, obsidebat; quorum legati opem rebus adfectis orantes cum senatum adissent, decretum tulere ut dictator primo quoque tempore auxilium Sutrinis ferret. cuius spei moram cum pati fortuna obsessorum non potuisset confectaque paucitas oppidanorum opere, uigiliis, uolneribus, quae semper eosdem urgebant, per pactionem urbe hostibus tradita inermis cum singulis emissa uestimentis miserabili agmine penates relinqueret, eo forte tempore Camillus cum exercitu Romano interuenit. cui cum se maesta turba ad pedes prouoluisset principumque orationem necessitate ultima expressam fletus mulierum ac puerorum qui exsilii comites trahebantur excepisset, parcere lamentis Sutrinos iussit: Etruscis se luctum lacrimasque ferre. sarcinas inde deponi Sutrinosque ibi considere modico praesidio relicto, arma secum militem ferre iubet. ita expedito exercitu profectus ad Sutrium, id quod rebatur, soluta omnia rebus, ut fit, secundis inuenit, nullam stationem ante moenia, patentes portas, uictorem uagum praedam ex hostium tectis egerentem. iterum igitur eodem die Sutrium capitur; uictores Etrusci passim trucidantur ab nouo hoste, neque se conglobandi coeundique in unum aut arma capiundi datur spatium. cum pro se quisque tenderent ad portas, si qua forte se in agros eicere possent, clausas—id enim primum dictator imperauerat— portas inueniunt. inde alii arma capere, alii, quos forte armatos tumultus occupauerat, conuocare suos ut proelium inirent; quod accensum ab desperatione hostium fuisset, ni praecones per urbem dimissi poni arma et parci inermi iussissent nec praeter armatos quemquam uiolari. tum etiam quibus animi in spe ultima obstinati ad decertandum fuerant, postquam data spes uitae est, iactare passim arma inermesque, quod tutius fortuna fecerat, se hosti offerre. magna multitudo in custodias diuisa; oppidum ante noctem redditum Sutrinis inuiolatum integrumque ab omni clade belli, quia non ui captum sed traditum per condiciones fuerat.

cum in is pars in qui caput res romanus camillus sum is fortuna sum alius in pars terror ingens ingruerat etruria prope omnis armo sutrium socius populus romanus obsido qui legatus ops res afficio oro cum senatus adeo decretum fero ut dictator primus quoque tempus auxilium sutrinus fero qui spes mora cum patior fortuna obsessor non possum confacio paucitas oppidanus opus uigilia uulnus qui semper idem urgeo per pactio urbs hostis trado inermis cum singuli emitto uestimentum miserabilis agmen penates relinquo is fors tempus camillus cum exercitus romanus interuenio qui cum sui maestus turba ad pes prouoluisset princeps oratio necessitas ulter exprimo fletus mulier atque puer qui exsilium comes traho excipio parco lamentum sutrini iubeo etruscus sui luctus lacrimo fero sarcina inde depono sutrini ibi consido modicus praesidium relinquo arma sui miles fero iubeo ita expedio exercitus proficiscor ad sutrium is qui reor solvo omnis res ut fio secundus inuenio nullus statio ante moenia pateo porta uictor vagus praeda ex hostis tectum egero iterum igitur idem dies sutrium capio uictor etruscus passim trucido ab nouus hostis neque sui conglobo coeo in unus aut arma capio do spatium cum pro sui quisque tendo ad porta si qui fors sui in ager eicio possum claudo is enim primus dictator impero porta inuenio inde alius arma capio alius qui fors armatus tumultus occupo conuocaris suus ut proelium ineo qui accendo ab desperatio hostis sum ni praeco per urbs dimitto pono arma et parcus inermis jubeo neque praeter armatus quisquam uiolaris tum etiam qui animus in spes ulter obstinatus ad decerto sum postquam do spes uita sum iactaris passim arma inermis qui tueor fortuna facio sui hostis offero magnus multitudo in custodio diuido oppidum ante nox reddo sutrinus inviolo integer ab omnis clades bellum quia non uis capio sed trado per condicio sum


oratio Appi ad id modo ualuit ut tempus rogationum iubendarum proferretur. refecti decumum iidem tribuni, Sextius et Licinius, de decemuiris sacrorum ex parte de plebe creandis legem pertulere. creati quinque patrum, quinque plebis; graduque eo iam uia facta ad consulatum uidebatur. hac uictoria contenta plebes cessit patribus ut in praesentia consulum mentione omissa tribuni militum crearentur. creati A. et M. Cornelii iterum M. Geganius P. Manlius L. Ueturius P. Ualerius sextum. cum praeter Uelitrarum obsidionem, tardi magis rem exitus quam dubii, quietae externae res Romanis essent, fama repens belli Gallici allata perpulit ciuitatem ut M. Furius dictator quintum diceretur. is T. Quinctium Poenum magistrum equitum dixit. bellatum cum Gallis eo anno circa Anienem flumen auctor est Claudius inclitamque in ponte pugnam, qua T. Manlius Gallum cum quo prouocatus manus conseruit in conspectu duorum exercituum caesum torque spoliauit, tum pugnatam. pluribus auctoribus magis adducor ut credam decem haud minus post annos ea acta, hoc autem anno in Albano agro cum Gallis dictatore M. Furio signa conlata. nec dubia nec difficilis Romanis, quamquam ingentem Galli terrorem memoria pristinae cladis attulerant, uictoria fuit. multa milia barbarorum in acie, multa captis castris caesa; palati alii Apuliam maxime petentes cum fuga [se] longinqua tum quod passim eos simul pauor errorque distulerant, ab hoste sese tutati sunt. dictatori consensu patrum plebisque triumphus decretus. uixdum perfunctum eum bello atrocior domi seditio excepit, et per ingentia certamina dictator senatusque uictus, ut rogationes tribuniciae acciperentur; et comitia consulum aduersa nobilitate habita, quibus L. Sextius de plebe primus consul factus. et ne is quidem finis certaminum fuit. quia patricii se auctores futuros negabant, prope secessionem plebis res terribilesque alias minas ciuilium certaminum uenit cum tandem per dictatorem condicionibus sedatae discordiae sunt concessumque ab nobilitate plebi de consule plebeio, a plebe nobilitati de praetore uno qui ius in urbe diceret ex patribus creando. ita ab diutina ira tandem in concordiam redactis ordinibus, cum dignam eam rem senatus censeret esse meritoque id, si quando unquam alias, deum immortalium [causa libenter facturos] fore ut ludi maximi fierent et dies unus ad triduum adiceretur, recusantibus id munus aedilibus plebis, conclamatum a patriciis est iuuenibus se id honoris deum immortalium causa libenter facturos [ut aediles fierent]. quibus cum ab uniuersis gratiae actae essent, factum senatus consultum, ut, duumuiros aediles ex patribus dictator populum rogaret, patres auctores omnibus eius anni comitiis fierent.

oratio appius ad is modo ualuit ut tempus rogatio iubendaris profero reficio decimus eo tribunus sestius et licinius de decemviri sacer ex pars de plebs creo lex perfero creo quinque pater quinque plebs gradus is iam uia facio ad consulatus uideo hic uictoria contineo plebs cedo pater ut in praesens consul mentio omitto tribunus miles creo creo ab et m cornelius iterum m geganius p manlius l veturius p valerius sextus cum praeter uelitraris obsidio tardus magis res exitus quam dubius quiesco externus res romanus sum fama repo bellum gallicus affero perpello ciuitas ut m furius dictator quintus dico is t quintius poenus magister eques dico bello cum gallus is annus circa anienem flumen auctor sum claudus inclutus in pons pugna qui t manlius gallus cum quo provoco manus consero in conspectus duo exercitus caedo torquis spolio tum pugno multus auctor magis adduco ut credo decem haud paruus post annus is ago hic autem annus in albanus ager cum gallus dictator m furius signum confero neque dubius neque difficilis romanus quamquam ingens gallus terror memoria pristinus clades affero uictoria sum multus mille barbarus in acies multus capio castrum caedo palatium alius appulia magnus peto cum fuga sui longinquus tum qui passim is simul pavor erro differo ab hostis sui tutas sum dictator consensus pater pleo triumphus decerno uix perfungor is bellum atrox domus seditio excipio et per ingens certamen dictator senatus uinco ut rogatio tribunicius accipio et comitium consul adverso nobilitas habeo qui l sestius de plebs primus consul facio et ne is quidem finis certamen sum quia patricius sui auctor sum nego prope secessio plebs res terribilis alius minae ciuilis certamen uenio cum tandem per dictator condicio sedo discordia sum concedo ab nobilitas plebs de consul plebeius ab plebs nobilitas de praetor unus qui ius in urbs dico ex pater creo ita ab diutinus ira tandem in concordia redigo ordo cum dignus is res senatus censeo sum mereo is si quando umquam alius deus immortalis causa libet facio sum ut ludo magnus fio et dies unus ad triduum adicio recuso is munus aedilis plebs conclamo ab patricius sum juvenis sui is honor deus immortalis causa libet facio ut aedilis fio qui cum ab uniuersus gratia ago sum facio senatus consulo ut duumuiros aedilis ex pater dictator populus rogo pater auctor omnis is annus comitium fio


idem ardor et in Romano exercitu erat et in altero duce, nec praesentis dimicationis fortunam ulla res praeterquam unius uiri consilium atque imperium morabatur, qui occasionem iuuandarum ratione uirium trahendo bello quaerebat. eo magis hostis instare nec iam pro castris tantum suis explicare aciem sed procedere in medium campi et uallo prope hostium signa inferendo superbam fiduciam uirium ostentare. id aegre patiebatur Romanus miles, multo aegrius alter ex tribunis militum, L. Furius , ferox cum aetate et ingenio, tum multitudinis ex incertissimo sumentis animos spe inflatus. hic per se iam milites incitatos insuper instigabat eleuando, qua una poterat, aetate auctoritatem collegae, iuuenibus bella data dictitans et cum corporibus uigere et deflorescere animos; cunctatorem ex acerrimo bellatore factum et, qui adueniens castra urbesque primo impetu rapere sit solitus, eum residem intra uallum tempus terere, quid accessurum suis decessurumue hostium uiribus sperantem? quam occasionem, quod tempus, quem insidiis instruentem locum? frigere ac torpere senis consilia. sed Camillo cum uitae satis tum gloriae esse; quid attinere cum mortali corpore uno ciuitatis quam immortalem esse deceat pati consenescere uires? his sermonibus tota in se auerterat castra; et cum omnibus locis posceretur pugna, 'sustinere' inquit, ' M. Furi , non possumus impetum militum, et hostis, cuius animos cunctando auximus, iam minime toleranda superbia insultat; cede unus omnibus et patere te uinci consilio ut maturius bello uincas'. ad ea Camillus, quae bella suo unius auspicio gesta ad eam diem essent, negare in eis neque se neque populum Romanum aut consilii sui aut fortunae paenituisse; nunc scire se collegam habere iure imperioque parem, uigore aetatis praestantem; itaque se quod ad exercitum attineat, regere consuesse, non regi: collegae imperium se non posse impedire. dis bene iuuantibus ageret quod e re publica duceret: aetati suae se ueniam etiam petere ne in prima acie esset. quae senis munia in bello sint, iis se non defuturum: id a dis immortalibus precari ne qui casus suum consilium laudabile efficiat. nec ab hominibus salutaris sententia nec a dis tam piae preces auditae sunt. primam aciem auctor pugnae instruit, subsidia Camillus firmat ualidamque stationem pro castris opponit; ipse edito loco spectator intentus in euentum alieni consilii constitit.

idem ardor et in romanus exercitus sum et in alter dux neque praesum dimicatio fortuna ullus res praeterquam unus uir consilium atque imperium moror qui occasio iuuandaris ratio uis traho bellum quaero is magis hostis insto neque iam pro castrum tantus suus explicaris acies sed procedo in medius campus et uallum prope hostis signum infero superbus fiducia uis ostentaris is aeger patior romanus miles multus aeger alter ex tribunus miles l furius ferox cum aetas et ingenium tum multitudo ex incertus sumo animus spes inflo hic per sui iam miles incito insuper instigo elevo qui unus possum aetas auctoritas collega juvenis bellum do dictito et cum corpus vigeo et defloresco animus cunctator ex acer bellator facio et qui advenio castrum urbs primus impetus rapio sum soleo is residem intra valles tempus tero quis accedo suus decedo hostis uis spero quam occasio qui tempus qui insidiae instruo locus frigeo atque torpeo senex consilium sed camillus cum uita satis tum gloria sum quis attineo cum mortal corpus unus ciuitas quam immortal sum decet patior consenesco uis hic sermo totus in sui averto castrum et cum omnis locus posco pugno sustineo inquam m furius non possum impetus miles et hostis qui animus cuncto augeo iam paruus tolero superbia insulto cedo unus omnis et pateo tu vinco consilium ut maturus bellum uinco ad is camillus qui bellum suus unus auspicium gero ad is dies sum nego in is neque sui neque populus romanus aut consilium suus aut fortuna paeniteo nunc scio sui collega habeo ius imperium par vigor aetas praesto itaque sui qui ad exercitus attineo rego consuesse non rex collega imperium sui non possum impedio deus bene juvo ago qui e res publicus duco aetas suus sui uenia etiam peto ne in primus acies sum qui senex munia in bellum sum is sui non desum is ab deus immortalis precor ne qui casus suus consilium laudabilis efficio neque ab homo salutaris sententia neque ab deus tam pius prex audio sum primus acies auctor pugna instruo subsidium camillus firmo validus statio pro castrum oppono ipse edo locus spectator intendo in euentum alienus consilium consto


simul primo concursu concrepuere arma, hostis dolo non metu pedem rettulit. lenis ab tergo cliuus erat inter aciem et castra; et, quod multitudo suppeditabat, aliquot ualidas cohortes in castris armatas instructasque reliquerant, quae inter commissum iam certamen, ubi uallo appropinquasset hostis, erumperent. Romanus cedentem hostem effuse sequendo in locum iniquum pertractus opportunus huic eruptioni fuit; uersus itaque in uictorem terror et nouo hoste et supina ualle Romanam inclinauit aciem. instant Uolsci recentes qui e castris impetum fecerant; integrant et illi pugnam qui simulata cesserant fuga. iam non recipiebat se Romanus miles sed immemor recentis ferociae ueterisque decoris terga passim dabat atque effuso cursu castra repetebat, cum Camillus subiectus ab circumstantibus in equum et raptim subsidiis oppositis 'haec est' inquit, 'milites, pugna quam poposcistis? quis homo, quis deus est, quem accusare possitis? uestra illa temeritas, uestra ignauia haec est. secuti alium ducem sequimini nunc Camillum et quod ductu meo soletis uincite. quid uallum et castra spectatis? neminem uestrum illa nisi uictorem receptura sunt'. pudor primo tenuit effusos; inde, ut circumagi signa obuertique aciem uiderunt in hostem et dux, praeterquam quod tot insignis triumphis, etiam aetate uenerabilis inter prima signa ubi plurimus labor periculumque erat se offerebat, increpare singuli se quisque et alios, et adhortatio in uicem totam alacri clamore peruasit aciem. neque alter tribunus rei defuit sed missus a collega restituente peditum aciem ad equites, non castigando—ad quam rem leuiorem auctorem eum culpae societas fecerat—sed ab imperio totus ad preces uersus orare singulos uniuersosque ut se reum fortunae eius diei crimine eximerent: 'abnuente ac prohibente collega temeritati me omnium potius socium quam unius prudentiae dedi. Camillus in utraque uestra fortuna suam gloriam uidet; ego, ni restituitur pugna, quod miserrimum est, fortunam cum omnibus, infamiam solus sentiam.' optimum uisum est in fluctuante acie tradi equos et pedestri pugna inuadere hostem. eunt insignes armis animisque qua premi parte maxime peditum copias uident. nihil neque apud duces neque apud milites remittitur a summo certamine animi. sensit ergo euentus uirtutis enixae opem et Uolsci, qua modo simulato metu cesserant, ea in ueram fugam effusi, magna pars et in ipso certamine et post in fuga caesi, ceteri in castris quae capta eodem impetu sunt; plures tamen capti quam occisi.

simul primus concursus concrepo arma hostis dolus non metus pedis refero lenis ab tergum clivus sum inter acies et castrum et qui multitudo suppedito aliquot validus cohors in castrum armo instruo relinquo qui inter committo iam certamen ubi uallum appropinquo hostis erumpo romanus cedo hostis effuse sequor in locus iniquus pertraho opportunus hic eruptio sum uersus itaque in uictor terror et nouus hostis et supinus valles romanus inclino acies insto volscus recens qui e castrum impetus facio integro et ille pugna qui simulo cedo fuga iam non recipio sui romanus miles sed immemor recens ferocia veto decor tergum passim do atque effundo cursus castrum repeto cum camillus subicio ab circumsto in equus et raptim subsidium oppono hic sum inquam miles pugno quam posco quis homo quis deus sum qui accuso possum uester ille temeritas uester ignauia hic sum sequor alius dux sequor nunc camillus et qui ductus meus solo vincio quis valles et castrum spectas nemo uester ille nisi uictor recipio sum pudor primus teneo effundo inde ut circumago signum obverto acies uideo in hostis et dux praeterquam qui tot insignis triumphus etiam aetas uenerabilis inter primus signum ubi multus labor periculum sum sui offero increparis singuli sui quisque et alius et adhortatio in uicis totus alacer clamor pervado acies neque alter tribunus res desum sed mitto ab collega restituo pedes acies ad eques non castigo ad quam res levis auctor is culpa societas facio sed ab imperium totus ad prex uersus oro singuli universi ut sui reus fortuna is dies crimen eximo abnuo atque prohibeo collega temeritas ego omnis potis socius quam unus prudentia do camillus in uter uester fortuna suus gloria uideo ego ni restituo pugno qui miser sum fortuna cum omnis infamia solus sentio bonus uideo sum in fluctuo acies trado equus et pedestri pugno invado hostis eo insignis arma animus qui premo pars magnus pedes copia uideo nihil neque apud dux neque apud miles remitto ab superus certamen animus sentio ergo euentus uirtus enitor ops et volscus qui modo simulo metus cedo is in uerus fuga effundo magnus pars et in ipse certamen et post in fuga caedo ceterus in castrum qui capio idem impetus sum multus tamen capio quam occido


his utrimque animis ad Alliam uentum est. dictator Romanus, postquam in conspectu hostes erant instructi intentique, 'uidesne tu' inquit, ' A. Semproni , loci fortuna illos fretos ad Alliam constitisse? nec illis di immortales certioris quicquam fiduciae maiorisue quod sit auxilii dederint. at tu, fretus armis animisque, concitatis equis inuade mediam aciem; ego cum legionibus in turbatos trepidantesque inferam signa. adeste, di testes foederis, et expetite poenas debitas simul uobis uiolatis nobisque per uestrum numen deceptis.' non equitem, non peditem sustinuere Praenestini. primo impetu ac clamore dissipati ordines sunt dein, postquam nullo loco constabat acies, terga uertunt consternatique et praeter castra etiam sua pauore praelati non prius se ab effuso cursu sistunt quam in conspectu Praeneste fuit. ibi ex fuga dissipati locum quem tumultuario opere communirent capiunt, ne, si intra moenia se recepissent, extemplo ureretur ager depopulatisque omnibus obsidio urbi inferretur. sed postquam direptis ad Alliam castris uictor Romanus aderat, id quoque munimentum relictum; et uix moenia tuta rati oppido se Praeneste includunt. octo praeterea oppida erant sub dicione Praenestinorum. ad ea circumlatum bellum deincepsque haud magno certamine captis Uelitras exercitus ductus; eae quoque expugnatae. tum ad caput belli Praeneste uentum. id non ui sed per deditionem receptum est. T. Quinctius , semel acie uictor, binis castris hostium, nouem oppidis ui captis, Praeneste in deditionem accepto Romam reuertit triumphansque signum Praeneste deuectum Iouis Imperatoris in Capitolium tulit. dedicatum est inter cellam Iouis ac Mineruae tabulaque sub eo fixa, monumentum rerum gestarum, his ferme incisa litteris fuit: 'Iuppiter atque diui omnes hoc dederunt ut T. Quinctius dictator oppida nouem caperet'. die uicesimo quam creatus erat dictatura se abdicauit.

hic utrimque animus ad allia uenio sum dictator romanus postquam in conspectus hostis sum instruo intendo video tu inquam ab sempronius locus fortuna ille fretus ad allia consto neque ille deus immortalis certus quisquam fiducia magnus qui sum auxilium do at tu fretus arma animus concitas equus inuado medius acies ego cum legio in turbo trepido infero signum adsum deus testis foedo et expeto poena debeo simul tu violo nos per uester numen decipio non eques non pedito sustineo praenestinus primus impetus atque clamor dissipati ordo sum deinde postquam nullus locus consto acies tergum verto consterno et praeter castrum etiam suus pavor praefero non prior sui ab effundo cursus sisto quam in conspectus praeneste sum ibi ex fuga dissipati locus qui tumultuarius opus communio capio ne si intra moenia sui recipio extemplo uro ager depopulor omnis obsidio urbs infero sed postquam disrepo ad allia castrum uictor romanus adsum is quoque munimentum relinquo et uix moenia tueor reor oppidum sui praeneste includo octo praeterea oppidum sum sub dicio praenestinus ad is circumfero bellum deinceps haud magnus certamen capio velitrae exercitus duco is quoque expugno tum ad caput bellum praeneste uenio is non uis sed per deditio recipio sum t quintius semel acies uictor bini castrum hostis nouem oppidum uis capio praeneste in deditio accipio roma revorto triumpho signum praeneste deveho iuppiter imperator in capitolium fero dedico sum inter cella iuppiter atque minerva tabula sub is figo monumentum res gero hic ferme incido littera sum iuppiter atque diuus omnis hic do ut t quintius dictator oppidum nouem capio dies uicesimus quam creo sum dicto sui abdico


quomodo extorqueant, non quomodo petant honores, quaerunt; et ita maxima sunt adepturi, ut nihil ne pro minimis quidem debeant; et occasionibus potius quam uirtute petere honores malunt. est aliquis, qui se inspici, aestimari fastidiat, qui certos sibi uni honores inter dimicantes competitores aequum censeat esse, qui se arbitrio uestro eximat, qui uestra necessaria suffragia pro uoluntariis et serua pro liberis faciat. omitto Licinium Sextiumque, quorum annos in perpetua potestate tamquam regum in Capitolio numeratis: quis est hodie in ciuitate tam humilis cui non uia ad consulatum facilior per istius legis occasionem quam nobis ac liberis nostris fiat, si quidem nos ne cum uolueritis quidem creare interdum poteritis, istos etiam si nolueritis necesse sit? de indignitate satis dictum est—etenim dignitas ad homines pertinet—: quid de religionibus atque auspiciis—quae propria deorum immortalium contemptio atque iniuria est— loquar? auspiciis hanc urbem conditam esse, auspiciis bello ac pace domi militiaeque omnia geri, quis est qui ignoret? penes quos igitur sunt auspicia more maiorum? nempe penes patres; nam plebeius quidem magistratus nullus auspicato creatur; nobis adeo propria sunt auspicia, ut non solum quos populus creat patricios magistratus non aliter quam auspicato creet sed nos quoque ipsi sine suffragio populi auspicato interregem prodamus et priuatim auspicia habeamus, quae isti ne in magistratibus quidem habent. quid igitur aliud quam tollit ex ciuitate auspicia qui plebeios consules creando a patribus, qui soli ea habere possunt, aufert? eludant nunc licet religiones: "quid enim est, si pulli non pascentur, si ex cauea tardius exierint, si occecinerit auis?" parua sunt haec; sed parua ista non contemnendo maiores uestri maximam hanc rem fecerunt; nunc nos, tamquam iam nihil pace deorum opus sit, omnes caerimonias polluimus. uolgo ergo pontifices, augures, sacrificuli reges creentur; cuilibet apicem Dialem, dummodo homo sit imponamus; tradamus ancilia, penetralia, deos deorumque curam, quibus nefas est; non leges auspicato ferantur, non magistratus creentur; nec centuriatis nec curiatis comitiis patres auctores fiant; Sextius et Licinius tamquam Romulus ac Tatius in urbe Romana regnent, quia pecunias alienas, quia agros dono dant. tanta dulcedo est ex alienis fortunis praedandi, nec in mentem uenit altera lege solitudines uastas in agris fieri pellendo finibus dominos, altera fidem abrogari cum qua omnis humana societas tollitur? omnium rerum causa uobis antiquandas censeo istas rogationes. quod faxitis deos uelim fortunare.'

quomodo extorqueo non quomodo peto honor quaero et ita maximus sum adepturi ut nihil ne pro paruus quidem debeo et occasio potis quam uirtus peto honor malo sum aliquis qui sui inspicio aestimaris fastidio qui certus sui unus honor inter dimico competitor aequus censeo sum qui sui arbitrium uester eximo qui uester necessarius suffragium pro voluntarius et seruo pro liber facio omitto licinius sestius qui annus in perpetuus potestas tamquam rex in capitolium numero quis sum hodie in ciuitas tam humilis qui non uia ad consulatus facilis per iste lex occasio quam nos atque liber noster fio si quidem nos ne cum uolueritis quidem crearis interdum possum iste etiam si nolo necesse sum de indignitas satis dico sum etenim dignitas ad homo pertineo quis de religio atque auspicium qui proprius deus immortalis contemptio atque iniuria sum loquor auspicium hic urbs condo sum auspicium bellum atque pax domus militia omnis gero quis sum qui ignoro penis qui igitur sum auspicium mos magnus nempe penis pater nam plebeius quidem magistratus nullus auspico creo nos adeo proprius sum auspicium ut non solus qui populus creo patricius magistratus non aliter quam auspico creo sed nos quoque ipse sine suffragium populus auspico interregem prodo et priuatim auspicium habeo qui iste ne in magistratus quidem habeo quis igitur alius quam tollo ex ciuitas auspicium qui plebeius consul creo ab pater qui solus is habeo possum aufero eludo nunc licet religio quis enim sum si pullus non pasco si ex cauea tardus exeo si occano auis paruus sum hic sed paruus iste non contemno magnus vester maximus hic res facio nunc nos tamquam iam nihil pax deus opus sum omnis caerimonia polluo vulgo ergo pontifex auguro sacrificulis rex creo qui apex dial dummodo homo sum impono trado ancile penetralis deus deus cura qui nefas sum non lex auspico fero non magistratus creo neque centurio neque curiatus comitium pater auctor fio sestius et licinius tamquam romulus atque tatius in urbs romanus regno quia pecunia alienus quia ager donum do tantus dulcedo sum ex alienus fortuna praedor neque in mens uenio alter lex solitudo vasto in ager fio pello finis dominus alter fides abrogaris cum qui omnis humanus societas tollo omnis res causa tu antiquo censeo iste rogatio qui faxitis deus uolo fortunaris


paruo interuallo ad respirandum debitoribus dato, postquam quietae res ab hostibus erant, celebrari de integro iuris dictio et tantum abesse spes ueteris leuandi fenoris, ut tributo nouum fenus contraheretur in murum a censoribus locatum saxo quadrato faciundum; cui succumbere oneri coacta plebes, quia quem dilectum impedirent non habebant tribuni plebis. tribunos etiam militares patricios omnes coacta principum opibus fecit, L. Aemilium P. Ualerium quartum C. Ueturium Ser. Sulpicium L. et C. Quinctios Cincinnatos . iisdem opibus obtinuere ut aduersus Latinos Uolscosque, qui coniunctis legionibus ad Satricum castra habebant, nullo impediente omnibus iunioribus sacramento adactis tres exercitus scriberent: unum ad praesidium urbis: alterum qui, si qui alibi motus exstitisset, ad subita belli mitti posset: tertium longe ualidissimum P. Ualerius et L. Aemilius ad Satricum duxere. ubi cum aciem instructam hostium loco aequo inuenissent, extemplo pugnatum; et ut nondum satis claram uictoriam, sic prosperae spei pugnam imber ingentibus procellis fusus diremit. postero die iterata pugna; et aliquamdiu aequa uirtute fortunaque Latinae maxime legiones longa societate militiam Romanam edoctae restabant. sed eques immissus ordines turbauit; turbatis signa peditum inlata, quantumque Romana se inuexit acies, tantum hostes gradu demoti; et ut semel inclinauit pugna, iam intolerabilis Romana uis erat. fusi hostes cum Satricum, quod duo milia inde aberat, non castra peterent, ab equite maxime caesi: castra capta direptaque. ab Satrico nocte quae proelio proxima fuit, fugae simili agmine petunt Antium; et cum Romanus exercitus prope uestigiis sequeretur, plus tamen timor quam ira celeritatis habuit. prius itaque moenia intrauere hostes quam Romanus extrema agminis carpere aut morari posset. inde aliquot dies uastando agro absumpti nec Romanis satis instructis apparatu bellico ad moenia adgredienda nec illis ad subeundum pugnae casum.

parvus interuallum ad respiro debitor do postquam quiesco res ab hostis sum celebraris de integer ius dictio et tantus absum spes uetus levo fenoris ut tribuo nouus fenus contraho in murus ab censor loco saxum quadro facio qui succumbo onus cogo plebs quia qui dilectus impedio non habeo tribunus plebs tribunus etiam militaris patricius omnis cogo princeps ops facio l aemilius p valerius quartus que veturius seruius sulpicius l et que quintius cincinnatus idem ops obtineo ut aduersus latini volsci qui conjungo legio ad satrix castrum habeo nullus impedio omnis iunioribus sacramentum adigo tres exercitus scribo unus ad praesidium urbs alter qui si qui alibi moueo exsisto ad subeo bellum mitto possum tertius longus validus p valerius et l aemilius ad satrix duco ubi cum acies instruo hostis locus aequus invenio extemplo pugno et ut nondum satis clarus uictoria sic prosper spes pugna imber ingens procella fundo disredimo posterus dies itero pugno et aliquamdiu aequus uirtus fortuno latinus magnus legio longus societas militia romanus edoceo resto sed eques immitto ordo turbo turbo signum pedes infero quantus romanus sui inveho acies tantus hostis gradus demoveo et ut semel inclino pugno iam intolerabilis romanus uolo sum fundo hostis cum satrix qui duo mille inde absum non castrum peto ab eques magnus caedo castrum capio direptor ab satricus nox qui proelium propior sum fuga similis agmen peto antius et cum romanus exercitus prope vestigium sequor multus tamen timor quam ira celeritas habeo prior itaque moenia intro hostis quam romanus exter agmen carpo aut moraris possum inde aliquot dies vasto ager absumo neque romanus satis instruo apparatus bellicus ad moenia aggredior neque ille ad subeo pugna casus


Camillus in urbem triumphans rediit, trium simul bellorum uictor. longe plurimos captiuos ex Etruscis ante currum duxit; quibus sub hasta uenumdatis tantum aeris redactum est ut, pretio pro auro matronis persoluto, ex eo quod supererat tres paterae aureae factae sint, quas cum titulo nominis Camilli ante Capitolium incensum in Iouis cella constat ante pedes Iunonis positas fuisse. eo anno in ciuitatem accepti qui Ueientium Capenatiumque ac Faliscorum per ea bella transfugerant ad Romanos, agerque his nouis ciuibus adsignatus. reuocati quoque in urbem senatus consulto a Ueiis qui aedificandi Romae pigritia occupatis ibi uacuis tectis Ueios se contulerant. et primo fremitus fuit aspernantium imperium; dies deinde praestituta capitalisque poena, qui non remigrasset Romam, ex ferocibus uniuersis singulos, metu suo quemque, oboedientes fecit; et Roma cum frequentia crescere, tum tota simul exsurgere aedificiis et re publica impensas adiuuante et aedilibus uelut publicum exigentibus opus et ipsis priuatis—admonebat enim desiderium usus—festinantibus ad effectum operis; intraque annum noua urbs stetit. exitu anni comitia tribunorum militum consulari potestate habita. creati T. Quinctius Cincinnatus Q. Seruilius Fidenas quintum L. Iulius Iulus L. Aquilius Coruus L. Lucretius Tricipitinus Ser. Sulpicius Rufus exercitum alterum in Aequos, non ad bellum—uictos namque se fatebantur—sed ab odio ad peruastandos fines, ne quid ad noua consilia relinqueretur uirium, duxere, alterum in agrum Tarquiniensem; ibi oppida Etruscorum Cortuosa et Contenebra ui capta. ad Cortuosam nihil certaminis fuit: improuiso adorti primo clamore atque impetu cepere; direptum oppidum atque incensum est. Contenebra paucos dies oppugnationem sustinuit, laborque continuus non die, non nocte remissus subegit eos. cum in sex partes diuisus exercitus Romanus senis horis in orbem succederet proelio, oppidanos eosdem integro semper certamini paucitas fessos obiceret, cessere tandem locusque inuadendi urbem Romanis datus est. publicari praedam tribunis placebat; sed imperium quam consilium segnius fuit; dum cunctantur, iam militum praeda erat nec nisi per inuidiam adimi poterat. eodem anno, ne priuatis tantum operibus cresceret urbs, Capitolium quoque saxo quadrato substructum est, opus uel in hac magnificentia urbis conspiciendum.

camillus in urbs triumpho redeo tres simul bellum uictor longus multus captiuus ex etruscus ante currus duco qui sub hasta venumdo tantus aer redigo sum ut pretium pro aurum matrona persolvo ex is qui supersum tres patera aureus facio sum qui cum titulus nomen camillus ante capitolium incendo in iuppiter cella consto ante pes juno pono sum is annus in ciuitas accipio qui veiens capenatiumque atque faliscus per is bellum transfugio ad romanus ager hic nouus ciuis adsigno reuoco quoque in urbs senatus consultum ab veii qui aedifico roma pigritia occupo ibi uacuis tectum veii sui confero et primus fremo sum aspernor imperium dies deinde praestituo capitalis poena qui non remigro roma ex ferox uniuersus singuli metus suus quisque oboedio facio et roma cum frequentia cresco tum totus simul exsurgo aedificium et res publicus impendo adjuvo et aedilis uelut publicus exigo opus et ipse priuo admoneo enim desiderium utor festino ad efficio opus intro annus nouus urbs sto exeo annus comitium tribunus miles consularis potestas habeo creo t quintius cincinnatus q seruilius fidena quintus l iulius iulus l aquilius coruus l lucretius tricipitinus seruius sulpicius rufus exercitus alter in aequi non ad bellum vinco namque sui fateor sed ab odium ad pervasto finis ne quis ad nouus consilium relinquo uis duco alter in ager tarquiniensis ibi oppidum etruscus cortuosa et contenebro uis capio ad cortuosa nihil certamen sum improuisus adorior primus clamor atque impetus capio disrepo oppidum atque incendo sum contenebro paucus dies oppugnatio sustineo labo continuus non dies non nox remitto subigo is cum in sex pars divido exercitus romanus senex hora in orbis succedo proelium oppidanus idem integer semper certamen paucitas fatisco obicio cedo tandem locus invado urbs romanus do sum publicaris praeda tribunus placeo sed imperium quam consilium segnis sum dum cunctor iam miles praeda sum neque nisi per inuidia adimo possum idem annus ne priuo tantus opus cresco urbs capitolium quoque saxum quadro substruo sum opus uel in hic magnificentia urbs conspicio


Camillus, consilio et uirtute in Uolsco bello, felicitate in Tusculana expeditione, utrobique singulari aduersus collegam patientia et moderatione insignis, magistratu abiit creatis tribunis militaribus in insequentem annum L. et P. Ualeriis —Lucio quintum, Publio tertium—[et] C. Sergio tertium Licinio† Menenio iterum P. Papirio Ser. Cornelio Maluginense . censoribus quoque eguit annus, maxime propter incertam famam aeris alieni, adgrauantibus summam etiam inuidiae eius tribunis plebis, cum ab iis eleuaretur quibus fide magis quam fortuna debentium laborare creditum uideri expediebat. creati censores C. Sulpicius Camerinus Sp. Postumius Regillensis , coeptaque iam res morte Postumi, quia collegam suffici censori religio erat, interpellata est. igitur cum Sulpicius abdicasset se magistratu, censores alii uitio creati non gesserunt magistratum; tertios creari uelut dis non accipientibus in eum annum censuram religiosum fuit. eam uero ludificationem plebis tribuni ferendam negabant: fugere senatum testes tabulas publicas census cuiusque, quia nolint conspici summam aeris alieni, quae indicatura sit demersam partem a parte ciuitatis, cum interim obaeratam plebem obiectari aliis atque aliis hostibus; passim iam sine ullo discrimine bella quaeri: ab Antio Satricum, ab Satrico Uelitras, inde Tusculum legiones ductas; Latinis Hernicis Praenestinis iam intentari arma ciuium magis quam hostium odio, ut in armis terant plebem nec respirare in urbe aut per otium libertatis meminisse sinant aut consistere in contione, ubi aliquando audiant uocem tribuniciam de leuando fenore et finem aliarum iniuriarum agentem. quod si sit animus plebi memor patrum libertatis, se nec addici quemquam ciuem Romanum ob creditam pecuniam passuros neque dilectum haberi, donec inspecto aere alieno initaque ratione minuendi eius sciat unus quisque quid sui, quid alieni sit, supersit sibi liberum corpus an id quoque neruo debeatur. merces seditionis proposita confestim seditionem excitauit. nam et addicebantur multi, et ad Praenestini famam belli nouas legiones scribendas patres censuerant; quae utraque simul auxilio tribunicio et consensu plebis impediri coepta; nam neque duci addictos tribuni sinebant neque iuniores nomina dabant. cum patribus minor <in> praesens cura creditae pecuniae iuris exsequendi quam dilectus esset —quippe iam a Praeneste profectos hostes in agro Gabino consedisse nuntiabatur—interim tribunos plebis fama ea ipsa inritauerat magis ad susceptum certamen quam deterruerat neque aliud ad seditionem exstinguendam in urbe quam prope inlatum moenibus ipsis bellum ualuit.

camillus consilium et uirtus in volscus bellum felicitas in tusculanus expeditio utrobique singularis aduersus collega patientia et moderatio insignis magistratus abeo creo tribunus militaris in insequor annus l et p valerius lucius quintus publius tertius et que sergius tertius licinius menenius iterum p papirius seruius cornelius maluginensis censor quoque egeo annus magnus propter incertus fama aer alienus adgravo summa etiam inuidia is tribunus plebs cum ab is elevo qui fides magis quam fortuna debeo laboro credo uideo expedio creo censor que sulpicius camerinus spurius postumus regillensis coepio iam res mors postumius quia collega sufficio censor religio sum interpello sum igitur cum sulpicius abdico sui magistratus censor alius vitio creo non gero magistratus tertius creo uelut deus non accipio in is annus censeo religiosus sum is uerus ludificatio plebs tribunus fero nego fugio senatus testis tabula publicus census quisque quia nolo conspicio summa aer alienus qui indico sum demergo pars ab pars ciuitas cum interim obaeratus plebs obiectaris alius atque alius hostis passim iam sine ullus discrimen bellum quaero ab antius satrix ab satricus velitrae inde tusculis legio duco latinum hernicus praenestinus iam intentaris arma ciuis magis quam hostis odium ut in arma tero plebs neque respiraris in urbs aut per otium libertas memini sino aut consisto in contio ubi aliquando audio uox tribunicius de levo fenore et finis alius iniuriaris ago qui si sum animus plebs memor pater libertas sui neque addico quisquam ciuis romanus ob credo pecunia patior neque dilectus habeo donec inspicio aer alienus ineo ratio minuo is scio unus quisque quis suus quis alienus sum supersum sui liber corpus an is quoque nervus debeo merces seditio propono confestim seditio excito nam et addico multus et ad praenestinus fama bellum nouus legio scribo pater censeo qui uter simul auxilium tribunicius et consensus plebs impedio coepio nam neque duco addico tribunus sino neque iuniores nomen do cum pater paruus in praesens cura credo pecunia ius exsequor quam delectus sum quippe iam ab praeneste proficio hostis in ager gabinus consido nuntio interim tribunus plebs fama is ipse irrito magis ad suscipio certamen quam deterreo neque alius ad seditio exstinguo in urbs quam prope infero moenia ipse bellum ualuit


occasio uidebatur rerum nouandarum propter ingentem uim aeris alieni, cuius leuamen mali plebes nisi suis in summo imperio locatis nullum speraret: accingendum ad eam cogitationem esse; conando agendoque iam eo gradum fecisse plebeios unde, si porro adnitantur, peruenire ad summa et patribus aequari tam honore quam uirtute possent. in praesentia tribunos plebis fieri placuit, quo in magistratu sibimet ipsi uiam ad ceteros honores aperirent; creatique tribuni C. Licinius et L. Sextius promulgauere leges omnes aduersus opes patriciorum et pro commodis plebis: unam de aere alieno, ut deducto eo de capite quod usuris pernumeratum esset id quod superesset triennio aequis portionibus persolueretur; alteram de modo agrorum, ne quis plus quingenta iugera agri possideret; tertiam, ne tribunorum militum comitia fierent consulumque utique alter ex plebe crearetur; cuncta ingentia et quae sine certamine maximo obtineri non possent. omnium igitur simul rerum, quarum immodica cupido inter mortales est, agri, pecuniae, honorum discrimine proposito conterriti patres, cum trepidassent publicis priuatisque consiliis, nullo remedio alio praeter expertam multis iam ante certaminibus intercessionem inuento collegas aduersus tribunicias rogationes comparauerunt. qui ubi tribus ad suffragium ineundum citari a Licinio Sextioque uiderunt, stipati patrum praesidiis nec recitari rogationes nec sollemne quicquam aliud ad sciscendum plebi fieri passi sunt. iamque frustra saepe concilio aduocato, cum pro antiquatis rogationes essent, 'bene habet' inquit Sextius; 'quando quidem tantum intercessionem pollere placet, isto ipso telo tutabimur plebem. agitedum comitia indicite, patres, tribunis militum creandis; faxo ne iuuet uox ista ueto, qua nunc concinentes collegas nostros tam laeti auditis.' haud inritae cecidere minae: comitia praeter aedilium tribunorumque plebi nulla sunt habita. Licinius Sextiusque tribuni plebis refecti nullos curules magistratus creari passi sunt; eaque solitudo magistratuum et plebe reficiente duos tribunos et iis comitia tribunorum militum tollentibus per quinquennium urbem tenuit.

occasio uideo res nouandaris propter ingens uis aer alienus qui levamen malus plebs nisi suus in superus imperium loco nullus spero accingo ad is cogitatio sum conor ago iam is gradus facio plebeius unde si porro annitor pervenio ad summus et pater aequaris tam honor quam uirtus possum in praesens tribunus plebs fio placeo quo in magistratus sui ipse uia ad ceterus honor aperio creo tribunus que licinius et l sestius promulgo lex omnis aduersus ops patricius et pro commodus plebs unus de aer alienus ut deduco is de caput qui usura pernumero sum is qui supersum triennium aequus portio persolvo alter de modo ager ne quis multus quingenti iugerum ager possideo tertius ne tribunus miles comitium fio consul utique alter ex plebs creo cunctus ingens et qui sine certamen maximus obtineo non possum omnis igitur simul res qui immodicus cupido inter mortalis sum ager pecunia honor discrimen propono conterreo pater cum trepido publicus privo consilium nullus remedium alius praeter experior multus iam ante certamen intercessio invenio collega aduersus tribunicius rogatio comparo qui ubi tres ad suffragium ineo citaris ab licinius sestius uideo stipo pater praesidium neque recitaris rogatio neque sollemnis quisquam alius ad scisco plebs fio patior sum iam frustra saepe concilio advoco cum pro antiquo rogatio sum bene habeo inquam sestius quando quidem tantus intercessio polleo placeo iste ipse telum tuto plebs agitedum comitium indico pater tribunus miles creo facio ne iuuo uox iste veto qui nunc concino collega noster tam laetus audio haud irritus cado minae comitium praeter aedilis tribunus plebs nullus sum habeo licinius sestius tribunus plebs reficio nullus curulis magistratus creo patior sum is solitudo magistratus et plebs reficio duo tribunus et is comitium tribunus miles tollo per quinquennium urbs teneo


de agro Pomptino ab L. Sicinio tribuno plebis actum ad frequentiorem iam populum mobilioremque ad cupiditatem agri quam fuerat. et de Latino Hernicoque bello mentio facta in senatu maioris belli cura, quod Etruria in armis erat, dilata est. res ad Camillum tribunum militum consulari potestate rediit; collegae additi quinque, Ser. Cornelius Maluginensis Q. Seruilius Fidenas sextum L. Quinctius Cincinnatus L. Horatius Puluillus P. Ualerius . principio anni auersae curae hominum sunt a bello Etrusco, quod fugientium ex agro Pomptino agmen repente inlatum in urbem attulit Antiates in armis esse Latinorumque populos iuuentutem suam summisisse ad id bellum, eo abnuentes publicum fuisse consilium quod non prohibitos tantummodo uoluntarios dicerent militare ubi uellent. desierant iam ulla contemni bella. itaque senatus dis agere gratias quod Camillus in magistratu esset: dictatorem quippe dicendum eum fuisse si priuatus esset; et collegae fateri regimen omnium rerum, ubi quid bellici terroris ingruat, in uiro uno esse sibique destinatum in animo esse Camillo summittere imperium nec quicquam de maiestate sua detractum credere quod maiestati eius uiri concessissent. conlaudatis ab senatu tribunis et ipse Camillus confusus animo gratias egit. ingens inde ait onus a populo Romano sibi, qui se [dictatorem] iam quartum creasset, magnum ab senatu talibus de se iudiciis [eius ordinis], maximum tam honoratorum collegarum obsequio iniungi; itaque si quid laboris uigiliarumque adici possit, certantem secum ipsum adnisurum ut tanto de se consensu ciuitatis opinionem, quae maxima sit, etiam constantem efficiat. quod ad bellum atque Antiates attineat, plus ibi minarum quam periculi esse; se tamen, ut nihil timendi, sic nihil contemnendi auctorem esse. circumsederi urbem Romanam ab inuidia et odio finitimorum; itaque et ducibus pluribus et exercitibus administrandam rem publicam esse. 'te' inquit, ' P. Ualeri , socium imperii consiliique legiones mecum aduersus Antiatem hostem ducere placet; te, Q. Seruili , altero exercitu instructo paratoque in urbe castra habere, intentum siue Etruria se interim, ut nuper, siue noua haec cura, Latini atque Hernici mouerint; pro certo habeo ita rem gesturum ut patre auo teque ipso ac sex tribunatibus dignum est. tertius exercitus ex causariis senioribusque a L. Quinctio scribatur, qui urbi moenibusque praesidio sit. L. Horatius arma, tela, frumentum, quaeque alia [belli] tempora poscent prouideat. te, Ser. Corneli , praesidem huius publici consilii, custodem religionum, comitiorum, legum, rerum omnium urbanarum, collegae facimus.' cunctis in partes muneris sui benigne pollicentibus operam Ualerius, socius imperii lectus, adiecit M. Furium sibi pro dictatore seque ei pro magistro equitum futurum; proinde, quam opinionem de unico imperatore, eam spem de bello haberent. se uero bene sperare patres et de bello et de pace uniuersaque re publica erecti gaudio fremunt nec dictatore unquam opus fore rei publicae, si tales uiros in magistratu habeat, tam concordibus iunctos animis, parere atque imperare iuxta paratos laudemque conferentes potius in medium quam ex communi ad se trahentes.

de ager pomptinus ab l sicinius tribunus plebs ago ad frequens iam populus mobilis ad cupiditas ager quam sum et de latinum hernicus bellum mentior facio in senatus magnus bellum cura qui etruria in arma sum differo sum res ad camillus tribunus miles consularis potestas redeo collega addo quinque seruius cornelius maluginensis q seruilius fidena sextus l quintius cincinnatus l horatius puluillus p valerius principium annus averto cura homo sum ab bellum etruscus qui fugio ex ager pomptinus agmen repens infero in urbs affero antias in arma sum latinum populus iuuentus suus summitto ad is bellum is abnuo publicus sum consilium qui non prohibeo tantummodo voluntarii dico militaris ubi uolo desino iam ullus contemno bellum itaque senatus deus ago gratia qui camillus in magistratus sum dictator quippe dico is sum si priuo sum et collega fateor regimen omnis res ubi quis bellicus terror ingruo in uir unus sum sui destino in animus sum camillus summitto imperium neque quisquam de maiestas suus detraho credo qui maiestas is uir concedo conlaudo ab senatus tribunus et ipse camillus confundo animus gratia ago ingens inde aio onus ab populus romanus sui qui sui dictator iam quartus creo magnus ab senatus talis de sui iudicium is ordo magnus tam honorator collega obsequium injungo itaque si quis labor vigilia adicio possum certo sui ipse annitor ut tantus de sui consensus ciuitas opinio qui maximus sum etiam consto efficio qui ad bellum atque antias attineo multus ibi minaris quam periculum sum sui tamen ut nihil timeo sic nihil contemno auctor sum circumsedeo urbs romanus ab inuidia et odium finitimus itaque et dux multus et exercitus administro res publicus sum tu inquam p valerius socius imperium consilium legio ego aduersus antias hostis duco placeo tu q seruilis alter exercitus instruo paro in urbs castrum habeo intentus siue etruria sui interim ut nuper siue nouus hic cura latinum atque hernicus moveo pro certus habeo ita res gero ut pater auus tu ipse atque sex tribunatus dignus sum tertius exercitus ex causarius seni ab l quintius scribo qui urbs moenia praesidium sum l horatius arma telum frumentum quisque alius bellum tempus posco provideo tu seruius cornelis praesidem hic publicus consilium custos religio comitium lex res omnis urbanaris collega facio cunctus in pars munus suus benignus polliceo opera valerius socius imperium lego adiicio m furius sui pro dictator sequor is pro magister eques sum proinde quam opinio de unicus imperator is spes de bellum habeo sui uerus bene spero pater et de bellum et de pax universus res publicus erigo gaudium fremo neque dictator umquam opus sum res publicus si talis uir in magistratus habeo tam concordibus jungo animus pareo atque impero iuxta paro laudo confero potis in medius quam ex communis ad sui traho


alia bella opportune quieuere: Ueliterni coloni gestientes otio quod nullus exercitus Romanus esset, et agrum Romanum aliquotiens incursauere et Tusculum oppugnare adorti sunt; eaque res Tusculanis, ueteribus sociis, nouis ciuibus, opem orantibus uerecundia maxime non patres modo sed etiam plebem mouit. remittentibus tribunis plebis comitia per interregem sunt habita; creatique tribuni militum L. Furius A. Manlius Ser. Sulpicius Ser. Cornelius P. et C. Ualerii . haudquaquam tam oboedientem in dilectu quam in comitiis plebem habuere; ingentique contentione exercitu scripto profecti non ab Tusculo modo summouere hostem sed intra suamet ipsum moenia compulere; obsidebanturque haud paulo ui maiore Uelitrae quam Tusculum obsessum fuerat. nec tamen ab eis, a quibus obsideri coeptae erant, expugnari potuere; ante noui creati sunt tribuni militum, Q. Seruilius C. Ueturius A. et M. Cornelii Q. Quinctius M. Fabius . nihil ne ab his quidem tribunis ad Uelitras memorabile factum. in maiore discrimine domi res uertebantur. nam praeter Sextium Liciniumque latores legum, iam octauum tribunos plebis refectos, Fabius quoque tribunus militum, Stolonis socer, quarum legum auctor fuerat, earum suasorem se haud dubium ferebat; et cum octo ex collegio tribunorum plebi primo intercessores legum fuissent, quinque soli erant, et, ut ferme solent qui a suis desciscunt, capti et stupentes animi uocibus alienis id modo quod domi praeceptum erat intercessioni suae praetendebant: Uelitris in exercitu plebis magnam partem abesse; in aduentum militum comitia differri debere, ut uniuersa plebes de suis commodis suffragium ferret. Sextius Liciniusque cum parte collegarum et uno ex tribunis militum Fabio, artifices iam tot annorum usu tractandi animos plebis, primores patrum productos interrogando de singulis, quae ferebantur ad populum, fatigabant: auderentne postulare ut, cum bina iugera agri plebi diuiderentur, ipsis plus quingenta iugera habere liceret ut singuli prope trecentorum ciuium possiderent agros, plebeio homini uix ad tectum necessarium aut locum sepulturae suus pateret ager? an placeret fenore circumuentam plebem, [ni] potius quam sortem [creditum] soluat, corpus in neruum ac supplicia dare et gregatim cottidie de foro addictos duci et repleri uinctis nobiles domus et, ubicumque patricius habitet, ibi carcerem priuatum esse?

alius bellum opportunus quiesco veliternus colonus gestio otium qui nullus exercitus romanus sum et ager romanus aliquoties incurso et tusculis oppugnaris adorior sum is res tusculanus vetus socius nouus ciuis ops oro verecundia magnus non pater modo sed etiam plebs moueo remitto tribunus plebs comitium per interregem sum habeo creo tribunus miles l furius ab manlius seruius sulpicius seruius cornelius p et que valerius haudquaquam tam oboedio in delectus quam in comitium plebs habeo ingens contentio exercitus scribo proficiscor non ab tusculus modo summoveo hostis sed intra suus ipse moenia compello obsido haud paulus uis magnus velitrae quam tusculis obsedeo sum neque tamen ab is ab qui obsideri coepio sum expugnaris possum ante nouus creo sum tribunus miles q seruilius que veturius ab et m cornelius q quintius m fabius nihil ne ab hic quidem tribunus ad velitrae memorabilis facio in magnus discrimen domus res verto nam praeter sestius licinius lator lex iam octauus tribunus plebs reficio fabius quoque tribunus miles stolo socer qui lex auctor sum is suasor sui haud dubius fero et cum octo ex collegium tribunus plebs primus intercessor lex sum quinque solus sum et ut ferme soleo qui ab suus descisco capio et stupeo animus uox alienus is modo qui domus praeceptum sum intercessio suus praetendo velitrae in exercitus plebs magnus pars absum in aduentus miles comitium differo debeo ut uniuersus plebs de suus commodus suffragium fero sestius licinius cum pars collega et unus ex tribunus miles fabius artifex iam tot annus usus tracto animus plebs primoris pater produco interrogo de singuli qui fero ad populus fatigo audeo postulo ut cum bini iugerum ager plebs divido ipse multus quingenti iugerum habeo licet ut singuli prope trecentor ciuis possideo ager plebeius homo uix ad tectum necessarius aut locus sepultura suus pateo ager an placeo fenore circumvenio plebs ni potis quam sors credo solvo corpus in nervus atque supplicium do et gregatim cottidie de forum addico duco et repleo vincio nobilis domus et ubicumque patricius habito ibi carcer priuo sum


uidebatur plus in ea urbe recipienda laboris fore, non eo solum quod tota hostium erat sed etiam quod parte Nepesinorum prodente ciuitatem facta erat deditio; mitti tamen ad principes eorum placuit ut secernerent se ab Etruscis fidemque quam implorassent ab Romanis ipsi praestarent. unde cum responsum allatum esset nihil suae potestatis esse, Etruscos moenia custodiasque portarum tenere, primo populationibus agri terror est oppidanis admotus; deinde, postquam deditionis quam societatis fides sanctior erat, fascibus sarmentorum ex agro conlatis ductus ad moenia exercitus completisque fossis scalae admotae et clamore primo impetuque oppidum capitur. Nepesinis inde edictum ut arma ponant parcique iussum inermi: Etrusci pariter armati atque inermes caesi. Nepesinorum quoque auctores deditionis securi percussi: innoxiae multitudini redditae res oppidumque cum praesidio relictum. ita duabus sociis urbibus ex hoste receptis uictorem exercitum tribuni cum magna gloria Romam reduxerunt. eodem anno ab Latinis Hernicisque res repetitae quaesitumque cur per eos annos militem ex instituto non dedissent. responsum frequenti utriusque gentis concilio est nec culpam in eo publicam nec consilium fuisse quod suae iuuentutis aliqui apud Uolscos militauerint; eos tamen ipsos praui consilii poenam habere nec quemquam ex his reducem esse; militis autem non dati causam terrorem assiduum a Uolscis fuisse, quam pestem adhaerentem lateri suo tot super alia aliis bellis exhauriri nequisse. quae relata patribus magis tempus quam causam non uisa belli habere.

uideo multus in is urbs recipio labor sum non is solus qui totus hostis sum sed etiam qui pars nepesini prodo ciuitas facio sum deditio mitto tamen ad princeps is placeo ut secerno sui ab etruscus fides quam imploro ab romanus ipse praesto unde cum responsum affero sum nihil suus potestas sum etrusci moenia custodio portaris teneo primus populatio ager terror sum oppidanus admoveo deinde postquam deditio quam societas fides sancio sum fascis sarmentor ex ager confero duco ad moenia exercitus compleo fodio scala admoveo et clamor primus impetus oppidum capio nepesini inde edictum ut arma pono parco jubeo inermis etruscus pariter armatus atque inermis caedo nepesini quoque auctor deditio securus percutio innoxius multitudo reddo res oppidum cum praesidium relinquo ita duo socius urbs ex hostis recipio uictor exercitus tribunus cum magnus gloria roma reduco idem annus ab latinum hernicus res repeto quaero cur per is annus miles ex instituo non do responsum frequens uterque gens concilio sum neque culpa in is publicus neque consilium sum qui suus iuuentus aliqui apud volsci milito is tamen ipse pravus consilium poena habeo neque quisquam ex hic reducem sum miles autem non do causa terror assiduus ab volscus sum quam pestis adhaereo lateo suus tot super alius alius bellum exhaurio nequeo qui refero pater magis tempus quam causa non uideo bellum habeo