Ab urbe condita, books 6-10 - 6

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


inter priorem dictaturam abdicatam nouamque a Manlio initam ab tribunis uelut per interregnum concilio plebis habito apparuit quae ex promulgatis plebi, quae latoribus gratiora essent. nam de fenore atque agro rogationes iubebant, de plebeio consule antiquabant; et perfecta utraque res esset, ni tribuni se in omnia simul consulere plebem dixissent. P. Manlius deinde dictator rem in causam plebis inclinauit C. Licinio , qui tribunus militum fuerat, magistro equitum de plebe dicto. id aegre patres passos accipio: dictatorem propinqua cognatione Licini se apud patres excusare solitum, simul negantem magistri equitum maius quam tribuni consularis imperium esse. Licinius Sextiusque, cum tribunorum plebi creandorum indicta comitia essent, ita se gerere ut negando iam sibi uelle continuari honorem acerrime accenderent ad id quod dissimulando petebant plebem: nonum se annum iam uelut in acie aduersus optimates maximo priuatim periculo, nullo publice emolumento stare. consenuisse iam secum et rogationes promulgatas et uim omnem tribuniciae potestatis. primo intercessione collegarum in leges suas pugnatum esse, deinde ablegatione iuuentutis ad Ueliternum bellum; postremo dictatorium fulmen in se intentatum. iam nec collegas nec bellum nec dictatorem obstare, quippe qui etiam omen plebeio consuli magistro equitum ex plebe dicendo dederit: se ipsam plebem et commoda morari sua. liberam urbem ac forum a creditoribus, liberos agros ab iniustis possessoribus extemplo, si uelit, habere posse. quae munera quando tandem satis grato animo aestimaturos, si inter accipiendas de suis commodis rogationes spem honoris latoribus earum incidant? non esse modestiae populi Romani id postulare ut ipse fenore leuetur et in agrum iniuria possessum a potentibus inducatur, per quos ea consecutus sit senes tribunicios non sine honore tantum sed etiam sine spe honoris relinquat. proinde ipsi primum statuerent apud animos quid uellent; deinde comitiis tribuniciis declararent uoluntatem. si coniuncte ferre ab se promulgatas rogationes uellent, esse quod eosdem reficerent tribunos plebis; perlaturos enim quae promulgauerint: sin quod cuique priuatim opus sit id modo accipi uelint, opus esse nihil inuidiosa continuatione honoris; nec se tribunatum nec illos ea quae promulgata sint habituros.

inter prior dictatura abdico novus ab manlius ineo ab tribunus uelut per interregnum concilio plebs habeo appareo qui ex promulgo plebs qui lator gratus sum nam de fenore atque ager rogatio jubeo de plebeius consul antiquo et perficio uter res sum ni tribunus sui in omnis simul consulo plebs dico p manlius deinde dictator res in causa plebs inclino que licinius qui tribunus miles sum magister eques de plebs dico is aeger pater patior accipio dictator propinquus cognatio licinius sui apud pater excuso soleo simul nego magister eques magnus quam tribunus consularis imperium sum licinius sestius cum tribunus plebs creo indico comitium sum ita sui gero ut nego iam sui uolo continuaris honor acer accendo ad is qui dissimulo peto plebs nonus sui annus iam uelut in acies aduersus optimas maximus priuatim periculum nullus publicus emolumentum sto consenesco iam sui et rogatio promulgo et uis omnis tribunicius potestas primus intercessio collega in lex suus pugno sum deinde ablegatio iuuentus ad veliternus bellum postremo dictatorius fulmen in sui intentas iam neque collega neque bellum neque dictator obstaris quippe qui etiam omen plebeius consul magister eques ex plebs dico do sui ipse plebs et commodus moraris suus liber urbs atque forum ab creditor liber ager ab injustus possessor extemplo si uolo habeo possum qui munus quando tandem satis gratus animus aestimo si inter accipio de suus commodus rogatio spes honor lator is incido non sum modestia populus romanus is postulo ut ipse fenore levo et in ager iniuria possessus ab possum induco per qui is consequor sum senex tribunicius non sine honor tantus sed etiam sine spes honor relinquo proinde ipse primus statuo apud animus quis uolo deinde comitium tribunicius declaro uoluntas si conjungo fero ab sui promulgo rogatio uolo sum qui idem reficio tribunus plebs perfero enim qui promulgo sin qui quisque priuatim opus sum is modo accipio uolo opus sum nihil invidiosus continuatio honor neque sui tribunatus neque ille is qui promulgo sum habeo


quanto magis prosperis eo anno bellis tranquilla omnia foris erant, tanto in urbe uis patrum in dies miseriaeque plebis crescebant, cum eo ipso, quod necesse erat solui, facultas soluendi impediretur. itaque cum iam ex re nihil dari posset, fama et corpore iudicati atque addicti creditoribus satisfaciebant poenaque in uicem fidei cesserat. adeo ergo obnoxios summiserant animos non infimi solum sed principes etiam plebis, ut non modo ad tribunatum militum inter patricios petendum, quod tanta ui ut liceret tetenderant, sed ne ad plebeios quidem magistratus capessendos petendosque ulli uiro acri experientique animus esset, possessionemque honoris usurpati modo a plebe per paucos annos reciperasse in perpetuum patres uiderentur. ne id nimis laetum parti alteri esset, parua, ut plerumque solet, rem ingentem moliundi causa interuenit. M. Fabi Ambusti , potentis uiri cum inter sui corporis homines tum etiam ad plebem, quod haudquaquam inter id genus contemptor eius habebatur, filiae duae nuptae, Ser. Sulpicio maior, minor C. Licinio Stoloni erat, illustri quidem uiro tamen plebeio; eaque ipsa adfinitas haud spreta gratiam Fabio ad uolgum quaesierat. forte ita incidit ut in Ser. Sulpici tribuni militum domo sorores Fabiae cum inter se, ut fit, sermonibus tempus tererent, lictor Sulpici, cum is de foro se domum reciperet, forem, ut mos est, uirga percuteret. cum ad id moris eius insueta expauisset minor Fabia, risui sorori fuit miranti ignorare id sororem; ceterum is risus stimulos paruis mobili rebus animo muliebri subdidit. frequentia quoque prosequentium rogantiumque num quid uellet credo fortunatum matrimonium ei sororis uisum suique ipsam malo arbitrio, quo a proximis quisque minime anteiri uolt, paenituisse. confusam eam ex recenti morsu animi cum pater forte uidisset, percontatus 'satin salue?' auertentem causam doloris, quippe nec satis piam aduersus sororem nec admodum in uirum honorificam, elicuit comiter sciscitando, ut fateretur eam esse causam doloris, quod iuncta impari esset, nupta in domo quam nec honos nec gratia intrare posset. consolans inde filiam Ambustus bonum animum habere iussit: eosdem propediem domi uisuram honores quos apud sororem uideat. inde consilia inire cum genero coepit, adhibito L. Sextio , strenuo adulescente et cuius spei nihil praeter genus patricium deesset.

quantus magis prosper is annus bellum tranquillus omnis foris sum tantus in urbs uolo pater in dies miseria plebs cresco cum is ipse qui necesse sum soluo facultas solvo impedio itaque cum iam ex res nihil do possum fama et corpus iudico atque addico creditor satisfaciebant poena in uicis fides cedo adeo ergo obnoxius summitto animus non infimus solus sed princeps etiam plebs ut non modo ad tribunatus miles inter patricius peto qui tantus uis ut licet tendo sed ne ad plebeius quidem magistratus capesso peto ullus uir acer experior animus sum possessio honor usurpo modo ab plebs per paucus annus recipero in perpetuus pater uideo ne is nimis laetus pario alter sum paruus ut plerusque soleo res ingens molio causa interuenio m fabius amburo possum uir cum inter suus corpus homo tum etiam ad plebs qui haudquaquam inter is genus contemptor is habeo filia duo nubo seruius sulpicius magnus paruus que licinius stolo sum illustris quidem uir tamen plebeius is ipse affinitas haud sperno gratia fabius ad vulgus quaero fors ita incido ut in seruius sulpicius tribunus miles domus soror fabius cum inter sui ut fio sermo tempus tero lictor sulpicius cum is de forum sui domus recipio sum ut mos sum uirga percutio cum ad is mos is insuetus expavesco paruus fabius risus soror sum miror ignoro is soror ceterum is rideo stimulus paruus mobilis res animus muliebris subdo frequentia quoque prosequor rogo num quis uolo credo fortuno matrimonium is soror uideo suo ipse malus arbitrium quo ab propior quisque paruus anteeo uolo paeniteo confundo is ex recens morsus animus cum pater fors uideo percontor sero salueo averto causa dolor quippe neque satis pius aduersus soror neque admodum in uir honorificus elices comis sciscitor ut fateor is sum causa dolor qui iungo imparis sum nubo in domus quam neque honor neque gratia intro possum consolo inde filia amburo bonus animus habeo iubeo idem propediem domus video honor qui apud soror uideo inde consilium ineo cum gener coepio adhibeo l sestius strenuus adulescens et qui spes nihil praeter genus patricius desum


recrudescente Manliana seditione sub exitum anni comitia habita creatique tribuni militum consulari potestate Ser. Cornelius Maluginensis iterum P. Ualerius Potitus iterum M. Furius Camillus quintum Ser. Sulpicius Rufus iterum C. Papirius Crassus T. Quinctius Cincinnatus iterum. cuius principio anni et patribus et plebi peropportune externa pax data: plebi, quod non auocata dilectu spem cepit, dum tam potentem haberet ducem, fenoris expugnandi: patribus, ne quo externo terrore auocarentur animi ab sanandis domesticis malis. igitur cum pars utraque acrior aliquanto coorta esset, iam propinquum certamen aderat. et Manlius aduocata domum plebe cum principibus nouandarum rerum interdiu noctuque consilia agitat, plenior aliquanto animorum irarumque quam antea fuerat. iram accenderat ignominia recens in animo ad contumeliam inexperto: spiritus dabat, quod nec ausus esset idem in se dictator quod in Sp. Maelio Cincinnatus Quinctius fecisset, et uinculorum suorum inuidiam non dictator modo abdicando dictaturam fugisset sed ne senatus quidem sustinere potuisset. his simul inflatus exacerbatusque iam per se accensos incitabat plebis animos. 'quousque tandem ignorabitis uires uestras, quas natura ne beluas quidem ignorare uoluit? numerate saltem quot ipsi sitis, quot aduersarios habeatis. quot enim clientes circa singulos fuistis patronos, tot nunc aduersus unum hostem eritis. si singuli singulos adgressuri essetis, tamen acrius crederem uos pro libertate quam illos pro dominatione certaturos. ostendite modo bellum; pacem habebitis. uideant uos paratos ad uim; ius ipsi remittent. audendum est aliquid uniuersis aut omnia singulis patienda. quousque me circumspectabitis? ego quidem nulli uestrum deero; ne fortuna mea desit uidete. ipse uindex uester, ubi uisum inimicis est, nullus repente fui, et uidistis in uincula duci uniuersi eum qui a singulis uobis uincula depuleram. quid sperem, si plus in me audeant inimici? an exitum Cassi Maelique exspectem? bene facitis quod abominamini. di prohibebunt haec; sed nunquam propter me de caelo descendent; uobis dent mentem oportet ut prohibeatis, sicut mihi dederunt armato togatoque ut uos a barbaris hostibus, a superbis defenderem ciuibus. tam paruus animus tanti populi est ut semper uobis auxilium aduersus inimicos satis sit nec ullum, nisi quatenus imperari uobis sinatis, certamen aduersus patres noritis? nec hoc natura insitum uobis est, sed usu possidemini. cur enim aduersus externos tantum animorum geritis ut imperare illis aequum censeatis? quia consuestis cum eis pro imperio certare, aduersus hos temptare magis quam tueri libertatem. tamen, qualescumque duces habuistis, qualescumque ipsi fuistis, omnia adhuc quantacumque petistis obtinuistis, seu ui seu fortuna uestra. tempus est etiam maiora conari. experimini modo et uestram felicitatem et me, ut spero, feliciter expertum; minore negotio qui imperet patribus imponetis quam qui resisterent imperantibus imposuistis. solo aequandae sunt dictaturae consulatusque, ut caput attollere Romana plebes possit. proinde adeste; prohibete ius de pecuniis dici. ego me patronum profiteor plebis, quod mihi cura mea et fides nomen induit: uos si quo insigni magis imperii honorisue nomine uestrum appellabitis ducem, eo utemini potentiore ad obtinenda ea quae uoltis.' inde de regno agendi ortum initium dicitur; sed nec cum quibus nec quem ad finem consilia peruenerint, satis planum traditur.

recrudesco manlianus seditio sub exitus annus comitium habeo creo tribunus miles consularis potestas seruius cornelius maluginensis iterum p valerius potitus iterum m furius camillus quintus seruius sulpicius rufus iterum que papirius crassus t quintius cincinnatus iterum qui principium annus et pater et plebs peropportunus externus pax do plebs qui non avoco delectus spes capio dum tam potens habeo dux fenoris expugno pater ne quo externus terror avoco animus ab sano domesticus malus igitur cum pars uter acer aliquantus coorior sum iam propinquus certamen adsum et manlius aduoco domus plebs cum princeps nouandaris res interdiu nox consilium agito plenus aliquantus animus ira quam antea sum ira accendo ignominia recens in animus ad contumelia inexpertus spiritus do qui neque audeo sum idem in sui dictator qui in spurius maelius cincinnatus quintius facio et vinculum suus inuidia non dictator modo abdico dictatura fugio sed ne senatus quidem sustineo possum hic simul inflo exacerbo iam per sui accendo incito plebs animus quousque tandem ignoro uis uester qui natura ne belua quidem ignoro uolo numero saltem quot ipse sum quot adversarius habeo quot enim cliens circa singuli sum patronus tot nunc aduersus unus hostis sum si singuli singuli aggredior edo tamen acer credo tu pro libertas quam ille pro dominatio certo ostendo modo bellum pax habeo uideo tu paro ad uis ius ipse remitto audeo sum aliquis uniuersus aut omnis singuli patior quousque ego circumspecto ego quidem nullus uester desum ne fortuna meus desum uideo ipse uindex uester ubi uideo inimicus sum nullus repens sum et video in uinculum duco uniuersus is qui ab singuli tu uinculum depello quis spero si multus in ego audeo inimicus an exitus casseius maelius exspecto bene facio qui abominor deus prohibeo hic sed numquam propter ego de caelum descendo tu do mens oportet ut prohibeo sicut ego do armo togatus ut tu ab barbaris hostis ab superbus defendo ciuis tam parvus animus tantus populus sum ut semper tu auxilium aduersus inimicus satis sum neque ullus nisi quatenus imperaris tu sino certamen aduersus pater noritis neque hic natura inquiro tu sum sed usus possideo cur enim aduersus externus tantus animus gero ut impero ille aequus censeo quia consuestis cum is pro imperium certo aduersus hic tento magis quam tueor libertas tamen qualis dux habeo qualis ipse sum omnis adhuc quantus peto obtineo seu uis seu fortuna uester tempus sum etiam magnus conor experior modo et vester felicitas et ego ut spero feliciter experior paruus negotium qui impero pater impono quam qui resisto impero impono solum aequo sum dicto consulatus ut caput attollo romanus plebs possum proinde adsum prohibeo ius de pecunia dico ego ego patronus profiteor plebs qui ego cura meus et fides nomen induo tu si quo insignio magis imperium honor nomen uester appello dux is uto potens ad obtineo is qui uolo inde de regnum ago orior initium dico sed neque cum qui neque qui ad finis consilium pervenio satis planus trado


comitia inde habita tribunorum militum consulari potestate, quibus aequatus patriciorum plebeiorumque numerus. ex patribus creati P. et C. Manlii cum L. Iulio ; plebes C. Sextilium M. Albinium L. Antistium dedit. Manliis, quod genere plebeios, gratia Iulium anteibant, Uolsci prouincia sine sorte, sine comparatione, extra ordinem data; cuius et ipsos postmodo et patres qui dederant paenituit. inexplorato pabulatum cohortes misere; quibus uelut circumuentis, cum id falso nuntiatum esset, dum praesidio ut essent citati feruntur, ne auctore quidem adseruato qui eos hostis Latinus pro milite Romano frustratus erat ipsi in insidias praecipitauere. ibi dum iniquo loco sola uirtute militum restantes caedunt caedunturque, castra interim Romana iacentia in campo ab altera parte hostes inuasere. ab ducibus utrobique proditae temeritate atque inscitia res; quidquid superfuit Fortunae populi Romani, id militum etiam sine rectore stabilis uirtus tutata est. quae ubi Romam sunt relata, primum dictatorem dici placebat; deinde, postquam quietae res ex Uolscis adferebantur et apparuit nescire eos uictoria et tempore uti, reuocati etiam inde exercitus ac duces; otiumque inde, quantum a Uolscis, fuisset; id modo extremo anno tumultuatum quod Praenestini concitatis Latinorum populis rebellarunt. eodem anno Setiam ipsis querentibus penuriam hominum noui coloni adscripti; rebusque haud prosperis bello domestica quies, quam tribunorum militum ex plebe gratia maiestasque inter suos obtinuit, solacium fuit.

comitium inde habeo tribunus miles consularis potestas qui aequo patricius plebeius numerus ex pater creo p et que manlius cum l julius plebs que sextilis m albinius l antistius do manlius qui genus plebeius gratia julius anteeo volscus prouincia sine sors sine comparatio extra ordo do qui et ipse postmodo et pater qui do paeniteo inexploratus pabulor cohors mitto qui uelut circumvenio cum is fallo nuntio sum dum praesidium ut sum citas fero ne auctor quidem adservo qui is hostis latinus pro miles romanus frustro sum ipse in insidiae praecipito ibi dum iniquus locus solus uirtus miles resto caedo caedo castrum interim romanus iaceo in campus ab alter pars hostis inuado ab dux utrobique prodeo temeritas atque inscitia res quisquis supersum fortuna populus romanus is miles etiam sine rector stabilis uirtus tuto sum qui ubi roma sum refero primus dictator dico placeo deinde postquam quiesco res ex volscus affero et appareo nescio is uictoria et tempus uti reuoco etiam inde exercitus atque dux otium inde quantus ab volscus sum is modo exter annus tumultuor qui praenestinus concitas latinum populus rebello idem annus setia ipse queror penuria homo nouus colonus adscribo res haud prosper bellum domesticus quies quam tribunus miles ex plebs gratia majestas inter suus obtineo solacium sum


audiebantur itaque propalam uoces exprobrantium multitudini, quod defensores suos semper in praecipitem locum fauore tollat, deinde in ipso discrimine periculi destituat: sic Sp. Cassium in agros plebem uocantem, sic Sp. Maelium ab ore ciuium famem suis impensis propulsantem oppressos, sic M. Manlium mersam et obrutam fenore partem ciuitatis in libertatem ac lucem extrahentem proditum inimicis; saginare plebem populares suos ut iugulentur. hocine patiendum fuisse, si ad nutum dictatoris non responderit uir consularis? fingerent mentitum ante atque ideo non habuisse quod tum responderet; cui seruo unquam mendacii poenam uincula fuisse? non obuersatam esse memoriam noctis illius quae paene ultima atque aeterna nomini Romano fuerit? non speciem agminis Gallorum per Tarpeiam rupem scandentis? non ipsius M. Manli , qualem eum armatum, plenum sudoris ac sanguinis ipso paene Ioue erepto ex hostium manibus uidissent? selibrisne farris gratiam seruatori patriae relatam? et quem prope caelestem, cognomine certe Capitolino Ioui parem fecerint eum pati uinctum in carcere, in tenebris obnoxiam carnificis arbitrio ducere animam? adeo in uno omnibus satis auxilii fuisse, nullam opem in tam multis uni esse? iam ne nocte quidem turba ex eo loco dilabebatur refracturosque carcerem minabantur, cum remisso quod erepturi erant ex senatus consulto Manlius uinculis liberatur; quo facto non seditio finita sed dux seditioni datus est. per eosdem dies Latinis et Hernicis, simul colonis Circeiensibus et a Uelitris, purgantibus se Uolsci crimine belli captiuosque repetentibus ut suis legibus in eos animaduerterent, tristia responsa reddita, tristiora colonis quod ciues Romani patriae oppugnandae nefanda consilia inissent. non negatum itaque tantum de captiuis sed, in quo ab sociis tamen temperauerant, denuntiatum senatus uerbis facesserent propere ex urbe ab ore atque oculis populi Romani, ne nihil eos legationis ius externo, non ciui comparatum tegeret.

audio itaque propalam uox exprobro multitudo qui defensor suus semper in praecipito locus fauor tollo deinde in ipse discrimen periculum destituo sic spurius casseius in ager plebs voco sic spurius maelius ab os ciuis fames suus impendo propulso opprimo sic m manlius mergo et obruo fenore pars ciuitas in libertas atque lux extraho prodeo inimicus saginaris plebs popularis suus ut jugulo hic patior sum si ad nutus dictator non respondeo uir consularis fingo mentior ante atque ideo non habeo qui tum respondeo qui seruus umquam mendacium poena uinculum sum non obverso sum memoria nox ille qui paene ulter atque aeternus nomen romanus sum non species agmen gallus per tarpeia rupes scando non ipse m manlius qual is armo plenus sudor atque sanguis ipse paene iuppiter eripio ex hostis manus uideo selibra far gratia seruator patria refero et qui prope caelestis cognomen certus capitolinus iuppiter par facio is patior vincio in carcer in tenebrae obnoxius carnifex arbitrium duco anima adeo in unus omnis satis auxilium sum nullus ops in tam multus unus sum iam ne nox quidem turba ex is locus dilabor refringo carcer mino cum remitto qui eripio sum ex senatus consultum manlius uinculum libero quo facio non seditio finio sed dux seditio do sum per idem dies latinum et hernicus simul colonia circeiensis et ab velitrae purgo sui volscus crimen bellum captivus repeto ut suus lex in is animaduerterent tristis respondeo reddo tristis colonia qui ciuis romanus patria oppugno nefandus consilium ineo non nego itaque tantus de captiuus sed in quo ab socius tamen tempero denuntio senatus uerbum facesso properus ex urbs ab os atque oculus populus romanus ne nihil is legatio ius externus non cieo comparo tego


ceterum animus ducis rei maiori, Antio, imminebat: id caput Uolscorum, eam fuisse originem proximi belli. sed magno apparatu tormentis machinisque tam ualida quia nisi urbs capi non poterat, relicto ad exercitum collega Romam est profectus, ut senatum ad excidendum Antium hortaretur. inter sermonem eius—credo rem Antiatem diuturniorem manere dis cordi fuisse—legati ab Nepete ac Sutrio auxilium aduersus Etruscos petentes ueniunt, breuem occasionem esse ferendi auxilii memorantes. eo uim Camilli ab Antio fortuna auertit. namque cum ea loca opposita Etruriae et uelut claustra inde portaeque essent, et illis occupandi ea cum quid noui molirentur et Romanis reciperandi tuendique cura erat. igitur senatui cum Camillo agi placuit ut omisso Antio bellum Etruscum susciperet; legiones urbanae quibus Quinctius praefuerat ei decernuntur. quamquam expertum exercitum adsuetumque imperio qui in Uolscis erat mallet, nihil recusauit; Ualerium tantummodo imperii socium depoposcit. Quinctius Horatiusque successores Ualerio in Uolscos missi. profecti ab urbe Sutrium Furius et Ualerius partem oppidi iam captam ab Etruscis inuenere, ex parte altera intersaeptis itineribus aegre oppidanos uim hostium ab se arcentes. cum Romani auxilii aduentus tum Camilli nomen celeberrimum apud hostes sociosque et in praesentia rem inclinatam sustinuit et spatium ad opem ferendam dedit. itaque diuiso exercitu Camillus collegam in eam partem circumductis copiis quam hostes tenebant moenia adgredi iubet, non tanta spe scalis capi urbem posse quam ut auersis eo hostibus et oppidanis iam pugnando fessis laxaretur labor et ipse spatium intrandi sine certamine moenia haberet. quod simul utrimque factum esset ancepsque terror Etruscos circumstaret, et moenia summa ui oppugnari et intra moenia esse hostem <ut> uiderunt, porta se, quae una forte non obsidebatur, trepidi uno agmine eiecere. magna caedes fugientium et in urbe et per agros est facta: plures a Furianis intra moenia caesi, Ualeriani expeditiores ad persequendos fuere, nec ante noctem, quae conspectum ademit, finem caedendi fecere. Sutrio recepto restitutoque sociis Nepete exercitus ductus, quod per deditionem acceptum iam totum Etrusci habebant.

ceterum animus dux res magnus antius immineo is caput volscus is sum origo propior bellum sed magnus apparatus tormentum machina tam validus quia nisi urbs capio non possum relinquo ad exercitus collega roma sum proficiscor ut senatus ad excido antius horto inter sermo is credo res antias diuturnus maneo deus chordus sum legatus ab nepete atque sutrium auxilium aduersus etrusci peto uenio brevis occasio sum fero auxilium memoro is uis camillus ab antius fortuna averto namque cum is locum oppono etruria et uelut claustra inde porta sum et ille occupo is cum quis nouus molio et romanus recipero tueor cura sum igitur senatus cum camillus ago placeo ut omitto antius bellum etruscus suscipio legio urbanus qui quintius praesum is decerno quamquam experior exercitus assuesco imperium qui in volscus sum malo nihil recuso valerius tantummodo imperium socius deposco quintius horatius successor valerius in volsci mitto proficiscor ab urbs sutrium furius et valerius pars oppidum iam capio ab etruscus invenio ex pars alter intersaepio iter aeger oppidanus uis hostis ab sui arceo cum romanus auxilium advenio tum camillus nomen celeber apud hostis socius et in praesens res inclino sustineo et spatium ad ops fero do itaque divido exercitus camillus collega in is pars circumduco copia quam hostis teneo moenia aggredior iubeo non tantus spes scalae capio urbs possum quam ut averto is hostis et oppidanus iam pugno fatisco laxo labor et ipse spatium intro sine certamen moenia habeo qui simul utrimque facio sum anceps terror etrusci circumsto et moenia summus uis oppugnaris et intra moenia sum hostis ut uideo porto sui qui unus fors non obsido trepidus unus agmen eicio magnus caedes fugio et in urbs et per ager sum facio multus ab furianus intra moenia caedo valerianus expedio ad persequor sum neque ante nox qui conspectus adimo finis caedo facio sutrium recipio restituo socius nepete exercitus duco qui per deditio accipio iam totus etruscus habeo


pestilentiam inopia frugum et uolgatam utriusque mali famam anno insequente multiplex bellum excepit, L. Ualerio quartum A. Manlio tertium Ser. Sulpicio tertium L. Lucretio L. Aemilio tertium M. Trebonio tribunis militum consulari potestate. hostes noui praeter Uolscos, uelut sorte quadam prope in aeternum exercendo Romano militi datos, Circeiosque et Uelitras colonias, iam diu molientes defectionem, et suspectum Latium Lanuuini etiam, quae fidelissima urbs fuerat, subito exorti. id patres rati contemptu accidere, quod Ueliternis ciuibus suis tam diu impunita defectio esset, decreuerunt ut primo quoque tempore ad populum ferretur de bello eis indicendo. ad quam militiam quo paratior plebes esset, quinqueuiros Pomptino agro diuidendo et triumuiros Nepete coloniae deducendae creauerunt. tum, ut bellum iuberent, latum ad populum est et nequiquam dissuadentibus tribunis plebis omnes tribus bellum iusserunt. apparatum eo anno bellum est, exercitus propter pestilentiam non eductus, eaque cunctatio colonis spatium dederat deprecandi senatum; et magna hominum pars eo ut legatio supplex Romam mitteretur inclinabat, ni priuato, ut fit, periculo publicum implicitum esset auctoresque defectionis ab Romanis metu, ne soli crimini subiecti piacula irae Romanorum dederentur, auertissent colonias a consiliis pacis. neque in senatu solum per eos legatio impedita est sed magna pars plebis incitata ut praedatum in agrum Romanum exirent. haec noua iniuria exturbauit omnem spem pacis. de Praenestinorum quoque defectione eo anno primum fama exorta; arguentibusque eos Tusculanis et Gabinis et Labicanis, quorum in fines incursatum erat, ita placide ab senatu responsum est ut minus credi de criminibus, quia nollent ea uera esse, appareret.

pestilentia inopia frugum et vulgo uterque malus fama annus insequor multiplex bellum excipio l valerius quartus ab manlius tertius seruius sulpicius tertius l lucretius l aemilius tertius m trebonius tribunus miles consularis potestas hostis nouus praeter volsci uelut sors quidam prope in aeternus exerceo romanus miles do circeii et velitrae colonia iam diu molio defectio et suspicio latius lanuvinus etiam qui fidelis urbs sum subeo exorior is pater reor contemptus accido qui veliternus ciuis suus tam diu impunitus defectio sum decerno ut primus quoque tempus ad populus fero de bellum is indico ad quam militia quo paro plebs sum quinqueviri pomptinus ager divido et triumuiros nepete colonia deduco creo tum ut bellum iubeo latus ad populus sum et nequiquam dissuadeo tribunus plebs omnis tres bellum jubeo appario is annus bellum sum exercitus propter pestilentia non educo is cunctatio colonia spatium do deprecor senatus et magnus homo pars is ut legatio supplex roma mitto inclino ni priuo ut fio periculum publicus implico sum auctoro defectio ab romanus metus ne solus crimen subicio piaculum ira romanus dedo averto colonia ab consilium pax neque in senatus solus per is legatio impedio sum sed magnus pars plebs incito ut praedor in ager romanus exeo hic nouus iniuria exturbo omnis spes pax de praenestinus quoque defectio is annus primus fama exorior arguo is tusculanus et gabinus et labicani qui in finis incurso sum ita placidus ab senatus responsum sum ut paruus credo de crimen quia nolo is uerus sum appareo


ubi in recensendis captiuis cum Tusculani aliquot noscitarentur, secreti ab aliis ad tribunos adducuntur percontantibusque fassi publico consilio se militasse. cuius tam uicini belli metu Camillus motus extemplo se Romam captiuos ducturum ait, ne patres ignari sint Tusculanos ab societate descisse: castris exercituique interim, si uideatur, praesit collega. documento unus dies fuerat, ne sua consilia melioribus praeferret; nec tamen aut ipsi aut in exercitu cuiquam satis placato animo Camillus laturus culpam eius uidebatur, qua data in tam praecipitem casum res publica esset; et cum in exercitu tum Romae constans omnium fama erat, cum uaria fortuna in Uolscis gesta res esset, aduersae pugnae fugaeque in L. Furio culpam, secundae decus omne penes M. Furium esse. introductis in senatum captiuis cum bello persequendos Tusculanos patres censuissent Camilloque id bellum mandassent, adiutorem sibi ad eam rem unum petit, permissoque ut ex collegis optaret quem uellet contra spem omnium L. Furium optauit; qua moderatione animi cum collegae leuauit infamiam tum sibi gloriam ingentem peperit. nec fuit cum Tusculanis bellum: pace constanti uim Romanam arcuerunt quam armis non poterant. intrantibus fines Romanis non demigratum ex propinquis itineri locis, non cultus agrorum intermissus; patentibus portis urbis togati obuiam frequentes imperatoribus processere; commeatus exercitui comiter in castra ex urbe et ex agris deuehitur. Camillus castris ante portas positis, eademne forma pacis quae in agris ostentaretur etiam intra moenia esset scire cupiens, ingressus urbem ubi patentes ianuas et tabernis apertis proposita omnia in medio uidit intentosque opifices suo quemque operi et ludos litterarum strepere discentium uocibus ac repletas semitas inter uolgus aliud puerorum et mulierum huc atque illuc euntium qua quemque suorum usuum causae ferrent, nihil usquam non pauidis modo sed ne mirantibus quidem simile, circumspiciebat omnia, inquirens oculis ubinam bellum fuisset; adeo nec amotae rei usquam nec oblatae ad tempus uestigium ullum erat sed ita omnia constanti tranquilla pace ut eo uix fama belli perlata uideri posset.

ubi in recenseo captiuus cum tusculanus aliquot noscito secerno ab alius ad tribunus adduco perconto fateor publicus consilium sui milito qui tam uicinus bellum metus camillus moueo extemplo sui roma captiuus duco aio ne pater ignaris sum tusculani ab societas descio castrum exercitus interim si uideo praesum collega documentum unus dies sum ne suus consilium bonus praefero neque tamen aut ipse aut in exercitus quisquam satis placo animus camillus fero culpa is uideo qui do in tam praecipito casus res publicus sum et cum in exercitus tum roma consto omnis fama sum cum uarius fortuna in volscus gero res sum adverro pugna fuga in l furius culpa secundus decus omnis penis m furius sum introduco in senatus captiuus cum bellum persequor tusculani pater censeo camillus is bellum mando adiutor sui ad is res unus peto permitto ut ex collega opto qui uolo contra spes omnis l furius opto qui moderatio animus cum collega leuo infamia tum sui gloria ingens pario neque sum cum tusculanus bellum pax consto uis romanus arceo quam arma non possum intro finis romanus non demigro ex propinquus iter locus non cultus ager intermitto pateo porta urbs togatus obuiam frequens imperator procedo commeatus exercitus comis in castrum ex urbs et ex ager deveho camillus castrum ante porta pono idem forma pax qui in ager ostento etiam intra moenia sum scio cupio ingredior urbs ubi pateo janua et taberna apertus propono omnis in medium uideo intendo opifex suus quisque operio et ludus litteraris strepere disco uox atque repletas semita inter uulgus alius puer et mulier huc atque illic eo qui quisque suus usus causa fero nihil usquam non pavidus modo sed ne miror quidem similis circumspicio omnis inquiro oculus ubi bellum sum adeo neque amoveo res usquam neque offertor ad tempus vestigium ullus sum sed ita omnis consto tranquillus pax ut is uix fama bellum perfero uideo possum


uictus igitur patientia hostium senatum eorum uocari iussit. 'soli adhuc' inquit, 'Tusculani, uera arma uerasque uires quibus ab ira Romanorum uestra tutaremini inuenistis. ite Romam ad senatum; aestimabunt patres utrum plus ante poenae an nunc ueniae meriti sitis. non praecipiam gratiam publici beneficii; deprecandi potestatem a me habueritis; precibus euentum uestris senatus quem uidebitur dabit.' postquam Romam Tusculani uenerunt senatusque paulo ante fidelium sociorum maestus in uestibulo curiae est conspectus, moti extemplo patres uocari eos iam tum hospitaliter magis quam hostiliter iussere. dictator Tusculanus ita uerba fecit: 'quibus bellum indixistis intulistisque, patres conscripti, sicut nunc uidetis nos stantes in uestibulo curiae uestrae, ita armati paratique obuiam imperatoribus legionibusque uestris processimus. hic noster, hic plebis nostrae habitus fuit eritque semper, nisi si quando a uobis proque uobis arma acceperimus. gratias agimus et ducibus uestris et exercitibus, quod oculis magis quam auribus crediderunt et ubi nihil hostile erat ne ipsi quidem fecerunt. pacem, quam nos praestitimus, eam a uobis petimus; bellum eo, sicubi est, auertatis precamur; in nos quid arma polleant uestra, si patiendo experiundum est, inermes experiemur. haec mens nostra est—di immortales faciant—tam felix quam pia. quod ad crimina attinet quibus moti bellum indixistis, etsi reuicta rebus uerbis confutare nihil attinet, tamen, etiamsi uera sint, uel fateri nobis ea, cum tam euidenter paenituerit, tutum censemus. peccetur in uos, dum digni sitis quibus ita satisfiat'. tantum fere uerborum ab Tusculanis factum. pacem in praesentia nec ita multo post ciuitatem etiam impetrauerunt. ab Tusculo legiones reductae.

uinco igitur patientia hostis senatus is uoco iubeo solus adhuc inquam tusculanus uerus arma verus uis qui ab ira romanus uester tuto invenio eo roma ad senatus aestimo pater utrum multus ante poena an nunc venia mereo sum non praecipio gratia publicus beneficium deprecor potestas ab ego habeo prex euentum uester senatus qui video do postquam roma tusculanus uenio senatus paulus ante fidelis socius maestus in uestibulum curia sum conspicio moveo extemplo pater uoco is iam tum hospitalis magis quam hostilis jubeo dictator tusculanus ita uerbum facio qui bellum indico infero pater conscribo sicut nunc uideo nos sto in uestibulum curia uester ita armatus paro obuiam imperator legio uester procedo hic noster hic plebs noster habitus sum sum semper nisi si quando ab tu pro tu arma accipio gratia ago et dux uester et exercitus qui oculus magis quam auris credo et ubi nihil hostilis sum ne ipse quidem facio pax quam nos praesto is ab tu peto bellum is sicubi sum auertas preco in nos quis arma polleo uester si patior experior sum inermis experior hic mens noster sum deus immortalis facio tam felix quam pius qui ad crimen attineo qui moveo bellum indico etsi revinco res uerbum confutaris nihil attineo tamen etiamsi uerus sum uel fateor nos is cum tam evidens paeniteo tueor censeo pecco in tu dum dignus sum qui ita satisfiat tantus fere uerbum ab tusculanus facio pax in praesens neque ita multus post ciuitas etiam impetro ab tusculus legio reduco


insequenti anno, A. Manlio P. Cornelio T. et L. Quinctiis Capitolinis L. Papirio Cursore <iterum C. Sergio > iterum tribunis consulari potestate, graue bellum foris, grauior domi seditio exorta, bellum ab Uolscis adiuncta Latinorum atque Hernicorum defectione, seditio, unde minime timeri potuit, a patriciae gentis uiro et inclitae famae, M. Manlio Capitolino . qui nimius animi cum alios principes sperneret, uni inuideret eximio simul honoribus atque uirtutibus, M. Furio , aegre ferebat solum eum in magistratibus, solum apud exercitus esse; tantum iam eminere ut iisdem auspiciis creatos non pro collegis sed pro ministris habeat; cum interim, si quis uere aestimare uelit, a M. Furio reciperari patria ex obsidione hostium non potuerit, nisi a se prius Capitolium atque arx seruata esset; et ille inter aurum accipiendum et in spem pacis solutis animis Gallos adgressus sit, ipse armatos capientesque arcem depulerit; illius gloriae pars uirilis apud omnes milites sit qui simul uicerint: suae uictoriae neminem omnium mortalium socium esse. his opinionibus inflato animo, ad hoc uitio quoque ingenii uehemens et impotens, postquam inter patres non quantum aequum censebat excellere suas opes animaduertit, primus omnium ex patribus popularis factus cum plebeiis magistratibus consilia communicare; criminando patres, alliciendo ad se plebem iam aura non consilio ferri famaeque magnae malle quam bonae esse. et non contentus agrariis legibus, quae materia semper tribunis plebi seditionum fuisset, fidem moliri coepit: acriores quippe aeris alieni stimulos esse, qui non egestatem modo atque ignominiam minentur sed neruo ac uinculis corpus liberum territent. et erat aeris alieni magna uis re damnosissima etiam diuitibus, aedificando, contracta. bellum itaque Uolscum, graue per se, oneratum Latinorum atque Hernicorum defectione, in speciem causae iactatum ut maior potestas quaereretur; sed noua consilia Manli magis compulere senatum ad dictatorem creandum. creatus A. Cornelius Cossus magistrum equitum dixit T. Quinctium Capitolinum .

insequor annus ab manlius p cornelius t et l quintius capitolinus l papirius cursor iterum que sergius iterum tribunus consularis potestas grauis bellum foris gravis domus seditio exorior bellum ab volscus adjungo latinum atque hernicus defectio seditio unde paruus timeo possum ab patricius gens uir et inclutus fama m manlius capitolinus qui nimius animus cum alius princeps sperno unus invideo eximius simul honor atque uirtus m furius aeger fero solus is in magistratus solus apud exercitus sum tantus iam emineo ut idem auspicium creo non pro collega sed pro minister habeo cum interim si quis uerus aestimaris uolo ab m furius reciperaris patria ex obsidio hostis non possum nisi ab sui prior capitolium atque arx seruata sum et ille inter aurum accipio et in spes pax soluo animus galli aggredior sum ipse armatus capio arx depello ille gloria pars uirilis apud omnis miles sum qui simul vinco suus uictoria nemo omnis mortalis socius sum hic opinio inflo animus ad hic vitio quoque ingenium uehemens et impotens postquam inter pater non quantus aequus censeo excello suus ops animaduerto primus omnis ex pater popularis facio cum plebeius magistratus consilium communicaris criminor pater allicio ad sui plebs iam aura non consilium fero fama magnus malo quam bonus sum et non contineo agrarius lex qui materia semper tribunus plebs seditio sum fides molior coepio acer quippe aer alienus stimulus sum qui non egestas modo atque ignominia mino sed nervus atque uinculum corpus liber territo et sum aer alienus magnus uolo res damnosus etiam dives aedifico contraho bellum itaque volscus grauis per sui onero latinum atque hernicus defectio in species causa iactas ut magnus potestas quaero sed nouus consilium manlius magis compello senatus ad dictator creo creo ab cornelius cossus magister eques dico t quintius capitolinus


dato deinde signo ex equo desilit et proximum signiferum manu arreptum secum in hostem rapit 'infer, miles' clamitans, 'signum.' quod ubi uidere, ipsum Camillum, iam ad munera corporis senecta inualidum, uadentem in hostes, procurrunt pariter omnes clamore sublato 'sequere imperatorem' pro se quisque clamantes. emissum etiam signum Camilli iussu in hostium aciem ferunt idque ut repeteretur concitatos antesignanos; ibi primum pulsum Antiatem, terroremque non in primam tantum aciem sed etiam ad subsidiarios perlatum. nec uis tantum militum mouebat, excitata praesentia ducis, sed quod Uolscorum animis nihil terribilius erat quam ipsius Camilli forte oblata species; ita quocumque se intulisset uictoriam secum haud dubiam trahebat. maxime id euidens fuit, cum in laeuum cornu prope iam pulsum arrepto repente equo cum scuto pedestri aduectus conspectu suo proelium restituit, ostentans uincentem ceteram aciem. iam inclinata res erat, sed turba hostium et fuga impediebatur et longa caede conficienda multitudo tanta fesso militi erat, cum repente ingentibus procellis fusus imber certam magis uictoriam quam proelium diremit. signo deinde receptui dato nox insecuta quietis Romanis perfecit bellum; Latini namque et Hernici relictis Uolscis domos profecti sunt, malis consiliis pares adepti euentus; Uolsci ubi se desertos ab eis uidere quorum fiducia rebellauerant, relictis castris moenibus Satrici se includunt; quos primo Camillus uallo circumdare et aggere atque operibus oppugnare est adortus. quae postquam nulla eruptione impediri uidet, minus esse animi ratus in hoste quam ut in eo tam lentae spei uictoriam exspectaret, cohortatus milites ne tamquam Ueios oppugnantes in opere longinquo sese tererent, uictoriam in manibus esse, ingenti militum alacritate moenia undique adgressus scalis oppidum cepit. Uolsci abiectis armis sese dediderunt.

do deinde signum ex equus desilo et propior signifer manus arrepo sui in hostis rapio infero miles clamito signum qui ubi uideo ipse camillus iam ad munus corpus senecta inualidus vado in hostis procurro pariter omnis clamor tollo sequor imperator pro sui quisque clamo emitto etiam signum camillus iussus in hostis acies fero is ut repeto concito antesignanus ibi primus pello antias terror non in primus tantus acies sed etiam ad subsidiarii perfero neque uolo tantus miles moueo excito praesens dux sed qui volscus animus nihil terribilis sum quam ipse camillus fors offertor species ita quicumque sui infero uictoria sui haud dubius traho magnus is evidens sum cum in laevus cornu prope iam pello arrepo repens equus cum scutum pedestri adveho conspectus suus proelium restituo ostento vinco ceter acies iam inclino res sum sed turba hostis et fuga impedio et longus caedes confacio multitudo tantus fatisco miles sum cum repens ingens procella fundo imber certus magis uictoria quam proelium disredimo signum deinde receptus do nox insequor quiesco romanus perficio bellum latinum namque et hernicus relinquo volscus domus proficiscor sum malus consilium par adipiscor euentus volscus ubi sui desero ab is uideo qui fiducia rebello relinquo castrum moenia satrix sui includo qui primus camillus uallum circumdo et aggero atque opus oppugnaris sum adorior qui postquam nullus eruptio impedio uideo paruus sum animus reor in hostis quam ut in is tam lentus spes uictoria exspecto cohortor miles ne tamquam veii oppugno in opus longinquus sui tero uictoria in manus sum ingens miles alacritas moenia undique aggredior scalae oppidum capio volscus abicio arma sui dedo


nam cum esset Praenestinis nuntiatum nullum exercitum conscriptum Romae, nullum ducem certum esse, patres ac plebem in semet ipsos uersos, occasionem rati duces eorum raptim agmine facto, peruastatis protinus agris ad portam Collinam signa intulere. ingens in urbe trepidatio fuit. conclamatum 'ad arma', concursumque in muros adque portas est; tandemque ab seditione ad bellum uersi dictatorem T. Quinctium Cincinnatum creauere. is magistrum equitum A. Sempronium Atratinum dixit. quod ubi auditum est— tantus eius magistratus terror erat—simul hostes a moenibus recessere et iuniores Romani ad edictum sine retractatione conuenere. dum conscribitur Romae exercitus, castra interim hostium haud procul Allia flumine posita; inde agrum late populantes, fatalem se urbi Romanae locum cepisse inter se iactabant; similem pauorem inde ac fugam fore ac bello Gallico fuerit; etenim si diem contactum religione insignemque nomine eius loci timeant Romani, quanto magis Alliensi die Alliam ipsam, monumentum tantae cladis, reformidaturos? species profecto iis ibi truces Gallorum sonumque uocis in oculis atque auribus fore. has inanium rerum inanes ipsas uoluentes cogitationes fortunae loci delegauerant spes suas. Romani contra, ubicumque esset Latinus hostis, satis scire eum esse quem ad Regillum lacum deuictum centum annorum pace obnoxia tenuerint: locum insignem memoria cladis inritaturum se potius ad delendam memoriam dedecoris quam ut timorem faciat, ne qua terra sit nefasta uictoriae suae; quin ipsi sibi Galli si offerantur illo loco, se ita pugnaturos ut Romae pugnauerint in repetenda patria ut postero die ad Gabios, tunc cum effecerint ne quis hostis qui moenia Romana intrasset nuntium secundae aduersaeque fortunae domum perferret.

nam cum sum praenestinus nuntio nullus exercitus conscribo roma nullus dux certus sum pater atque plebs in sui ipse verro occasio reor dux is raptim agmen facio peruastas protinus ager ad porta collina signum infero ingens in urbs trepidatio sum conclamo ad arma concurro in murus ad porta sum tandem ab seditio ad bellum verro dictator t quintius cincinnatus creo is magister eques ab sempronius atratinus dico qui ubi audio sum tantus is magistratus terror sum simul hostis ab moenia recedo et iuniores romanus ad edictum sine retractatio conuenio dum conscribo roma exercitus castrum interim hostis haud procul allium flumen pono inde ager latus populo fatal sui urbs romanus locus capio inter sui jacto similis pauor inde atque fuga sum atque bellum gallicus sum etenim si dies contingo religio insignis nomen is locus timeo romanus quantus magis alliensis dies allia ipse monumentum tantus clades reformido species profecto is ibi trux gallus sonus uox in oculus atque auris sum hic inanis res inanis ipse uoluo cogitatio fortuna locus delego spes suus romanus contra ubicumque sum latinus hostis satis scio is sum qui ad regillus lacus deuinco centum annus pax obnoxius teneo locus insignis memoria clades irrito sui potis ad deleo memoria dedecor quam ut timor facio ne qui terra sum nefastus uictoria suus quin ipse sui gallus si offertor ille locus sui ita pugno ut roma pugno in repeto patria ut posterus dies ad gabii tunc cum efficio ne quis hostis qui moenia romanus intro nuntius secundus adverro fortuna domus perfero


adprobantibus cunctis diem Manlio dicunt. quod ubi est factum, primo commota plebs est, utique postquam sordidatum reum uiderunt nec cum eo non modo patrum quemquam sed ne cognatos quidem aut adfines, postremo ne fratres quidem A. et T. Manlios , quod ad eum diem nunquam usu uenisset, ut in tanto discrimine non et proximi uestem mutarent: Ap. Claudio in uincula ducto C. Claudium inimicum Claudiamque omnem gentem sordidatam fuisse; consensu opprimi popularem uirum, quod primus a patribus ad plebem defecisset. cum dies uenit, quae praeter coetus multitudinis seditiosasque uoces et largitionem et fallax indicium pertinentia proprie ad regni crimen ab accusatoribus obiecta sint reo, apud neminem auctorem inuenio; nec dubito haud parua fuisse, cum damnandi mora plebi non in causa sed in loco fuerit. illud notandum uidetur, ut sciant homines quae et quanta decora foeda cupiditas regni non ingrata solum sed inuisa etiam reddiderit: homines prope quadringentos produxisse dicitur, quibus sine fenore expensas pecunias tulisset, quorum bona uenire, quos duci addictos prohibuisset; ad haec decora quoque belli non commemorasse tantum sed protulisse etiam conspicienda, spolia hostium caesorum ad triginta, dona imperatorum ad quadraginta, in quibus insignes duas murales coronas, ciuicas octo; ad hoc seruatos ex hostibus ciues [produxit], inter quos C. Seruilium magistrum equitum absentem nominatum; et cum ea quoque quae bello gesta essent pro fastigio rerum oratione etiam magnifica, facta dictis aequando, memorasset, nudasse pectus insigne cicatricibus bello acceptis et identidem Capitolium spectans Iouem deosque alios deuocasse ad auxilium fortunarum suarum precatusque esse ut, quam mentem sibi Capitolinam arcem protegenti ad salutem populi Romani dedissent, eam populo Romano in suo discrimine darent, et orasse singulos uniuersosque ut Capitolium atque arcem intuentes, ut ad deos immortales uersi de se iudicarent. in campo Martio cum centuriatim populus citaretur et reus ad Capitolium manus tendens ab hominibus ad deos preces auertisset, apparuit tribunis, nisi oculos quoque hominum liberassent tanti memoria decoris, nunquam fore in praeoccupatis beneficio animis uero crimini locum. ita prodicta die in Petelinum lucum extra portam Flumentanam, unde conspectus in Capitolium non esset, concilium populi indictum est. ibi crimen ualuit et obstinatis animis triste iudicium inuisumque etiam iudicibus factum. sunt qui per duumuiros, qui de perduellione anquirerent creatos, auctores sint damnatum. tribuni de saxo Tarpeio deiecerunt locusque idem in uno nomine et eximiae gloriae monumentum et poenae ultimae fuit. adiectae mortuo notae sunt: publica una, quod, cum domus eius fuisset ubi nunc aedes atque officina Monetae est, latum ad populum est ne quis patricius in arce aut Capitolio habitaret; gentilicia altera, quod gentis Manliae decreto cautum est ne quis deinde M. Manlius uocaretur. hunc exitum habuit uir, nisi in libera ciuitate natus esset, memorabilis. populum breui, postquam periculum ab eo nullum erat, per se ipsas recordantem uirtutes desiderium eius tenuit. pestilentia etiam breui consecuta nullis occurrentibus tantae cladis causis ex Manliano supplicio magnae parti uideri orta: uiolatum Capitolium esse sanguine seruatoris nec dis cordi fuisse poenam eius oblatam prope oculis suis, a quo sua templa erepta e manibus hostium essent.

adprobo cunctus dies manlius dico qui ubi sum facio primus commoveo plebs sum utique postquam sordido reus uideo neque cum is non modo pater quisquam sed ne cognatus quidem aut affinis postremo ne frater quidem ab et t manlius qui ad is dies numquam usus uenio ut in tantus discrimen non et propior uestis muto ap claudius in uinculum duco que claudius inimicus claudia omnis gens sordido sum consensus opprimo popularis uir qui primus ab pater ad plebs deficio cum dies uenio qui praeter coitus multitudo seditiosus uox et largitio et fallax indicium pertineo proprius ad regnum crimen ab accusator objecto sum reor apud nemo auctor inuenio neque dubito haud paruus sum cum damno mora plebs non in causa sed in locus sum ille noto uideo ut scio homo qui et quantus decus foedus cupiditas regnum non ingratus solus sed inuideo etiam reddo homo prope quadringenti produco dico qui sine fenore expendo pecunia fero qui bonus uenio qui duco addico prohibeo ad hic decus quoque bellum non commemoro tantus sed profero etiam conspicio spolium hostis caesor ad triginta donum imperator ad quadraginta in qui insignis duo muralis corona civica octo ad hic seruatos ex hostis ciuis produco inter qui que seruilius magister eques absum nomino et cum is quoque qui bellum gero sum pro fastigium res oratio etiam magnificus facio dictum aequo memoro nudo pectus insignis cicatrix bellum accipio et identidem capitolium specto iuppiter deus alius devoco ad auxilium fortuna suus preco sum ut quam mens sui capitolinus arx protego ad salus populus romanus do is populus romanus in suus discrimen do et oro singuli universi ut capitolium atque arx intueor ut ad deus immortalis verro de sui judico in campus martius cum centuriatim populus cito et reus ad capitolium manus tendo ab homo ad deus prex averto appareo tribunus nisi oculus quoque homo libero tantus memoria decor numquam sum in praeoccupo beneficium animus uerus crimen locus ita prodico dies in petelinus lucus extra porta flumentana unde conspicio in capitolium non sum concilium populus indico sum ibi crimen ualuit et obstinatus animus tristis iudicium invideo etiam judex facio sum qui per duumuiros qui de perduellio anquiro creo auctor sum damno tribunus de saxum tarpeius deicio locus idem in unus nomen et eximius gloria monumentum et poena ulter sum adicio mortuus nosco sum publicus unus qui cum domus is sum ubi nunc aedes atque officina moneta sum latus ad populus sum ne quis patricius in arx aut capitolium habito gentilicius alter qui gens manlius decretum caueo sum ne quis deinde m manlius uoco hic exitus habeo uir nisi in liber ciuitas nascor sum memorabilis populus breuis postquam periculum ab is nullus sum per sui ipse recordor uirtus desiderium is teneo pestilentia etiam breuis consequor nullus occurro tantus clades causa ex manlianus supplicium magnus pario uideo orior violo capitolium sum sanguis seruator neque deus chordus sum poena is offertor prope oculus suus ab quo suus templum eripio e manus hostis sum


haec indigna miserandaque auditu cum apud timentes sibimet ipsos maiore audientium indignatione quam sua increpuissent, atqui nec agros occupandi modum nec fenore trucidandi plebem alium patribus unquam fore, adfirmabant, nisi alterum ex plebe consulem, custodem suae libertatis, [plebi] fecissent. contemni iam tribunos plebis, quippe quae potestas iam suam ipsa uim frangat intercedendo. non posse aequo iure agi ubi imperium penes illos, penes se auxilium tantum sit; nisi imperio communicato nunquam plebem in parte pari rei publicae fore. nec esse quod quisquam satis putet, si plebeiorum ratio comitiis consularibus habeatur; nisi alterum consulem utique ex plebe fieri necesse sit, neminem fore. an iam memoria exisse, cum tribunos militum idcirco potius quam consules creari placuisset ut et plebeiis pateret summus honos, quattuor et quadraginta annis neminem ex plebe tribunum militum creatum esse? qui crederent duobus nunc in locis sua uoluntate impertituros plebi honorem, qui octona loca tribunis militum creandis occupare soliti sint, et ad consulatum uiam fieri passuros, qui tribunatum saeptum tam diu habuerint? lege obtinendum esse quod comitiis per gratiam nequeat, et seponendum extra certamen alterum consulatum ad quem plebi sit aditus, quoniam in certamine relictus praemium semper potentioris futurus sit. nec iam posse dici id quod antea iactare soliti sint, non esse in plebeiis idoneos uiros ad curules magistratus. numqui enim socordius aut segnius rem publicam administrari post P. Licini Calui tribunatum, qui primus ex plebe creatus sit, quam per eos annos gesta sit quibus praeter patricios nemo tribunus militum fuerit? quin contra patricios aliquot damnatos post tribunatum, neminem plebeium. quaestores quoque, sicut tribunos militum, paucis ante annis ex plebe coeptos creari nec ullius eorum populum Romanum paenituisse. consulatum superesse plebeiis; eam esse arcem libertatis, id columen. si eo peruentum sit, tum populum Romanum uere exactos ex urbe reges et stabilem libertatem suam existimaturum; quippe ex illa die in plebem uentura omnia quibus patricii excellant, imperium atque honorem, gloriam belli, genus, nobilitatem, magna ipsis fruenda, maiora liberis relinquenda. huius generis orationes ubi accipi uidere, nouam rogationem promulgant, ut pro duumuiris sacris faciundis decemuiri creentur ita ut pars ex plebe, pars ex patribus fiat; omniumque earum rogationum comitia in aduentum eius exercitus differunt qui Uelitras obsidebat.

hic indignus misero auditus cum apud timeo sui ipse magnus audio indignatio quam suus increpo atqui neque ager occupo modus neque fenore trucido plebs alius pater umquam sum adfirmo nisi alter ex plebs consul custos suus libertas plebs facio contemno iam tribunus plebs quippe qui potestas iam suus ipse uis frango intercedo non possum aequus ius ago ubi imperium penis ille penis sui auxilium tantus sum nisi imperium communico numquam plebs in pars par res publicus sum neque sum qui quisquam satis puto si plebeius ratio comitium consularis habeo nisi alter consul utique ex plebs fio necesse sum nemo sum an iam memoria exeo cum tribunus miles idcirco potis quam consul creo placeo ut et plebeius pateo summus honor quattuor et quadraginta annus nemo ex plebs tribunus miles creo sum qui credo duo nunc in locus suus uoluntas impertio plebs honor qui octoni locum tribunus miles creo occuparis soleo sum et ad consulatus uia fio patior qui tribunatus saepio tam diu habeo lex obtineo sum qui comitium per gratia nequeo et sepono extra certamen alter consulatus ad qui plebs sum aditus quoniam in certamen relinquo praemium semper potens sum sum neque iam possum dico is qui antea iactaris soleo sum non sum in plebeius idoneus uir ad curulis magistratus numqui enim socordius aut segnis res publicus administraris post p licinius calvus tribunatus qui primus ex plebs creo sum quam per is annus gero sum qui praeter patricius nemo tribunus miles sum quin contra patricius aliquot damno post tribunatus nemo plebeius quaestor quoque sicut tribunus miles paucus ante annus ex plebs coepio creo neque ullus is populus romanus paeniteo consulatus supersum plebeius is sum arx libertas is columen si is peruenio sum tum populus romanus uerus exigo ex urbs rex et stabilis libertas suus existimo quippe ex ille dies in plebs uenio omnis qui patricius excello imperium atque honor gloria bellum genus nobilitas magnus ipse fruor magnus liber relinquo hic genus oratio ubi accipio uideo nouus rogatio promulgo ut pro duoviri sacrum facio decemuiri creo ita ut pars ex plebs pars ex pater fio omne is rogatio comitium in aduentus is exercitus differo qui velitrae obsido


seditio tum inter Antiates Latinosque coorta, cum Antiates uicti malis subactique bello in quo et nati erant et consenuerant deditionem spectarent, Latinos ex diutina pace noua defectio recentibus adhuc animis ferociores ad perseuerandum in bello faceret. finis certaminis fuit postquam utrisque apparuit nihil per alteros stare quo minus incepta persequerentur. Latini profecti, ab societate pacis, ut rebantur, inhonestae sese uindicauerunt; Antiates incommodis arbitris salutarium consiliorum remotis urbem agrosque Romanis dedunt. ira et rabies Latinorum, quia nec Romanos bello laedere nec Uolscos in armis retinere potuerant, eo erupit ut Satricum urbem, quae receptaculum primum eis aduersae pugnae fuerat, igni concremarent. nec aliud tectum eius superfuit urbis, cum faces pariter sacris profanisque inicerent, quam Matris Matutae templum; inde eos nec sua religio nec uerecundia deum arcuisse dicitur sed uox horrenda edita templo cum tristibus minis ni nefandos ignes procul delubris amouissent. incensos ea rabie impetus Tusculum tulit ob iram, quod deserto communi concilio Latinorum non in societatem modo Romanam sed etiam in ciuitatem se dedissent. patentibus portis cum improuiso incidissent, primo clamore oppidum praeter arcem captum est. in arcem oppidani refugere cum coniugibus ac liberis nuntiosque Romam, qui certiorem de suo casu senatum facerent, misere. haud segnius quam fide populi Romani dignum fuit exercitus Tusculum ductus; L. Quinctius et Ser. Sulpicius tribuni militum duxere. clausas portas Tusculi Latinosque simul obsidentium atque obsessorum animo hinc moenia [Tusculi] tueri uident, illinc arcem oppugnare, terrere una ac pauere. aduentus Romanorum mutauerat utriusque partis animos: Tusculanos ex ingenti metu in summam alacritatem, Latinos ex prope certa fiducia mox capiendae arcis, quoniam oppido potirentur, in exiguam de se ipsis spem uerterat. tollitur ex arce clamor ab Tusculanis; excipit aliquanto maior ab exercitu Romano. utrimque urgentur Latini: nec impetus Tusculanorum decurrentium ex superiore loco sustinent nec Romanos subeuntes moenia molientesque obices portarum arcere possunt. scalis prius moenia capta, inde effracta claustra portarum; et cum anceps hostis et a fronte et a tergo urgeret nec ad pugnam ulla uis nec ad fugam loci quicquam superesset, in medio caesi ad unum omnes. reciperato ab hostibus Tusculo exercitus Romam est reductus.

seditio tum inter antias latini coorior cum antias vinco malus subigo bellum in quo et nascor sum et consenesco deditio specto latini ex diutinus pax nouus defectio recens adhuc animus ferox ad persevero in bellum facio finis certamen sum postquam uterque appareo nihil per alter sto quo paruus inceptum persequor latinum proficiscor ab societas pax ut reor inhonestus sui vindico antias incommodus arbiter salutaris consilium remoueo urbs ager romanus dedo ira et rabio latinum quia neque romanus bellum laedo neque volsci in arma retineo possum is erumpo ut satrix urbs qui receptaculis primus is adverro pugna sum ignis concremo neque alius tectum is supersum urbs cum fax pariter sacrum profanus inicio quam matrae matuta templum inde is neque suus religio neque verecundia deus arceo dico sed uox horreo edo templum cum tristis minae ni nefandus ignis procul delubrum amoveo incendo is rabies impetus tusculis fero ob ira qui desero communis concilio latinum non in societas modo romanus sed etiam in ciuitas sui do pateo porta cum improuisus incido primus clamor oppidum praeter arx capio sum in arx oppidanus refugio cum conjunx atque liber nuntius roma qui certus de suus casus senatus facio mitto haud segnis quam fides populus romanus dignus sum exercitus tusculis duco l quintius et seruius sulpicius tribunus miles duco claudo porta tusculis latini simul obsido atque obsessor animus hinc moenia tusculis tueor uideo illinc arx oppugnaris terreo unus atque pasco advenio romanus muto uterque pars animus tusculani ex ingens metus in summa alacritas latini ex prope certus fiducia mox capio arx quoniam oppidum potio in exiguus de sui ipse spes verto tollo ex arx clamor ab tusculanus excipio aliquantus magnus ab exercitus romanus utrimque urgeo latinum neque impetus tusculanum decurro ex superus locus sustineo neque romanus subeo moenia molio obices portaris arceo possum scalae prior moenia capio inde effringo claustra portaris et cum anceps hostis et ab frons et ab tergum urgeo neque ad pugna ullus uolo neque ad fuga locus quisquam supersum in medium caedo ad unus omnis recipero ab hostis tusculus exercitus roma sum reduco


dictator exercitum in statiuis tenebat, minime dubius bellum cum iis populis patres iussuros, cum maior domi exorta moles coegit acciri Romam eum gliscente in dies seditione, quam solito magis metuendam auctor faciebat. non enim iam orationes modo M. Manli sed facta, popularia in speciem, tumultuosa eadem, qua mente fierent intuenda erant. centurionem, nobilem militaribus factis, iudicatum pecuniae cum duci uidisset, medio foro cum caterua sua accurrit et manum iniecit; uociferatusque de superbia patrum ac crudelitate feneratorum et miseriis plebis, uirtutibus eius uiri fortunaque, 'tum uero ego' inquit 'nequiquam hac dextra Capitolium arcemque seruauerim, si ciuem commilitonemque meum tamquam Gallis uictoribus captum in seruitutem ac uincula duci uideam.' inde rem creditori palam populo soluit libraque et aere liberatum emittit, deos atque homines obtestantem ut M. Manlio , liberatori suo, parenti plebis Romanae, gratiam referant. acceptus extemplo in tumultuosam turbam et ipse tumultum augebat, cicatrices acceptas Ueienti Gallico aliisque deinceps bellis ostentans: se militantem, se restituentem euersos penates, multiplici iam sorte exsoluta, mergentibus semper sortem usuris, obrutum fenore esse; uidere lucem, forum, ciuium ora M. Manli opera; omnia parentum beneficia ab illo se habere; illi deuouere corporis uitaeque ac sanguinis quod supersit; quodcumque sibi cum patria penatibus publicis ac priuatis iuris fuerit, id cum uno homine esse. his uocibus instincta plebes cum iam unius hominis esset, addita alia commodioris ad omnia turbanda consilii res. fundum in Ueienti, caput patrimonii, subiecit praeconi, 'ne quem uestrum' inquit, 'Quirites, donec quicquam in re mea supererit, iudicatum addictumue duci patiar.' id uero ita accendit animos, ut per omne fas ac nefas secuturi uindicem libertatis uiderentur. ad hoc domi contionantis in modum sermones pleni criminum in patres; inter quos [cum] omisso discrimine uera an uana iaceret, thesauros Gallici auri occultari a patribus iecit nec iam possidendis publicis agris contentos esse nisi pecuniam quoque publicam auertant; ea res si palam fiat, exsolui plebem aere alieno posse. quae ubi obiecta spes est, enimuero indignum facinus uideri, cum conferendum ad redimendam ciuitatem a Gallis aurum fuerit, tributo conlationem factam, idem aurum ex hostibus captum in paucorum praedam cessisse. itaque exsequebantur quaerendo ubi tantae rei furtum occultaretur; differentique et tempore suo se indicaturum dicenti ceteris omissis eo uersae erant omnium curae apparebatque nec ueri indicii gratiam mediam nec falsi offensionem fore.

dictator exercitus in stativus teneo paruus dubius bellum cum is populus pater jubeo cum magnus domus exorior moles cogo accio roma is glisco in dies seditio quam soleo magis metuo auctor facio non enim iam oratio modo m manlius sed facio popularis in species tumultuosus idem qui mens fio intueor sum centurio nobilis militaris facio iudico pecunia cum duco uideo medium forum cum caterva suus accurro et manus injacio vocifero de superbia pater atque crudelitas fenerator et miseria plebs uirtus is uir fortuno tum uerus ego inquam nequiquam hic dextera capitolium arx servo si ciuis commilito meus tamquam gallus uictor capio in seruitus atque uinculum duco uideo inde res creditor palam populus soluo libro et aer libero emitto deus atque homo obtestor ut m manlius liberator suus parens plebs romanus gratia refero accipio extemplo in tumultuosus turba et ipse tumultus augeo cicatrix accipio veiens gallicus alius deinceps bellum ostento sui milito sui restituo everro penates multiplex iam sors exsolvo mergo semper sors usura obruo fenore sum uideo lux forum ciuis os m manlius opus omnis parens beneficium ab ille sui habeo ille devoveo corpus vita atque sanguis qui supersum quicumque sui cum patria penates publicus atque priuo ius sum is cum unus homo sum hic uox instinguo plebs cum iam unus homo sum addo alius commodus ad omnis turbo consilium res fundus in veiens caput patrimonium subicio praeco ne qui uester inquam quiris donec quisquam in res meus supersum iudico addico duco patior is uerus ita accendo animus ut per omnis fas atque nefas sequor vindico libertas uideo ad hic domus contionor in modus sermo plenus crimen in pater inter qui cum omitto discrimen uerus an uanus iaceo thesaurus gallicus aurum occultaris ab pater jacio neque iam possideo publicus ager contendo sum nisi pecunia quoque publicus averto is res si palam fio exsolvo plebs aer alienus possum qui ubi objecto spes sum enimuero indignus facinus uideo cum confero ad redimo ciuitas ab gallus aurum sum tribuo conlatio facio idem aurum ex hostis capio in paucus praeda cedo itaque exsequor quaero ubi tantus res furtum occulto differo et tempus suus sui indico dico ceterus omitto is verro sum omnis cura appareo neque uerus indicium gratia medius neque fallo offensio sum


iustitio indicto dilectuque habito Furius ac Ualerius ad Satricum profecti, quo non Uolscorum modo iuuentutem Antiates ex noua subole lectam sed ingentem Latinorum Hernicorumque <uim> conciuerant ex integerrimis diutina pace populis. itaque nouus hostis ueteri adiunctus commouit animos militis Romani. quod ubi aciem iam instruenti Camillo centuriones renuntiauerunt, turbatas militum mentes esse, segniter arma capta, cunctabundosque et resistentes egressos castris esse, quin uoces quoque auditas cum centenis hostibus singulos pugnaturos et aegre inermem tantam multitudinem, nedum armatam, sustineri posse, in equum insilit et ante signa obuersus in aciem ordines interequitans: 'quae tristitia, milites, haec, quae insolita cunctatio est? hostem an me an uos ignoratis? hostis est quid aliud quam perpetua materia uirtutis gloriaeque uestrae? uos contra me duce, ut Falerios Ueiosque captos et in capta patria Gallorum legiones caesas taceam, modo trigeminae uictoriae triplicem triumphum ex his ipsis Uolscis et Aequis et ex Etruria egistis. an me, quod non dictator uobis sed tribunus signum dedi, non agnoscitis ducem? neque ego maxima imperia in uos desidero, et uos in me nihil praeter me ipsum intueri decet; neque enim dictatura mihi unquam animos fecit, ut ne exsilium quidem ademit. iidem igitur omnes sumus, et cum eadem omnia in hoc bellum adferamus quae in priora attulimus, eundem euentum belli exspectemus. simul concurreritis, quod quisque didicit ac consueuit faciet: uos uincetis, illi fugient.'

justitium indico diligo habeo furius atque valerius ad satrix proficiscor quo non volscus modo iuuentus antias ex nouus suboles lego sed ingens latinum hernicus uis concieo ex integer diutinus pax populus itaque nouus hostis uetus adjungo commoveo animus miles romanus qui ubi acies iam instruo camillus centurio renuntio turbo miles mens sum segnis arma capio cunctabundus et resisto egredior castrum sum quin uox quoque audio cum centeni hostis singuli pugno et aeger inermis tantus multitudo nedum armo sustineo possum in equus insilio et ante signum obverto in acies ordo interequito qui tristitia miles hic qui insolitus cunctatio sum hostis an ego an tu ignoro hostis sum quis alius quam perpetuus materia uirtus gloria uester tu contra ego dux ut falerii veii capio et in capio patria gallus legio caedo taceo modo trigeminus uictoria triplex triumphus ex hic ipse volscus et aequi et ex etruria ago an ego qui non dictator tu sed tribunus signum do non agnosco dux neque ego maximus imperium in tu desidero et tu in ego nihil praeter ego ipse intueor decet neque enim dicto ego umquam animus facio ut ne exsilium quidem adimo eo igitur omnis sum et cum idem omnis in hic bellum affero qui in prior affero idem euentum bellum exspecto simul concurro qui quisque disco atque consuesco facio tu vinco ille fugio


cum mittere ambages dictator iuberet et aut peragere uerum indicium cogeret aut fateri facinus insimulati falso crimine senatus oblataeque uani furti inuidiae, negantem arbitrio inimicorum se locuturum in uincla duci iussit. arreptus a uiatore 'Iuppiter' inquit, 'optime maxime Iunoque regina ac Minerua ceterique di deaeque, qui Capitolium arcemque incolitis, sicine uestrum militem ac praesidem sinitis uexari ab inimicis? haec dextra, qua Gallos fudi a delubris uestris, iam in uinclis et catenis erit?' nullius nec oculi nec aures indignitatem ferebant; sed inuicta sibi quaedam patientissima iusti imperii ciuitas fecerat, nec aduersus dictatoriam uim aut tribuni plebis aut ipsa plebs attollere oculos aut hiscere audebant. coniecto in carcerem Manlio satis constat magnam partem plebis uestem mutasse, multos mortales capillum ac barbam promisisse, obuersatamque uestibulo carceris maestam turbam. dictator de Uolscis triumphauit, inuidiaeque magis triumphus quam gloriae fuit; quippe domi non militiae partum eum actumque de ciue non de hoste fremebant: unum defuisse tantum superbiae, quod non M. Manlius ante currum sit ductus. iamque haud procul seditione res erat; cuius leniendae causa postulante nullo largitor uoluntarius repente senatus factus Satricum coloniam duo milia ciuium Romanorum deduci iussit. bina iugera et semisses agri adsignati; quod cum et paruum et paucis datum et mercedem esse prodendi M. Manli interpretarentur, remedio inritatur seditio. et iam magis insignis et sordibus et facie reorum turba Manliana erat, amotusque post triumphum abdicatione dictaturae terror et linguam et animos liberauerat hominum.

cum mitto ambages dictator iubeo et aut perago uerus indicium cogo aut fateor facinus insimulo fallo crimen senatus offertor vanus furtum inuidia nego arbitrium inimicus sui loquor in uinculum duco iubeo arrepo ab uiator iuppiter inquam optume magnus juno regina atque minerva ceter deus defervesco qui capitolium arx incolo sicine uester miles atque praesidem sino uexaris ab inimicus hic dextera qui galli fundo ab delubrum uester iam in vinclum et catena sum nullus neque oculus neque auris indignitas fero sed inuictus sui quidam patior justus imperium ciuitas facio neque aduersus dictatorius uis aut tribunus plebs aut ipse plebs attollo oculus aut hisco audeo conicio in carcer manlius satis consto magnus pars plebs uestis muto multus mortalis capillus atque barba promitto obverso uestibulum carcer maestus turba dictator de volscus triumpho invidia magis triumphus quam gloria sum quippe domus non militia pario is ago de civis non de hostis fremo unus desum tantus superbia qui non m manlius ante currus sum duco iam haud procul seditio res sum qui lenio causa postulo nullus largitor uoluntarius repens senatus facio satrix colonia duo mille ciuis romanus deduco iubeo bini iugerum et semis ager adsigno qui cum et paruus et paucus do et merces sum prodo m manlius interpretor remedium irrito seditio et iam magis insignis et sordes et facies reus turba manlianus sum amoveo post triumphus abdicatio dicto terror et lingua et animus libero homo


nec diu licuit quietis consilia erigendae ex tam graui casu rei publicae secum agitare. hinc Uolsci, ueteres hostes, ad exstinguendum nomen Romanum arma ceperant: hinc Etruriae principum ex omnibus populis coniurationem de bello ad fanum Uoltumnae factam mercatores adferebant. nouus quoque terror accesserat defectione Latinorum Hernicorumque, qui post pugnam ad lacum Regillum factam per annos prope centum nunquam ambigua fide in amicitia populi Romani fuerant. itaque cum tanti undique terrores circumstarent appareretque omnibus non odio solum apud hostes sed contemptu etiam inter socios nomen Romanum laborare, placuit eiusdem auspiciis defendi rem publicam cuius reciperata esset dictatoremque dici M. Furium Camillum . is dictator C. Seruilium Ahalam magistrum equitum dixit; iustitioque indicto dilectum iuniorum habuit ita ut seniores quoque, quibus aliquid roboris superesset, in uerba sua iuratos centuriaret. exercitum conscriptum armatumque trifariam diuisit: partem unam in agro Ueiente Etruriae opposuit, alteram ante urbem castra locare iussit; tribuni militum his A. Manlius , illis quia aduersus Etruscos mittebantur L. Aemilius praepositus; tertiam partem ipse ad Uolscos duxit nec procul a Lanuuio—ad Mecium is locus dicitur—castra oppugnare est adortus. quibus ab contemptu, quod prope omnem deletam a Gallis Romanam iuuentutem crederent, ad bellum profectis tantum Camillus auditus imperator terroris intulerat ut uallo se ipsi, uallum congestis arboribus saepirent, ne qua intrare ad munimenta hostis posset. quod ubi animaduertit Camillus, ignem in obiectam saepem coici iussit; et forte erat uis magna uenti uersa in hostem; itaque non aperuit solum incendio uiam sed flammis in castra tendentibus uapore etiam ac fumo crepituque uiridis materiae flagrantis ita consternauit hostes, ut minor moles superantibus uallum militibus munitum in castra Uolscorum Romanis fuerit quam transcendentibus saepem incendio absumptam fuerat. fusis hostibus caesisque cum castra impetu cepisset dictator, praedam militi dedit, quo minus speratam minime largitore duce, eo militi gratiorem. persecutus deinde fugientes cum omnem Uolscum agrum depopulatus esset, ad deditionem Uolscos septuagesimo demum anno subegit. uictor ex Uolscis in Aequos transiit et ipsos bellum molientes; exercitum eorum ad Bolas oppressit, nec castra modo sed urbem etiam adgressus impetu primo cepit.

neque diu licet quiesco consilium erigo ex tam grauis casus res publicus sui agito hinc volscus ueteres hostis ad exstinguo nomen romanus arma capio hinc etruria princeps ex omnis populus coniuratio de bellum ad fanum voltumna facio mercator affero nouus quoque terror accedo defectio latinum hernicus qui post pugna ad lacus regillus facio per annus prope centum numquam ambiguus fides in amicitia populus romanus sum itaque cum tantus undique terror circumsto appareo omnis non odium solus apud hostis sed contemptus etiam inter socius nomen romanus laboro placeo idem auspicium defendo res publicus qui recipero sum dictator dico m furius camillus is dictator que seruilius ahala magister eques dico justitium indico dilectus iuniorum habeo ita ut senex quoque qui aliquis robur supersum in uerbum suus juro centurio exercitus conscribo armo trifariam diuido pars unus in ager veiens etruria oppono alter ante urbs castrum locaris iubeo tribunus miles hic ab manlius ille quia aduersus etrusci mitto l aemilius praepono tertius pars ipse ad volsci duco neque procul ab lanuvium ad mecium is locus dico castrum oppugnaris sum adorior qui ab contemptus qui prope omnis deleo ab gallus romanus iuuentus credo ad bellum proficio tantus camillus audio imperator terror infero ut uallum sui ipse valles congero arbor saepio ne qui intro ad munimentum hostis possum qui ubi animaduerto camillus ignis in objacio saepis coix iubeo et fors sum uolo magnus uentus uerto in hostis itaque non aperio solus incendium uia sed flamma in castrum tendo vapor etiam atque fumus crepo uiridis materia flagro ita consterno hostis ut paruus moles supero valles miles munio in castrum volscus romanus sum quam transcendo saepis incendium absumo sum fundo hostis caedo cum castrum impetus capio dictator praeda miles do quo paruus spero paruus largitor dux is miles gratus persequor deinde fugio cum omnis volscus ager depopulor sum ad deditio volsci septuagesimus demum annus subigo uictor ex volscus in aequi transeo et ipse bellum molio exercitus is ad bola opprimo neque castrum modo sed urbs etiam aggredior impetus primus capio


multitudo hostium nulli rei praeterquam numero freta et oculis utramque metiens aciem temere proelium iniit, temere omisit; clamore tantum missilibusque telis et primo pugnae impetu ferox gladios et conlatum pedem et uoltum hostis ardore animi micantem ferre non potuit. impulsa frons prima et trepidatio subsidiis inlata; et suum terrorem intulit eques; rupti inde multis locis ordines motaque omnia et fluctuanti similis acies erat. dein postquam cadentibus primis iam ad se quisque peruenturam caedem cernebat, terga uertunt. instare Romanus; et donec armati confertique abibant, peditum labor in persequendo fuit: postquam iactari arma passim fugaque per agros spargi aciem hostium animaduersum est, tum equitum turmae emissae, dato signo ne in singulorum morando caede spatium ad euadendum interim multitudini darent: satis esse missilibus ac terrore impediri cursum obequitandoque agmen teneri dum adsequi pedes et iusta caede conficere hostem posset. fugae sequendique non ante noctem finis fuit. capta quoque ac direpta eodem die castra Uolscorum praedaque omnis praeter libera corpora militi concessa est. pars maxima captiuorum ex Latinis atque Hernicis fuit, nec hominum de plebe, ut credi posset mercede militasse, sed principes quidam iuuentutis inuenti, manifesta fides publica ope Uolscos hostes adiutos. Circeiensium quoque quidam cogniti et coloni a Uelitris; Romamque omnes missi percontantibus primoribus patrum eadem quae dictatori defectionem sui quisque populi haud perplexe indicauere.

multitudo hostis nullus res praeterquam numerus fretus et oculus uter metior acies temere proelium ineo temere omitto clamor tantus missile telum et primus pugna impetus ferox gladius et confero pedis et uultus hostis ardor animus mico fero non possum impello frons primus et trepidatio subsidium infero et suus terror infero eques rumpo inde multus locus ordo moveo omnis et fluctuo similis acies sum deinde postquam cado primus iam ad sui quisque pervenio caedes cerno tergum verto insto romanus et donec armatus confercio abeo pedes labor in persequor sum postquam iactaris arma passim fugo per ager spargo acies hostis animaduersum sum tum eques turma emitto do signum ne in singulus moror caedes spatium ad evado interim multitudo do satis sum missilis atque terror impedio cursus obequito agmen teneo dum assequor pes et iustus caedes confacio hostis possum fuga sequor non ante nox finis sum capio quoque atque direptor idem dies castrum volscus praeda omnis praeter liber corpus miles concedo sum pars maximus captivus ex latinum atque hernicus sum neque homo de plebs ut credo possum merces milito sed princeps quidam iuuentus inuenio manifestus fides publicus ops volsci hostis adjuvo circeiensis quoque quidam cognosco et colonus ab velitrae roma omnis mitto perconto primoris pater idem qui dictator defectio suus quisque populus haud perplexus indico


dictator etsi maiorem dimicationem propositam domi quam foris cernebat, tamen, seu quia celeritate ad bellum opus erat, seu uictoria triumphoque dictaturae ipsi uires se additurum ratus, dilectu habito in agrum Pomptinum, quo a Uolscis exercitum indictum audierat, pergit.—non dubito praeter satietatem tot iam libris adsidua bella cum Uolscis gesta legentibus illud quoque succursurum, quod mihi percensenti propiores temporibus harum rerum auctores miraculo fuit unde totiens uictis Uolscis et Aequis suffecerint milites. quod cum ab antiquis tacitum praetermissum sit, cuius tandem ego rei praeter opinionem, quae sua cuique coniectanti esse potest, auctor sim? simile ueri est aut interuallis bellorum, sicut nunc in dilectibus fit Romanis, alia atque alia subole iuniorum ad bella instauranda totiens usos esse aut non ex iisdem semper populis exercitus scriptos, quamquam eadem semper gens bellum intulerit, aut innumerabilem multitudinem liberorum capitum in eis fuisse locis quae nunc uix seminario exiguo militum relicto seruitia Romana ab solitudine uindicant. ingens certe, quod inter omnes auctores conueniat, quamquam nuper Camilli ductu atque auspicio accisae res erant, Uolscorum exercitus fuit; ad hoc Latini Hernicique accesserant et Circeiensium quidam et coloni etiam a Uelitris Romani.—dictator castris eo die positis, postero cum auspicato prodisset hostiaque caesa pacem deum adorasset, laetus ad milites iam arma ad propositum pugnae signum, sicut edictum erat, luce prima capientes processit. 'nostra uictoria est, milites' inquit, 'si quid di uatesque eorum in futurum uident. itaque, ut decet certae spei plenos et cum imparibus manus conserturos, pilis ante pedes positis gladiis tantum dextras armemus. ne procurri quidem ab acie uelim sed obnixos uos stabili gradu impetum hostium excipere. ubi illi uana iniecerint missilia et effusi stantibus uobis se intulerint, tum micent gladii et ueniat in mentem unicuique deos esse qui Romanum adiuuent deos qui secundis auibus in proelium miserint. tu, T. Quincti , equitem intentus ad primum initium moti certaminis teneas; ubi haerere iam aciem conlato pede uideris, tum terrorem equestrem occupatis alio pauore infer inuectusque ordines pugnantium dissipa.' sic eques, sic pedes, ut praeceperat, pugnant; nec dux legiones nec fortuna fefellit ducem.

dictator etsi magnus dimicatio propono domus quam foris cerno tamen seu quia celeritas ad bellum opus sum seu uictoria triumpho dicto ipse uis sui addo reor delectus habeo in ager pomptinus quo ab volscus exercitus indico audio pergo non dubito praeter satietas tot iam liber assiduus bellum cum volscus gero lego ille quoque succurro qui ego percenseo propiores tempus haris res auctor miraculum sum unde totiens uinco volscus et aequi sufficio miles qui cum ab antiquus taceo praetermitto sum qui tandem ego res praeter opinio qui suus quisque conjecto sum possum auctor sum similis uerus sum aut interuallum bellum sicut nunc in delectus fio romanus alius atque alius suboles iuniorum ad bellum instauro totiens utor sum aut non ex idem semper populus exercitus scribo quamquam idem semper gens bellum infero aut innumerabilis multitudo liberi caput in is sum locus qui nunc uix seminarium exiguus miles relinquo seruitium romanus ab solitudo vindico ingens certus qui inter omnis auctor convenio quamquam nuper camillus ductus atque auspicium accido res sum volscus exercitus sum ad hic latinum hernicus accedo et circeiensis quidam et colonus etiam ab velitrae romanus dictator castrum is dies pono posterus cum auspico prodeo hostia caedo pax deus adoro laetus ad miles iam arma ad propono pugna signum sicut edictum sum lux primus capio procedo noster uictoria sum miles inquam si quis deus vates is in sum uideo itaque ut decet certus spes plenus et cum imparis manus consero pila ante pes pono gladius tantus dexter armo ne procurro quidem ab acies uolo sed obnitor tu stabilis gradus impetus hostis excipio ubi ille uanus injacio missile et effundo sto tu sui infero tum mico gladius et uenio in mens uniquique deus sum qui romanus adjuvo deus qui secundus auis in proelium mitto tu t quintius eques intendo ad primus initium moveo certamen teneo ubi haereo iam acies confero pes uideo tum terror equester occupo alius pavor infero inveho ordo pugno dissipa sic eques sic pes ut praecipio pugno neque dux legio neque fortuna fallo dux


ita suspensis rebus dictator accitus ab exercitu in urbem uenit. postero die senatu habito, cum satis periclitatus uoluntates hominum discedere senatum ab se uetuisset, stipatus ea multitudine sella in comitio posita uiatorem ad M. Manlium misit; qui dictatoris iussu uocatus, cum signum suis dedisset adesse certamen, agmine ingenti ad tribunal uenit. hinc senatus, hinc plebs, suum quisque intuentes ducem, uelut in acie constiterant. tum dictator silentio facto, 'utinam' inquit, 'mihi patribusque Romanis ita de ceteris rebus cum plebe conueniat, quemadmodum, quod ad te attinet eamque rem quam de te sum quaesiturus conuenturum satis confido. spem factam a te ciuitati uideo fide incolumi ex thesauris Gallicis, quos primores patrum occultent, creditum solui posse. cui ego rei tantum abest ut impedimento sim ut contra te, M. Manli , adhorter, liberes fenore plebem Romanam et istos incubantes publicis thesauris ex praeda clandestina euoluas. quod nisi facis, siue ut et ipse in parte praedae sis siue quia uanum indicium est, in uincla te duci iubebo nec diutius patiar a te multitudinem fallaci spe concitari.' ad ea Manlius nec se fefellisse ait non aduersus Uolscos, totiens hostes quotiens patribus expediat, nec aduersus Latinos Hernicosque, quos falsis criminibus in arma agant, sed aduersus se ac plebem Romanam dictatorem creatum esse; iam omisso bello quod simulatum sit, in se impetum fieri; iam dictatorem profiteri patrocinium feneratorum aduersus plebem; iam sibi ex fauore multitudinis crimen et perniciem quaeri. 'offendit' inquit, 'te, A. Corneli , uosque, patres conscripti, circumfusa turba lateri meo? quin eam diducitis a me singuli uestris beneficiis, intercedendo, eximendo de neruo ciues uestros, prohibendo iudicatos addictosque duci, ex eo quod afluit opibus uestris sustinendo necessitates aliorum? sed quid ego uos de uestro impendatis hortor? sortem reliquam ferte: de capite deducite quod usuris pernumeratum est; iam nihilo mea turba quam ullius conspectior erit. at enim quid ita solus ego ciuium curam ago? nihilo magis quod respondeam habeo quam si quaeras quid ita solus Capitolium arcemque seruauerim. et tum uniuersis quam potui opem tuli et nunc singulis feram. nam quod ad thesauros Gallicos attinet, rem suapte natura facilem difficilem interrogatio facit. cur enim quaeritis quod scitis? cur quod in sinu uestro est excuti iubetis potius quam ponatis, nisi aliqua fraus subest? quo magis argui praestigias iubetis uestras, eo plus uereor ne abstuleritis obseruantibus etiam oculos. itaque non ego uobis ut indicem praedas uestras, sed uos id cogendi estis ut in medium proferatis.'

ita suspendo res dictator accio ab exercitus in urbs uenio posterus dies senatus habeo cum satis periclitor uoluntas homo discedo senatus ab sui uetuisset stipo is multitudo sella in comitium pono uiator ad m manlius mitto qui dictator iussus voco cum signum suus do adsum certamen agmen ingens ad tribunal uenio hinc senatus hinc plebs suus quisque intueor dux uelut in acies consto tum dictator silentium facio utinam inquam ego pater romanus ita de ceterus res cum plebs convenio quemadmodum qui ad tu attineo eo res quam de tu sum quaero convenio satis confido spes facio ab tu ciuitas uideo fides incolumis ex thesaurus gallicus qui primoris pater occulto credo soluo possum qui ego res tantus absum ut impedimentum sum ut contra tu m manlius adhortor libero fenore plebs romanus et iste incubo publicus thesaurus ex praeda clandestinus evolvo qui nisi facio siue ut et ipse in pars praeda sum siue quia uanum indicium sum in uinculum tu duco iubeo neque diu patior ab tu multitudo fallax spes concitaris ad is manlius neque sui fallo aio non aduersus volsci totiens hostis quotiens pater expedio neque aduersus latini hernici qui falsum crimen in arma ago sed aduersus sui atque plebs romanus dictator creo sum iam omitto bellum qui simulo sum in sui impetus fio iam dictator profiteor patrocinium fenerator aduersus plebs iam sui ex fauor multitudo crimen et pernicies quaero offendo inquam tu ab cornelis tu pater conscribo circumfundo turba lateo meus quin is diduco ab ego singuli uester beneficium intercedo eximo de nervus ciuis uester prohibeo judico addico duco ex is qui afluo ops uester sustineo necessitas alius sed quis ego tu de uester impendo hortor sors reliquus fero de caput deduco qui usura pernumero sum iam nihilum meus turba quam ullus conspicio sum at enim quis ita solus ego ciuis cura ago nihilum magis qui respondeo habeo quam si quaero quis ita solus capitolium arx servo et tum uniuersus quam possum ops fero et nunc singuli fero nam qui ad thesaurus gallicus attineo res suapte natura facilis difficilis interrogatio facio cur enim quaero qui scio cur qui in sinus uester sum excutio jubeo potis quam pono nisi aliqui fraus subsum quo magis arguo praestigiae jubeo uester is multus uereor ne aufero observo etiam oculus itaque non ego tu ut index praeda uester sed tu is cogo sum ut in medius profero


aduersus tam obstinatam orationem tribunorum cum prae indignitate rerum stupor silentiumque inde ceteros patrum defixisset, Ap. Claudius Crassus , nepos decemuiri, dicitur odio magis iraque quam spe ad dissuadendum processisse et locutus in hanc fere sententiam esse: 'neque nouum neque inopinatum mihi sit, Quirites, si, quod unum familiae nostrae semper obiectum est ab seditiosis tribunis, id nunc ego quoque audiam, Claudiae gentis iam inde ab initio nihil antiquius in re publica patrum maiestate fuisse, semper plebis commodis aduersatos esse. quorum alterum neque nego neque infitias eo—nos, ex quo adsciti sumus simul in ciuitatem et patres, enixe operam dedisse ut per nos aucta potius quam imminuta maiestas earum gentium inter quas nos esse uoluistis dici uere posset: illud alterum pro me maioribusque meis contendere ausim, Quirites, nisi, quae pro uniuersa re publica fiant, ea plebi tamquam aliam incolenti urbem aduersa quis putet, nihil nos neque priuatos neque in magistratibus quod incommodum plebi esset scientes fecisse nec ullum factum dictumue nostrum contra utilitatem uestram, etsi quaedam contra uoluntatem fuerint, uere referri posse. an hoc, si Claudiae familiae non sim nec ex patricio sanguine ortus sed unus Quiritium quilibet, qui modo me duobus ingenuis ortum et uiuere in libera ciuitate sciam, reticere possim L. illum Sextium et C. Licinium , perpetuos, si dis placet, tribunos, tantum licentiae nouem annis quibus regnant sumpsisse, ut uobis negent potestatem liberam suffragii non in comitiis, non in legibus iubendis se permissuros esse? '"sub condicione" inquit, "nos reficietis decimum tribunos." quid est aliud dicere "quod petunt alii, nos adeo fastidimus ut sine mercede magna non accipiamus"? sed quae tandem ista merces est qua uos semper tribunos plebis habeamus? "ut rogationes" inquit, "nostras, seu placent seu displicent, seu utiles seu inutiles sunt, omnes coniunctim accipiatis." obsecro uos, Tarquinii tribuni plebis, putate me ex media contione unum ciuem succlamare "bona uenia uestra liceat ex his rogationibus legere quas salubres nobis censemus esse, antiquare alias." "non" inquit, "licebit tu de fenore atque agris quod ad uos omnes pertinet iubeas et hoc portenti non fiat in urbe Romana uti L. Sextium atque hunc C. Licinium consules, quod indignaris, quod abominaris, uideas; aut omnia accipe, aut nihil fero"; ut si quis ei quem urgeat fames uenenum ponat cum cibo et aut abstinere eo quod uitale sit iubeat aut mortiferum uitali admisceat. ergo si esset libera haec ciuitas, non tibi frequentes succlamassent "abi hinc cum tribunatibus ac rogationibus tuis"? quid? si tu non tuleris quod commodum est populo accipere, nemo erit qui ferat? illud si quis patricius, si quis, quod illi uolunt inuidiosius esse, Claudius diceret "aut omnia accipite, aut nihil fero", quis uestrum, Quirites, ferret? nunquamne uos res potius quam auctores spectabitis sed omnia semper quae magistratus ille dicet secundis auribus, quae ab nostrum quo dicentur aduersis accipietis? at hercule sermo est minime ciuilis; quid? rogatio qualis est, quam a uobis antiquatam indignantur? sermoni, Quirites, simillima. "consules" inquit, "rogo ne uobis quos uelitis facere liceat." an aliter [rogat] qui utique alterum ex plebe fieri consulem iubet nec duos patricios creandi potestatem uobis permittit? si hodie bella sint, quale Etruscum fuit cum Porsenna Ianiculum insedit, quale Gallicum modo cum praeter Capitolium atque arcem omnia haec hostium erant, et consulatum cum hoc M. Furio et quolibet alio ex patribus L. ille Sextius peteret, possetisne ferre Sextium haud pro dubio consulem esse, Camillum de repulsa dimicare? hocine est in commune honores uocare, ut duos plebeios fieri consules liceat, duos patricios non liceat? et alterum ex plebe creari necesse sit, utrumque ex patribus praeterire liceat? quaenam ista societas, quaenam consortio est? parum est, si, cuius pars tua nulla adhuc fuit, in partem eius uenis, nisi partem petendo totum traxeris? "timeo" inquit, "ne, si duos licebit creari patricios, neminem creetis plebeium." quid est dicere aliud "quia indignos uestra uoluntate creaturi non estis, necessitatem uobis creandi quos non uoltis imponam"? quid sequitur, nisi ut ne beneficium quidem debeat populo, si cum duobus patriciis unus petierit plebeius et lege se non suffragio creatum dicat?

aduersus tam obstinatus oratio tribunus cum prae indignitas res stupor sileo inde ceterus pater defigo ap claudus crassus nepos decemuiri dico odium magis ira quam spes ad dissuadeo procedo et loquor in hic fere sententia sum neque nouus neque inopinor ego sum quiris si qui unus familia noster semper obicio sum ab seditiosus tribunus is nunc ego quoque audio claudia gens iam inde ab initium nihil antiquus in res publicus pater maiestas sum semper plebs commodus adverso sum qui alter neque nego neque infitior is nos ex quo ascio sum simul in ciuitas et pater enitor opera do ut per nos augeo potis quam imminuo maiestas is gens inter qui nos sum uoluistis dico uerus possum ille alter pro ego magnus meus contendo audeo quiris nisi qui pro uniuersus res publicus fio is plebs tamquam alius incolo urbs adverso quis puto nihil nos neque privo neque in magistratus qui incommodus plebs sum scio facio neque ullus facio dico nos contra utilitas vester etsi quidam contra uoluntas sum uerus refero possum an hic si claudia familia non sum neque ex patricius sanguis ortus sed unus quiris qui qui modo ego duo ingenuus orior et uiuo in liber ciuitas scio reticeo possum l ille sestius et que licinius perpetuus si deus placeo tribunus tantus licentia nouem annus qui regno sumo ut tu nego potestas liber suffragium non in comitium non in lex jubeo sui permitto sum sub condicio inquam nos reficio decimus tribunus quis sum alius dico qui peto alius nos adeo fastidio ut sine merces magnus non accipio sed qui tandem iste merces sum qui tu semper tribunus plebs habeo ut rogatio inquam noster seu placeo seu displiceo seu utilis seu inutilis sum omnis conjunctim accipio obsecro tu tarquinius tribunus plebs puto ego ex medius contio unus ciuis succlamaris bonus uenia uester licet ex hic rogatio lego qui salubris nos censeo sum antiquaris alius non inquam liceo tu de fenore atque ager qui ad tu omnis pertineo jubeo et hic portendo non fio in urbs romanus uti l sestius atque hic que licinius consul qui indignaris qui abominaris uideo aut omnis accipio aut nihil fero ut si quis is qui urgeo fames uenenum pono cum cibus et aut abstineo is qui uital sum jubeo aut mortiferus uitalis admisceo ergo si sum liber hic ciuitas non tu frequens succlamo abeo hinc cum tribunatus atque rogatio tuus quis si tu non fero qui commodus sum populus accipio nemo sum qui fero ille si quis patricius si quis qui ille uolo invidiosus sum claudus dico aut omnis accipio aut nihil fero quis uester quiris fero numquam tu res potis quam auctor specto sed omnis semper qui magistratus ille dico secundus auris qui ab nos quo dico aduerto accipio at herculis sermo sum paruus ciuilis quis rogatio qualis sum quam ab tu antiquo indignor sermo quiris similis consul inquam rogo ne tu qui volo facio licet an aliter rogo qui utique alter ex plebs fio consul iubeo neque duo patricius creo potestas tu permitto si hodie bellum sum qualis etruscus sum cum porsenna ianiculis insedeo qualis gallicus modo cum praeter capitolium atque arx omnis hic hostis sum et consulatus cum hic m furius et quilibet alius ex pater l ille sestius peto possum fero sestius haud pro dubius consul sum camillus de repello dimicaris hic sum in communis honor uoco ut duo plebeius fio consul licet duo patricius non licet et alter ex plebs creo necesse sum uterque ex pater praetereo licet quisnam iste societas quisnam consortio sum parum sum si qui pars tuus nullus adhuc sum in pars is uena nisi pars peto totus traho timeo inquam ne si duo liceo creo patricius nemo creo plebeius quis sum dico alius quia indignus uester uoluntas creo non sum necessitas tu creo qui non uolo impono quis sequor nisi ut ne beneficium quidem debeo populus si cum duo patricius unus peto plebeius et lex sui non suffragium creo dico