Ab urbe condita, books 6-10 - 7

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


tunc inter primores duorum populorum res geritur; quidquid hinc aut illinc communis Mars belli aufert, multiplex quam pro numero damnum est. uolgus aliud armatorum, uelut delegata primoribus pugna, euentum suum in uirtute aliena ponit. multi utrimque cadunt, plures uolnera accipiunt; tandem equites alius alium increpantes, quid deinde restaret quaerendo, si neque ex equis pepulissent hostem neque pedites quicquam momenti facerent? quam tertiam exspectarent pugnam? quid ante signa feroces prosiluissent et alieno pugnarent loco?—his inter se uocibus concitati clamore renouato inferunt pedem et primum gradu mouerunt hostem, deinde pepulerunt, postremo iam haud dubie auertunt; neque, tam uires pares quae superauerit res facile dictu est, nisi quod perpetua fortuna utriusque populi et extollere animos et minuere potuit. usque ad castra fugientes Hernicos Romanus sequitur: castrorum oppugnatione, quia serum erat diei, abstinuere;—diu non perlitatum tenuerat dictatorem, ne ante meridiem signum dare posset; eo in noctem tractum erat certamen.—postero die deserta fuga castra Hernicorum et saucii relicti quidam inuenti; agmenque fugientium ab Signinis, cum praeter moenia eorum infrequentia conspecta signa essent, fusum ac per agros trepida fuga palatum est. nec Romanis incruenta uictoria fuit: quarta pars militum amissa et, ubi haud minus iacturae fuit, aliquot equites Romani cecidere.

tunc inter primoris duo populus res gero quisquis hinc aut illinc communis mars bellum aufero multiplex quam pro numerus damnum sum uulgus alius armator uelut delego primoris pugno euentum suus in uirtus alienus pono multus utrimque cado multus vulnero accipio tandem eques alius alius increpo quis deinde resto quaero si neque ex equus pello hostis neque pedito quisquam momentum facio quam tertius exspecto pugna quis ante signum ferox prosilio et alienus pugno locus hic inter sui uox concitas clamor renovo infero pedis et primus gradus moueo hostis deinde pello postremo iam haud dubius averto neque tam uis par qui supero res facilis dico sum nisi qui perpetuus fortuna uterque populus et extollo animus et minuo possum usque ad castrum fugio hernici romanus sequor castrum oppugnatio quia serus sum dies abstineo diu non perlitas teneo dictator ne ante meridio signum do possum is in nox traho sum certamen posterus dies desero fuga castrum hernicus et saucius relinquo quidam inuenio agmen fugio ab signinum cum praeter moenia is infrequentia conspicio signum sum fundo atque per ager trepido fuga palo sum neque romanus incruentus uictoria sum quartus pars miles amitto et ubi haud paruus jacio sum aliquot eques romanus cado


annus hic erit insignis noui hominis consulatu, insignis nouis duobus magistratibus, praetura et curuli aedilitate; hos sibi patricii quaesiuere honores pro concesso plebi altero consulatu. plebes consulatum L. Sextio , cuius lege partus erat, dedit: patres praeturam Sp. Furio M. filio Camillo , aedilitatem Cn. Quinctio Capitolino et P. Cornelio Scipioni , suarum gentium uiris, gratia campestri ceperunt. L. Sextio collega ex patribus datus L. Aemilius Mamercus . principio anni et de Gallis, quos primo palatos per Apuliam congregari iam fama erat, et de Hernicorum defectione agitata mentio. cum de industria omnia, ne quid per plebeium consulem ageretur, proferrentur, silentium omnium rerum ac iustitio simile otium fuit, nisi quod non patientibus tacitum tribunis quod pro consule uno plebeio tres patricios magistratus curulibus sellis praetextatos tamquam consules sedentes nobilitas sibi sumpsisset, praetorem quidem etiam iura reddentem et collegam consulibus atque iisdem auspiciis creatum, uerecundia inde imposita est senatui ex patribus iubendi aediles curules creari. primo ut alternis annis ex plebe fierent conuenerat: postea promiscuum fuit. inde L. Genucio et Q. Seruilio consulibus et ab seditione et a bello quietis rebus, ne quando a metu ac periculis uacarent, pestilentia ingens orta. censorem, aedilem curulem, tres tribunos plebis mortuos ferunt, pro portione et ex multitudine alia multa funera fuisse; maximeque eam pestilentiam insignem mors quam matura tam acerba M. Furi fecit. fuit enim uere uir unicus in omni fortuna, princeps pace belloque priusquam exsulatum iret, clarior in exsilio, uel desiderio ciuitatis quae capta absentis implorauit opem uel felicitate qua restitutus in patriam secum patriam ipsam restituit; par deinde per quinque et uiginti annos—tot enim postea uixit— titulo tantae gloriae fuit dignusque habitus quem secundum a Romulo conditorem urbis Romanae ferrent.

annus hic sum insignis nouus homo consulatus insignis nouus duo magistratus praetura et curulis aedilitas hic sui patricius quaero honor pro concedo plebs alter consulatus plebs consulatus l sestius qui lex pario sum do pater praetorqueo spurius furius m filius camillus aedilitas cn quintius capitolinus et p cornelius scipio suus gens uir gratia campestre capio l sestius collega ex pater do l aemilius mamercus principium annus et de gallus qui primus palo per appulia congregaris iam fama sum et de hernicus defectio agito mentior cum de industria omnis ne quis per plebeius consul ago profero silentium omnis res atque justitium similis otium sum nisi qui non patior taceo tribunus qui pro consul unus plebeius tres patricius magistratus curulis sella praetextatus tamquam consul sedeo nobilitas sui sumo praetor quidem etiam ius reddo et collega consul atque idem auspicium creo verecundia inde impono sum senatus ex pater jubeo aedilis curulis creo primus ut alternus annus ex plebs fio convenio postea promiscuus sum inde l genucio et q seruilio consul et ab seditio et ab bellum quiesco res ne quando ab metus atque periculum vaco pestilentia ingens orior censor aedilis curulis tres tribunus plebs mortuus fero pro portio et ex multitudo alius multus funero sum magnus is pestilentia insignis mors quam maturo tam acerbus m furius facio sum enim uerus uir unicus in omnis fortuna princeps pax bellus priusquam exsulo eo clarus in exsilium uel desiderium ciuitas qui capio absum imploro ops uel felicitas qui restituo in patria sui patria ipse restituo par deinde per quinque et uiginti annus tot enim postea uiuo titulus tantus gloria sum dignus habitus qui secundus ab romulus conditor urbs romanus fero


neque eo minus principio insequentis anni, Q. Seruilio Ahala L. Genucio consulibus, dies Manlio dicitur a M. Pomponio tribuno plebis. acerbitas in dilectu, non damno modo ciuium sed etiam laceratione corporum lata, partim uirgis caesis qui ad nomina non respondissent, partim in uincula ductis, inuisa erat, et ante omnia inuisum ipsum ingenium atrox cognomenque Imperiosi, graue liberae ciuitati, ab ostentatione saeuitiae adscitum quam non magis in alienis quam in proximis ac sanguine ipse suo exerceret. criminique ei tribunus inter cetera dabat quod filium iuuenem nullius probri compertum, extorrem urbe, domo, penatibus, foro, luce, congressu aequalium prohibitum, in opus seruile, prope in carcerem atque in ergastulum dederit, ubi summo loco natus dictatorius iuuenis cotidiana miseria disceret uere imperioso patre se natum esse. at quam ob noxam? quia infacundior sit et lingua impromptus; quod naturae damnum utrum nutriendum patri, si quicquam in eo humani esset, an castigandum ac uexatione insigne faciendum fuisse? ne mutas quidem bestias minus alere ac fouere si quid ex progenie sua parum prosperum sit; at hercule L. Manlium malum malo augere filii et tarditatem ingenii insuper premere et, si quid in eo exiguum naturalis uigoris sit, id exstinguere uita agresti et rustico cultu inter pecudes habendo.

neque is paruus principium insequor annus q seruilio ahala l genucio consul dies manlius dico ab m pomponius tribunus plebs acerbitas in delectus non damnum modo ciuis sed etiam laceratio corpus fero pars uirga caedo qui ad nomen non respondeo pars in uinculum duco inuideo sum et ante omnis inuideo ipse ingenium atrox cognomen imperiosus grauis liber ciuitas ab ostentatio saeuitia ascitus quam non magis in alienus quam in propior atque sanguis ipse suus exerceo crimen is tribunus inter ceterus do qui filius iuuenis nullus probrum comperio extorris urbs domus penates forum lux congredior aequalis prohibeo in opus seruilis prope in carcer atque in ergastulis do ubi superus locus nascor dictatorius iuuenis cottidianus miseria disco uerus imperiosus pater sui natus sum at quam ob noxa quia infacundus sum et lingua impromptus qui natura damnum utrum nutrio pater si quisquam in is humanus sum an castigo atque uexatio insignis facio sum ne muto quidem bestia paruus alo atque foveo si quis ex progenies suus parum prosper sum at herculis l manlius malus malus augeo filius et tarditas ingenium insuper premo et si quis in is exiguus natural vigor sum is exstinguo uita agrestis et rusticus cultus inter pecus habeo


ubi primum in conspectum uentum est <et> arma signaque agnouere, extemplo omnibus memoria patriae iras permulsit. nondum erant tam fortes ad sanguinem ciuilem nec praeter externa nouerant bella, ultimaque rabies secessio ab suis habebatur; itaque iam duces, iam milites utrimque congressus quaerere ac conloquia: Quinctius, quem armorum etiam pro patria satietas teneret nedum aduersus patriam, Coruinus omnes caritate ciues, praecipue milites, et ante alios suum exercitum complexus. <is> ad conloquium processit. cognito ei extemplo haud minore ab aduersariis uerecundia quam ab suis silentium datum. 'deos' inquit 'immortales, milites, uestros [publicos] meosque ab urbe proficiscens ita adoraui ueniamque supplex poposci ut mihi de uobis concordiae partae gloriam non uictoriam darent. satis fuit eritque unde belli decus pariatur: hinc pax petenda est. quod deos immortales inter nuncupanda uota expoposci, eius me compotem uoti uos facere potestis, si meminisse uoltis non uos in Samnio nec in Uolscis sed in Romano solo castra habere, si illos colles quos cernitis patriae uestrae esse, si hunc exercitum ciuium uestrorum, si me consulem uestrum, cuius ductu auspicioque priore anno bis legiones Samnitium fudistis, bis castra ui cepistis. ego sum M. Ualerius Coruus , milites, cuius uos nobilitatem beneficiis erga uos non iniuriis sensistis, nullius superbae in uos legis, nullius crudelis senatus consulti auctor, in omnibus meis imperiis in me seuerior quam in uos. ac si cui genus, si cui sua uirtus, si cui etiam maiestas, si cui honores subdere spiritus potuerunt, iis eram natus, id specimen mei dederam, ea aetate consulatum adeptus eram, ut potuerim tres et uiginti annos natus consul patribus quoque ferox esse non solum plebi. quod meum factum dictumue consulis grauius quam tribuni audistis? eodem tenore duo insequentes consulatus gessi, eodem haec imperiosa dictatura geretur; ut neque in hos meos et patriae meae milites <sim> mitior quam in uos—horreo dicere—hostes. ergo uos prius in me strinxeritis ferrum quam in uos ego; istinc signa canent, istinc clamor prius incipiet atque impetus, si dimicandum est. inducite in animum quod non induxerunt patres auique uestri, non illi qui in Sacrum montem secesserunt, non hi qui postea Auentinum insederunt. exspectate, dum uobis singulis, ut olim Coriolano, matres coniugesque crinibus passis obuiae ab urbe ueniant. tum Uolscorum legiones, quia Romanum habebant ducem, quieuerunt: uos, Romanus exercitus, ne destiteritis impio bello. T. Quincti , quocumque istic loco seu uolens seu inuitus constitisti, si dimicandum erit, tum tu in nouissimos te recipito; fugeris etiam honestius tergumque ciui dederis quam pugnaueris contra patriam. nunc ad pacificandum bene atque honeste inter primos stabis et conloquii huius salutaris interpres fueris. postulate aequa et ferte; quamquam uel iniquis standum est potius quam impias inter nos conseramus manus.' T. Quinctius plenus lacrimarum ad suos uersus 'me quoque' inquit, 'milites, si quis usus mei est, meliorem pacis quam belli habetis ducem. non enim illa modo Uolscus aut Samnis sed Romanus uerba fecit, uester consul, uester imperator, milites, cuius auspicia pro uobis experti nolite aduersus uos uelle experiri. qui pugnarent uobiscum infestius, et alios duces senatus habuit: qui maxime uobis, suis militibus, parceret, cui plurimum uos, imperatori uestro, crederetis, eum elegit. pacem etiam qui uincere possunt uolunt: quid nos uelle oportet? quin omissis ira et spe, fallacibus auctoribus, nos ipsos nostraque omnia cognitae permittimus fidei?'

ubi primus in conspectus uenio sum et arma signo anosco extemplo omnis memoria patria ira permulceo nondum sum tam fortis ad sanguis ciuilis neque praeter externus nosco bellum ulter rabio secessio ab suus habeo itaque iam dux iam miles utrimque congredior quaero atque colloquium quintius qui armus etiam pro patria satietas teneo nedum aduersus patria corvinus omnis caritas ciuis praecipuus miles et ante alius suus exercitus complexus is ad colloquium procedo cognosco is extemplo haud paruus ab adversarius verecundia quam ab suus silentium do deus inquam immortalis miles uester publicus mei ab urbs proficiscor ita adoro venio supplex posco ut ego de tu concordia pario gloria non uictoria do satis sum sum unde bellum decus pario hinc pax peto sum qui deus immortalis inter nuncupo uotum exposco is ego compos uotum tu facio possum si memini uolo non tu in samnium neque in volscus sed in romanus solum castrum habeo si ille collis qui cerno patria uester sum si hic exercitus ciuis vester si ego consul uester qui ductus auspicium prior annus bis legio samnites fundo bis castrum uis capio ego sum m valerius coruus miles qui tu nobilitas beneficium erga tu non iniuria sentio nullus superbus in tu lex nullus crudelis senatus consulo auctor in omnis meus imperium in ego seuerus quam in tu atque si qui genus si qui suus uirtus si qui etiam maiestas si qui honor subdo spiritus possum is sum nascor is specimen meus do is aetas consulatus adipiscor sum ut possum tres et uiginti annus nascor consul pater quoque ferox sum non solus plebs qui meus facio dico consul grauis quam tribunus audio idem tenor duo insequor consulatus gero idem hic imperiosus dicto gero ut neque in hic meus et patria meus miles sum mitis quam in tu horreum dico hostis ergo tu prior in ego stringo ferrum quam in tu ego istinc signum cano istinc clamor prior incipio atque impetus si dimico sum induco in animus qui non induco pater avus vester non ille qui in sacer mons secedo non hic qui postea aventinus insedeo exspectas dum tu singuli ut olim coriolanus mater conjunx crinis patior obvius ab urbs uenio tum volscus legio quia romanus habeo dux quiesco tu romanus exercitus ne desisto impius bellum t quintius quicumque istic locus seu uolo seu inuitus consto si dimico sum tum tu in novus tu recipio fugio etiam honestus tergum cieo do quam pugno contra patria nunc ad pacifico bene atque honestus inter primus sto et colloquium hic salutaris interpres sum postulo aequus et fero quamquam uel iniquus sto sum potis quam impius inter nos consero manus t quintius plenus lacrimaris ad suus uersus ego quoque inquam miles si quis utor meus sum bonus pax quam bellum habeo dux non enim ille modo volscus aut samnis sed romanus uerbum facio uester consul uester imperator miles qui auspicium pro tu experior nolo aduersus tu uolo experior qui pugno tu infestus et alius dux senatus habeo qui magnus tu suus miles parco qui multus tu imperator uester credo is eligo pax etiam qui uinco possum uolo quis nos uolo oportet quin omitto ira et spes fallax auctor nos ipse noster omnis cognosco permitto fides


ceterum hoc gaudium magna prope clade in Samnio foedatum est. nam ab Saticula profectus Cornelius consul exercitum incaute in saltum caua ualle peruium circaque insessum ab hoste induxit nec prius quam recipi tuto signa non poterant imminentem capiti hostem uidit. dum id morae Samnitibus est quoad totum in uallem infimam demitteret agmen, P. Decius tribunus militum conspicit unum editum in saltu collem, imminentem hostium castris, aditu arduum impedito agmini, expeditis haud difficilem. itaque consuli territo animi 'uidesne tu' inquit, ' A. Corneli , cacumen illud supra hostem? arx illa est spei salutisque nostrae, si eam, quoniam caeci reliquere Samnites, impigre capimus. ne tu mihi plus quam unius legionis principes hastatosque dederis; cum quibus ubi euasero in summum, perge hinc omni liber metu, teque et exercitum serua; neque enim moueri hostis, subiectus nobis ad omnes ictus, sine sua pernicie poterit. nos deinde aut fortuna populi Romani aut nostra uirtus expediet.' conlaudatus ab consule accepto praesidio uadit occultus per saltum; nec prius ab hoste est uisus quam loco quem petebat appropinquauit. inde admiratione pauentibus cunctis, cum omnium in se uertisset oculos, et spatium consuli dedit ad subducendum agmen in aequiorem locum et ipse in summo constitit uertice. Samnites dum huc illuc signa uertunt utriusque rei amissa occasione neque insequi consulem nisi per eandem uallem, in qua paulo ante subiectum eum telis suis habuerant, possunt, nec erigere agmen in captum super se ab Decio tumulum; sed cum ira in hos magis, qui fortunam gerendae rei eripuerant, tum propinquitas loci atque ipsa paucitas incitat; et nunc circumdare undique collem armatis uolunt, ut a consule Decium intercludant, nunc uiam patefacere, ut degressos in uallem adoriantur. incertos quid agerent nox oppressit. Decium primum spes tenuit cum subeuntibus in aduersum collem ex superiore loco se pugnaturum; deinde admiratio incessit quod nec pugnam inirent nec, si ab eo consilio iniquitate loci deterrentur, opere se ualloque circumdarent. tum centurionibus ad se uocatis: 'quaenam illa inscitia belli ac pigritia est? aut quonam modo isti ex Sidicinis Campanisque uictoriam pepererunt? huc atque illuc signa moueri ac modo in unum conferri modo educi uidetis; opus quidem incipit nemo, cum iam circumdati uallo potuerimus esse. tum uero nos similes istorum simus, si diutius hic moremur quam commodum sit. agitedum ite mecum ut, dum lucis aliquid superest, quibus locis praesidia ponant, qua pateat hinc exitus, exploremus.' haec omnia sagulo gregali amictus centurionibus item manipularium militum habitu ductis? ne ducem circumire hostes notarent, perlustrauit.

ceterum hic gaudium magnus prope clades in samnium foedo sum nam ab saticula proficiscor cornelius consul exercitus incautus in saltus cauus valles pervius circo insessus ab hostis induco neque prior quam recipio tueor signum non possum immineo caput hostis uideo dum is mora samnites sum quoad totus in vallo infimam demitto agmen p decius tribunus miles conspicio unus edo in saltus collis immineo hostis castrum aditus arduus impedio agmen expeditus haud difficilis itaque consul terreo animus video tu inquam ab cornelis cacumen ille supra hostis arx ille sum spes salus noster si is quoniam caecus relinquo samnites impiger capio ne tu ego multus quam unus legio princeps hastati do cum qui ubi evado in superus pergo hinc omnis liber metus tu et exercitus seruo neque enim moueo hostis subicio nos ad omnis iacio sine suus pernicies possum nos deinde aut fortuna populus romanus aut noster uirtus expedio conlaudo ab consul accipio praesidium uado occulo per saltus neque prior ab hostis sum uideo quam locus qui peto appropinquo inde admiratio paveo cunctus cum omnis in sui uerto oculus et spatium consul do ad subduco agmen in aequus locus et ipse in superus consto uertex samnites dum huc illic signum verto uterque res amitto occasio neque insequor consul nisi per idem vallo in qui paulus ante subicio is telum suus habeo possum neque erigo agmen in capio super sui ab decius tumulus sed cum ira in hic magis qui fortuna gero res eripio tum propinquitas locus atque ipse paucitas incito et nunc circumdo undique collis armo uolo ut ab consul decius intercludo nunc uia patefacio ut degredior in vallo adorio incertus quis ago nox opprimo decius primus spes teneo cum subeo in adverro collis ex superus locus sui pugno deinde admiratio incedo qui neque pugna ineo neque si ab is consilium iniquitas locus deterreo opus sui vallo circumdo tum centurio ad sui voco quisnam ille inscitia bellum atque pigritia sum aut quonam modo iste ex sidicinus campanus uictoria pario huc atque illic signum moueo atque modo in unus confero modo educo uideo opus quidem incipio nemo cum iam circumdo uallum possum sum tum uerus nos similis iste sum si diu hic moror quam commodus sum agitedum eo ego ut dum lucus aliquis supersum qui locus praesidium pono qui pateo hinc exitus exploro hic omnis sagulum gregal amicio centurio item manipularis miles habitus duco ne dux circumeo hostis noto perlustro


itaque insequenti anno M. Popilio Laenate Cn. Manlio consulibus primo silentio noctis ab Tibure agmine infesto profecti ad urbem Romam uenerunt. terrorem repente ex somno excitatis subita res et nocturnus pauor praebuit, ad hoc multorum inscitia, qui aut unde hostes aduenissent; conclamatum tamen celeriter ad arma est et portae stationibus murique praesidiis firmati. et ubi prima lux mediocrem multitudinem ante moenia neque alium quam Tiburtem hostem ostendit, duabus portis egressi consules utrimque aciem subeuntium iam muros adgrediuntur; apparuitque occasione magis quam uirtute fretos uenisse: adeo uix primum impetum Romanorum sustinuere. quin etiam bono fuisse Romanis aduentum eorum constabat orientemque iam seditionem inter patres et plebem metu tam propinqui belli compressam. alius aduentus hostium fuit [proximo bello] agris [quam] terribilior [urbi]: populabundi Tarquinienses fines Romanos, maxime qua ex parte Etruriam adiacent, peragrauere rebusque nequiquam repetitis noui consules C. Fabius et C. Plautius iussu populi bellum indixere; Fabioque ea prouincia, Plautio Hernici euenere. Gallici quoque belli fama increbrescebat. sed inter multos terrores solacio fuit pax Latinis petentibus data et magna uis militum ab his ex foedere uetusto, quod multis intermiserant annis, accepta. quo praesidio cum fulta res Romana esset, leuius fuit quod Gallos mox Praeneste uenisse atque inde circa Pedum consedisse auditum est. dictatorem dici C. Sulpicium placuit; consul ad id accitus C. Plautius dixit; magister equitum dictatori additus M. Ualerius . hi robora militum ex duobus consularibus exercitibus electa aduersus Gallos duxerunt. lentius id aliquanto bellum quam parti utrique placebat fuit. cum primo Galli tantum auidi certaminis fuissent, deinde Romanus miles ruendo in arma ac dimicationem aliquantum Gallicam ferociam uinceret, dictatori neutiquam placebat, quando nulla cogeret res, fortunae se committere aduersus hostem, quem tempus deteriorem in dies faceret, locis alienis sine praeparato commeatu, sine firmo munimento morantem, ad hoc iis corporibus animisque quorum omnis in impetu uis esset, parua eadem languesceret mora. his consiliis dictator bellum trahebat grauemque edixerat poenam, si quis iniussu in hostem pugnasset. milites aegre id patientes primo in stationibus uigiliisque inter se dictatorem sermonibus carpere, interdum patres communiter increpare quod non iussissent per consules geri bellum: electum esse eximium imperatorem, unicum ducem, qui nihil agenti sibi de caelo deuolaturam in sinum uictoriam censeat. eadem deinde haec interdiu propalam ac ferociora his iactare: se iniussu imperatoris aut dimicaturos aut agmine Romam ituros. immiscerique militibus centuriones nec in circulis modo fremere sed iam in principiis ac praetorio in unum sermones confundi atque in contionis magnitudinem crescere turba et uociferari ex omnibus locis ut extemplo ad dictatorem iretur; uerba pro exercitu faceret Sex. Tullius , ut uirtute eius dignum esset.

itaque insequor annus m popilius laenate cn manlius consul primus silentium nox ab tibur agmen infesto proficiscor ad urbs roma uenio terror repens ex somnus excitas subeo res et nocturnus pavor praebeo ad hic multus inscitia qui aut unde hostis advenio conclamo tamen celer ad arma sum et porta statio murus praesidium firmo et ubi primus lux mediocris multitudo ante moenia neque alius quam tiburtem hostis ostendo duo porta egredior consul utrimque acies subeo iam murus aggredior appareo occasio magis quam uirtus fretus uenio adeo uix primus impetus romanus sustineo quin etiam bonus sum romanus aduentus is consto orior iam seditio inter pater et plebs metus tam propinquus bellum comprimo alius advenio hostis sum propior bellum ager quam terribilis urbs populabundus tarquiniensis finis romanus magnus qui ex pars etruria adjaceo peragro res nequiquam repeto nouus consul que fabius et que plautus iussus populus bellum indico fabius is prouincia plautius hernicus evenio gallicus quoque bellum fama increbrescebat sed inter multus terror solacium sum pax latinum peto do et magnus uolo miles ab hic ex foedus vetustus qui multus intermitto annus accipio quo praesidium cum fulcio res romanus sum leuis sum qui galli mox praeneste uenio atque inde circa pedum consido audio sum dictator dico que sulpicius placeo consul ad is accio que plautus dico magister eques dictator addo m valerius hic robur miles ex duo consularis exercitus eligo aduersus galli duco lentus is aliquantus bellum quam pario uterque placeo sum cum primus gallus tantus auidus certamen sum deinde romanus miles ruo in arma atque dimicatio aliquantus gallicus ferocio uinco dictator neutiquam placeo quando nullus cogo res fortuna sui committo aduersus hostis qui tempus deterior in dies facio locus alienus sine praeparo commeatus sine firmus munimentum moror ad hic is corpus animus qui omnis in impetus uolo sum paruus idem languesco mora hic consilium dictator bellum traho gravis edico poena si quis injussus in hostis pugno miles aeger is patior primus in statio vigilia inter sui dictator sermo carpo interdum pater communis increparis qui non jubeo per consul gero bellum eligo sum eximius imperator unicus dux qui nihil ago sui de caelum devolo in sinum uictoria censeo idem deinde hic interdiu propalam atque ferox hic iactaris sui injussus imperator aut dimico aut agmen roma eo immisceo miles centurio neque in circulus modo fremo sed iam in principia atque praetorius in unus sermo confundo atque in contio magnitudo cresco turba et uociferaris ex omnis locus ut extemplo ad dictator iretur uerbum pro exercitus facio sex tullius ut uirtus is dignus sum


ita rebus gestis consul aduocata contione P. Deci non coeptas solum ante sed cumulatas noua uirtute laudes peragit et praeter militaria alia dona aurea corona eum et centum bubus eximioque uno albo opimo auratis cornibus donat. milites, qui in praesidio simul fuerant, duplici frumento in perpetuum, in praesentia priuis bubus binisque tunicis donati. secundum consulis donationem legiones gramineam coronam obsidialem, clamore donum approbantes, Decio imponunt; altera corona, eiusdem honoris index, a praesidio suo imposita est. his decoratus insignibus bouem eximium Marti immolauit, centum boues militibus dono dedit qui secum in expeditione fuerant. iisdem militibus legiones libras farris et sextarios uini contulerunt; omniaque ea ingenti alacritate per clamorem militarem, indicem omnium adsensus, gerebantur. tertia pugna ad Suessulam commissa est; quia fugatus a M. Ualerio Samnitium exercitus, omni robore iuuentutis domo accito, certamine ultimo fortunam experiri statuit. ab Suessula nuntii trepidi Capuam, inde equites citati ad Ualerium consulem opem oratum ueniunt. confestim signa mota relictisque impedimentis castrorum cum ualido praesidio raptim agitur agmen; nec procul ab hoste locum perexiguum, ut quibus praeter equos ceterorum iumentorum calonumque turba abesset, castris cepit. Samnitium exercitus, uelut haud ulla mora pugnae futura esset, aciem instruit; deinde, postquam nemo obuius ibat, infestis signis ad castra hostium succedit. ibi ut militem in uallo uidit missique ab omni parte exploratum quam in exiguum orbem contracta castra essent—paucitatem inde hostium colligentes—rettulerunt, fremere omnis acies complendas esse fossas scindendumque uallum et in castra inrumpendum; transactumque ea temeritate bellum foret, ni duces continuissent impetum militum. ceterum, quia multitudo sua commeatibus grauis et prius sedendo ad Suessulam et tum certaminis mora haud procul ab rerum omnium inopia esset, placuit, dum inclusus paueret hostis, frumentatum per agros militem duci: interim quieto Romano, qui expeditus quantum umeris inter arma geri posset frumenti secum attulisset, defutura omnia. consul palatos per agros cum uidisset hostes, stationes infrequentes relictas, paucis milites adhortatus ad castra oppugnanda ducit. quae cum primo clamore atque impetu cepisset, pluribus hostium in tentoriis suis quam in portis ualloque caesis signa captiua in unum locum conferri iussit; relictisque duabus legionibus custodiae et praesidii causa, graui edicto monitis ut, donec ipse reuertisset, praeda abstinerent, profectus agmine instructo, cum praemissus eques uelut indagine dissipatos Samnites ageret, caedem ingentem fecit. nam neque quo signo coirent inter se neque utrum castra peterent an longiorem intenderent fugam, territis constare poterat; tantumque fugae ac formidinis fuit, ut ad quadraginta milia scutorum—nequaquam tot caesis—et signa militaria cum iis quae in castris capta erant ad centum septuaginta ad consulem deferrentur. tum in castra hostium reditum ibique omnis praeda militi data.

ita res gero consul aduoco contio p decius non coepio solus ante sed cumulo nouus uirtus laus perago et praeter militaris alius donum aureus corona is et centum bos eximius unus album opimus auro cornu dono miles qui in praesidium simul sum duplex frumentum in perpetuus in praesens privus bos bini tunica dono secundus consul donatio legio gramineus corona obsidial clamor donum approbo decius impono alter corona idem honor index ab praesidium suus impono sum hic decoro insignis bos eximius martius immolo centum bos miles donum do qui sui in expeditio sum idem miles legio libro far et sextarius uinum confero omne is ingens alacritas per clamor militaris index omnis assensus gero tertius pugno ad suessula committo sum quia fugo ab m valerius samnites exercitus omnis robur iuuentus domus accio certamen ultimo fortuna experior statuo ab suessula nuntius trepidus capua inde eques citas ad valerius consul ops oro uenio confestim signum moueo relinquo impedimentum castrum cum validus praesidium raptim ago agmen neque procul ab hostis locus perexiguus ut qui praeter equus ceterus iumentum calo turba absum castrum capio samnites exercitus uelut haud ullus mora pugna sum sum acies instruo deinde postquam nemo obuius eo infestus signum ad castrum hostis succedo ibi ut miles in uallum uideo mitto ab omnis pars exploro quam in exiguus orbis contraho castrum sum paucitas inde hostis colligo refero fremo omnis acies compleo sum fossa scindo valles et in castrum irrumpo transigo is temeritas bellum sum ni dux contineo impetus miles ceterum quia multitudo suus commeatus grauis et prior sedeo ad suessula et tum certamen mora haud procul ab res omnis inopia sum placeo dum includo paveo hostis frumentas per ager miles duco interim quiesco romanus qui expedio quantus umerus inter arma gero possum frumentum sui affero desum omnis consul palo per ager cum uideo hostis statio infrequenter relinquo paucus miles adhortor ad castrum oppugno duco qui cum primus clamor atque impetus capio multus hostis in tentorius suus quam in porta vallo caedo signum captivus in unus locus confero iubeo relinquo duo legio custodia et praesidium causa grauis edictum moneo ut donec ipse revorto praeda abstineo proficiscor agmen instruo cum praemitto eques uelut indago dissipatos samnites ago caedes ingens facio nam neque quo signum coeo inter sui neque utrum castrum peto an longus intendo fuga terreo constaris possum tantus fuga atque formido sum ut ad quadraginta mille scutor nequaquam tot caedo et signum militaris cum is qui in castrum capio sum ad centum septuaginta ad consul defero tum in castrum hostis redeo ibi omnis praeda miles do


approbantibus clamore cunctis T. Quinctius ante signa progressus in potestate dictatoris milites fore dixit; orauit ut causam miserorum ciuium susciperet susceptamque eadem fide qua rem publicam administrare solitus esset tueretur: sibi se priuatim nihil cauere; nolle alibi quam in innocentia spem habere; militibus cauendum, quod apud patres semel plebi, iterum legionibus cautum sit ne fraudi secessio esset. Quinctio conlaudato, ceteris bonum animum habere iussis, dictator equo citato ad urbem reuectus auctoribus patribus tulit ad populum in luco Petelino ne cui militum fraudi secessio esset. orauit etiam bona uenia Quirites ne quis eam rem ioco serioue cuiquam exprobraret. lex quoque sacrata militaris lata est ne cuius militis scripti nomen nisi ipso uolente deleretur; additumque legi ne quis, ubi tribunus militum fuisset, postea ordinum ductor esset. id propter P. Salonium postulatum est ab coniuratis, qui alternis prope annis et tribunus militum et primus centurio erat, quem nunc primi pili appellant. huic infensi milites erant, quod semper aduersatus nouis consiliis fuisset et, ne particeps eorum esset, [qui] ab Lautulis fugisse[n]t. itaque cum hoc unum propter Salonium ab senatu non impetraretur, tum Salonius obtestatus patres conscriptos ne suum honorem pluris quam concordiam ciuitatis aestimarent, perpulit ut id quoque ferretur. aeque impotens postulatum fuit ut de stipendio equitum—merebant autem triplex ea tempestate—aera demerentur, quod aduersati coniurationi fuissent.

approbo clamor cunctus t quintius ante signum progredior in potestas dictator miles sum dico oro ut causa miserum ciuis suscipio suscipio idem fides qui res publicus administraris soleo sum tueor sui sui priuatim nihil caueo nolo alibi quam in innocens spes habeo miles caueo qui apud pater semel plebs iterum legio caueo sum ne fraus secessio sum quintius conlaudo ceterus bonus animus habeo iussum dictator equus cito ad urbs reveho auctor pater fero ad populus in lucus petelinus ne qui miles fraus secessio sum oro etiam bonus uenia quiris ne quis is res iocus serius quisquam exprobro lex quoque sacro militaris fero sum ne qui miles scribo nomen nisi ipse volo deleo addo lego ne quis ubi tribunus miles sum postea ordo ducto sum is propter p salonium postulo sum ab coniuratus qui alternus prope annus et tribunus miles et primus centurio sum qui nunc primus pilus appello hic infensus miles sum qui semper adverso nouus consilium sum et ne particeps is sum qui ab lautulis fugio n t itaque cum hic unus propter salonium ab senatus non impetro tum salonius obtestor pater conscribo ne suus honor multus quam concordia ciuitas aestimo perpello ut is quoque fero aequus impotens postulo sum ut de stipendium eques mereo autem triplex is tempestas aes demo qui adverso coniuratio sum


necdum certa Romanis uictoria erat; alia in campum degressis supererat moles. namque multitudo Gallorum, sensum omnem talis damni exsuperans, uelut noua rursus exoriente acie integrum militem aduersus uictorem hostem ciebat; stetitque suppresso impetu Romanus, et quia iterum fessis subeunda dimicatio erat et quod consul, dum inter primores incautus agitat, laeuo umero matari prope traiecto cesserat parumper ex acie. iamque omissa cunctando uictoria erat, cum consul uolnere alligato reuectus ad prima signa 'quid stas, miles?' inquit; 'non cum Latino Sabinoque hoste res est, quem uictum armis socium ex hoste facias; in beluas strinximus ferrum; hauriendus aut dandus est sanguis. propulistis a castris, supina ualle praecipites egistis, stratis corporibus hostium superstatis; complete eadem strage campos qua montes replestis. nolite exspectare dum stantes uos fugiant; inferenda sunt signa et uadendum in hostem.' his adhortationibus iterum coorti pellunt loco primos manipulos Gallorum; cuneis deinde in medium agmen perrumpunt. inde barbari dissipati, quibus nec certa imperia nec duces essent, uertunt impetum in suos; fusique per campos et praeter castra etiam sua fuga praelati, quod editissimum inter aequales tumulos occurrebat oculis, arcem Albanam petunt. consul non ultra castra insecutus, quia et uolnus degrauabat et subicere exercitum tumulis ab hoste occupatis nolebat, praeda omni castrorum militi data uictorem exercitum opulentumque Gallicis spoliis Romam reduxit. moram triumpho uolnus consulis attulit eademque causa dictatoris desiderium senatui fecit, ut esset qui aegris consulibus comitia haberet. dictator L. Furius Camillus dictus addito magistro equitum P. Cornelio Scipione reddidit patribus possessionem pristinam consulatus. ipse ob id meritum ingenti patrum studio creatus consul collegam Ap. Claudium Crassum dixit.

necdum certus romanus uictoria sum alius in campus degredior supersum moles namque multitudo gallus sensus omnis talis damnum exsupero uelut nouus rursus exorior acies integer miles aduersus uictor hostis cieo sto supprimo impetus romanus et quia iterum fatisco subeo dimicatio sum et qui consul dum inter primoris incautus agito laevus umerus mataris prope traicio cedo parumper ex acies iam omitto cuncto uictoria sum cum consul vulnus alligo reveho ad primus signum quis sto miles inquam non cum latinum sabinum hostis res sum qui uictus arma socius ex hostis facio in belua stringo ferrum haurio aut do sum sanguis propello ab castrum supinus valles praeceps ago sterno corpus hostis superstas compleo idem strages campus qui mons repleo nolo exspectaris dum sto tu fugio infero sum signum et vado in hostis hic adhortatio iterum coorior pello locus primus manipulus gallus cuneus deinde in medius agmen perrumpo inde barbaris dissipati qui neque certus imperium neque dux sum verto impetus in suus fundo per campus et praeter castrum etiam suus fuga praefero qui edo inter aequal tumulus occurro oculus arx albana peto consul non ultra castrum insequor quia et vulnus degravo et subicio exercitus tumulus ab hostis occupo nolo praeda omnis castrum miles do uictor exercitus opulentus gallicus spolium roma reduco mora triumphus vulnus consul affero idem causa dictator desiderium senatus facio ut sum qui aeger consul comitium habeo dictator l furius camillus dico addo magister eques p cornelius scipio reddo pater possessio pristinus consulatus ipse ob is mereo ingens pater studium creo consul collega ap claudius crassus dico


dictator quamquam rem bonam exemplo haud probabili actam censebat tamen facturum quod milites uellent, <in> se recepit Tulliumque secreto quaenam haec res sit aut quo acta more percontatur. Tullius magno opere a dictatore petere ne se oblitum disciplinae militaris, ne sui neue imperatoriae maiestatis crederet; multitudini concitatae, quae ferme auctoribus similis esset, non subtraxisse se ducem ne quis alius, quales mota creare multitudo soleret, exsisteret; nam se quidem nihil non arbitrio imperatoris acturum. illi quoque tamen uidendum magno opere esse ut exercitum in potestate haberet; differri non posse adeo concitatos animos; ipsos sibi locum ac tempus pugnandi sumpturos, si ab imperatore non detur. dum haec loquuntur, iumenta forte pascentia extra uallum Gallo abigenti duo milites Romani ademerunt. in eos saxa coniecta a Gallis; deinde ab Romana statione clamor ortus ac procursum utrimque est. iamque haud procul iusto proelio res erat, ni celeriter diremptum certamen per centuriones esset; adfirmata certe eo casu Tulli apud dictatorem fides est; nec recipiente iam dilationem re, in posterum diem edicitur acie pugnaturos. dictator tamen, ut qui magis animis quam uiribus fretus ad certamen descenderet, omnia circumspicere atque agitare coepit ut arte aliqua terrorem hostibus incuteret. sollerti animo rem nouam excogitat, qua deinde multi nostri atque externi imperatores, nostra quoque quidam aetate, usi sunt: mulis strata detrahi iubet binisque tantum centunculis relictis agasones partim captiuis, partim aegrorum armis ornatos imponit. his fere mille effectis centum admiscet equites et nocte super castra in montes euadere ac siluis se occultare iubet neque inde ante mouere quam ab se acceperint signum. ipse, ubi inluxit, in radicibus montium extendere aciem coepit sedulo, ut aduersus montes consisteret hostis, instructo uani terroris apparatu, qui quidem terror plus paene ueris uiribus profuit. primo credere duces Gallorum non descensuros in aequum Romanos; deinde, ubi degressos repente uiderunt, et ipsi auidi certaminis in proelium ruunt priusque pugna coepit quam signum ab ducibus daretur.

dictator quamquam res bonus exemplum haud probabilis ago censeo tamen facio qui miles uolo in sui recipio tullius secretum quisnam hic res sum aut quo ago mos perconto tullius magnus opus ab dictator peto ne sui obliuiscor disciplina militaris ne suus neue imperatorius maiestas credo multitudo concito qui ferme auctor similis sum non subtraho sui dux ne quis alius qualis moueo crearis multitudo soleo exsisto nam sui quidem nihil non arbitrium imperator ago ille quoque tamen uideo magnus opus sum ut exercitus in potestas habeo differo non possum adeo concito animus ipse sui locus atque tempus pugno sumo si ab imperator non do dum hic loquor iumentum fors pasco extra valles gallus abigo duo miles romanus adimo in is saxum conicio ab gallus deinde ab romanus statio clamor ortus atque procursus utrimque sum iam haud procul justus proelium res sum ni celer disredimo certamen per centurio sum adfirmo certus is casus tullius apud dictator fides sum neque recipio iam dilatio res in posterus dies edico acies pugno dictator tamen ut qui magis animus quam uis fretus ad certamen descendo omnis circumspicio atque agito coepio ut ars aliqui terror hostis incutio sollerti animus res nouus excogito qui deinde multus noster atque externus imperator noster quoque quidam aetas utor sum mulis sterno detraho iubeo bini tantus centunculis relinquo agaso pars captiuus pars aeger arma orno impono hic fere mille efficio centum admisceo eques et nox super castrum in mons euado atque silua sui occulto iubeo neque inde ante moueo quam ab sui accipio signum ipse ubi inluceo in radix mons extendo acies coepio sedulus ut aduersus mons consisto hostis instruo vanus terror apparatus qui quidem terror multus paene uerus uis prosum primus credo dux gallus non descendo in aequus romanus deinde ubi degredior repens uideo et ipse auidus certamen in proelium ruo prior pugno coepio quam signum ab dux do


acrius inuasere Galli dextrum cornu; neque sustineri potuissent, ni forte eo loco dictator fuisset, Sex. Tullium nomine increpans rogitansque sicine pugnaturos milites spopondisset? ubi illi clamores sint arma poscentium, ubi minae iniussu imperatoris proelium inituros? en ipsum imperatorem clara uoce uocare ad proelium et ire armatum ante prima signa; ecquis sequeretur eorum qui modo ducturi fuerint, in castris feroces, in acie pauidi? uera audiebant; itaque tantos pudor stimulos admouit, ut ruerent in hostium tela alienatis a memoria periculi animis. hic primo impetus prope uecors turbauit hostes, eques deinde emissus turbatos auertit. ipse dictator, post quam labantem una parte uidit aciem, signa in laeuum cornu confert, quo turbam hostium congregari cernebat, et iis qui in monte erant signum quod conuenerat dedit. ubi inde quoque nouus clamor ortus et tendere obliquo monte ad castra Gallorum uisi sunt, tum metu ne excluderentur omissa pugna est cursuque effuso ad castra ferebantur. ubi cum occurrisset eis M. Ualerius magister equitum, qui profligato dextro cornu obequitabat hostium munimentis, ad montes siluasque uertunt fugam plurimique ibi a fallaci equitum specie agasonibusque excepti sunt; et eorum, quos pauor pertulerat in siluas, atrox caedes post sedatum proelium fuit. nec alius post M. Furium quam C. Sulpicius iustiorem de Gallis egit triumphum. auri quoque ex Gallicis spoliis satis magnum pondus saxo quadrato saeptum in Capitolio sacrauit. eodem anno et a consulibus uario euentu bellatum; nam Hernici a C. Plautio deuicti subactique sunt, Fabius collega eius incaute atque inconsulte aduersus Tarquinienses pugnauit. nec in acie tantum ibi cladis acceptum quam quod trecentos septem milites Romanos captos Tarquinienses immolarunt; qua foeditate supplicii aliquanto ignominia populi Romani insignitior fuit. accessit ad eam cladem et uastatio Romani agri, quam Priuernates, Ueliterni deinde, incursione repentina fecerunt. eodem anno duae tribus, Pomptina et Publilia, additae; ludi uotiui, quos M. Furius dictator uouerat, facti; et de ambitu ab C. Poetelio tribuno plebis auctoribus patribus tum primum ad populum latum est; eaque rogatione nouorum maxime hominum ambitionem, qui nundinas et conciliabula obire soliti erant, compressam credebant.

acer inuado gallus dexter cornu neque sustineo possum ni fors is locus dictator sum sex tullius nomen increpo rogito sicine pugno miles spopondisset ubi ille clamor sum arma posco ubi minae injussus imperator proelium ineo en ipse imperator clarus uox uoco ad proelium et eo armo ante primus signum ecquis sequor is qui modo duco sum in castrum ferox in acies pavidus uerus audio itaque tantus pudor stimulus admoueo ut ruo in hostis telum alieno ab memoria periculum animus hic primus impetus prope uecors turbo hostis eques deinde emitto turbo averto ipse dictator post quam labo unus pars uideo acies signum in laevus cornu confero quo turba hostis congregaris cerno et is qui in mons sum signum qui convenio do ubi inde quoque nouus clamor ortus et tendo obliquus mons ad castrum gallus video sum tum metus ne excludo omitto pugno sum curro effundo ad castrum fero ubi cum occurro is m valerius magister eques qui profligo dexter cornu obequito hostis munimentum ad mons silva verto fuga multus ibi ab fallax eques species agaso excipio sum et is qui pavor perfero in silua atrox caedes post sedo proelium sum neque alius post m furius quam que sulpicius justus de gallus ago triumphus aurum quoque ex gallicus spolium satis magnus pondus saxum quadro saepio in capitolium sacro idem annus et ab consul uarius euentus bello nam hernicus ab que plautius devinco subigo sum fabius collega is incautus atque inconsultus aduersus tarquiniensis pugno neque in acies tantus ibi clades accipio quam qui trecenti septem miles romanus capio tarquiniensis immolo qui foeditas supplicium aliquantus ignominia populus romanus insignio sum accedo ad is clades et vastatio romanus ager quam privernates veliternus deinde incursio repentinus facio idem annus duo tres pomptinus et publilius addo ludo votivus qui m furius dictator uoueo facio et de ambitus ab que poetelius tribunus plebs auctor pater tum primus ad populus latus sum is rogatio novum magnus homo ambitio qui nundina et conciliabulum obeo soleo sum comprimo credo


uigiliis deinde dispositis ceteris omnibus tesseram dari iubet, ubi secundae uigiliae bucina datum signum esset, armati cum silentio ad se conuenirent. quo ubi, sicut edictum erat, taciti conuenerunt, 'hoc silentium, milites,' inquit, 'omisso militari adsensu in me audiendo seruandum est. ubi sententiam meam uobis peregero, tum quibus eadem placebunt in dextram partem taciti transibitis; quae pars maior erit, eo stabitur consilio. nunc quae mente agitem audite. non fuga delatos nec inertia relictos hic uos circumuenit hostis: uirtute cepistis locum, uirtute hinc oportet euadatis. ueniendo huc exercitum egregium populo Romano seruastis: erumpendo hinc uosmet ipsos seruate; digni estis qui pauci pluribus opem tuleritis, ipsi nullius auxilio egueritis. cum eo hoste res est, qui hesterno die delendi omnis exercitus fortuna per socordiam usus non sit, hunc tam opportunum collem imminentem capiti suo non ante uiderit quam captum a nobis, nos tam paucos tot ipse milibus hominum nec ascensu arcuerit nec tenentes locum, cum diei tantum superesset, uallo circumdederit. quem uidentem ac uigilantem sic eluseritis, sopitum oportet fallatis, immo necesse est; in eo enim loco res sunt nostrae ut uobis ego magis necessitas uestrae index quam consilii auctor sim. neque enim, maneatis an abeatis hinc, deliberari potest, cum praeter arma et animos armorum memores nihil uobis fortuna reliqui fecerit fameque et siti moriendum sit, si plus quam uiros ac Romanos decet ferrum timeamus. ergo una est salus erumpere hinc atque abire; id aut interdiu aut nocte faciamus oportet. ecce autem aliud minus dubium; quippe, si lux exspectetur, quae spes est non uallo perpetuo fossaque nos saepturum hostem, qui nunc corporibus suis subiectis undique cinxerit, ut uidetis, collem? atqui si nox opportuna est eruptioni, sicut est, haec profecto noctis aptissima hora est. signo secundae uigiliae conuenistis, quod tempus mortales somno altissimo premit; per corpora sopita uadetis uel silentio incautos fallentes uel sentientibus clamore subito pauorem iniecturi. me modo sequimini, quem secuti estis; ego eandem quae duxit huc sequar fortunam. quibus haec salutaria uidentur, agitedum in dextram partem pedibus transite.'

uigilia deinde dispono ceterus omnis tessera do iubeo ubi secundus uigilia bucina do signum sum armatus cum silentium ad sui convenio quo ubi sicut edictum sum taceo convenio hic silentium miles inquam omitto militaris assensus in ego audio servo sum ubi sententia meus tu perago tum qui idem placeo in dexter pars taceo transeo qui pars magnus sum is sto consilium nunc qui mens agito audio non fuga defero neque inertia relinquo hic tu circumuenio hostis uirtus capio locus uirtus hinc oportet evado venio huc exercitus egregius populus romanus servo erumpo hinc tu ipse servo dignus sum qui paucus multus ops fero ipse nullus auxilium egeo cum is hostis res sum qui hesternus dies deleo omnis exercitus fortuna per socordia utor non sum hic tam opportunus collis immineo caput suus non ante video quam capio ab nos nos tam paucus tot ipse mille homo neque ascensus arceo neque teneo locus cum dies tantus supersum uallum circumdo qui video atque vigilo sic eludo sopio oportet fallo immo necesse sum in is enim locus res sum noster ut tu ego magis necessitas uester index quam consilium auctor sum neque enim maneo an abeo hinc deliberaris possum cum praeter arma et animus armus memor nihil tu fortuna reliquus facio fames et sitis morior sum si multus quam uir atque romanus decet ferrum timeo ergo unus sum salus erumpo hinc atque abeo is aut interdiu aut nox facio oportet ecce autem alius paruus dubius quippe si lux exspecto qui spes sum non uallum perpetuus fodio nos saepio hostis qui nunc corpus suus subjectus undique cingo ut uideo collis atqui si nox opportunus sum eruptio sicut sum hic profecto nox aptus hora sum signum secundus uigilia convenio qui tempus mortalis somnus alo premo per corpus sopio vado uel silentium incautus fallo uel sentio clamor subeo pauor injacio ego modo sequor qui sequor sum ego idem qui duco huc sequor fortuna qui hic salutare uideo agitedum in dexter pars pes transeo


hac legatione Romam relata, positis omnium aliarum rerum curis patres fetialibus ad res repetendas missis, belloque, quia non redderentur, sollemni more indicto, decreuerunt ut primo quoque tempore de ea re ad populum ferretur; iussuque populi consules ambo cum duobus exercitibus [ab urbe] profecti, Ualerius in Campaniam, Cornelius in Samnium, ille ad montem Gaurum, hic ad Saticulam castra ponunt. priori Ualerio Samnitium legiones—eo namque omnem belli molem inclinaturam censebant— occurrunt; simul in Campanos stimulabat ira tam promptos nunc ad ferenda, nunc ad accersenda aduersus se auxilia. ut uero castra Romana uiderunt, ferociter pro se quisque signum duces poscere, adfirmare eadem fortuna Romanum Campano laturum opem qua Campanus Sidicino tulerit. Ualerius leuibus certaminibus temptandi hostis causa haud ita multos moratus dies signum pugnae proposuit, paucis suos adhortatus ne nouum bellum eos nouusque hostis terreret: quidquid ab urbe longius proferrent arma, magis magisque in imbelles gentes eos prodire. ne Sidicinorum Campanorumque cladibus Samnitium aestimarent uirtutem; qualescumque inter se certauerint, necesse fuisse alteram partem uinci. Campanos quidem haud dubie magis nimio luxu fluentibus rebus mollitiaque sua quam ui hostium uictos esse. quid autem esse duo prospera in tot saeculis bella Samnitium aduersus tot decora populi Romani, qui triumphos paene plures quam annos ab urbe condita numeret; qui omnia circa se, Sabinos Etruriam Latinos Hernicos Aequos Uolscos Auruncos, domita armis habeat; qui Gallos tot proeliis caesos postremo in mare ac naues fuga compulerit? cum gloria belli ac uirtute sua quemque fretos ire in aciem debere, tum etiam intueri cuius ductu auspicioque ineunda pugna sit, utrum qui, audiendus dumtaxat, magnificus adhortator sit, uerbis tantum ferox, operum militarium expers, an qui et ipse tela tractare, procedere ante signa, uersari media in mole pugnae sciat. 'facta mea, non dicta uos, milites' inquit, 'sequi uolo, nec disciplinam modo sed exemplum etiam a me petere. non factionibus [modo] nec per coitiones usitatas nobilibus sed hac dextra mihi tres consulatus summamque laudem peperi. fuit cum hoc dici poterat: patricius enim eras et a liberatoribus patriae ortus, et eodem anno familia ista consulatum quo urbs haec consulem habuit: nunc iam nobis patribus uobisque plebei promiscuus consulatus patet nec generis, ut ante, sed uirtutis est praemium. proinde summum quodque spectate, milites, decus. non, si mihi nouum hoc Coruini cognomen dis auctoribus homines dedistis, Publicolarum uetustum familiae nostrae cognomen memoria excessit; semper ego plebem Romanam militiae domique, priuatus, in magistratibus paruis magnisque, aeque tribunus ac consul, eodem tenore per omnes deinceps consulatus colo atque colui. nunc, quod instat, dis bene iuuantibus nouum atque integrum de Samnitibus triumphum mecum petite.'

hic legatio roma refero pono omnis alius res cura pater fetial ad res repeto mitto bellus quia non reddo sollemnis mos indico decerno ut primus quoque tempus de is res ad populus fero jubeo populus consul ambo cum duo exercitus ab urbs proficiscor valerius in campania cornelius in samnium ille ad mons gaurus hic ad saticula castrum pono prior valerius samnites legio is namque omnis bellum moles inclino censeo occurro simul in campani stimulo ira tam promptus nunc ad fero nunc ad arcesso aduersus sui auxilium ut uerus castrum romanus uideo ferociter pro sui quisque signum dux posco adfirmaris idem fortuna romanus campanus fero ops qui campanus sidicinus fero valerius leuis certamen tento hostis causa haud ita multus moror dies signum pugna propono paucus suus adhortor ne nouus bellum is novus hostis terreo quisquis ab urbs longus profero arma magis magus in imbellis gens is prodeo ne sidicinus campanus clades samnites aestimo uirtus qualis inter sui certo necesse sum alter pars vinco campani quidem haud dubius magis nimius luxus fluo res mollitia suus quam uis hostis vinco sum quis autem sum duo prosper in tot saeculis bellum samnites aduersus tot decus populus romanus qui triumphus paene multus quam annus ab urbs condio numero qui omnis circa sui sabini etruria latini hernici aequi volsci aurunci domo arma habeo qui galli tot proelium caedo postremo in mare atque nauis fuga compello cum gloria bellum atque uirtus suus quisque fretus eo in acies debeo tum etiam intueor qui ductus auspicium ineo pugno sum utrum qui audio dumtaxat magnificus adhortator sum uerbum tantus ferox opus militaris expers an qui et ipse telum tractaris procedo ante signum uerso medius in moles pugna scio facio meus non dictum tu miles inquam sequor uolo neque disciplina modo sed exemplum etiam ab ego peto non factio modo neque per coitio usitor nobilis sed hic dextera ego tres consulatus summa laus pario sum cum hic dico possum patricius enim sum et ab liberator patria ortus et idem annus familia iste consulatus quo urbs hic consul habeo nunc iam nos pater tu plebes promiscuus consulatus pateo neque genus ut ante sed uirtus sum praemium proinde superus quisque spectas miles decus non si ego nouus hic corvinus cognomen deus auctor homo do publicolaris vetustus familia noster cognomen memoria excedo semper ego plebs romanus militia domus priuo in magistratus paruus magnus aequus tribunus atque consul idem tenor per omnis deinceps consulatus colo atque colo nunc qui insto deus bene juvo nouus atque integer de samnites triumphus ego peto


quadringentesimo anno quam urbs Romana condita erat, quinto tricesimo quam a Gallis reciperata, ablato post undecimum annum a plebe consulatu [patricii consules ambo ex interregno magistratum iniere, C. Sulpicius Peticus tertium M. Ualerius Publicola ]. Empulum eo anno ex Tiburtibus haud memorando certamine captum, siue duorum consulum auspicio bellum ibi gestum est, ut scripsere quidam, seu per idem tempus Tarquiniensium quoque sunt uastati agri ab Sulpicio consule, quo Ualerius aduersus Tiburtes legiones duxit. domi maius certamen consulibus cum plebe ac tribunis erat. fidei iam suae non solum uirtutis ducebant esse, ut accepissent duo patricii consulatum, ita ambobus patriciis mandare: quin aut toto cedendum esse, si plebeius iam magistratus consulatus fiat, aut totum possidendum quam possessionem integram a patribus accepissent. plebes contra fremit: quid se uiuere, quid in parte ciuium censeri, si, quod duorum hominum uirtute, L. Sexti ac C. Licini , partum sit, id obtinere uniuersi non possint? uel reges uel decemuiros uel si quod tristius sit imperii nomen patiendum esse potius quam ambos patricios consules uideant nec in uicem pareatur atque imperetur sed pars altera in aeterno imperio locata plebem nusquam alio natam quam ad seruiendum putet. non desunt tribuni auctores turbarum, sed inter concitatos per se omnes uix duces eminent. aliquotiens frustra in campum descensum cum esset multique per seditiones acti comitiales dies, postremo uicit perseuerantia consulum: plebis eo dolor erupit, ut tribunos actum esse de libertate uociferantes relinquendumque non campum iam solum sed etiam urbem captam atque oppressam regno patriciorum maesta [plebs] sequeretur. consules relicti a parte populi per infrequentiam comitia nihilo segnius perficiunt. creati consules ambo patricii, M. Fabius Ambustus tertium T. Quinctius . in quibusdam annalibus pro T. Quinctio M. Popilium consulem inuenio.

quadringentesimus annus quam urbs romanus condio sum quintus tricesimo quam ab gallus recipero aufero post undecimus annus ab plebs consulatus patricius consul ambo ex interregnum magistratus ineo que sulpicius peticus tertius m valerius poplicula empulis is annus ex tiburtes haud memoro certamen capio siue duo consul auspicium bellum ibi gero sum ut scribo quidam seu per idem tempus tarquiniensis quoque sum uastas ager ab sulpicius consul quo valerius aduersus tiburtes legio duco domus magnus certamen consul cum plebs atque tribunus sum fides iam suus non solus uirtus duco sum ut accipio duo patricius consulatus ita ambo patricius mando quin aut totus cedo sum si plebeius iam magistratus consulatus fio aut totus possideo quam possessio integer ab pater accipio plebs contra fremo quis sui uiuo quis in pars ciuis censeo si qui duo homo uirtus l sestius atque que licinius pario sum is obtineo uniuersus non possum uel rex uel decemviri uel si qui tristis sum imperium nomen patior sum potis quam ambo patricius consul uideo neque in uicis pareo atque impero sed pars alter in aeternus imperium loco plebs nusquam alius nata quam ad servio puto non desum tribunus auctor turba sed inter concito per sui omnis uix dux emineo aliquoties frustra in campus descendo cum sum multus per seditio ago comitial dies postremo uinco persevero consul plebs is dolor erumpo ut tribunus ago sum de libertas vocifero relinquo non campus iam solus sed etiam urbs capio atque opprimo regnum patricius maestus plebs sequor consul relinquo ab pars populus per infrequentia comitium nihilum segnis perficio creo consul ambo patricius m fabius amburo tertius t quintius in quidam annal pro t quintius m popilius consul inuenio


priusquam dictator legionesque nouae in Hernicos uenirent, ductu C. Sulpici legati res per occasionem gesta egregie est. in Hernicos morte consulis contemptim ad castra Romana cum haud dubia expugnandi spe succedentes, hortante legato et plenis irae atque indignitatis militum animis eruptio est facta. multum ab spe adeundi ualli res Hernicis afuit; adeo turbatis inde ordinibus abscessere. dictatoris deinde aduentu nouus ueteri exercitus iungitur et copiae duplicantur; et pro contione dictator laudibus legati militumque, quorum uirtute castra defensa erant, simul audientibus laudes meritas tollit animos, simul ceteros ad aemulandas uirtutes acuit. neque segnius ad hostes bellum apparatur, qui et parti ante decoris memores neque ignari auctarum uirium hostis suas quoque uires augent. omne Hernicum nomen, omnis militaris aetas excitur; quadringenariae octo cohortes, lecta robora uirorum, scribuntur. hunc eximium florem iuuentutis, eo etiam quod ut duplex acciperent stipendium decreuerant, spei animorumque impleuere; immunes quoque operum militarium erant, ut in unum pugnae laborem reseruati plus sibi quam pro uirili parte adnitendum scirent; extra ordinem etiam in acie locati quo conspectior uirtus esset. duum milium planities castra Romana ab Hernicis dirimebat; ibi pari ferme utrimque spatio in medio pugnatum est. primo stetit ambigua spe pugna nequiquam saepe conatis equitibus Romanis impetu turbare hostium aciem. postquam equestris pugna effectu quam conatibus uanior erat, consulto prius dictatore equites, permissu deinde eius relictis equis, clamore ingenti prouolant ante signa et nouam integrant pugnam; neque sustineri poterant, ni extraordinariae cohortes pari corporum animorumque robore se obiecissent.

priusquam dictator legio nouus in hernici venio ductus que sulpicius legatus res per occasio gero egregius sum in hernici mors consul contemptim ad castrum romanus cum haud dubius expugno spes succedo horto legatus et plenus ira atque indignitas miles animus eruptio sum facio multus ab spes adeo valles res hernicus asum adeo turbo inde ordo abscedo dictator deinde aduentus nouus uetus exercitus jungo et copia duplico et pro contio dictator laus legatus miles qui uirtus castrum defendo sum simul audio laus mereo tollo animus simul ceterus ad aemulo uirtus acuo neque segnis ad hostis bellum appario qui et pario ante decor memor neque ignaris auctaris uis hostis suus quoque uis augeo omnis hernicus nomen omnis militaris aetas excio quadringenarius octo cohors lego robur uir scribo hic eximius flos iuuentus is etiam qui ut duplex accipio stipendium decerno spes animus impleo immunis quoque opus militaris sum ut in unus pugna labor reseruati multus sui quam pro uirilis pars adnitendus scio extra ordo etiam in acies loco quo conspicio uirtus sum duum mille planities castrum romanus ab hernicus dirimo ibi par ferme utrimque spatium in medium pugno sum primus sto ambiguus spes pugno nequiquam saepe conor eques romanus impetus turbo hostis acies postquam equester pugno effectus quam conatus vanus sum consultum prior dictator eques permitto deinde is relinquo equus clamor ingens provolo ante signum et nouus integro pugna neque sustineo possum ni extraordinarius cohors par corpus animus robur sui objacio


haud aeque laeta patribus insequenti anno C. Marcio Cn. Manlio consulibus de unciario fenore a M. Duillio L. Menenio tribunis plebis rogatio est perlata; et plebs aliquanto eam cupidius sciuit [accepit]. ad bella noua priore anno destinata Falisci quoque hostes exorti duplici crimine quod et cum Tarquiniensibus iuuentus eorum militauerat et eos qui Falerios perfugerant cum male pugnatum est, repetentibus fetialibus Romanis non reddiderant. ea prouincia Cn. Manlio obuenit. Marcius exercitum in agrum Priuernatem, integrum pace longinqua, induxit militemque praeda impleuit. ad copiam rerum addidit munificentiam, quod nihil in publicum secernendo augenti rem priuatam militi fauit. Priuernates cum ante moenia sua castris permunitis consedissent, uocatis ad contionem militibus 'castra nunc' inquit 'uobis hostium urbemque praedae do, si mihi pollicemini uos fortiter in acie operam nauaturos nec praedae magis quam pugnae paratos esse.' signum poscunt ingenti clamore celsique et spe haud dubia feroces in proelium uadunt. ibi ante signa Sex. Tullius , de quo ante dictum est, exclamat 'adspice, imperator' inquit, 'quemadmodum exercitus tuus tibi promissa praestet', piloque posito stricto gladio in hostem impetum facit. sequuntur Tullium antesignani omnes primoque impetu auertere hostem; fusum inde ad oppidum persecuti, cum iam scalas moenibus admouerent, in deditionem urbem acceperunt. triumphus de Priuernatibus actus. ab altero consule nihil memorabile gestum, nisi quod legem nouo exemplo ad Sutrium in castris tributim de uicensima eorum qui manumitterentur tulit. patres, quia ea lege haud paruum uectigal inopi aerario additum esset, auctores fuerunt; ceterum tribuni plebis, non tam lege quam exemplo moti, ne quis postea populum seuocaret, capite sanxerunt: nihil enim non per milites iuratos in consulis uerba, quamuis perniciosum populo, si id liceret, ferri posse. eodem anno C. Licinius Stolo a M. Popilio Laenate sua lege decem milibus aeris est damnatus, quod mille iugerum agri cum filio possideret emancupandoque filium fraudem legi fecisset.

haud aequus laetus pater insequor annus que marcius cn manlius consul de unciarius fenore ab m duellius l menenius tribunus plebs rogatio sum perfero et plebs aliquantus is cupidus scio accipio ad bellum nouus prior annus destino faliscus quoque hostis exorior duplex crimen qui et cum tarquiniensis iuuentus is milito et is qui falerii perfugio cum malus pugno sum repeto fetial romanus non reddo is prouincia cn manlius obvenio marcius exercitus in ager priuernatem integer pax longinquus induco milito praeda impleo ad copia res addo munificentia qui nihil in publicus secerno augeo res priuo miles faveo privernates cum ante moenia suus castrum permunio consido voco ad contio miles castrum nunc inquam tu hostis urbs praeda do si ego polliceo tu fortis in acies opera navo neque praeda magis quam pugna paro sum signum posco ingens clamor celsus et spes haud dubius ferox in proelium vado ibi ante signum sex tullius de quo ante dico sum exclamo adspecio imperator inquam quemadmodum exercitus tuus tu promitto praesto pilo pono stringo gladius in hostis impetus facio sequor tullius antesignanus omnis primus impetus averto hostis fundo inde ad oppidum persequor cum iam scala moenia admoveo in deditio urbs accipio triumphus de privernates ago ab alter consul nihil memorabilis gero nisi qui lex nouus exemplum ad sutrium in castrum tributim de vicesimus is qui manumitto fero pater quia is lex haud paruus vectigal inops aerarius addo sum auctor sum ceterum tribunus plebs non tam lex quam exemplum moveo ne quis postea populus sevoco caput sancio nihil enim non per miles juro in consul uerbum quamuis perniciosus populus si is licet fero possum idem annus que licinius stolo ab m popilius laenate suus lex decem mille aer sum damno qui mille jugerum ager cum filius possideo emancupandoque filius fraudo lego facio


et hercule tanti ea ad uniuersi belli euentum momenti dimicatio fuit, ut Gallorum exercitus proxima nocte relictis trepide castris in Tiburtem agrum atque inde societate belli facta commeatuque benigne ab Tiburtibus adiutus mox in Campaniam transierit. ea fuit causa cur proximo anno C. Poetelius Balbus consul, cum collegae eius M. Fabio Ambusto Hernici prouincia euenisset, aduersus Tiburtes iussu populi exercitum duceret. ad quorum auxilium cum Galli ex Campania redissent, foedae populationes in Labicano Tusculanoque et Albano agro haud dubie Tiburtibus ducibus sunt factae; et, cum aduersus Tiburtem hostem duce consule contenta res publica esset, Gallicus tumultus dictatorem creari coegit. creatus Q. Seruilius Ahala T. Quinctium magistrum equitum dixit et ex auctoritate patrum, si prospere id bellum euenisset, ludos magnos uouit. dictator ad continendos proprio bello Tiburtes consulari exercitu iusso manere, omnes iuniores nullo detractante militiam sacramento adegit. pugnatum haud procul porta Collina est totius uiribus urbis in conspectu parentum coniugumque ac liberorum; quae magna etiam absentibus hortamenta animi tum subiecta oculis simul uerecundia misericordiaque militem accendebant. magna utrimque edita caede auertitur tandem acies Gallorum. fuga Tibur sicut arcem belli Gallici petunt; palati a consule Poetelio haud procul Tibure excepti, egressis ad opem ferendam Tiburtibus, simul cum iis intra portas compelluntur. egregie cum ab dictatore tum ab consule res gesta est. et consul alter Fabius proeliis primum paruis, postremo una insigni pugna, cum hostes totis adorti copiis essent, Hernicos deuincit. dictator consulibus in senatu et apud populum magnifice conlaudatis et suarum quoque rerum illis remisso honore dictatura se abdicauit. Poetelius de Gallis Tiburtibusque geminum triumphum egit: Fabio satis uisum ut ouans urbem iniret. inridere Poeteli triumphum Tiburtes: ubi enim eum secum acie conflixisse? spectatores paucos fugae trepidationisque Gallorum extra portas egressos, postquam in se quoque fieri impetum uiderint et sine discrimine obuios caedi, recepisse se intra urbem; eam rem triumpho dignam uisam Romanis. ne nimis mirum magnumque censerent tumultum exciere in hostium portis, maiorem ipsos trepidationem ante moenia sua uisuros.

et herculis tantus is ad uniuersus bellum euentum momentum dimicatio sum ut gallus exercitus propior nox relinquo trepidus castrum in tiburtem ager atque inde societas bellum facio commeatus benignus ab tiburtes adiutus mox in campania transeo is sum causa cur propior annus que poetelius balbus consul cum collega is m fabius amburo hernicus prouincia evenio aduersus tiburtes iussus populus exercitus duco ad qui auxilium cum gallus ex campaneus redeo foedus populatio in labicanus tusculanus et albanus ager haud dubius tiburtes dux sum facio et cum aduersus tiburtem hostis dux consul contineo res publicus sum gallicus tumultus dictator creo cogo creo q seruilius ahala t quintius magister eques dico et ex auctoritas pater si prosperus is bellum evenio ludus magnus uoueo dictator ad contineo proprius bellum tiburtes consularis exercitus jubeo maneo omnis iuniores nullus detracto militia sacramentum adigo pugno haud procul porto collina sum totus uis urbs in conspectus parens conjunx atque liberi qui magnus etiam absum hortamentum animus tum subiectum oculus simul verecundia misericordia miles accendo magnus utrimque edo caedes averto tandem acies gallus fuga tibur sicut arx bellum gallicus peto palatium ab consul poetelius haud procul tibur excipio egredior ad ops fero tiburtes simul cum is intra porta compello egregius cum ab dictator tum ab consul res gero sum et consul alter fabius proelium primus paruus postremo unus insignio pugno cum hostis totus adorior copia sum hernici devincio dictator consul in senatus et apud populus magnificus conlaudo et suus quoque res ille remitto honor dicto sui abdico poetelius de gallus tiburtes geminus triumphus ago fabius satis uideo ut ouo urbs ineo irrideo poetelis triumphus tiburtes ubi enim is sui acies confligo spectator paucus fuga trepidationisque gallus extra porta egredior postquam in sui quoque fio impetus uideo et sine discrimen obvius caedo recipio sui intra urbs is res triumphus dignus video romanus ne nimis mirus magnus censeo tumultus excio in hostis porta magnus ipse trepidatio ante moenia suus video


omnes transierunt; uadentemque per intermissa custodiis loca Decium secuti sunt. iam euaserant media castra, cum superscandens uigilum strata somno corpora miles offenso scuto praebuit sonitum; quo excitatus uigil cum proximum mouisset erectique alios concitarent, ignari ciues an hostes essent, praesidium erumperet an consul castra cepisset, Decius, quoniam non fallerent, clamorem tollere iussis militibus torpidos somno insuper pauore exanimat, quo praepediti nec arma impigre capere nec obsistere nec insequi poterant. inter trepidationem tumultumque Samnitium praesidium Romanum obuiis custodibus caesis ad castra consulis peruadit. aliquantum supererat noctis iamque in tuto uidebantur esse, cum Decius 'macte uirtute' inquit, 'milites Romani, este; uestrum iter ac reditum omnia saecula laudibus ferent; sed ad conspiciendam tantam uirtutem luce ac die opus est, nec uos digni estis quos cum tanta gloria in castra reduces silentium ac nox tegat; hic lucem quieti opperiamur.' dictis obtemperatum; atque ubi primum inluxit, praemisso nuntio ad consulem castra ingenti gaudio concitantur; et tessera data incolumes reuerti, qui sua corpora pro salute omnium haud dubio periculo obiecissent, pro se quisque obuiam effusi laudant, gratulantur, singulos uniuersos seruatores suos uocant, dis laudes gratesque agunt, Decium in caelum ferunt. hic Deci castrensis triumphus fuit incedentis per media castra cum armato praesidio coniectis in eum omnium oculis et omni honore tribunum consuli aequantibus. ubi ad praetorium uentum est, consul classico ad contionem conuocat orsusque meritas Deci laudes interfante ipso Decio distulit contionem; qui auctor omnia posthabendi dum occasio in manibus esset, perpulit consulem ut hostes et nocturno pauore attonitos et circa collem castellatim dissipatos adgrederetur: credere etiam aliquos ad se sequendum emissos per saltum uagari. iussae legiones arma capere egressaeque castris, cum per exploratores notior iam saltus esset, uia patentiore ad hostem ducuntur; quem incautum improuiso adortae, cum palati passim Samnitium milites, plerique inermes, nec coire in unum nec arma capere nec recipere intra uallum se possent, pauentem primum intra castra compellunt, deinde castra ipsa turbatis stationibus capiunt. perfertur circa collem clamor fugatque ex suis quemque praesidiis. ita magna pars absenti hosti cessit: quos intra uallum egerat pauor—fuere autem ad triginta milia—omnes caesi: castra direpta.

omnis transeo vado per intermissus custodia locum decius sequor sum iam evado medius castrum cum superscando uigilis sterno somnus corpus miles offendo scutum praebeo sonitus quo excito vigil cum propior moveo erigo alius concito ignaris ciuis an hostis sum praesidium erumpo an consul castrum capio decius quoniam non fallo clamor tollo iussum miles torpidus somnus insuper pavor exanimo quo praepediti neque arma impiger capio neque obsisto neque insequor possum inter trepidatio tumultus samnites praesidium romanus obvius custos caedo ad castrum consul pervado aliquantus supersum nox iam in tueor uideo sum cum decius mactus uirtus inquam miles romanus sum uester iter atque redeo omnis saeculum laus fero sed ad conspicio tantus uirtus lux atque dies opus sum neque tu dignus sum qui cum tantus gloria in castrum reduco silentium atque nox tego hic lux quiesco opperior dictum obtempero atque ubi primus inluceo praemitto nuntio ad consul castrum ingens gaudium concito et tessera do incolumis revorto qui suus corpus pro salus omnis haud dubius periculum objacio pro sui quisque obuiam effundo laudo gratulor singuli uniuersus seruator suus uoco deus laus grates ago decius in caelum fero hic decius castrensis triumphus sum incedo per medius castrum cum armo praesidium conicio in is omnis oculus et omnis honor tribunus consul aequo ubi ad praetorium uenio sum consul classicus ad contio conuoco ordior mereo decius laus interfor ipse decius differo contio qui auctor omnis posthabeo dum occasio in manus sum perpello consul ut hostis et nocturnus pavor attono et circa collis castellatim dissipatos aggredior credo etiam aliquis ad sui sequor emitto per saltus uagaris jubeo legio arma capio egredior castrum cum per explorator nosco iam saltus sum uia pateo ad hostis duco qui incautus improuisus adorior cum palatium passim samnites miles plerusque inermis neque coeo in unus neque arma capio neque recipio intra valles sui possum paveo primus intra castrum compello deinde castrum ipse turbo statio capio perfero circa collis clamor fugo ex suus quisque praesidium ita magnus pars absum hostis cedo qui intra valles ago pavor sum autem ad triginta mille omnis caedo castrum direptor


prius quam inirent noui consules magistratum, triumphus a Popilio de Gallis actus magno fauore plebis; mussantesque inter se rogitabant num quem plebeii consulis paeniteret; simul dictatorem increpabant, qui legis Liciniae spretae mercedem [consulatum] priuata cupiditate quam publica iniuria foediorem cepisset, ut se ipse consulem dictator crearet. annus multis uariisque motibus fuit insignis: Galli ex Albanis montibus, quia hiemis uim pati nequiuerant, per campos maritimaque loca uagi populabantur; mare infestum classibus Graecorum erat oraque litoris Antiatis Laurensque tractus et Tiberis ostia, ut praedones maritimi cum terrestribus congressi ancipiti semel proelio decertarint dubiique discesserint in castra Galli, Graeci retro ad naues, uictos se an uictores putarent. inter hos longe maximus exstitit terror concilia populorum Latinorum ad lucum Ferentinae habita responsumque haud ambiguum imperantibus milites Romanis datum, absisterent imperare iis quorum auxilio egerent: Latinos pro sua libertate potius quam pro alieno imperio laturos arma. inter duo simul bella externa defectione etiam sociorum senatus anxius, cum cerneret metu tenendos quos fides non tenuisset, extendere omnes imperii uires consules dilectu habendo iussit: ciuili quippe standum exercitu esse, quando socialis [coetus] desereret. undique non urbana tantum sed etiam agresti iuuentute decem legiones scriptae dicuntur quaternum milium et ducenorum peditum equitumque trecenorum, quem nunc nouum exercitum, si qua externa uis ingruat, hae uires populi Romani, quas uix terrarum capit orbis, contractae in unum haud facile efficiant; adeo in quae laboramus sola creuimus, diuitias luxuriamque. inter cetera tristia eius anni consul alter Ap. Claudius in ipso belli apparatu moritur; redieratque res ad Camillum, cui unico consuli, uel ob aliam dignationem haud subiciendam dictaturae uel ob omen faustum ad Gallicum tumultum cognominis, dictatorem adrogari haud satis decorum uisum est patribus. consul duabus legionibus urbi praepositis, octo cum L. Pinario praetore diuisis memor paternae uirtutis Gallicum sibi bellum extra sortem sumit, praetorem maritimam oram tutari Graecosque arcere litoribus iussit. et cum in agrum Pomptinum descendisset, quia neque in campis congredi nulla cogente re uolebat et prohibendo populationibus quos rapto uiuere necessitas cogeret satis domari credebat hostem, locum idoneum statiuis delegit.

prior quam ineo nouus consul magistratus triumphus ab popilius de gallus ago magnus fauor plebs musso inter sui rogito num qui plebeius consul paeniteo simul dictator increpo qui lex licinia sperno merces consulatus priuo cupiditas quam publicus iniuria foedus capio ut sui ipse consul dictator creo annus multus varius motus sum insignis gallus ex albanus mons quia hiems uis patior nequeo per campus maritimus locum vagus populo mare infestus classis graecum sum oro litor antias laurens traho et tiberis ostium ut praedo maritimus cum terrestris congredior anceps semel proelium decerto dubius discedo in castrum gallus graecum retro ad nauis vinco sui an uictor puto inter hic longus magnus exsisto terror concilio populus latinum ad lucus ferentinus habeo respondeo haud ambiguus impero miles romanus do absisto impero is qui auxilium egeo latini pro suus libertas potis quam pro alienus imperium fero arma inter duo simul bellum externus defectio etiam socius senatus anxius cum cerno metus teneo qui fides non teneo extendo omnis imperium uis consul delectus habeo iubeo ciuilis quippe sto exercitus sum quando social coitus desero undique non urbanus tantus sed etiam agrestis iuuentus decem legio scribo dico quaterni mille et duceni pedes equio treceni qui nunc nouus exercitus si qui externus uolo ingruo hic uis populus romanus qui uix terra capio orbis contraho in unus haud facilis efficio adeo in qui laboro solus cerno diuitiae luxuria inter ceterus tristis is annus consul alter ap claudus in ipse bellum apparatus morior redeo res ad camillus qui unicus consul uel ob alius dignatio haud subicio dicto uel ob omen faustus ad gallicus tumultus cognomen dictator adrogaris haud satis decorus uideo sum pater consul duo legio urbs praepono octo cum l pinarius praetor divido memor paternus uirtus gallicus sui bellum extra sors sumo praetor maritimus ora tutaris graeci arceo litus iubeo et cum in ager pomptinus descendo quia neque in campus congredior nullus cogo res uolo et prohibeo populatio qui rapio uiuo necessitas cogo satis domaris credo hostis locus idoneus stativus deligo


extremo anno comitia consularia certamen patrum ac plebis diremit, tribunis negantibus passuros comitia haberi ni secundum Liciniam legem haberentur, dictatore obstinato tollere potius totum e re publica consulatum quam promiscuum patribus ac plebi facere. prolatandis igitur comitiis cum dictator magistratu abisset, res ad interregnum rediit. infestam inde patribus plebem interreges cum accepissent, ad undecimum interregem seditionibus certatum est. legis Liciniae patrocinium tribuni iactabant: propior dolor plebi fenoris ingrauescentis erat curaeque priuatae in certaminibus publicis erumpebant. quorum taedio patres L. Cornelium Scipionem interregem concordiae causa obseruare legem Liciniam comitiis consularibus iussere. P. Ualerio Publicolae datus e plebe collega C. Marcius Rutulus . inclinatis semel in concordiam animis noui consules fenebrem quoque rem, quae distinere una animos uidebatur, leuare adgressi solutionem alieni aeris in publicam curam uerterunt quinqueuiris creatis quos mensarios ab dispensatione pecuniae appellarunt. meriti aequitate curaque sunt, ut per omnium annalium monumenta celebres nominibus essent; fuere autem C. Duillius P. Decius Mus M. Papirius Q. Publilius et T. Aemilius . qui rem difficillimam tractatu et plerumque parti utrique, semper certe alteri grauem cum alia moderatione tum impendio magis publico quam iactura sustinuerunt. tarda enim nomina et impeditiora inertia debitorum quam facultatibus aut aerarium mensis cum aere in foro positis dissoluit, ut populo prius caueretur, aut aestimatio aequis rerum pretiis liberauit, ut non modo sine iniuria sed etiam sine querimoniis partis utriusque exhausta uis ingens aeris alieni sit. terror inde uanus belli Etrusci, cum coniurasse duodecim populos fama esset, dictatorem dici coegit. dictus in castris —eo enim ad consules missum senatus consultum est— C. Iulius , cui magister equitum adiectus L. Aemilius . ceterum foris tranquilla omnia fuere:

exter annus comitium consularis certamen pater atque plebs disredimo tribunus nego patior comitium habeo ni secundus licinia lex habeo dictator obstinatus tollo potis totus e res publicus consulatus quam promiscuus pater atque plebs facio prolato igitur comitium cum dictator magistratus abeo res ad interregnum redeo infestus inde pater plebs interrego cum accipio ad undecimus interregem seditio certas sum lex licinia patrocinium tribunus jacto propior dolor plebs fenoris ingravesco sum cura privo in certamen publicus erumpo qui taedium pater l cornelius scipio interregem concordia causa obseruaris lex licinia comitium consularis jubeo p valerius poplicula do e plebs collega que marcius rutulus inclino semel in concordia animus nouus consul fenebrem quoque res qui distineo unus animus uideo leuaris aggredior solutio alienus aer in publicus cura verto quinqueviri creo qui mensarius ab dispensatio pecunia appello mereo aequitas curo sum ut per omnis annalis monumentum celeber nomen sum sum autem que duellius p decius mus m papirius q publilius et t aemilius qui res difficilis tracto et plerusque pario uterque semper certus alter grauis cum alius moderatio tum impendium magis publicus quam iactura sustineo tardus enim nomen et impedio inertia debitor quam facultas aut aerarius mensis cum aer in forum pono dissoluo ut populus prior caveo aut aestimatio aequus res pretium libero ut non modo sine iniuria sed etiam sine querimonia pars uterque exhaurio uolo ingens aer alienus sum terror inde vanus bellum etruscus cum coniuro duodecim populus fama sum dictator dico cogo dico in castrum is enim ad consul mitto senatus consulo sum que iulius qui magister eques adicio l aemilius ceterum foris tranquillus omnis sum


hos consules secuti sunt M. Fabius Dorsuo Ser. Sulpicius Camerinus . Auruncum inde bellum ab repentina populatione coeptum; metuque ne id factum populi unius consilium omnis nominis Latini esset, dictator—uelut aduersus armatum iam Latium— L. Furius creatus magistrum equitum Cn. Manlium Capitolinum dixit; et cum—quod per magnos tumultus fieri solitum erat—iustitio indicto dilectus sine uacationibus habitus esset, legiones quantum maturari potuit in Auruncos ductae. ibi praedonum magis quam hostium animi inuenti; prima itaque acie debellatum est. dictator tamen, quia et ultro bellum intulerant et sine detractatione se certamini offerebant, deorum quoque opes adhibendas ratus inter ipsam dimicationem aedem Iunoni Monetae uouit; cuius damnatus uoti cum uictor Romam reuertisset, dictatura se abdicauit. senatus duumuiros ad eam aedem pro amplitudine populi Romani faciendam creari iussit; locus in arce destinatus, quae area aedium M. Manli Capitolini fuerat. consules dictatoris exercitu ad bellum Uolscum usi Soram ex hostibus, incautos adorti, ceperunt. anno postquam uota erat aedes Monetae dedicatur C. Marcio Rutulo tertium T. Manlio Torquato iterum consulibus. prodigium extemplo dedicationem secutum, simile uetusto montis Albani prodigio; namque et lapidibus pluit et nox interdiu uisa intendi; librisque inspectis cum plena religione ciuitas esset, senatui placuit dictatorem feriarum constituendarum causa dici. dictus P. Ualerius Publicola ; magister equitum ei Q. Fabius Ambustus datus est. non tribus tantum supplicatum ire placuit sed finitimos etiam populos, ordoque iis, quo quisque die supplicarent, statutus. iudicia eo anno populi tristia in feneratores facta, quibus ab aedilibus dicta dies esset, traduntur; et res haud ulla insigni ad memoriam causa ad interregnum redit. ex interregno, ut id actum uideri posset, ambo patricii consules creati sunt, M. Ualerius Coruus tertium A. Cornelius Cossus .

hic consul sequor sum m fabius dorsuo seruius sulpicius camerinus auruncus inde bellum ab repentinus populatio coepio metus ne is facio populus unus consilium omnis nomen latinum sum dictator uelut aduersus armo iam latius l furius creo magister eques cn manlius capitolinus dico et cum qui per magnus tumultus fio soleo sum justitium indico delectus sine uacatio habitus sum legio quantus maturaris possum in aurunci duco ibi praedo magis quam hostis animus inuenio primus itaque acies debello sum dictator tamen quia et ultro bellum infero et sine detractatio sui certamen offertor deus quoque ops adhibeo reor inter ipse dimicatio aedes juno moneta uoueo qui damno uotum cum uictor roma revorto dicto sui abdico senatus duumuiros ad is aedes pro amplitudo populus romanus facio creo iubeo locus in arx destino qui area aedes m manlius capitolinus sum consul dictator exercitus ad bellum volscus utor sora ex hostis incautus adorior capio annus postquam uotum sum aedes moneta dedico que marcius rutulus tertius t manlius torquatus iterum consul prodigium extemplo dedicatio sequor similis vetustus mons albanus prodigium namque et lapis pluo et nox interdiu uideo intendo libra inspicio cum plenus religio ciuitas sum senatus placeo dictator feriaris constituendaris causa dico dico p valerius poplicula magister eques is q fabius amburo do sum non tres tantus supplico eo placeo sed finitimi etiam populus ordo is quo quisque dies supplico statuo iudicium is annus populus tristis in fenerator facio qui ab aedilis dictum dies sum trado et res haud ullus insignio ad memoria causa ad interregnum redeo ex interregnum ut is ago uideo possum ambo patricius consul creo sum m valerius coruus tertius ab cornelius cossus


insequenti anno cum C. Sulpicius et C. Licinius Caluus consules in Hernicos exercitum duxissent neque inuentis in agro hostibus Ferentinum urbem eorum ui cepissent, reuertentibus inde eis Tiburtes portas clausere. ea ultima fuit causa, cum multae ante querimoniae ultro citroque iactatae essent, cur per fetiales rebus repetitis bellum Tiburti populo indiceretur. dictatorem T. Quinctium Poenum eo anno fuisse satis constat et magistrum equitum Ser. Cornelium Maluginensem . Macer Licinius comitiorum habendorum causa et ab Licinio consule dictum scribit, quia collega comitia bello praeferre festinante ut continuaret consulatum, obuiam eundum prauae cupiditati fuerit. quaesita ea propriae familiae laus leuiorem auctorem Licinium facit: cum mentionem eius rei in uetustioribus annalibus nullam inueniam, magis ut belli Gallici causa dictatorem creatum arbitrer inclinat animus. eo certe anno Galli ad tertium lapidem Salaria uia trans pontem Anienis castra habuere. dictator cum tumultus Gallici causa iustitium edixisset, omnes iuniores sacramento adegit ingentique exercitu ab urbe profectus in citeriore ripa Anienis castra posuit. pons in medio erat, neutris rumpentibus ne timoris indicium esset. proelia de occupando ponte crebra erant, nec qui potirentur incertis uiribus satis discerni poterat. tum eximia corporis magnitudine in uacuum pontem Gallus processit et quantum maxima uoce potuit 'quem nunc' inquit 'Roma uirum fortissimum habet, procedat agedum ad pugnam, ut noster duorum euentus ostendat utra gens bello sit melior.'

insequor annus cum que sulpicius et que licinius calvus consul in hernici exercitus duco neque invenio in ager hostis ferentinum urbs is uis capio revorto inde is tiburtes porta claudo is ulter sum causa cum multus ante querimonia ultro citer jacto sum cur per fetial res repeto bellum tiburtus populus indico dictator t quintius poenus is annus sum satis consto et magister eques seruius cornelius maluginensis macer licinius comitium habeo causa et ab licinius consul dico scribo quia collega comitium bellum praefero festino ut continuo consulatus obuiam eo pravus cupiditas sum quaero is proprius familia laus levis auctor licinius facio cum mentio is res in vetustus annal nullus inuenio magis ut bellum gallicus causa dictator creo arbitror inclino animus is certus annus gallus ad tertius lapis salarius uia trans pons anienus castrum habeo dictator cum tumultus gallicus causa justitium edico omnis iuniores sacramentum adigo ingens exercitus ab urbs proficiscor in citer ripa anienus castrum pono pons in medium sum neuter rumpo ne timor indicium sum proelio de occupo pons creber sum neque qui potio incertus uis satis discerno possum tum eximius corpus magnitudo in uacuus pons gallus procedo et quantus maximus uox possum qui nunc inquam roma uir fortis habeo procedo agedum ad pugna ut noster duo euentus ostendo uter gens bellum sum bonus


non alias militi familiarior dux fuit omnia inter infimos militum haud grauate munia obeundo. in ludo praeterea militari, cum uelocitatis uiriumque inter se aequales certamina ineunt, comiter facilis; uincere ac uinci uoltu eodem nec quemquam aspernari parem qui se offerret; factis benignus pro re, dictis haud minus libertatis alienae quam suae dignitatis memor; et, quo nihil popularius est, quibus artibus petierat magistratus, iisdem gerebat. itaque uniuersus exercitus incredibili alacritate adhortationem prosecutus ducis castris egreditur. proelium, ut quod maxime unquam, pari spe utrimque, aequis uiribus, cum fiducia sui sine contemptu hostium commissum est. Samnitibus ferociam augebant nouae res gestae et paucos ante dies geminata uictoria, Romanis contra quadringentorum annorum decora et conditae urbi aequalis uictoria; utrisque tamen nouus hostis curam addebat. pugna indicio fuit quos gesserint animos; namque ita conflixerunt ut aliquamdiu in neutram partem inclinarent acies. tum consul trepidationem iniciendam ratus, quando ui pelli non poterant, equitibus immissis turbare prima signa hostium conatur. quos ubi nequiquam tumultuantes in spatio exiguo uoluere turmas uidit nec posse aperire in hostes uiam, reuectus ad antesignanos legionum, cum desiluisset ex equo, 'nostrum' inquit, 'peditum illud, milites, est opus; agitedum, ut me uideritis, quacumque incessero in aciem hostium, ferro uiam facientem, sic pro se quisque obuios sternite; illa omnia, qua nunc erectae micant hastae, patefacta strage uasta cernetis.' haec dicta dederat, cum equites consulis iussu discurrunt in cornua legionibusque in mediam aciem aperiunt uiam. primus omnium consul inuadit hostem et cum quo forte contulit gradum obtruncat. hoc spectaculo accensi dextra laeuaque ante se quisque memorandum proelium cient; stant obnixi Samnites, quamquam plura accipiunt quam inferunt uolnera. aliquamdiu iam pugnatum erat; atrox caedes circa signa Samnitium, fuga ab nulladum parte erat: adeo morte sola uinci destinauerant animis. itaque Romani cum et fluere iam lassitudine uires sentirent et diei haud multum superesse, accensi ira concitant se in hostem. tum primum referri pedem atque inclinari rem in fugam apparuit; tum capi, occidi Samnis; nec superfuissent multi, ni nox uictoriam magis quam proelium diremisset. et Romani fatebantur nunquam cum pertinaciore hoste conflictum, et Samnites, cum quaereretur quaenam prima causa tam obstinatos mouisset in fugam, oculos sibi Romanorum ardere uisos aiebant uesanosque uoltus et furentia ora; inde plus quam ex alia ulla re terroris ortum. quem terrorem non pugnae solum euentu sed nocturna profectione confessi sunt. postero die uacuis hostium castris Romanus potitur, quo se omnis Campanorum multitudo gratulabunda effudit.

non alius miles familiaris dux sum omnis inter infimos miles haud grauo munia obeo in ludo praeterea militaris cum uelocitas vis inter sui aequal certamen ineo comis facilis uinco atque vinco uultus idem neque quisquam aspernaris par qui sui offertor facio benignus pro res dictum haud paruus libertas alienus quam suus dignitas memor et quo nihil popularis sum qui ars peto magistratus idem gero itaque uniuersus exercitus incredibilis alacritas adhortatio prosequor dux castrum egredior proelium ut qui magnus umquam par spes utrimque aequus uis cum fiducia suus sine contemptus hostis committo sum samnites ferocio augeo nouus res gero et paucus ante dies gemino uictoria romanus contra quadringentor annus decus et condio urbs aequalis uictoria uterque tamen nouus hostis cura addo pugno indicium sum qui gero animus namque ita confligo ut aliquamdiu in neuter pars inclino acies tum consul trepidatio inicio reor quando uis pello non possum eques immitto turbo primus signum hostis conor qui ubi nequiquam tumultuor in spatium exiguus volvo turma uideo neque possum aperio in hostis uia reveho ad antesignanus legio cum desileo ex equus nos inquam pedes ille miles sum opus agitedum ut ego video quicumque incedo in acies hostis ferrum uia facio sic pro sui quisque obvius sterno ille omnis qui nunc erigo mico hasta patefacio strages uastus cerno hic dictum do cum eques consul iussus discurro in cornu legio in medius acies aperio uia primus omnis consul invado hostis et cum quo fors confero gradus obtrunco hic spectaculum accendo dextera laeva ante sui quisque memoro proelium cieo sto obnitor samnites quamquam multus accipio quam infero vulnero aliquamdiu iam pugno sum atrox caedes circa signum samnites fuga ab nulladum pars sum adeo mors solus vinco destino animus itaque romanus cum et fluo iam lassitudo uis sentio et dies haud multus supersum accendo ira concito sui in hostis tum primus refero pedis atque inclinaris res in fuga appareo tum capio occido samnis neque supersum multus ni nox uictoria magis quam proelium disredimo et romanus fateor numquam cum pertinax hostis confligo et samnites cum quaero quisnam primus causa tam obstinatus moveo in fuga oculus sui romanus ardeo video aio vesanus uultus et furo os inde multus quam ex alius ullus res terror orior qui terror non pugna solus euentus sed nocturnus profectio confiteor sum posterus dies uacuis hostis castrum romanus potio quo sui omnis campanus multitudo gratulabundus effundo


praeter haec inuenio apud quosdam L. Genucium tribunum plebis tulisse ad plebem ne fenerare liceret; item aliis plebi scitis cautum ne quis eundem magistratum intra decem annos caperet neu duos magistratus uno anno gereret utique liceret consules ambos plebeios creari. quae si omnia concessa sunt plebi, apparet haud paruas uires defectionem habuisse. aliis annalibus proditum est neque dictatorem Ualerium dictum sed per consules omnem rem actam neque antequam Romam ueniretur sed Romae eam multitudinem coniuratorum ad arma consternatam esse nec in T. Quincti uillam sed in aedes C. Manli nocte impetum factum eumque a coniuratis comprehensum ut dux fieret; inde ad quartum lapidem profectos loco munito consedisse; nec ab ducibus mentionem concordiae ortam sed repente, cum in aciem armati exercitus processissent, salutationem factam et permixtos dextras iungere ac complecti inter se lacrimantes milites coepisse coactosque consules, cum uiderent auersos a dimicatione militum animos, rettulisse ad patres de concordia reconcilianda. adeo nihil praeterquam seditionem fuisse eamque compositam inter antiquos rerum auctores constat. et huius fama seditionis et susceptum cum Samnitibus graue bellum aliquot populos ab Romana societate auertit, et praeter Latinorum infidum iam diu foedus Priuernates etiam Norbam atque Setiam, finitimas colonias Romanas, incursione subita depopulati sunt.

praeter hic inuenio apud quidam l genucium tribunus plebs fero ad plebs ne feneraris licet item alius plebs scio caueo ne quis idem magistratus intra decem annus capio neu duo magistratus unus annus gero utique licet consul ambo plebeius creo qui si omnis concedo sum plebs appareo haud parvus uis defectio habeo alius annal prodeo sum neque dictator valerius dico sed per consul omnis res ago neque antequam roma venio sed roma is multitudo coniurati ad arma consterno sum neque in t quintius uilla sed in aedes que manlius nox impetus facio is ab coniuratus comprehendo ut dux fio inde ad quartus lapis proficio locus munio consido neque ab dux mentio concordia orior sed repens cum in acies armatus exercitus procedo salutatio facio et permisceo dexter iungo atque complector inter sui lacrimo miles coepio cogo consul cum video averto ab dimicatio miles animus refero ad pater de concordia reconcilio adeo nihil praeterquam seditio sum eo compono inter antiqui res auctor consto et hic fama seditio et suscipio cum samnites grauis bellum aliquot populus ab romanus societas averto et praeter latinum infidus iam diu foedus privernates etiam norba atque setia finitimus colonia romanus incursio subeo depopulor sum