huius certaminis fortuna et Faliscos, cum in indutiis essent, foedus petere ab senatu coegit et Latinos iam exercitibus comparatis ab Romano in Paelignum uertit bellum. neque ita rei gestae fama Italiae se finibus tenuit sed Carthaginienses quoque legatos gratulatum Romam misere cum coronae aureae dono, quae in Capitolio in Iouis cella poneretur; fuit pondo uiginti quinque. consules ambo de Samnitibus triumpharunt sequente Decio insigni cum laude donisque, cum incondito militari ioco haud minus tribuni celebre nomen quam consulum esset. Campanorum deinde Suessulanorumque auditae legationes, precantibusque datum ut praesidium eo in hiberna mitteretur, quo Samnitium excursiones arcerentur. iam tum minime salubris militari disciplinae Capua instrumento omnium uoluptatium delenitos militum animos auertit a memoria patriae, inibanturque consilia in hibernis eodem scelere adimendae Campanis Capuae per quod illi eam antiquis cultoribus ademissent: neque immerito suum ipsorum exemplum in eos uersurum; cur autem potius Campani agrum Italiae uberrimum, dignam agro urbem, qui nec se nec sua tutari possent, quam uictor exercitus haberet qui suo sudore ac sanguine inde Samnites depulisset? an aequum esse dediticios suos illa fertilitate atque amoenitate perfrui, se militando fessos in pestilenti atque arido circa urbem solo luctari aut in urbe insidentem labem crescentis in dies fenoris pati? haec agitata occultis coniurationibus necdum uolgata in omnes consilia inuenit nouus consul C. Marcius Rutulus , cui Campania sorte prouincia euenerat, Q. Seruilio collega ad urbem relicto. itaque cum omnia ea, sicut gesta erant, per tribunos comperta haberet, et aetate et usu doctus quippe qui iam quartum consul esset dictatorque et censor fuisset, optimum ratus differendo spem quandocumque uellent consilii exsequendi militarem impetum frustrari, rumorem dissipat in iisdem oppidis et anno post praesidia hibernatura—diuisa enim erant per Campaniae urbes manauerantque a Capua consilia in exercitum omnem. eo laxamento cogitationibus dato quieuit in praesentia seditio.

hic certamen fortuna et falisci cum in indutiae sum foedus peto ab senatus cogo et latini iam exercitus comparo ab romanus in peligni uerto bellum neque ita res gero fama italia sui finis teneo sed carthaginiensis quoque legatus gratulor roma mitto cum corona aureus donum qui in capitolium in iuppiter cella pono sum pondo uiginti quinque consul ambo de samnites triumpho sequor decius insignio cum laus donum cum inconditus militaris iocus haud paruus tribunus celeber nomen quam consul sum campanus deinde suessulani audio legatio preco do ut praesidium is in hibernus mitto quo samnites excursio arceo iam tum paruus salubris militaris disciplina capua instrumentum omnis voluptas delenio miles animus averto ab memoria patria ineo consilium in hibernus idem scelus adimo campanus capua per qui ille is antiquus cultor adimo neque immeritus suus ipse exemplum in is verro cur autem potis campanus ager italia uber dignus ager urbs qui neque sui neque suus tutaris possum quam uictor exercitus habeo qui suus sudor atque sanguis inde samnites depello an aequus sum dediticius suus ille fertilitas atque amoenitas perfruor sui milito fatisco in pestilens atque aridus circa urbs solum luctaris aut in urbs insideo labo cresco in dies fenoris patior hic agito occulo coniuratio necdum vulgo in omnis consilium inuenio nouus consul que marcius rutulus qui campaneus sors prouincia euenio q seruilio collega ad urbs relinquo itaque cum omnis is sicut gero sum per tribunus comperio habeo et aetas et usus doceo quippe qui iam quartus consul sum dictator et censor sum bonus reor differo spes quandocumque uolo consilium exsequor militaris impetus frustraris rumor dissipat in idem oppidum et annus post praesidium hiberno diuido enim sum per campania urbs mano ab capua consilium in exercitus omnis is laxamentum cogitatio do quiesco in praesens seditio


tum primum Caerites, tamquam in uerbis hostium uis maior ad bellum significandum quam in suis factis, qui per populationem Romanos lacessierant, esset, uerus belli terror inuasit, et quam non suarum uirium ea dimicatio esset cernebant; paenitebatque populationis et Tarquinienses exsecrabantur defectionis auctores; nec arma aut bellum quisquam apparare sed pro se quisque legatos mitti iubebat ad petendam erroris ueniam. legati senatum cum adissent, ab senatu reiecti ad populum deos rogauerunt, quorum sacra bello Gallico accepta rite procurassent, ut Romanos florentes ea sui misericordia caperet quae se rebus adfectis quondam populi Romani cepisset; conuersique ad delubra Uestae hospitium flaminum Uestaliumque ab se caste ac religiose cultum inuocabant: eane meritos crederet quisquam hostes repente sine causa factos? aut, si quid hostiliter fecissent, consilio id magis quam furore lapsos fecisse, ut sua uetera beneficia, locata praesertim apud tam gratos, nouis corrumperent maleficiis florentemque populum Romanum ac felicissimum bello sibi desumerent hostem, cuius adflicti amicitiam cepissent? ne appellarent consilium, quae uis ac necessitas appellanda esset. transeuntes agmine infesto per agrum suum Tarquinienses, cum praeter uiam nihil petissent, traxisse quosdam agrestium populationis eius, quae sibi crimini detur, comites. eos seu dedi placeat, dedere se paratos esse, seu supplicio adfici, daturos poenas. Caere, sacrarium populi Romani, deuersorium sacerdotum ac receptaculum Romanorum sacrorum, intactum inuiolatumque crimine belli hospitio Uestalium cultisque dis darent. mouit populum non tam causa praesens quam uetus meritum, ut maleficii quam beneficii potius immemores essent. itaque pax populo Caeriti data indutiasque in centum annos factas in senatus consultum referri placuit. in Faliscos eodem noxios crimine uis belli conuersa est; sed hostes nusquam inuenti. cum populatione peragrati fines essent, ab oppugnatione urbium temperatum; legionibusque Romam reductis reliquum anni muris turribusque reficiendis consumptum et aedis Apollinis dedicata est.

tum primus caerites tamquam in uerbum hostis uolo magnus ad bellum significo quam in suus facio qui per populatio romanus lacesso sum uerus bellum terror inuado et quam non suus uis is dimicatio sum cerno paeniteo populatio et tarquiniensis exsecror defectio auctor neque arma aut bellum quisquam appararis sed pro sui quisque legatus mitto jubeo ad peto error uenia legatus senatus cum adeo ab senatus reicio ad populus deus rogo qui sacer bellum gallicus accipio rite procuro ut romanus floreo is suus misericordia capio qui sui res afficio quondam populus romanus capio converro ad delubrum vesta hospitium flamen vestalis ab sui castus atque religiosus cultus invoco is mereo credo quisquam hostis repens sine causa facio aut si quis hostilis facio consilium is magis quam furor labor facio ut suus uetus beneficium loco praesertim apud tam gratus nouus corrumpo maleficium floreo populus romanus atque felix bellum sui desumo hostis qui affligo amicitia capio ne appello consilium qui uolo atque necessitas appello sum transeo agmen infesto per ager suus tarquiniensis cum praeter uia nihil peto traho quidam agrestis populatio is qui sui crimen do comes is seu do placeo do sui paro sum seu supplicium afficio do poena caere sacrarium populus romanus deversorium sacerdos atque receptaculis romanus sacer intactus inviolo crimen bellum hospitium vestalis colo deus do moueo populus non tam causa praesens quam uetus mereo ut maleficium quam beneficium potis immemor sum itaque pax populus caeriti do indutiae in centum annus facio in senatus consulo refero placeo in falisci idem noxius crimen uolo bellum converro sum sed hostis nusquam inuenio cum populatio peragro finis sum ab oppugnatio urbs tempero legio roma reduco reliquus annus murus turris reficio consumo et aedes apollo dedico sum


eodem anno, seu motu terrae seu qua ui alia, forum medium ferme specu uasto conlapsum in immensam altitudinem dicitur; neque eam uoraginem coniectu terrae, cum pro se quisque gereret, expleri potuisse, priusquam deum monitu quaeri coeptum quo plurimum populus Romanus posset; id enim illi loco dicandum uates canebant, si rem publicam Romanam perpetuam esse uellent. tum M. Curtium , iuuenem bello egregium, castigasse ferunt dubitantes an ullum magis Romanum bonum quam arma uirtusque esset; silentio facto templa deorum immortalium, quae foro imminent, Capitoliumque intuentem et manus nunc in caelum, nunc in patentes terrae hiatus ad deos manes porrigentem, se deuouisse; equo deinde quam poterat maxime exornato insidentem, armatum se in specum immisisse; donaque ac fruges super eum a multitudine uirorum ac mulierum congestas lacumque Curtium non ab antiquo illo T. Tati milite Curtio Mettio sed ab hoc appellatum. cura non deesset, si qua ad uerum uia inquirentem ferret: nunc fama rerum standum est, ubi certam derogat uetustas fidem; et lacus nomen ab hac recentiore insignitius fabula est. post tanti prodigii procurationem eodem anno de Hernicis consultus senatus, cum fetiales ad res repetendas nequiquam misisset, primo quoque die ferendum ad populum de bello indicendo Hernicis censuit populusque id bellum frequens iussit. L. Genucio consuli ea prouincia sorte euenit. in exspectatione ciuitas erat, quod primus ille de plebe consul bellum suis auspiciis gesturus esset, perinde ut euenisset res, ita communicatos honores pro bene aut secus consulto habitura. forte ita tulit casus, ut Genucius ad hostes magno conatu profectus in insidias praecipitaret <et> legionibus necopinato pauore fusis consul circumuentus ab insciis quem intercepissent occideretur. quod ubi est Romam nuntiatum, nequaquam tantum publica calamitate maesti patres, quantum feroces infelici consulis plebeii ductu, fremunt omnibus locis: irent crearent consules ex plebe, transferrent auspicia quo nefas esset; potuisse patres plebi scito pelli honoribus suis: num etiam in deos immortales inauspicatam legem ualuisse? uindicasse ipsos suum numen, sua auspicia, quae ut primum contacta sint ab eo a quo nec ius nec fas fuerit, deletum cum duce exercitum documento fuisse ne deinde turbato gentium iure comitia haberentur. his uocibus curia et forum personat. Ap. Claudium , quia dissuaserat legem, maiore nunc auctoritate euentum reprehensi ab se consilii incusantem, dictatorem consensu patriciorum Seruilius consul dicit, dilectusque et iustitium indictum.

idem annus seu motus terra seu qui uis alius forum medius ferme specus uastus collabor in immensus altitudo dico neque is uorago conicio terra cum pro sui quisque gero expleo possum priusquam deus moneo quaero coepio quo multus populus romanus possum is enim ille locus dico uates caneo si res publicus romanus perpetuus sum uolo tum m curtius iuuenis bellum egregius castigo fero dubito an ullus magis romanus bonus quam arma virtus sum silentium facio templum deus immortalis qui forum immineo capitolium intueor et manus nunc in caelum nunc in pateo terra hio ad deus manes porrigo sui devoveo equus deinde quam possum magnus exorno insideo armo sui in specus immitto dono atque frugis super is ab multitudo uir atque mulier congero lacus curtius non ab antiquus ille t tatius miles curtius mettio sed ab hic appello cura non desum si qui ad uerus uia inquiro fero nunc fama res sto sum ubi certus derogo uetustas fides et lacus nomen ab hic recens insignio fabula sum post tantus prodigium procuratio idem annus de hernicus consulo senatus cum fetial ad res repeto nequiquam mitto primus quoque dies fero ad populus de bellum indico hernicus censeo populus is bellum frequens iubeo l genucio consul is prouincia sors euenio in exspectatio ciuitas sum qui primus ille de plebs consul bellum suus auspicium gero sum perinde ut evenio res ita communico honor pro bene aut secus consultum habeo fors ita fero casus ut genucius ad hostis magnus conatus proficiscor in insidiae praecipito et legio necopinatus pavor fundo consul circumuenio ab inscius qui intercipio occaedes qui ubi sum roma nuntio nequaquam tantus publicus calamitas maestus pater quantus ferox infelix consul plebeius ductus fremo omnis locus eo creo consul ex plebs transfero auspicium quo nefas sum possum pater plebs scio pello honor suus num etiam in deus immortalis inauspicato lex ualuisse vindico ipse suus numen suus auspicium qui ut primus contingo sum ab is ab quo neque ius neque fas sum deleo cum dux exercitus documentum sum ne deinde turbo gens ius comitium habeo hic uox curia et forum persono ap claudius quia dissuadeo lex magnus nunc auctoritas euentum reprehendo ab sui consilium incuso dictator consensus patricius seruilius consul dico diligo et justitium indico


ubi cum stationibus quieti tempus tererent, Gallus processit magnitudine atque armis insignis; quatiensque scutum hasta cum silentium fecisset, prouocat per interpretem unum ex Romanis qui secum ferro decernat. M. erat Ualerius tribunus militum adulescens, qui haud indigniorem eo decore se quam T. Manlium ratus, prius sciscitatus consulis uoluntatem, in medium armatus processit. minus insigne certamen humanum numine interposito deorum factum; namque conserenti iam manum Romano coruus repente in galea consedit, in hostem uersus. quod primo ut augurium caelo missum laetus accepit tribunus, precatus deinde, si diuus, si diua esset qui sibi praepetem misisset, uolens propitius adesset. dictu mirabile, tenuit non solum ales captam semel sedem sed, quotienscumque certamen initum est, leuans se alis os oculosque hostis rostro et unguibus appetit, donec territum prodigii talis uisu oculisque simul ac mente turbatum Ualerius obtruncat; coruus ex conspectu elatus orientem petit. hactenus quietae utrimque stationes fuere; postquam spoliare corpus caesi hostis tribunus coepit, nec Galli se statione tenuerunt et Romanorum cursus ad uictorem etiam ocior fuit. ibi circa iacentis Galli corpus contracto certamine pugna atrox concitatur. iam non manipulis proximarum stationum sed legionibus utrimque effusis res geritur. Camillus laetum militem uictoria tribuni, laetum tam praesentibus ac secundis dis ire in proelium iubet; ostentansque insignem spoliis tribunum, 'hunc imitare, miles' aiebat, 'et circa iacentem ducem sterne Gallorum cateruas.' di hominesque illi adfuere pugnae depugnatumque haudquaquam certamine ambiguo cum Gallis est; adeo duorum militum euentum, inter quos pugnatum erat, utraque acies animis praeceperat. inter primos, quorum concursus alios exciuerat, atrox proelium fuit: alia multitudo, priusquam ad coniectum teli ueniret, terga uertit. primo per Uolscos Falernumque agrum dissipati sunt; inde Apuliam ac mare inferum petierunt. consul contione aduocata laudatum tribunum decem bubus aureaque corona donat; ipse iussus ab senatu bellum maritimum curare cum praetore iunxit castra. ibi quia res trahi segnitia Graecorum non committentium se in aciem uidebantur, dictatorem comitiorum causa T. Manlium Torquatum ex auctoritate senatus dixit. dictator magistro equitum A. Cornelio Cosso dicto comitia consularia habuit aemulumque decoris sui absentem M. Ualerium Coruum — id enim illi deinde cognominis fuit—summo fauore populi, tres et uiginti natum annos, consulem renuntiauit. collega Coruo de plebe M. Popilius Laenas , quartum consul futurus, datus est. cum Graecis a Camillo nulla memorabilis gesta res; nec illi terra nec Romanus mari bellator erat. postremo cum litoribus arcerentur, aqua etiam praeter cetera necessaria usui deficiente Italiam reliquere. cuius populi ea cuiusque gentis classis fuerit nihil certi est. maxime Siciliae fuisse tyrannos crediderim; nam ulterior Graecia ea tempestate intestino fessa bello iam Macedonum opes horrebat.

ubi cum statio quiesco tempus tero gallus procedo magnitudo atque arma insignis quatio scutum hasta cum silentium facio provoco per interpres unus ex romanus qui sui ferrum decerno m sum valerius tribunus miles adulescens qui haud indignus is decus sui quam t manlius reor prior sciscitor consul uoluntas in medius armo procedo paruus insignis certamen humanus numen interpono deus facio namque consero iam manus romanus coruus repens in galea consido in hostis uersus qui primus ut augurium caelum mitto laetus accipio tribunus preco deinde si diuus si diuus sum qui sui praepetem mitto uolo propitius adsum dico mirabilis teneo non solus ales capio semel sedes sed quotienscumque certamen ineo sum levo sui ala os oculus hostis rostrum et unguis appeto donec terreo prodigium talis uideo oculus simul atque mens turbo valerius obtrunco coruus ex conspectus effero orior peto hactenus quiesco utrimque statio sum postquam spolio corpus caedo hostis tribunus coepio neque gallus sui statio teneo et romanus curro ad uictor etiam ocior sum ibi circa iaceo gallus corpus contraho certamen pugno atrox concito iam non manipulis proximaris statio sed legio utrimque effundo res gero camillus laetus miles uictoria tribunus laetus tam praesens atque secundus deus eo in proelium iubeo ostento insignis spolium tribunus hic imitaris miles aio et circa iaceo dux sterno gallus caterua deus homo ille adsum pugna depugno haudquaquam certamen ambiguus cum gallus sum adeo duo miles euentum inter qui pugno sum uter acies animus praecipio inter primus qui concursus alius excio atrox proelium sum alius multitudo priusquam ad conicio telis venio tergum uerto primus per volsci falernum ager dissipati sum inde appulia atque mare inferus peto consul contio aduoco laudo tribunus decem bos aureus corona dono ipse iubeo ab senatus bellum maritimus curo cum praetor iungo castrum ibi quia res traho segnitia graecum non committo sui in acies uideo dictator comitium causa t manlius torquatus ex auctoritas senatus dico dictator magister eques ab cornelius cossus dico comitium consularis habeo aemulus decor suus absum m valerius corvus is enim ille deinde cognomen sum superus fauor populus tres et uiginti natus annus consul renuntio collega coruus de plebs m popilius laena quartus consul sum do sum cum graecum ab camillus nullus memorabilis gero res neque ille terra neque romanus mare bellator sum postremo cum litus arceo aqua etiam praeter ceterus necessarius usus deficio italia relinquo qui populus is quisque gens classis sum nihil certus sum magnus sicilia sum tyrannus credo nam ulterior graecia is tempestas intestinus fessus bellum iam macedones ops horreo


maiora iam hinc bella et uiribus hostium et longinquitate uel regionum uel temporum [spatio] quibus bellatum est dicentur. namque eo anno aduersus Samnites, gentem opibus armisque ualidam, mota arma; Samnitium bellum ancipiti Marte gestum Pyrrhus hostis, Pyrrhum Poeni secuti. quanta rerum moles. quotiens in extrema periculorum uentum, ut in hanc magnitudinem quae uix sustinetur erigi imperium posset. belli autem causa cum Samnitibus Romanis, cum societate amicitiaque iuncti essent, extrinsecus uenit, non orta inter ipsos est. Samnites Sidicinis iniusta arma, quia uiribus plus poterant, cum intulissent, coacti inopes ad opulentiorum auxilium confugere Campanis sese coniungunt. Campani magis nomen ad praesidium sociorum quam uires cum attulissent, fluentes luxu ab duratis usu armorum in Sidicino pulsi agro in se deinde molem omnem belli uerterunt. namque Samnites, omissis Sidicinis ipsam arcem finitimorum [Campanos] adorti, unde aeque facilis uictoria, praedae atque gloriae plus esset, Tifata, imminentes Capuae colles, cum praesidio firmo occupassent, descendunt inde quadrato agmine in planitiem quae Capuam Tifataque interiacet. ibi rursus acie dimicatum; aduersoque proelio Campani intra moenia compulsi, cum robore iuuentutis suae acciso nulla propinqua spes esset, coacti sunt ab Romanis petere auxilium.

magnus iam hinc bellum et uis hostis et longinquitas uel regio uel tempus spatium qui bello sum dico namque is annus aduersus samnites gens ops armus validus moueo arma samnites bellum anceps mars gero pyrrhus hostis pyrrhus poenus sequor quantus res moles quotiens in exter periculum uenio ut in hic magnitudo qui uix sustineo erigo imperium possum bellum autem causa cum samnites romanus cum societas amicitia jungo sum extrinsecus uenio non orior inter ipse sum samnites sidicinus iniustus arma quia uis multus possum cum infero cogo inops ad opulens auxilium confugio campanus sui conjungo campanus magis nomen ad praesidium socius quam uis cum affero fluo luxus ab duro usus armus in sidicinus pello ager in sui deinde moles omnis bellum verto namque samnites omitto sidicinus ipse arx finitimus campani adorior unde aequus facilis uictoria praeda atque gloria multus sum tifata immineo capua collis cum praesidium firmus occupo descendo inde quadro agmen in planitiem qui capua tifata interjaceo ibi rursus acies dimico adverso proelium campanus intra moenia compello cum robur iuuentus suus accido nullus propinquus spes sum cogo sum ab romanus peto auxilium


diu inter primores iuuenum Romanorum silentium fuit, cum et abnuere certamen uererentur et praecipuam sortem periculi petere nollent; tum T. Manlius L. filius , qui patrem a uexatione tribunicia uindicauerat, ex statione ad dictatorem pergit; 'iniussu tuo' inquit, 'imperator, extra ordinem nunquam pugnauerim, non si certam uictoriam uideam: si tu permittis, uolo ego illi beluae ostendere, quando adeo ferox praesultat hostium signis, me ex ea familia ortum quae Gallorum agmen ex rupe Tarpeia deiecit.' tum dictator 'macte uirtute' inquit 'ac pietate in patrem patriamque, T. Manli , esto. perge et nomen Romanum inuictum iuuantibus dis praesta.' armant inde iuuenem aequales; pedestre scutum capit, Hispano cingitur gladio ad propiorem habili pugnam. armatum adornatumque aduersus Gallum stolide laetum et—quoniam id quoque memoria dignum antiquis uisum est—linguam etiam ab inrisu exserentem producunt. recipiunt inde se ad stationem; et duo in medio armati spectaculi magis more quam lege belli destituuntur, nequaquam uisu ac specie aestimantibus pares. corpus alteri magnitudine eximium, uersicolori ueste pictisque et auro caelatis refulgens armis; media in altero militaris statura modicaque in armis habilibus magis quam decoris species; non cantus, non exsultatio armorumque agitatio uana sed pectus animorum iraeque tacitae plenum; omnem ferociam in discrimen ipsum certaminis distulerat. ubi constitere inter duas acies tot circa mortalium animis spe metuque pendentibus, Gallus uelut moles superne imminens proiecto laeua scuto in aduenientis arma hostis uanum caesim cum ingenti sonitu ensem deiecit; Romanus mucrone subrecto, cum scuto scutum imum perculisset totoque corpore interior periculo uolneris factus insinuasset se inter corpus armaque, uno alteroque subinde ictu uentrem atque inguina hausit et in spatium ingens ruentem porrexit hostem. iacentis inde corpus ab omni alia uexatione intactum uno torque spoliauit, quem respersum cruore collo circumdedit suo. defixerat pauor cum admiratione Gallos: Romani alacres ab statione obuiam militi suo progressi, gratulantes laudantesque ad dictatorem perducunt. inter carminum prope modo incondita quaedam militariter ioculantes Torquati cognomen auditum; celebratum deinde posteris etiam familiae honori fuit. dictator coronam auream addidit donum mirisque pro contione eam pugnam laudibus tulit.

diu inter primoris iuuenis romanus silentium sum cum et abnuo certamen uereor et praecipuus sors periculum peto nolo tum t manlius l filius qui pater ab uexatio tribunicius vindico ex statio ad dictator pergo injussus tuus inquam imperator extra ordo numquam pugno non si certus uictoria uideo si tu permitto uolo ego ille belua ostendo quando adeo ferox praesulto hostis signum ego ex is familia orior qui gallus agmen ex rupes tarpeius deicio tum dictator mactus uirtus inquam atque pietas in pater patria t manlius sum pergo et nomen romanus invictus juvo deus praesto armo inde iuuenis aequal pedestre scutum capio hispanus cingo gladius ad propiorem habilis pugna armo adorno aduersus gallus stolidus laetus et quoniam is quoque memoria dignus antiquus uideo sum lingua etiam ab irrideo exsero produco recipio inde sui ad statio et duo in medium armatus spectaculum magis mos quam lex bellum destituo nequaquam uideo atque species aestimo par corpus alter magnitudo eximius versicolorus uestis pingo et aurum caelo refulgeo arma medius in alter militaris sto modicus in arma habilis magis quam decor species non cantus non exsultatio armus agitatio uanus sed pectus animus ira taceo plenus omnis ferocio in discrimen ipse certamen differo ubi consto inter duo acies tot circa mortalis animus spes metus pendeo gallus uelut moles supernus immineo projectum laeuus scutum in advenio arma hostis uanum caesim cum ingens sonitus ensis deicio romanus mucro surgo cum scutum scutum imus percello totus corpus intereo periculum vulnus facio insinuo sui inter corpus armo unus alter subinde ictus uenter atque inguina haurio et in spatium ingens ruo porrigo hostis iaceo inde corpus ab omnis alius uexatio intactus unus torquis spolio qui respergo cruor collum circumdo suus defigo pavor cum admiratio galli romanus alacer ab statio obuiam miles suus progredior gratulor laudo ad dictator perduco inter carmen prope modo inconditus quidam militaris joculor torquatus cognomen audio celebro deinde posterus etiam familia honor sum dictator corona aureus addo donum mirus pro contio is pugna laus fero


exercitibus dimissis, cum et foris pax et domi concordia ordinum otium esset, ne nimis laetae res essent, pestilentia ciuitatem adorta coegit senatum imperare decemuiris ut libros Sibyllinos inspicerent; eorumque monitu lectisternium fuit. eodem anno Satricum ab Antiatibus colonia deducta restitutaque urbs quam Latini diruerant. et cum Carthaginiensibus legatis Romae foedus ictum, cum amicitiam ac societatem petentes uenissent. idem otium domi forisque mansit T. Manlio Torquato ii† C. Plautio consulibus. Semunciarium tantum ex unciario fenus factum et in pensiones aequas triennii, ita ut quarta praesens esset, solutio aeris alieni dispensata est; et sic quoque parte plebis adfecta fides tamen publica priuatis difficultatibus potior ad curam senatui fuit. leuatae maxime res, quia tributo ac dilectu supersessum. tertium anno post Satricum restitutum a Uolscis M. Ualerius Coruus iterum consul cum C. Poetelio factus, cum ex Latio nuntiatum esset legatos ab Antio circumire populos Latinorum ad concitandum bellum, prius quam plus hostium fieret Uolscis arma inferre iussus, ad Satricum exercitu infesto pergit. quo cum Antiates aliique Uolsci praeparatis iam ante, si quid ab Roma moueretur, copiis occurrissent, nulla mora inter infensos diutino odio dimicandi facta est. Uolsci, ferocior ad rebellandum quam ad bellandum gens, certamine uicti fuga effusa Satrici moenia petunt; et ne in muris quidem satis firma spe, cum corona militum cincta iam scalis caperetur urbs, ad quattuor milia militum praeter multitudinem imbellem sese dedidere. oppidum dirutum atque incensum: ab aede tantum Matris Matutae abstinuere ignem: praeda omnis militi data. extra praedam quattuor milia deditorum habita; eos uinctos consul ante currum triumphans egit; uenditis deinde magnam pecuniam in aerarium redegit. sunt qui hanc multitudinem captiuam seruorum fuisse scribant, idque magis ueri simile est quam deditos uenisse.

exercitus dimitto cum et foris pax et domus concordia ordo otium sum ne nimis laetus res sum pestilentia ciuitas adorior cogo senatus impero decemviri ut liber sibyllinus inspicio is moneo lectisternium sum idem annus satrix ab antias colonia deduco restituo urbs quam latinum diruo et cum carthaginiensis legatus roma foedus ictus cum amicitia atque societas peto uenio idem otium domus foris maneo t manlius torquatus is que plautius consul semunciarius tantus ex unciarius fenus facio et in pensio aequo triennium ita ut quartus praesens sum solutio aer alienus dispenso sum et sic quoque pars plebs afficio fides tamen publicus priuo difficultas potis ad cura senatus sum levo magnus res quia tribuo atque delectus supersedeo tertius annus post satrix restitus ab volscus m valerius coruus iterum consul cum que poetelius facio cum ex latius nuntio sum legatus ab antius circumeo populus latinum ad concito bellum prior quam multus hostis fio volscus arma infero iubeo ad satrix exercitus infesto pergo quo cum antias alius volscus praeparo iam ante si quis ab roma moveo copia occurro nullus mora inter infensus diutinus odium dimico facio sum volscus ferox ad rebello quam ad bellor gens certamen vinco fuga effundo satrix moenia peto et ne in murus quidem satis firmo spes cum corona miles cingo iam scalae capio urbs ad quattuor mille miles praeter multitudo imbellis sui dedo oppidum diruo atque incendo ab aedes tantus matrae matuta abstineo ignis praeda omnis miles do extra praeda quattuor mille deditor habeo is vincio consul ante currus triumpho ago vendo deinde magnus pecunia in aerarius redigo sum qui hic multitudo captiva seruus sum scribo is magis uerus similis sum quam dedo uenio


nec tamen ludorum primum initium procurandis religionibus datum aut religione animos aut corpora morbis leuauit; quin etiam, cum medios forte ludos circus Tiberi superfuso inrigatus impedisset, id uero, uelut auersis iam dis aspernantibusque placamina irae, terrorem ingentem fecit. itaque Cn. Genucio L. Aemilio Mamerco iterum consulibus, cum piaculorum magis conquisitio animos quam corpora morbi adficerent, repetitum ex seniorum memoria dicitur pestilentiam quondam clauo ab dictatore fixo sedatam. ea religione adductus senatus dictatorem claui figendi causa dici iussit; dictus L. Manlius Imperiosus L. Pinarium magistrum equitum dixit. lex uetusta est, priscis litteris uerbisque scripta, ut qui praetor maximus sit idibus Septembribus clauum pangat; fixa fuit dextro lateri aedis Iouis optimi maximi, ex qua parte Mineruae templum est. eum clauum, quia rarae per ea tempora litterae erant, notam numeri annorum fuisse ferunt eoque Mineruae templo dicatam legem quia numerus Mineruae inuentum sit.—Uolsiniis quoque clauos indices numeri annorum fixos in templo Nortiae, Etruscae deae, comparere diligens talium monumentorum auctor Cincius adfirmat.— M. Horatius consul †ex lege templum† Iouis optimi maximi dedicauit anno post reges exactos; a consulibus postea ad dictatores, quia maius imperium erat, sollemne claui figendi translatum est. intermisso deinde more digna etiam per se uisa res propter quam dictator crearetur. qua de causa creatus L. Manlius , perinde ac rei gerendae ac non soluendae religionis gratia creatus esset, bellum Hernicum adfectans dilectu acerbo iuuentutem agitauit; tandemque omnibus in eum tribunis plebis coortis seu ui seu uerecundia uictus dictatura abiit.

neque tamen ludus primus initium procuro religio do aut religio animus aut corpus morbus leuo quin etiam cum medius fors ludus circus tiberis superfundo inrigo impedio is uerus uelut averto iam deus aspernor placamen ira terror ingens facio itaque cn genucio l aemilius mamercus iterum consul cum piaculum magis conquisitio animus quam corpus morbus afficio repeto ex senex memoria dico pestilentia quondam clauus ab dictator figo sedo is religio adduco senatus dictator clavus figo causa dico iubeo dico l manlius imperiosus l pinarius magister eques dico lex vetustus sum priscus littera verbum scribo ut qui praetor magnus sum idus september clauus pango figo sum dexter lateo aedes iuppiter bonus magnus ex qui pars minerva templum sum is clauus quia rarus per is tempus littera sum nota numerus annus sum fero eo minerva templum dico lex quia numerus minerva inuenio sum volsinius quoque clavus indico numerus annus figo in templum nortia etruscus dea comparo diligo talis monumentor auctor cincius adfirmo m horatius consul ex lex templum iuppiter bonus magnus dedico annus post rex exigo ab consul postea ad dictator quia magnus imperium sum sollemnis clavus figo transfero sum intermitto deinde mos dignus etiam per sui uideo res propter quam dictator creo qui de causa creo l manlius perinde atque res gero atque non solvo religio gratia creo sum bellum hernicus adfectans delectus acerbus iuuentus agito tandem omnis in is tribunus plebs coorior seu uis seu verecundia uinco dicto abeo


septimum primum pilum iam Tullius ducebat neque erat in exercitu, qui quidem pedestria stipendia fecisset, uir factis nobilior. is praecedens militum agmen ad tribunal pergit mirantique Sulpicio non turbam magis quam turbae principem Tullium, imperiis oboedientissimum militem, 'si licet, dictator' inquit, 'condemnatum se uniuersus exercitus a te ignauiae ratus et prope ignominiae causa destitutum sine armis orauit me ut suam causam apud te agerem. equidem, sicubi loco cessum, si terga data hosti, si signa foede amissa obici nobis possent, tamen hoc a te impetrari aequum censerem ut nos uirtute culpam nostram corrigere et abolere flagitii memoriam noua gloria patereris. etiam ad Alliam fusae legiones eandem quam per pauorem amiserant patriam profectae postea a Ueiis uirtute reciperauere. nobis deum benignitate, felicitate tua populique Romani, et res et gloria est integra; quamquam de gloria uix dicere ausim, si nos et hostes haud secus quam feminas abditos intra uallum omnibus contumeliis eludunt, et tu imperator noster—quod aegrius patimur—exercitum tuum sine animis, sine armis, sine manibus iudicas esse et, priusquam expertus nos esses, de nobis ita desperasti ut te mancorum ac debilium ducem iudicares esse. quid enim aliud esse causae credamus, cur ueteranus dux, fortissimus bello, compressis, quod aiunt, manibus sedeas? utcumque enim se habet res, te de nostra uirtute dubitasse uideri quam nos de tua uerius est. sin autem non tuum istuc sed publicum est consilium, et consensus aliqui patrum, non Gallicum bellum, nos ab urbe, a penatibus nostris ablegatos tenet, quaeso, ut ea quae dicam non a militibus imperatori dicta censeas sed a plebe patribus—quae si, ut uos uestra habeatis consilia, sic se sua habituram dicat, quis tandem suscenseat?—milites nos esse non seruos uestros, ad bellum non in exsilium missos; si quis det signum, in aciem educat, ut uiris ac Romanis dignum sit, pugnaturos: si nihil armis opus sit, otium Romae potius quam in castris acturos. haec dicta sint patribus. te, imperator, milites tui oramus ut nobis pugnandi copiam facias; cum uincere cupimus, tum te duce uincere, tibi lauream insignem deferre, tecum triumphantes urbem inire, tuum sequentes currum Iouis optimi maximi templum gratantes ouantesque adire.' orationem Tulli exceperunt preces multitudinis et undique, ut signum daret, ut capere arma iuberet, clamabant.

septimus primus pilis iam tullius duco neque sum in exercitus qui quidem pedestria stipendium facio uir facio nobilior is praecedo miles agmen ad tribunal pergo miro sulpicius non turba magis quam turba princeps tullius imperium oboedio miles si licet dictator inquam condemno sui uniuersus exercitus ab tu ignauia reor et prope ignominia causa destitus sine arma oro ego ut suus causa apud tu ago equidem sicubi locus cedo si tergum do hostis si signum foedus amitto obicio nos possum tamen hic ab tu impetraris aequus censeo ut nos uirtus culpa noster corrigo et aboleo flagitium memoria nouus gloria pateo etiam ad allia fundo legio idem quam per pauor amitto patria proficio postea ab veii uirtus recipero nos deus benignitas felicitas tuus populus romanus et res et gloria sum integer quamquam de gloria uix dico audeo si nos et hostis haud secus quam femina abdo intra valles omnis contumelia eludo et tu imperator noster qui aeger patior exercitus tuus sine animus sine arma sine manus iudico sum et priusquam experior nos sum de nos ita despero ut tu mancus atque debilis dux iudicaris sum quis enim alius sum causa credo cur veteranus dux fortis bellum comprimo qui aio manus sedeo utcumque enim sui habeo res tu de noster uirtus dubito uideo quam nos de tuus verus sum sin autem non tuus iste sed publicus sum consilium et consentio aliqui pater non gallicus bellum nos ab urbs ab penates noster ablego teneo quaeso ut is qui dico non ab miles imperator dictum censeo sed ab plebs pater qui si ut tu uester habeo consilium sic sui suus habeo dico quis tandem suscenseo miles nos sum non seruus uester ad bellum non in exsilium mitto si quis do signum in acies educo ut uir atque romanus dignus sum pugno si nihil arma opus sum otium roma potis quam in castrum ago hic dictum sum pater tu imperator miles tuus oro ut nos pugno copia facio cum uinco cupio tum tu dux uinco tu laurea insignis defero tu triumpho urbs ineo tuus sequor currus iuppiter bonus magnus templum grator ovo adeo oratio tullius excipio prex multitudo et undique ut signum do ut capio arma iubeo clamo


M. Popilius Laenas a plebe consul, a patribus L. Cornelius Scipio datus. fortuna quoque inlustriorem plebeium consulem fecit; nam cum ingentem Gallorum exercitum in agro Latino castra posuisse nuntiatum esset, Scipione graui morbo implicito Gallicum bellum Popilio extra ordinem datum. is impigre exercitu scripto, cum omnes extra portam Capenam ad Martis aedem conuenire armatos iuniores iussisset signaque eodem quaestores ex aerario deferre, quattuor expletis legionibus, quod superfuit militum P. Ualerio Publicolae praetori tradidit, auctor patribus scribendi alterius exercitus, quod ad incertos belli euentus subsidium rei publicae esset. ipse iam satis omnibus instructis comparatisque ad hostem pergit; cuius ut prius nosceret uires quam periculo ultimo temptaret, in tumulo, quem proximum castris Gallorum capere potuit, uallum ducere coepit. gens ferox et ingenii auidi ad pugnam cum procul uisis Romanorum signis ut extemplo proelium initura explicuisset aciem, postquam neque in aequum demitti agmen uidit et cum loci altitudine tum uallo etiam tegi Romanos, perculsos pauore rata, simul opportuniores quod intenti tum maxime operi essent, truci clamore adgreditur. ab Romanis nec opus intermissum— triarii erant, qui muniebant—et ab hastatis principibusque, qui pro munitoribus intenti armatique steterunt, proelium initum. praeter uirtutem locus quoque superior adiuuit, ut pila omnia hastaeque non tamquam ex aequo missa uana, quod plerumque fit, caderent sed omnia librata ponderibus figerentur; oneratique telis Galli, quibus aut corpora transfixa aut praegrauata inhaerentibus gerebant scuta, cum cursu paene in aduersum subissent, primo incerti restitere; dein, cum ipsa cunctatio et his animos minuisset et auxisset hosti, impulsi retro ruere alii super alios stragemque inter se caede ipsa foediorem dare; adeo praecipiti turba obtriti plures quam ferro necati.

m popilius laena ab plebs consul ab pater l cornelius scipio do fortuna quoque illustris plebeius consul facio nam cum ingens gallus exercitus in ager latinum castrum pono nuntio sum scipio grauis morbus implico gallicus bellum popilius extra ordo do is impiger exercitus scribo cum omnis extra porta capena ad mars aedes conuenio armatus iuniores iubeo signo idem quaestor ex aerarius defero quattuor expleo legio qui supersum miles p valerius poplicula praetor trado auctor pater scribo alter exercitus qui ad incertus bellum euentus subsidium res publicus sum ipse iam satis omnis instruo comparo ad hostis pergo qui ut prior nosco uis quam periculum ultimo tento in tumulus qui propior castrum gallus capio possum valles duco coepio gens ferox et ingenium auidus ad pugna cum procul video romanus signum ut extemplo proelium ineo explico acies postquam neque in aequus demitto agmen uideo et cum locus altitudo tum uallum etiam tego romanus percello pavor reor simul opportunus qui intendo tum magnus operio sum trux clamor aggredior ab romanus neque opus intermissus triarii sum qui munio et ab hastas princeps qui pro munitor intendo armo sto proelium ineo praeter uirtus locus quoque superus adiuuo ut pilum omnis hasta non tamquam ex aequus mitto uanus qui plerusque fio cado sed omnis libro pondus figo onero telum gallus qui aut corpus transfigo aut praegravo inhaereo gero scutum cum cursus paene in adverro subeo primus incertus resto deinde cum ipse cunctatio et hic animus minuo et augeo hostis impello retro ruo alius super alius strages inter sui caedes ipse foedus do adeo praeceps turba obtero multus quam ferrum neco


et hoc et insequenti anno C. Sulpicio Petico C. Licinio Stolone consulibus pestilentia fuit. eo nihil dignum memoria actum, nisi quod pacis deum exposcendae causa tertio tum post conditam urbem lectisternium fuit; et cum uis morbi nec humanis consiliis nec ope diuina leuaretur, uictis superstitione animis ludi quoque scenici—noua res bellicoso populo, nam circi modo spectaculum fuerat—inter alia caelestis irae placamina instituti dicuntur; ceterum parua quoque, ut ferme principia omnia, et ea ipsa peregrina res fuit. sine carmine ullo, sine imitandorum carminum actu ludiones ex Etruria acciti, ad tibicinis modos saltantes, haud indecoros motus more Tusco dabant. imitari deinde eos iuuentus, simul inconditis inter se iocularia fundentes uersibus, coepere; nec absoni a uoce motus erant. accepta itaque res saepiusque usurpando excitata. uernaculis artificibus, quia ister Tusco uerbo ludio uocabatur, nomen histrionibus inditum; qui non, sicut ante, Fescennino uersu similem incompositum temere ac rudem alternis iaciebant sed impletas modis saturas descripto iam ad tibicinem cantu motuque congruenti peragebant. Liuius post aliquot annis, qui ab saturis ausus est primus argumento fabulam serere, idem scilicet—id quod omnes tum erant—suorum carminum actor, dicitur, cum saepius reuocatus uocem obtudisset, uenia petita puerum ad canendum ante tibicinem cum statuisset, canticum egisse aliquanto magis uigente motu quia nihil uocis usus impediebat. inde ad manum cantari histrionibus coeptum diuerbiaque tantum ipsorum uoci relicta. postquam lege hac fabularum ab risu ac soluto ioco res auocabatur et ludus in artem paulatim uerterat, iuuentus histrionibus fabellarum actu relicto ipsa inter se more antiquo ridicula intexta uersibus iactitare coepit; unde exodia postea appellata consertaque fabellis potissimum Atellanis sunt; quod genus ludorum ab Oscis acceptum tenuit iuuentus nec ab histrionibus pollui passa est; eo institutum manet, ut actores Atellanarum nec tribu moueantur et stipendia, tamquam expertes artis ludicrae, faciant. inter aliarum parua principia rerum ludorum quoque prima origo ponenda uisa est, ut appareret quam ab sano initio res in hanc uix opulentis regnis tolerabilem insaniam uenerit.

et hic et insequor annus que sulpicius petico que licinius stolo consul pestilentia sum is nihil dignus memoria ago nisi qui pax deus exposco causa tertius tum post condo urbs lectisternium sum et cum uolo morbus neque humanus consilium neque ops diuinum levo uinco superstitio animus ludo quoque scaenicus nouus res bellicosus populus nam circos modo spectaculum sum inter alius caelestis ira placamen institus dico ceterum paruus quoque ut ferme principia omnis et is ipse peregrinus res sum sine carmen ullus sine imito carmen actus ludio ex etruria accio ad tibicina modus saltantes haud indecorus moueo mos tuscus do imitor deinde is iuuentus simul inconditus inter sui jocularia fundo uersus coepio neque absonus ab uox moueo sum accipio itaque res saepis usurpo excito uernaculis artifex quia ister tuscus uerbum ludius uoco nomen histrio indo qui non sicut ante fescenninus uersus similis incompositus temere atque rudis alternus jacio sed impleo modus sero describo iam ad tibicino cantus moveo congruo perago livius post aliquot annus qui ab sero audeo sum primus argumentum fabula sero idem scilicet is qui omnis tum sum suus carmen actor dico cum saepis revoco uox obtundo uenia peto puer ad caneo ante tibicino cum statuo canticum ago aliquantus magis vigeo motus quia nihil uox utor impedio inde ad manus cantaris histrio coepio diverbium tantus ipse vox relinquo postquam lex hic fabula ab rideo atque solvo iocus res avoco et ludus in ars paulatim verto iuuentus histrio fabellaris actus relinquo ipse inter sui mos antiquus ridicula intexo uersus iactitaris coepio unde exodium postea appello consero fabella potis atellana sum qui genus ludus ab osci accipio teneo iuuentus neque ab histrio polluo patior sum is institus maneo ut actor atellanaris neque tribus moveo et stipendium tamquam expers ars ludicrae facio inter alius paruus principia res ludus quoque primus origo pono uideo sum ut appareo quam ab sano initium res in hic uix opulentus regnum tolerabilis insanio uenio


legati introducti in senatum maxime in hanc sententiam locuti sunt. 'populus nos Campanus legatos ad uos, patres conscripti, misit amicitiam in perpetuum, auxilium in praesens a uobis petitum. quam si secundis rebus nostris petissemus, sicut coepta celerius, ita infirmiore uinculo contracta esset; tunc enim, ut qui ex aequo nos uenisse in amicitiam meminissemus, amici forsitan pariter ac nunc, subiecti atque obnoxii uobis minus essemus; nunc, misericordia uestra conciliati auxilioque in dubiis rebus defensi, beneficium quoque acceptum colamus oportet, ne ingrati atque omni ope diuina humanaque indigni uideamur. neque hercule, quod Samnites priores amici sociique uobis facti sunt, ad id ualere arbitror ne nos in amicitiam accipiamur sed ut ii uetustate et gradu honoris nos praestent; neque enim foedere Samnitium, ne qua noua iungeretis foedera, cautum est. fuit quidem apud uos semper satis iusta causa amicitiae, uelle eum uobis amicum esse qui uos appeteret: Campani, etsi fortuna praesens magnifice loqui prohibet, non urbis amplitudine, non agri ubertate ulli populo praeterquam uobis cedentes, haud parua, ut arbitror, accessio bonis rebus uestris in amicitiam uenimus uestram. Aequis Uolscisque, aeternis hostibus huius urbis, quandocumque se mouerint, ab tergo erimus, et quod uos pro salute nostra priores feceritis, id nos pro imperio uestro et gloria semper faciemus. subactis his gentibus quae inter nos uosque sunt, quod propediem futurum spondet et uirtus et fortuna uestra, continens imperium usque ad nos habebitis. acerbum ac miserum est quod fateri nos fortuna nostra cogit: eo uentum est, patres conscripti, ut aut amicorum aut inimicorum Campani simus. si defenditis, uestri, si deseritis, Samnitium erimus; Capuam ergo et Campaniam omnem uestris an Samnitium uiribus accedere malitis, deliberate. omnibus quidem, Romani, uestram misericordiam, uestrum auxilium aequum est patere, iis tamen maxime, qui [eam] implorantibus aliis auxilium dum supra uires suas praestant, †omnes† ipsi in hanc necessitatem uenerunt. quamquam pugnauimus uerbo pro Sidicinis, re pro nobis, cum uideremus finitimum populum nefario latrocinio Samnitium peti et, ubi conflagrassent Sidicini, ad nos traiecturum illud incendium esse. nec enim nunc, quia dolent iniuriam acceptam Samnites sed quia gaudent oblatam sibi esse causam, oppugnatum nos ueniunt. an, si ultio irae haec et non occasio cupiditatis explendae esset, parum fuit quod semel in Sidicino agro, iterum in Campania ipsa legiones nostras cecidere? quae est ista tam infesta ira quam per duas acies fusus sanguis explere non potuerit? adde huc populationem agrorum, praedas hominum atque pecudum actas, incendia uillarum ac ruinas, omnia ferro ignique uastata. hiscine ira expleri non potuit? sed cupiditas explenda est. ea ad oppugnandam Capuam rapit; aut delere urbem pulcherrimam aut ipsi possidere uolunt. sed uos potius, Romani, beneficio uestro occupate eam quam illos habere per maleficium sinatis. non loquor apud recusantem iusta bella populum; sed tamen, si ostenderitis auxilia uestra, ne bello quidem arbitror uobis opus fore. usque ad nos contemptus Samnitium peruenit, supra non ascendit; itaque umbra uestri auxilii, Romani, tegi possumus, quidquid deinde habuerimus, quidquid ipsi fuerimus, uestrum id omne existimaturi. uobis arabitur ager Campanus, uobis Capua urbs frequentabitur; conditorum, parentium, deorum immortalium numero nobis eritis; nulla colonia uestra erit, quae nos obsequio erga uos fideque superet. adnuite, patres conscripti, nutum numenque uestrum inuictum Campanis et iubete sperare incolumem Capuam futuram. qua frequentia omnium generum multitudinis prosequente creditis nos illinc profectos? quam omnia uotorum lacrimarumque plena reliquisse? in qua nunc exspectatione senatum populumque Campanum, coniuges liberosque nostros esse? stare omnem multitudinem ad portas uiam hinc ferentem prospectantes certum habeo. quid illis nos, patres conscripti, sollicitis ac pendentibus animi renuntiare iubetis? alterum responsum salutem uictoriam lucem ac libertatem; alterum—ominari horreo quae ferat. proinde ut aut de uestris futuris sociis atque amicis aut nusquam ullis futuris nobis consulite.'

legatus introduco in senatus magnus in hic sententia loquor sum populus nos campanus legatus ad tu pater conscribo mitto amicitia in perpetuus auxilium in praesens ab tu peto quam si secundus res noster peto sicut coepio celer ita infirmis vinculum contraho sum tunc enim ut qui ex aequus nos uenio in amicitia memini amicus forsitan pariter atque nunc subicio atque obnoxius tu paruus sum nunc misericordia uester concilio auxilio in dubius res defendo beneficium quoque accipio colo oportet ne ingratus atque omnis ops diuinum humanus indignus uideo neque herculis qui samnites prior amicus socius tu facio sum ad is ualeo arbitror ne nos in amicitia accipio sed ut is uetustas et gradus honor nos praesto neque enim foedus samnites ne qui nouus jungo foedero caueo sum sum quidem apud tu semper satis iustus causa amicitia uolo is tu amicus sum qui tu appeto campanus etsi fortuna praesens magnificus loquor prohibeo non urbs amplitudo non ager ubertas ullus populus praeterquam tu cedo haud paruus ut arbitror accessio bonus res uester in amicitia uenio vester aequi volscus aeternus hostis hic urbs quandocumque sui moveo ab tergum sum et qui tu pro salus noster prior facio is nos pro imperium uester et gloria semper facio subigo hic gens qui inter nos tu sum qui propediem sum spondeo et uirtus et fortuna uester contineo imperium usque ad nos habeo acerbus atque miser sum qui fateor nos fortuna noster cogo is uenio sum pater conscribo ut aut amicus aut inimicus campanus sum si defendo vester si desero samnites sum capua ergo et campania omnis uester an samnites uis accedo malo delibero omnis quidem romanus vester misericordia uester auxilium aequus sum pateo is tamen magnus qui is imploro alius auxilium dum supra uis suus praesto omnis ipse in hic necessitas uenio quamquam pugno uerbum pro sidicinus res pro nos cum video finitimus populus nefarius latrocinium samnites peto et ubi conflagro sidicinus ad nos transjacio ille incendium sum neque enim nunc quia doleo iniuria accipio samnites sed quia gaudeo offertor sui sum causa oppugno nos uenio an si ultio ira hic et non occasio cupiditas expleo sum parum sum qui semel in sidicinus ager iterum in campaneus ipse legio noster cado qui sum iste tam infestus ira quam per duo acies fundo sanguis expleo non possum addo huc populatio ager praeda homo atque pecus ago incendium uillaris atque ruina omnis ferrum ignis uasto hisco ira expleo non possum sed cupiditas expleo sum is ad oppugno capua rapio aut deleo urbs pulcher aut ipse possideo uolo sed tu potis romanus beneficium uester occupo is quam ille habeo per maleficium sino non loquor apud recuso iustus bellum populus sed tamen si ostendo auxilium uester ne bellum quidem arbitror tu opus sum usque ad nos contemno samnites peruenio supra non ascendo itaque umbra vester auxilium romanus tego possum quisquis deinde habeo quisquis ipse sum uester is omnis existimo tu aro ager campanus tu capua urbs frequento conditor pareo deus immortalis numerus nos sum nullus colonia uester sum qui nos obsequium erga tu fido supero annuo pater conscribo nutus numen uester invictus campanus et jubeo spero incolumis capua sum qui frequentia omnis gener multitudo prosequor credo nos illinc proficio quam omnis uotor lacrima plenus relinquo in qui nunc exspectatio senatus populus campanus coniunx liber noster sum sto omnis multitudo ad porta uia hinc fero prospecto certus habeo quis ille nos pater conscribo sollicitus atque pendeo animus renuntiaris jubeo alter responsum salus uictoria lux atque libertas alter ominaris horreum qui fero proinde ut aut de uester sum socius atque amicus aut nusquam ullus sum nos consulo


duo bella eo anno prospere gesta: cum Tarquiniensibus Tiburtibusque ad deditionem pugnatum. Sassula ex his urbs capta; ceteraque oppida eandem fortunam habuissent, ni uniuersa gens positis armis in fidem consulis uenisset. triumphatum de Tiburtibus; alioquin mitis uictoria fuit. in Tarquinienses acerbe saeuitum; multis mortalibus in acie caesis ex ingenti captiuorum numero trecenti quinquaginta octo delecti, nobilissimus quisque, qui Romam mitterentur; uolgus aliud trucidatum. nec populus in eos qui missi Romam erant mitior fuit: medio in foro omnes uirgis caesi ac securi percussi. id pro immolatis in foro Tarquiniensium Romanis poenae hostibus redditum. res bello bene gestae ut Samnites quoque amicitiam peterent effecerunt. legatis eorum comiter ab senatu responsum; foedere in societatem accepti. non eadem domi quae militiae fortuna erat plebi Romanae. nam etsi unciario fenore facto leuata usura erat, sorte ipsa obruebantur inopes nexumque inibant; eo nec patricios ambo consules neque comitiorum curam publicaue studia prae priuatis incommodis plebs ad animum admittebat. consulatus uterque apud patricios manet; consules creati C. Sulpicius Peticus quartum M. Ualerius Publicola iterum. in bellum Etruscum intentam ciuitatem, quia Caeritem populum misericordia consanguinitatis Tarquiniensibus adiunctum fama ferebat, legati Latini ad Uolscos conuertere, nuntiantes exercitum conscriptum armatumque iam suis finibus imminere; inde populabundos in agrum Romanum uenturos esse. censuit igitur senatus neutram neglegendam rem esse; utroque legiones scribi consulesque sortiri prouincias iussit. inclinauit deinde pars maior curae in Etruscum bellum, postquam litteris Sulpici consulis, cui Tarquinii prouincia euenerat, cognitum est depopulatum agrum circa Romanas salinas praedaeque partem in Caeritum fines auectam et haud dubie iuuentutem eius populi inter praedatores fuisse. itaque Ualerium consulem, Uolscis oppositum castraque ad finem Tusculanum habentem, reuocatum inde senatus dictatorem dicere iussit. T. Manlium L. filium dixit. is cum sibi magistrum equitum A. Cornelium Cossum dixisset, consulari exercitu contentus ex auctoritate patrum ac populi iussu Caeritibus bellum indixit.

duo bellum is annus prosperus gero cum tarquiniensis tiburtes ad deditio pugno sassula ex hic urbs capio ceter oppidum idem fortuna habeo ni uniuersus gens pono arma in fides consul uenio triumpho de tiburtes alioqui mitis uictoria sum in tarquiniensis acerbus saeuio multus mortalis in acies caedo ex ingens captivus numerus trecenti quinquaginta octo deligo nobilis quisque qui roma mitto uulgus alius trucido neque populus in is qui mitto roma sum mitis sum medium in forum omnis uirga caedo atque securus percutio is pro immolo in forum tarquiniensis romanus poena hostis reddo res bellum bene gero ut samnites quoque amicitia peto efficio legatus is comis ab senatus responsum foedus in societas accipio non idem domus qui militia fortuna sum plebs romanus nam etsi unciarius fenore facio leuo utor sum sors ipse obruo inops necto ineo is neque patricius ambo consul neque comitium cura publico studium prae priuo incommodus plebs ad animus admitto consulatus uterque apud patricius maneo consul creo que sulpicius peticus quartus m valerius poplicula iterum in bellum etruscus intendo ciuitas quia caeritem populus misericordia consanguinitas tarquiniensis adjungo fama fero legatus latinum ad volsci conuerto nuntio exercitus conscribo armo iam suus finis immineo inde populabundus in ager romanus uenio sum censeo igitur senatus neuter neglego res sum uterque legio scribo consulo sortior prouincia iubeo inclino deinde pars magnus cura in etruscus bellum postquam littera sulpicius consul qui tarquinius prouincia euenio cognosco sum depopulor ager circa romanus salinae praeda pars in caerites finis aveho et haud dubius iuuentus is populus inter praedator sum itaque valerius consul volscus oppono castro ad finis tusculanus habeo revoco inde senatus dictator dico iubeo t manlius l filius dico is cum sui magister eques ab cornelius cossus dico consularis exercitus contineo ex auctoritas pater atque populus iussus caerites bellum indico


omnium potius his criminationibus quam ipsius iuuenis inritatus est animus; quin contra se quoque parenti causam inuidiae atque criminum esse aegre passus, ut omnes di hominesque scirent se parenti opem latam quam inimicis eius malle, capit consilium rudis quidem atque agrestis animi et quamquam non ciuilis exempli, tamen pietate laudabile. inscientibus cunctis cultro succinctus mane in urbem atque a porta domum confestim ad M. Pomponium tribunum pergit; ianitori opus esse sibi domino eius conuento extemplo ait; nuntiaret T. Manlium L. filium esse. mox introductus —etenim percitum ira in patrem spes erat aut criminis aliquid noui aut consilii ad rem agendam deferre—salute accepta redditaque esse ait quae cum eo agere arbitris remotis uelit. procul inde omnibus abire iussis cultrum stringit et super lectum stans ferro intento, nisi in quae ipse concepisset uerba iuraret se patris eius accusandi causa concilium plebis nunquam habiturum, se eum extemplo transfixurum minatur. pauidus tribunus, quippe qui ferrum ante oculos micare, se solum inermem, illum praeualidum iuuenem et, quod haud minus timendum erat, stolide ferocem uiribus suis cerneret, adiurat in quae adactus est uerba; et prae se deinde tulit ea ui subactum se incepto destitisse. nec, perinde ut maluisset plebes sibi suffragii ferendi de tam crudeli et superbo reo potestatem fieri, ita aegre habuit filium id pro parente ausum; eoque id laudabilius erat quod animum eius tanta acerbitas patria nihil a pietate auertisset. itaque non patri modo remissa causae dictio est sed ipsi etiam adulescenti ea res honori fuit et, cum eo anno primum placuisset tribunos militum ad legiones suffragio fieri—nam [et] antea, sicut nunc quos Rufulos uocant, imperatores ipsi faciebant—, secundum in sex locis tenuit nullis domi militiaeque ad conciliandam gratiam meritis ut qui rure et procul coetu hominum iuuentam egisset.

omnis potis hic criminatio quam ipse iuuenis irrito sum animus quin contra sui quoque parens causa inuidia atque crimen sum aeger patior ut omnis deus homo scio sui parens ops fero quam inimicus is malo capio consilium rudis quidem atque agrestis animus et quamquam non ciuilis exemplum tamen pietas laudabilis insciens cunctus culter succingo mane in urbs atque ab porto domus confestim ad m pomponius tribunus pergo ianitor opus sum sui dominus is convenio extemplo aio nuntio t manlius l filius sum mox introduco etenim percio ira in pater spes sum aut crimen aliquis nouus aut consilium ad res ago defero salus accipio reddo sum aio qui cum is ago arbiter remoueo uolo procul inde omnis abeo iussum culter stringo et super lectus sto ferrum intendo nisi in qui ipse concapit uerbum juro sui pater is accuso causa concilium plebs numquam habeo sui is extemplo transfigo mino pavidus tribunus quippe qui ferrum ante oculus mico sui solus inermis ille praevalidus iuuenis et qui haud paruus timeo sum stolidus ferox uis suus cerno adjuro in qui adigo sum uerbum et prae sui deinde fero is uis subigo sui inceptum desisto neque perinde ut malo plebs sui suffragium fero de tam crudelis et superbus reor potestas fio ita aeger habeo filius is pro pareo audeo eo is laudabilis sum qui animus is tantus acerbitas patria nihil ab pietas averto itaque non pater modo remitto causa dictio sum sed ipse etiam adulescens is res honor sum et cum is annus primus placeo tribunus miles ad legio suffragium fio nam et antea sicut nunc qui rufuli uoco imperator ipse facio secundus in sex locus teneo nullus domus militia ad concilio gratia meritum ut qui rus et procul coitus homo juventa ago


summotis deinde legatis, cum consultus senatus esset, etsi magnae parti urbs maxima opulentissimaque Italiae, uberrimus ager marique propinquus ad uarietates annonae horreum populi Romani fore uidebatur, tamen tanta utilitate fides antiquior fuit responditque ita ex auctoritate senatus consul. 'auxilio uos, Campani, dignos censet senatus; sed ita uobiscum amicitiam institui par est, ne qua uetustior amicitia ac societas uioletur. Samnites nobiscum foedere iuncti sunt; itaque arma, deos prius quam homines uiolatura, aduersus Samnites uobis negamus; legatos, sicut fas iusque est, ad socios atque amicos precatum mittemus, ne qua uobis uis fiat.' ad ea princeps legationis—sic enim domo mandatum attulerant—'quando quidem' inquit, 'nostra tueri aduersus uim atque iniuria iusta ui non uoltis, uestra certe defendetis; itaque populum Campanum urbemque Capuam, agros, delubra deum, diuina humanaque omnia in uestram, patres conscripti, populique Romani dicionem dedimus, quidquid deinde patiemur dediticii uestri passuri'. sub haec dicta omnes, manus ad consules tendentes, pleni lacrimarum in uestibulo curiae procubuerunt. commoti patres uice fortunarum humanarum, si ille praepotens opibus populus, luxuria superbiaque clarus, a quo paulo ante auxilium finitimi petissent, adeo infractos gereret animos, ut se ipse suaque omnia potestatis alienae faceret. tum iam fides agi uisa deditos non prodi; nec facturum aequa Samnitium populum censebant, si agrum urbemque per deditionem factam populi Romani oppugnarent. legatos itaque extemplo mitti ad Samnites placuit. data mandata, ut preces Campanorum, responsum senatus amicitiae Samnitium memor, deditionem postremo factam Samnitibus exponerent; peterent pro societate amicitiaque, ut dediticiis suis parcerent neque in eum agrum qui populi Romani factus esset hostilia arma inferrent; si leniter agendo parum proficerent, denuntiarent Samnitibus populi Romani senatusque uerbis, ut Capua urbe Campanoque agro abstinerent. haec legatis agentibus in concilio Samnitium adeo est ferociter responsum, ut non solum gesturos se esse dicerent id bellum sed magistratus eorum e curia egressi stantibus legatis praefectos cohortium uocarent iisque clara uoce imperarent ut praedatum in agrum Campanum extemplo proficiscerentur.

summoveo deinde legatus cum consulo senatus sum etsi magnus pario urbs maximus opulens italia uber ager mare propinquus ad uarietas annona horreum populus romanus sum uideo tamen tantus utilitas fides antiquus sum respondeo ita ex auctoritas senatus consul auxilium tu campanus dignus censeo senatus sed ita tu amicitia instituo par sum ne qui vetustus amicitia atque societas violo samnites nos foedus jungo sum itaque arma deus prior quam homo violo aduersus samnites tu nego legatus sicut fas jus sum ad socius atque amicus preco mitto ne qui tu uolo fio ad is princeps legatio sic enim domus mando affero quando quidem inquam noster tueor aduersus uis atque iniuria iustus uis non uolo uester certus defendo itaque populus campanus urbs capua ager delubrum deus diuinum humanus omnis in vester pater conscribo populus romanus dicio do quisquis deinde patior dediticius vester patior sub hic dictum omnis manus ad consul tendo plenus lacrimaris in uestibulum curia procumbo commoveo pater vicus fortuna humanus si ille praepossum ops populus luxuria superbia clarus ab quo paulus ante auxilium finitimus peto adeo infringo gero animus ut sui ipse suum omnis potestas alienus facio tum iam fides ago uideo dedo non prodo neque facio aequus samnites populus censeo si ager urbs per deditio facio populus romanus oppugno legatus itaque extemplo mitto ad samnites placeo do mandatum ut prex campanus responsum senatus amicitia samnites memor deditio postremo facio samnites expono peto pro societas amicitia ut dediticius suus parco neque in is ager qui populus romanus facio sum hostilis arma infero si lenis ago parum proficio denuntio samnites populus romanus senatus uerbum ut capua urbs campanus ager abstineo hic legatus ago in concilio samnites adeo sum ferociter responsum ut non solus gero sui sum dico is bellum sed magistratus is e curia egredior sto legatus praeficio cohors voco is clarus uox impero ut praedor in ager campanus extemplo proficisco


consul educto in aestiua milite, dum quietos Samnites habebat, exercitum purgare missionibus turbulentorum hominum instituit, aliis emerita dicendo stipendia esse, alios graues iam aetate aut uiribus parum ualidos; auidam in commeatus mittebantur, singuli primo, deinde et cohortes quaedam, quia procul ab domo ac rebus suis hibernassent; per speciem etiam militarium usuum, cum alii alio mitterentur, magna pars ablegati. quam multitudinem consul alter Romae praetorque alias ex aliis fingendo moras retinebat. et primo quidem ignari ludificationis minime inuiti domos reuisebant; postquam neque reuerti ad signa primos nec ferme alium quam qui in Campania hibernassent praecipueque ex his seditionis auctores mitti uiderunt, primum admiratio, deinde haud dubius timor incessit animos consilia sua emanasse: iam quaestiones, iam indicia, iam occulta singulorum supplicia impotensque et crudele consulum ac patrum in se regnum passuros. haec qui in castris erant occultis sermonibus serunt, neruos coniurationis electos arte consulis cernentes. cohors una, cum haud procul Anxure esset, ad Lautulas saltu angusto inter mare ac montes consedit ad excipiendos quos consul aliis atque aliis, ut ante dictum est, causis mittebat. iam ualida admodum numero manus erat nec quicquam ad iusti exercitus formam praeter ducem deerat. incompositi itaque praedantes in agrum Albanum perueniunt et sub iugo Albae Longae castra uallo cingunt. perfecto inde opere reliquum diei de imperatore sumendo sententiis decertant, nulli ex praesentibus satis fidentes: quem autem ab Roma posse exciri? quem patrum aut plebis esse qui aut se tanto periculo sciens offerat aut cui ex iniuria insanientis exercitus causa recte committatur? postero die cum eadem deliberatio teneret, ex praedatoribus uagis quidam compertum attulerunt T. Quinctium in Tusculano agrum colere, urbis honorumque immemorem. patriciae hic uir gentis erat; cui cum militiae magna cum gloria actae finem pes alter ex uolnere claudus fecisset, ruri agere uitam procul ambitione ac foro constituit. nomine audito extemplo agnouere uirum et, quod bene uerteret, acciri iusserunt. sed parum spei erat uoluntate quicquam facturum; uim adhiberi ac metum placuit. itaque silentio noctis cum tectum uillae qui ad id missi erant intrassent, somno grauem Quinctium oppressum, nihil medium aut imperium atque honorem aut ubi restitaret mortem ni sequeretur denuntiantes, in castra pertraxerunt. imperator extemplo adueniens appellatus, insigniaque honoris exterrito subitae rei miraculo deferunt et ad urbem ducere iubent. suo magis inde impetu quam consilio ducis conuolsis signis infesto agmine ad lapidem octauum uiae, quae nunc Appia est, perueniunt; issentque confestim ad urbem, ni uenire contra exercitum dictatoremque aduersus se M. Ualerium Coruum dictum audissent et magistrum equitum L. Aemilium Mamercum .

consul educo in aestiuus miles dum quiesco samnites habeo exercitus purgaris missio turbulentor homo instituo alius emereo dico stipendium sum alius grauis iam aetas aut uis parum validus avidus in commeatus mitto singuli primus deinde et cohors quidam quia procul ab domus atque res suus hiberno per species etiam militaris usus cum alius alius mitto magnus pars ablego quam multitudo consul alter roma praetorqueo alius ex alius fingo mora retineo et primus quidem ignaris ludificatio paruus invitus domus reviso postquam neque revorto ad signum primus neque ferme alius quam qui in campaneus hiberno praecipuus ex hic seditio auctor mitto uideo primus admiratio deinde haud dubius timor incedo animus consilium suus emano iam quaestio iam indicium iam occulo singulus supplicium impotens et crudelis consul atque pater in sui regnum patior hic qui in castrum sum occulo sermo sero nervus coniuratio eligo ars consul cerno cohors unus cum haud procul anxur sum ad lautulae saltus angustus inter mare atque mons consido ad excipio qui consul alius atque alius ut ante dico sum causa mitto iam validus admodum numerus manus sum neque quisquam ad justus exercitus forma praeter dux desum incompositus itaque praedor in ager albanus pervenio et sub iugum alba longus castrum uallum cingo perficio inde opus reliquus dies de imperator sumo sententia decerto nullus ex praesens satis fido qui autem ab roma possum excio qui pater aut plebs sum qui aut sui tantus periculum scio offertor aut qui ex iniuria insanio exercitus causa rectus committo posterus dies cum idem deliberatio teneo ex praedator vagus quidam comperio affero t quintius in tusculanus ager colo urbs honor immemor patricius hic uir gens sum qui cum militia magnus cum gloria ago finis pes alter ex vulnus claudus facio rus ago uita procul ambitio atque forum constituo nomen audio extemplo anosco uir et qui bene verto accio jubeo sed parum spes sum uoluntas quisquam facio uis adhibeo atque metus placeo itaque silentium nox cum tectum uilla qui ad is mitto sum intro somnus grauis quintius opprimo nihil medius aut imperium atque honor aut ubi restito mors ni sequor denuntio in castrum pertraho imperator extemplo advenio appello insigne honor exterreo subeo res miraculum defero et ad urbs duco iubeo suus magis inde impetus quam consilium dux convello signum infesto agmen ad lapis octauus uia qui nunc appius sum pervenio eo confestim ad urbs ni uenio contra exercitus dictator aduersus sui m valerius corvus dico audio et magister eques l aemilius mamercus


temptatum domi per dictatorem, ut ambo patricii consules crearentur, rem ad interregnum perduxit. duo interreges, C. Sulpicius et M. Fabius , interpositi obtinuere quod dictator frustra tetenderat, mitiore iam plebe ob recens meritum leuati aeris alieni, ut ambo patricii consules crearentur. creati ipse C. Sulpicius Peticus , qui prior interregno abiit, et T. Quinctius Poenus ; quidam Caesonem, alii Gaium praenomen Quinctio adiciunt, ad bellum ambo profecti, Faliscum Quinctius, Sulpicius Tarquiniense, nusquam acie congresso hoste cum agris magis quam cum hominibus urendo populandoque gesserunt bella; cuius lentae uelut tabis senio uicta utriusque pertinacia populi est, ut primum a consulibus, dein permissu eorum ab senatu indutias peterent. in quadraginta annos impetrauerunt. ita posita duorum bellorum quae imminebant cura, dum aliqua ab armis quies esset, quia solutio aeris alieni multarum rerum mutauerat dominos, censum agi placuit. ceterum cum censoribus creandis indicta comitia essent, professus censuram se petere C. Marcius Rutulus , qui primus dictator de plebe fuerat, concordiam ordinum turbauit; quod uidebatur quidem tempore alieno fecisse, quia ambo tum forte patricii consules erant, qui rationem eius se habituros negabant; sed et ipse constantia inceptum obtinuit et tribuni omni ui <ut> reciperaturi ius consularibus comitiis amissum adiuuerunt, et cum ipsius uiri maiestas nullius honoris fastigium non aequabat, tum per eundem, qui ad dictaturam aperuisset uiam, censuram quoque in partem uocari plebes uolebat. nec uariatum comitiis est, quin cum Manlio †Naeuio censor† Marcius crearetur. dictatorem quoque hic annus habuit M. Fabium , nullo terrore belli sed ne Licinia lex comitiis consularibus obseruaretur. magister equitum dictatori additus Q. Seruilius . nec tamen dictatura potentiorem eum consensum patrum consularibus comitiis fecit quam censoriis fuerat:

temptas domus per dictator ut ambo patricius consul creo res ad interregnum perduco duo interrego que sulpicius et m fabius interpono obtineo qui dictator frustra tendo mitis iam plebs ob recens mereo levo aer alienus ut ambo patricius consul creo creo ipse que sulpicius peticus qui prior interregnum abeo et t quintius poenus quidam caeso alius gaius praenomen quintius adicio ad bellum ambo proficiscor faliscus quintius sulpicius tarquiniensis nusquam acies congredior hostis cum ager magis quam cum homo uro populo gero bellum qui lentus uelut to senium uiuo uterque pertinacia populus sum ut primus ab consul deinde permitto is ab senatus indutiae peto in quadraginta annus impetro ita pono duo bellum qui immineo cura dum aliqui ab arma quies sum quia solutio aer alienus multus res muto dominus census ago placeo ceterum cum censor creo indico comitium sum profiteor censeo sui peto que marcius rutulus qui primus dictator de plebs sum concordia ordo turbo qui uideo quidem tempus alienus facio quia ambo tum fors patricius consul sum qui ratio is sui habeo nego sed et ipse constantia incipio obtineo et tribunus omnis uis ut recipero ius consularis comitium amitto adjuvo et cum ipse uir maiestas nullus honor fastigium non aequo tum per idem qui ad dictatura aperio uia censeo quoque in pars uoco plebs uolo neque vario comitium sum quin cum manlius naevius censor marcius creo dictator quoque hic annus habeo m fabius nullus terror bellum sed ne licinius lex comitium consularis observo magister eques dictator addo q seruilius neque tamen dicto potens is consensus pater consularis comitium facio quam censorius sum


noui consules inde, M. Fabius Ambustus iterum et M. Popilius Laenas iterum, duo bella habuere, facile alterum cum Tiburtibus, quod Laenas gessit, qui hoste in urbem compulso agros uastauit; Falisci Tarquiniensesque alterum consulem prima pugna fuderunt. inde terror maximus fuit quod sacerdotes eorum facibus ardentibus anguibusque praelatis incessu furiali militem Romanum insueta turbauerunt specie. et tum quidem uelut lymphati et attoniti munimentis suis trepido agmine inciderunt; deinde, ubi consul legatique ac tribuni puerorum ritu uana miracula pauentes inridebant increpabantque, uertit animos repente pudor et in ea ipsa quae fugerant uelut caeci ruebant. discusso itaque uano apparatu hostium, cum in ipsos armatos se intulissent, auerterunt totam aciem castrisque etiam eo die potiti praeda ingenti parta uictores reuerterunt, militaribus iocis cum apparatum hostium tum suum increpantes pauorem. concitatur deinde omne nomen Etruscum et Tarquiniensibus Faliscisque ducibus ad Salinas perueniunt. aduersus eum terrorem dictator C. Marcius Rutulus primus de plebe dictus magistrum equitum item de plebe C. Plautium dixit. id uero patribus indignum uideri etiam dictaturam iam in promiscuo esse; omnique ope impediebant ne quid dictatori ad id bellum decerneretur parareturue. eo promptius cuncta ferente dictatore populus iussit. profectus ab urbe utraque parte Tiberis, ratibus exercitu, quocumque fama hostium ducebat, traiecto multos populatores agrorum uagos palantes oppressit; castra quoque necopinato adgressus cepit et octo milibus hostium captis, ceteris aut caesis aut ex agro Romano fugatis sine auctoritate patrum populi iussu triumphauit. quia nec per dictatorem plebeium nec per consulem comitia consularia haberi uolebant et alter consul Fabius bello retinebatur, res ad interregnum redit. interreges deinceps Q. Seruilius Ahala M. Fabius Cn. Manlius C. Fabius C. Sulpicius L. Aemilius Q. Seruilius M. Fabius Ambustus . in secundo interregno orta contentio est, quod duo patricii consules creabantur, intercedentibusque tribunis interrex Fabius aiebat in duodecim tabulis legem esse ut, quodcumque postremum populus iussisset, id ius ratumque esset; iussum populi et suffragia esse. cum intercedendo tribuni nihil aliud quam ut differrent comitia ualuissent, duo patricii consules creati sunt, C. Sulpicius Peticus tertium M. Ualerius Publicola eodemque die magistratum inierunt,

nouus consul inde m fabius amburo iterum et m popilius laena iterum duo bellum habeo facilis alter cum tiburtes qui laena gero qui hostis in urbs compello ager vasto faliscus tarquiniensis alter consul primus pugno fundo inde terror magnus sum qui sacerdos is fax ardeo anguis praefero incedo furial miles romanus insuetus turbo species et tum quidem uelut lympho et attono munimentum suus trepido agmen incido deinde ubi consul lego atque tribunus puer ritus uanus miraculum paueo irrideo increpo uerto animus repens pudor et in is ipse qui fugio uelut caecus ruo discutio itaque uanus apparatus hostis cum in ipse armatus sui infero averto totus acies castra etiam is dies potior praeda ingens pario uictor revorto militaris jocus cum appario hostis tum suus increpo pauor concito deinde omnis nomen etruscus et tarquiniensis faliscus dux ad salinae pervenio aduersus is terror dictator que marcius rutulus primus de plebs dico magister eques item de plebs que plautius dico is uerus pater indignus uideo etiam dictatura iam in promiscuus sum omne ops impedio ne quis dictator ad is bellum decerno paro is promptus cunctus fero dictator populus iubeo proficiscor ab urbs uter pars tiberis ratis exercitus quicumque fama hostis duco traicio multus populator ager vagus palo opprimo castrum quoque necopinatus aggredior capio et octo mille hostis capio ceterus aut caedo aut ex ager romanus fugo sine auctoritas pater populus iussus triumpho quia neque per dictator plebeius neque per consul comitium consularis habeo uolo et alter consul fabius bellum retineo res ad interregnum redeo interrego deinceps q seruilius ahala m fabius cn manlius que fabius que sulpicius l aemilius q seruilius m fabius amburo in secundus interregnum orior contentio sum qui duo patricius consul creo intercedo tribunus interrex fabius aio in duodecim tabula lex sum ut quicumque posterus populus iubeo is ius reor sum jubeo populus et suffragium sum cum intercedo tribunus nihil alius quam ut differo comitium ualuissent duo patricius consul creo sum que sulpicius peticus tertius m valerius poplicula idem dies magistratus ineo