Ab urbe condita, books 6-10 - 8

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


Romani consules, priusquam educerent in aciem, immolauerunt. Decio caput iocineris a familiari parte caesum haruspex dicitur ostendisse: alioqui acceptam dis hostiam esse; Manlium egregie litasse. 'atqui bene habet' inquit Decius, 'si ab collega litatum est.' instructis, sicut ante dictum est, ordinibus processere in aciem; Manlius dextro, Decius laeuo cornu praeerat. primo utrimque aequis uiribus, eodem ardore animorum gerebatur res; deinde ab laeuo cornu hastati Romani, non ferentes impressionem Latinorum, se ad principes recepere. in hac trepidatione Decius consul M. Ualerium magna uoce inclamat. 'deorum' inquit, 'ope, M. Ualeri , opus est; agedum, pontifex publicus populi Romani, praei uerba quibus me pro legionibus deuoueam.' pontifex eum togam praetextam sumere iussit et uelato capite, manu subter togam ad mentum exserta, super telum subiectum pedibus stantem sic dicere: 'Iane, Iuppiter, Mars pater, Quirine, Bellona, Lares, Diui Nouensiles, Di Indigetes, Diui, quorum est potestas nostrorum hostiumque, Dique Manes, uos precor ueneror, ueniam peto feroque, uti populo Romano Quiritium uim uictoriam prosperetis hostesque populi Romani Quiritium terrore formidine morteque adficiatis. sicut uerbis nuncupaui, ita pro re publica <populi Romani> Quiritium, exercitu, legionibus, auxiliis populi Romani Quiritium, legiones auxiliaque hostium mecum Deis Manibus Tellurique deuoueo.' haec ita precatus lictores ire ad T. Manlium iubet matureque collegae se deuotum pro exercitu nuntiare; ipse incinctus cinctu Gabino, armatus in equum insiluit ac se in medios hostes immisit, conspectus ab utraque acie, aliquanto augustior humano uisu, sicut caelo missus piaculum omnis deorum irae qui pestem ab suis auersam in hostes ferret. ita omnis terror pauorque cum illo latus signa primo Latinorum turbauit, deinde in totam penitus aciem peruasit. euidentissimum id fuit quod, quacumque equo inuectus est, ibi haud secus quam pestifero sidere icti pauebant; ubi uero corruit obrutus telis, inde iam haud dubie consternatae cohortes Latinorum fugam ac uastitatem late fecerunt. simul et Romani exsolutis religione animis, uelut tum primum signo dato coorti pugnam integram ediderunt; nam et rorarii procurrerant inter antepilanos addiderantque uires hastatis ac principibus et triarii genu dextro innixi nutum consulis ad consurgendum exspectabant.

romanus consul priusquam educo in acies immolo decius caput iocineris ab familiaris pars caedo haruspex dico ostendo alioqui accipio deus hostio sum manlius egregius lito atqui bene habeo inquam decius si ab collega litas sum instruo sicut ante dico sum ordo procedo in acies manlius dexter decius laevus cornu praesum primus utrimque aequus uis idem ardor animus gero res deinde ab laevus cornu hastas romanus non fero impressio latinum sui ad princeps recipio in hic trepidatio decius consul m valerius magnus uox inclamo deus inquam ops m valerius opus sum agedum pontifex publicus populus romanus praeeo uerbum qui ego pro legio devoveo pontifex is toga praetexta sumo iubeo et velo caput manus subter toga ad mentum exsero super telis subicio pes sto sic dico janus iuppiter mars pater quirinus bellona laris diuus nouensilis deus indigeto diuus qui sum potestas noster hostis deus manes tu precor veneror uenia peto fero uti populus romanus quiris uis uictoria prospero hostis populus romanus quiris terror formido mors afficio sicut uerbum nuncupo ita pro res publicus populus romanus quiris exercitus legio auxilium populus romanus quiris legio auxilio hostis ego deus manes tellus devoveo hic ita preco lictor eo ad t manlius iubeo maturus collega sui devoveo pro exercitus nuntiaris ipse incingo cingo gabinus armo in equus insileo atque sui in medius hostis immitto conspicio ab uter acies aliquantus augustus humanus uideo sicut caelum mitto piaculum omnis deus ira qui pestis ab suus averto in hostis fero ita omnis terror pavor cum ille latus signum primus latinum turbo deinde in totus penitus acies pervado evidens is sum qui quicumque equus inveho sum ibi haud secus quam pestifer sidus icti paveo ubi uerus corruo obruo telum inde iam haud dubius consterno cohors latinum fuga atque uastitas latus facio simul et romanus exsolvo religio animus uelut tum primus signum do coorior pugna integer edo nam et rorarius procurro inter antepilanus addo uis hastas atque princeps et triarii genu dexter innitor nutus consul ad consurgo exspecto


haec, etsi omnis diuini humanique moris memoria aboleuit noua peregrinaque omnia priscis ac patriis praeferendo, haud ab re duxi uerbis quoque ipsis, ut tradita nuncupataque sunt, referre. Romanis post proelium demum factum Samnites uenisse subsidio exspectato euentu pugnae apud quosdam auctores inuenio. Latinis quoque ab Lauinio auxilium, dum deliberando terunt tempus, uictis demum ferri coeptum; et, cum iam portis prima signa et pars agminis esset egressa, nuntio allato de clade Latinorum cum conuersis signis retro in urbem rediretur, praetorem eorum nomine Milionium dixisse ferunt pro paulula uia magnam mercedem esse Romanis soluendam. qui Latinorum pugnae superfuerant, multis itineribus dissipati cum se in unum conglobassent, Uescia urbs eis receptaculum fuit. ibi in conciliis Numisius imperator eorum, adfirmando communem uere Martem belli utramque aciem pari caede prostrauisse uictoriaeque nomen tantum penes Romanos esse, ceteram pro uictis fortunam et illos gerere; funesta duo consulum praetoria, alterum parricidio filii, alterum consulis deuoti caede; trucidatum exercitum omnem, caesos hastatos principesque, stragem et ante signa et post signa factam; triarios postremo rem restituisse. Latinorum etsi pariter accisae copiae sint, tamen supplemento uel Latium propius esse uel Uolscos quam Romam; itaque si uideatur eis, se ex Latinis et ex Uolscis populis iuuentute propere excita rediturum infesto exercitu Capuam esse Romanosque nihil tum minus quam proelium exspectantes necopinato aduentu perculsurum. fallacibus litteris circa Latium nomenque Uolscum missis, quia qui non interfuerant pugnae ad credendum temere faciliores erant, tumultuarius undique exercitus raptim conscriptus conuenit. huic agmini Torquatus consul ad Trifanum—inter Sinuessam Minturnasque is locus est—occurrit. priusquam castris locus caperetur, sarcinis utrimque in aceruum coniectis pugnatum debellatumque est; adeo enim accisae res sunt ut consuli uictorem exercitum ad depopulandos agros eorum ducenti dederent se omnes Latini deditionemque eam Campani sequerentur. Latium Capuaque agro multati. Latinus ager Priuernati addito agro et Falernus, qui populi Campani fuerat, usque ad Uolturnum flumen plebi Romanae diuiditur. bina in Latino iugera ita ut dodrante ex Priuernati complerent data, terna in Falerno quadrantibus etiam pro longinquitate adiectis. extra poenam fuere Latinorum Laurentes Campanorumque equites, quia non desciuerant; cum Laurentibus renouari foedus iussum renouaturque ex eo quotannis post diem decimum Latinarum. equitibus Campanis ciuitas Romana data, monumentoque ut esset, aeneam tabulam in aede Castoris Romae fixerunt. uectigal quoque eis Campanus populos iussus pendere in singulos quotannis—fuere autem mille et sexcenti—denarios nummos quadringenos quinquagenos.

hic etsi omnis diuinus humanus mos memoria aboleo nouus peregrinus omnis priscus atque patrius praefero haud ab res duco uerbum quoque ipse ut trado nuncupo sum refero romanus post proelium demum facio samnites uenio subsidium exspecto euentus pugna apud quidam auctor inuenio latinum quoque ab lavinium auxilium dum delibero tero tempus uinco demum fero coepio et cum iam porta primus signum et pars agmen sum egredior nuntio affero de clades latinum cum converro signum retro in urbs redeo praetor is nomen milionium dico fero pro paululus uia magnus merces sum romanus solvo qui latinum pugna supersum multus iter dissipati cum sui in unus conglobo vescia urbs is receptaculis sum ibi in concilium numisius imperator is adfirmo communis uerus mars bellum uter acies par caedes prosterno victoria nomen tantus penis romanus sum ceter pro uinco fortuna et ille gero funestus duo consul praetorius alter parricidium filius alter consul devoveo caedes trucido exercitus omnis caedo hastati princeps strages et ante signum et post signum facio triarii postremo res restituo latinum etsi pariter accido copia sum tamen supplementum uel latius propius sum uel volsci quam roma itaque si uideo is sui ex latinum et ex volscus populus iuuentus properus excio redeo infesto exercitus capua sum romanus nihil tum paruus quam proelium exspecto necopinatus aduentus percello fallax littera circa latius nomen volscus mitto quia qui non intersum pugna ad credo temere facilis sum tumultuarius undique exercitus raptim conscribo conuenio hic agmen torquatus consul ad trifanum inter sinuessa minturnae is locus sum occurro priusquam castrum locus capio sarcina utrimque in acervus conicio pugno debello sum adeo enim accido res sum ut consul uictor exercitus ad depopulor ager is ducenti dedo sui omnis latinum deditio is campanus sequor latius capua ager multas latinus ager priuernati addo ager et falernus qui populus campanus sum usque ad vulturnus flumen plebs romanus divido bini in latinum iugerum ita ut dodrans ex priuernati compleo do terni in falernum quadro etiam pro longinquitas adicio extra poena sum latinum laurens campanus eques quia non descisco cum laurens renouaris foedus jubeo renovo ex is quot post dies decimus latinaris eques campanus ciuitas romanus do monumentum ut sum aeneus tabula in aedes castor roma figo vectigal quoque is campanus populus iubeo pendeo in singuli quot sum autem mille et sexcenti denarius nummus quadringeni quinquageni


dictator triumphans urbem est ingressus; et cum se dictatura abdicare uellet, iussu patrum priusquam abdicaret consules creauit C. Sulpicium Longum iterum Q. Aemilium Cerretanum . Samnites infecta pace quia de condicionibus agebatur indutias annuas ab urbe rettulerunt; nec earum ipsarum sancta fides fuit; adeo, postquam Papirium abisse magistratu nuntiatum est, arrecti ad bellandum animi sunt. C. Sulpicio Q. Aemilio —Aulium quidam annales habent— consulibus ad defectionem Samnitium Apulum nouum bellum accessit. utroque exercitus missi. Sulpicio Samnites, Apuli Aemilio sorte euenerunt. sunt qui non ipsis Apulis bellum inlatum sed socios eius gentis populos ab Samnitium ui atque iniuriis defensos scribant; ceterum fortuna Samnitium, uix a se ipsis eo tempore propulsantium bellum, propius ut sit uero facit non Apulis ab Samnitibus arma inlata sed cum utraque simul gente bellum Romanis fuisse. nec tamen res ulla memorabilis acta; ager Apulus Samniumque euastatum; hostes nec hic nec illic inuenti. Romae nocturnus terror ita ex somno trepidam repente ciuitatem exciuit ut Capitolium atque arx moeniaque et portae plena armatorum fuerint; et cum concursatum clamatumque ad arma omnibus locis esset, prima luce nec auctor nec causa terroris comparuit. eodem anno de Tusculanis Flauia rogatione populi fuit iudicium. M. Flauius tribunus plebis tulit ad populum ut in Tusculanos animaduerteretur, quod eorum ope ac consilio Ueliterni Priuernatesque populo Romano bellum fecissent. populus Tusculanus cum coniugibus ac liberis Romam uenit. ea multitudo ueste mutata et specie reorum tribus circuit genibus se omnium aduoluens; plus itaque misericordia ad poenae ueniam impetrandam quam causa ad crimen purgandum ualuit. tribus omnes praeter Polliam antiquarunt legem: Polliae sententia fuit puberes uerberatos necari, coniuges liberosque sub corona lege belli uenire. memoriam eius irae Tusculanis in poenae tam atrocis auctores mansisse ad patrum aetatem constat nec quemquam ferme ex Pollia tribu candidatum Papiriam ferre solitum.

dictator triumpho urbs sum ingredior et cum sui dicto abdicaris uolo iussus pater priusquam abdico consul creo que sulpicius longus iterum q aemilius cerretanus samnites inficio pax quia de condicio ago indutiae annuo ab urbs refero neque is ipsaris sancio fides sum adeo postquam papirius abeo magistratus nuntio sum arrideo ad bellor animus sum que sulpicius q aemilius aulis quidam annal habeo consul ad defectio samnites apulis nouus bellum accedo uterque exercitus mitto sulpicius samnites apulis aemilius sors evenio sum qui non ipse apulis bellum infero sed socius is gens populus ab samnites uis atque iniuria defendo scribo ceterum fortuna samnites uix ab sui ipse is tempus propulso bellum propius ut sum uerus facio non apulis ab samnites arma infero sed cum uter simul gens bellum romanus sum neque tamen res ullus memorabilis ago ager appulus samnium euastas hostis neque hic neque illic inuenio roma nocturnus terror ita ex somnus trepidus repens ciuitas excio ut capitolium atque arx moenia et porta plenus armator sum et cum concurso clamo ad arma omnis locus sum primus lux neque auctor neque causa terror compareo idem annus de tusculanus flavius rogatio populus sum iudicium m flavius tribunus plebs fero ad populus ut in tusculani animaduerteretur qui is ops atque consilium veliternus privernates populus romanus bellum facio populus tusculanus cum conjunx atque liber roma uenio is multitudo uestis muto et species reus tres circumeo genu sui omnis advolvo multus itaque misericordia ad poena uenia impetro quam causa ad crimen purgo ualuit tres omnis praeter polliam antiquo lex polliae sententia sum pubes verbero neco coniunx liber sub corona lex bellum uenio memoria is ira tusculanus in poena tam atrox auctor maneo ad pater aetas consto neque quisquam ferme ex pollia tribus candido papirius fero soleo


principes senatus relationem consulis de summa rerum laudare sed, cum aliorum causa alia esset, ita expediri posse consilium dicere, <si>, ut pro merito cuiusque statueretur, [si] de singulis nominatim referrent populis. relatum igitur de singulis decretumque. Lanuuinis ciuitas data sacraque sua reddita, cum eo ut aedes lucusque Sospitae Iunonis communis Lanuuinis municipibus cum populo Romano esset. Aricini Nomentanique et Pedani eodem iure quo Lanuuini in ciuitatem accepti. Tusculanis seruata ciuitas quam habebant crimenque rebellionis a publica fraude in paucos auctores uersum. in Ueliternos, ueteres ciues Romanos, quod totiens rebellassent, grauiter saeuitum: et muri deiecti et senatus inde abductus iussique trans Tiberim habitare, ut eius qui cis Tiberim deprehensus esset usque ad mille pondo assium clarigatio esset nec priusquam aere persoluto is qui cepisset extra uincula captum haberet. in agrum senatorum coloni missi, quibus adscriptis speciem antiquae frequentiae Uelitrae receperunt. et Antium noua colonia missa, cum eo ut Antiatibus permitteretur, si et ipsi adscribi coloni uellent; naues inde longae abactae interdictumque mari Antiati populo est et ciuitas data. Tiburtes Praenestinique agro multati neque ob recens tantum rebellionis commune cum aliis Latinis crimen sed quod taedio imperii Romani cum Gallis, gente efferata, arma quondam consociassent. ceteris Latinis populis conubia commerciaque et concilia inter se ademerunt. Campanis equitum honoris causa, quia cum Latinis rebellare noluissent, Fundanisque et Formianis, quod per fines eorum tuta pacataque semper fuisset uia, ciuitas sine suffragio data. Cumanos Suessulanosque eiusdem iuris condicionisque cuius Capuam esse placuit. naues Antiatium partim in naualia Romae subductae, partim incensae, rostrisque earum suggestum in foro exstructum adornari placuit, Rostraque id templum appellatum.

princeps senatus relatio consul de summus res laudo sed cum alius causa alius sum ita expedio possum consilium dico si ut pro mereo quisque statuo si de singuli nominatim refero populus refero igitur de singuli decerno lanuvinus ciuitas do sacro suus reddo cum is ut aedes lucus sospitae juno communis lanuvinus municipibus cum populus romanus sum aricinus nomentanus et pedanus idem ius quo lanuvinus in ciuitas accipio tusculanus seruata ciuitas quam habeo crimen rebellio ab publicus fraus in paucus auctor uersus in veliterni ueteres ciuis romanus qui totiens rebello grauis saeuio et murus deicio et senatus inde abduco jubeo trans tiberis habito ut is qui cis tiberis deprehendo sum usque ad mille pondo assis clarigatio sum neque priusquam aer persolvo is qui capio extra uinculum capio habeo in ager senator colonus mitto qui adscribo species antiquus frequentia velitrae recipio et antius nouus colonia mitto cum is ut antias permitto si et ipse adscribo colonus uolo nauis inde longus abigo interdictum mare antias populus sum et ciuitas do tiburtes praenestinus ager multas neque ob recens tantus rebellio communis cum alius latinum crimen sed qui taedium imperium romanus cum gallus gens effero arma quondam consocio ceterus latinum populus conubium commercium et concilio inter sui adimo campanus eques honor causa quia cum latinum rebellaris nolo fundanus et formiani qui per finis is tueor pacatum semper sum uia ciuitas sine suffragium do cumani suessulani idem ius condicio qui capua sum placeo nauis antias pars in navale roma subduco pars incendo rostrum is suggero in forum exstruo adornaris placeo rostrum is templum appello


eodem tempore et Nymphius praetorem Samnitium arte adgressus perpulerat, ut, quoniam omnis Romanus exercitus aut circa Palaepolim aut in Samnio esset, sineret se classe circumuehi ad Romanum agrum, non oram modo maris sed ipsi urbi propinqua loca depopulaturum; sed ut falleret, nocte proficiscendum esse extemploque naues deducendas. quod quo maturius fieret, omnis iuuentus Samnitium praeter necessarium urbis praesidium ad litus missa. ubi dum Nymphius in tenebris et multitudine semet ipsa impediente, sedulo aliis alia imperia turbans, terit tempus, Charilaus ex composito ab sociis in urbem receptus, cum summa urbis Romano milite implesset, tolli clamorem iussit; ad quem Graeci signo accepto a principibus quieuere, Nolani per auersam partem urbis uia Nolam ferente effugiunt. Samnitibus exclusis ab urbe ut expeditior in praesentia fuga, ita foedior postquam periculo euaserunt uisa, quippe qui inermes nulla rerum suarum non relicta inter hostes, ludibrium non externis modo sed etiam popularibus, spoliati atque egentes domos rediere. haud ignarus opinionis alterius, qua haec proditio ab Samnitibus facta traditur, cum auctoribus hoc dedi, quibus dignius credi est, tum foedus Neapolitanum—eo enim deinde summa rei Graecorum uenit —similius uero facit ipsos in amicitiam redisse. Publilio triumphus decretus, quod satis credebatur obsidione domitos hostes in fidem uenisse. duo singularia haec ei uiro primum contigere, prorogatio imperii non ante in ullo facta et acto honore triumphus.

idem tempus et nymphius praetor samnites ars aggredior perpello ut quoniam omnis romanus exercitus aut circa palaepolim aut in samnium sum sino sui classis circumvehor ad romanus ager non ora modo mare sed ipse urbs propinquus locum depopulor sed ut fallo nox proficisco sum extemplo nauis deduco qui quo maturus fio omnis iuuentus samnites praeter necessarius urbs praesidium ad litus mitto ubi dum nymphius in tenebrae et multitudo sui ipse impedio sedulus alius alius imperium turbo tero tempus charilaus ex compono ab socius in urbs recipio cum summus urbs romanus miles impleo tollo clamor iubeo ad qui graecum signum accipio ab princeps quiesco nolanus per averto pars urbs uia nola fero effugio samnites excludo ab urbs ut expedio in praesens fuga ita foedus postquam periculum evado uideo quippe qui inermis nullus res suus non relinquo inter hostis ludibrium non externus modo sed etiam popularis spolio atque egeo domus redeo haud ignarus opinio alter qui hic proditio ab samnites facio trado cum auctor hic do qui dignus credo sum tum foedus neapolitanus is enim deinde summus res graecum uenio similis uerus facio ipse in amicitia redeo publilius triumphus decerno qui satis credo obsidio domo hostis in fides uenio duo singularis hic is uir primus contingo prorogatio imperium non ante in ullus facio et ago honor triumphus


aliud subinde bellum cum alterius orae Graecis exortum. namque Tarentini cum rem Palaepolitanam uana spe auxilii aliquamdiu sustinuissent, postquam Romanos urbe potitos accepere, uelut destituti ac non qui ipsi destituissent, increpare Palaepolitanos, ira atque inuidia in Romanos furere, eo etiam quod Lucanos et Apulos—nam utraque eo anno societas coepta est—in fidem populi Romani uenisse allatum est: quippe propemodum peruentum ad se esse iamque in eo rem fore ut Romani aut hostes aut domini habendi sint. discrimen profecto rerum suarum in bello Samnitium euentuque eius uerti; eam solam gentem restare nec eam ipsam satis ualidam, quando Lucanus defecerit; quem reuocari adhuc impellique ad abolendam societatem Romanam posse, si qua ars serendis discordiis adhibeatur. haec consilia cum apud cupidos rerum nouandarum ualuissent, ex iuuentute quidam Lucanorum pretio adsciti, clari magis inter populares quam honesti, inter se mulcati ipsi uirgis, cum corpora nuda intulissent in ciuium coetum, uociferati sunt se, quod castra Romana ingredi ausi essent, a consulibus uirgis caesos ac prope securi percussos esse. deformis suapte natura res cum speciem iniuriae magis quam doli prae se ferret, concitati homines cogunt clamore suo magistratus senatum uocare; et alii circumstantes concilium bellum in Romanos poscunt, alii ad concitandam in arma multitudinem agrestium discurrunt, tumultuque etiam sanos consternante animos decernitur ut societas cum Samnitibus renouaretur, legatique ad eam rem mittuntur. repentina res quia quam causam nullam tam ne fidem quidem habebat, coacti a Samnitibus et obsides dare et praesidia in loca munita accipere, caeci fraude et ira nihil recusarunt. dilucere deinde breui fraus coepit postquam criminum falsorum auctores Tarentum commigrauere; sed amissa omni de se potestate nihil ultra quam ut paeniteret frustra restabat.

alius subinde bellum cum alter ora graecum exortus namque tarentinus cum res palaepolitanus uanus spes auxilium aliquamdiu sustineo postquam romanus urbs potior accipio uelut destitus atque non qui ipse destituo increparis palaepolitani ira atque inuidia in romanus furo is etiam qui lucani et appulus nam uter is annus societas coepio sum in fides populus romanus uenio affero sum quippe propemodum peruenio ad sui sum iam in is res sum ut romanus aut hostis aut dominus habeo sum discrimen profecto res suus in bellum samnites evenio is uerto is solus gens resto neque is ipse satis validus quando lucanus deficio qui reuocaris adhuc impello ad aboleo societas romanus possum si qui ars sero discordia adhibeo hic consilium cum apud cupidus res nouandaris ualuissent ex iuuentus quidam lucanus pretium ascio clarus magis inter popularis quam honestus inter sui mulco ipse uirga cum corpus nudo infero in ciuis coitus vocifero sum sui qui castrum romanus ingredior audeo sum ab consul uirga caedo atque prope securus percutio sum deformis suapte natura res cum species iniuria magis quam dolus prae sui fero concitas homo cogo clamor suus magistratus senatus uoco et alius circumsto concilium bellum in romanus posco alius ad concito in arma multitudo agrestis discurro tumultus etiam sanus consterno animus decerno ut societas cum samnites renovo lego ad is res mitto repentinus res quia quam causa nullus tam ne fides quidem habeo cogo ab samnites et obses do et praesidium in locum munio accipio caecus fraus et ira nihil recuso diluceo deinde breuis fraus coepio postquam crimen falsor auctor tarentus commigro sed amitto omnis de sui potestas nihil ultra quam ut paeniteo frustra resto


ab utroque consule exiguam spem pacis cum Samnitibus esse certior fit senatus: Publilius duo milia Nolanorum militum et quattuor Samnitium magis Nolanis cogentibus quam uoluntate Graecorum recepta Palaepoli; [miserat; Romae compertum,] Cornelius dilectum indictum a magistratibus uniuersumque Samnium erectum ac uicinos populos, Priuernatem Fundanumque et Formianum, haud ambigue sollicitari. ob haec cum legatos mitti placuisset prius ad Samnites quam bellum fieret, responsum redditur ab Samnitibus ferox. ultro incusabant iniurias Romanorum, neque eo neglegentius ea quae ipsis obicerentur purgabant: haud ullo publico consilio auxilioue iuuari Graecos nec Fundanum Formianumue a se sollicitatos; quippe minime paenitere se uirium suarum, si bellum placeat. ceterum non posse dissimulare aegre pati ciuitatem Samnitium quod Fregellas ex Uolscis captas dirutasque ab se restituerit Romanus populus coloniamque in Samnitium agro imposuerint, quam coloni eorum Fregellas appellent; eam se contumeliam iniuriamque, ni sibi ab iis qui fecerint dematur, ipsos omni ui depulsuros esse. cum Romanus legatus ad disceptandum eos ad communes socios atque amicos uocaret, 'quid perplexe agimus?' inquit; 'nostra certamina, Romani, non uerba legatorum nec hominum quisquam disceptator sed campus Campanus, in quo concurrendum est, et arma et communis Mars belli decernet. proinde inter Capuam Suessulamque castra castris conferamus et Samnis Romanusne imperio Italiam regat decernamus.' legati Romanorum cum se non quo hostis uocasset sed quo imperatores sui duxissent ituros esse respondissent * * * * iam Publilius inter Palaepolim Neapolimque loco opportune capto diremerat hostibus societatem auxilii mutui qua, ut quisque locus premeretur, inter se usi fuerant. itaque cum et comitiorum dies instaret et Publilium imminentem hostium muris auocari ab spe capiendae in dies urbis haud e re publica esset, actum cum tribunis est ad populum ferrent ut, cum Q. Publilius Philo consulatu abisset, pro consule rem gereret quoad debellatum cum Graecis esset. L. Cornelio , quia ne eum quidem in Samnium iam ingressum reuocari ab impetu belli placebat, litterae missae ut dictatorem comitiorum causa diceret. dixit M. Claudium Marcellum ; ab eo magister equitum dictus Sp. Postumius . nec tamen ab dictatore comitia sunt habita, quia uitione creatus esset in disquisitionem uenit. consulti augures uitiosum uideri dictatorem pronuntiauerunt. eam rem tribuni suspectam infamemque criminando fecerunt: nam neque facile fuisse id uitium nosci, cum consul oriens de nocte silentio diceret dictatorem, neque ab consule cuiquam publice priuatimue de ea re scriptum esse nec quemquam mortalium exstare qui se uidisse aut audisse quid dicat quod auspicium dirimeret, neque augures diuinare Romae sedentes potuisse quid in castris consuli uitii obuenisset; cui non apparere, quod plebeius dictator sit, id uitium auguribus uisum? haec aliaque ab tribunis nequiquam iactata; tamen ad interregnum res redit, dilatisque alia atque alia de causa comitiis quartus decimus demum interrex L. Aemilius consules creat C. Poetelium L. Papirium Mugillanum ; Cursorem in aliis annalibus inuenio.

ab uterque consul exiguus spes pax cum samnites sum certus fio senatus publilius duo mille nolanus miles et quattuor samnites magis nolanus cogo quam uoluntas graecum recipio palaepoli mitto roma comperio cornelius dilectus indico ab magistratus universus samnium erigo atque vicinus populus priuernatem fundanus et formiani haud ambiguus sollicito ob hic cum legatus mitto placeo prior ad samnites quam bellum fio responsum reddo ab samnites ferox ultro incuso injuria romanus neque is neglego is qui ipse obicio purgo haud ullus publicus consilium auxilio iuuaris graeci neque fundanus formiani ab sui sollicito quippe paruus paeniteo sui uis suus si bellum placeo ceterum non possum dissimulo aeger patior ciuitas samnites qui fregellae ex volscus capio diruo ab sui restituo romanus populus colonia in samnites ager impono quam colonus is fregellae appello is sui contumelia injuria ni sui ab is qui facio demo ipse omnis uis depello sum cum romanus legatus ad discepto is ad communis socius atque amicus voco quis perplexus ago inquam noster certamen romanus non uerbum legatus neque homo quisquam disceptator sed campus campanus in quo concurro sum et arma et communis mars bellum decerno proinde inter capua suessula castrum castrum confero et samnis romanus imperium italia rego decerno legatus romanus cum sui non quo hostis voco sed quo imperator suus duco eo sum respondeo iam publilius inter palaepolim neapolis locus opportunus capio disredimo hostis societas auxilium mutuus qui ut quisque locus premo inter sui utor sum itaque cum et comitium dies insto et publilius immineo hostis murus auocaris ab spes capio in dies urbs haud e res publicus sum ago cum tribunus sum ad populus fero ut cum q publilius philus consulatus abeo pro consul res gero quoad debello cum graecum sum l cornelius quia ne is quidem in samnium iam ingredior reuocaris ab impetus bellum placeo littera mitto ut dictator comitium causa dico dico m claudius marcellus ab is magister eques dico spurius postumus neque tamen ab dictator comitium sum habeo quia uitio creo sum in disquisitio uenio consulo auguro vitiosus uideo dictator pronuntio is res tribunus suspicio infamo criminor facio nam neque facilis sum is uitium nosco cum consul orior de nox silentium dico dictator neque ab consul quisquam publicus privatim de is res scribo sum neque quisquam mortalis exstaris qui sui uideo aut audio quis dico qui auspicium dirimo neque auguro diuinaris roma sedeo possum quis in castrum consul vitium obvenio qui non appareo qui plebeius dictator sum is uitium augur uideo hic alius ab tribunus nequiquam jacto tamen ad interregnum res redeo differo alius atque alius de causa comitium quartus decimus demum interrex l aemilius consul creo que poetelius l papirius mugillanus cursor in alius annal inuenio


eodem anno lectisternium Romae quinto post conditam urbem iisdem quibus ante placandis habitum est dies. noui deinde consules iussu populi cum misissent qui indicerent Samnitibus bellum, ipsi maiore conatu quam aduersus Graecos cuncta parabant; et alia noua nihil tum animo tale agitantibus accesserunt auxilia. Lucani atque Apuli, quibus gentibus nihil ad eam diem cum Romano populo fuerat, in fidem uenerunt, arma uirosque ad bellum pollicentes; foedere ergo in amicitiam accepti. eodem tempore etiam in Samnio res prospere gesta. tria oppida in potestatem uenerunt, Allifae, Callifae, Rufrium, aliusque ager primo aduentu consulum longe lateque est peruastatus. hoc bello tam prospere commisso, alteri quoque bello quo Graeci obsidebantur iam finis aderat. nam praeterquam quod intersaeptis munimentis hostium pars parti abscisa erat, foediora aliquanto intra muros iis quibus hostis territabat patiebantur et uelut capti a suismet ipsis praesidiis indigna iam liberis quoque ac coniugibus et quae captarum urbium extrema sunt [patiebantur]. itaque cum et a Tarento et a Samnitibus fama esset noua auxilia uentura, Samnitium plus quam uellent intra moenia esse rebantur, Tarentinorum iuuentutem, Graeci Graecos, haud minus per quos Samniti Nolanoque quam ut Romanis hostibus resisterent, exspectabant. postremo leuissimum malorum deditio ad Romanos uisa: Charilaus et Nymphius principes ciuitatis communicato inter se consilio partes ad rem agendam diuisere, ut alter ad imperatorem Romanorum transfugeret, alter subsisteret ad praebendam opportunam consilio urbem. Charilaus fuit qui ad Publilium Philonem uenit et, quod bonum faustum felix Palaepolitanis populoque Romano esset, tradere se ait moenia statuisse. eo facto utrum ab se prodita an seruata patria uideatur, in fide Romana positum esse. sibi priuatim nec pacisci quicquam nec petere; publice petere quam pacisci magis ut, si successisset inceptum, cogitaret populus Romanus potius cum quanto studio periculoque reditum in amicitiam suam esset quam qua stultitia et temeritate de officio decessum. conlaudatus ab imperatore tria milia militum ad occupandam eam partem urbis quam Samnites insidebant accepit; praesidio ei L. Quinctius tribunus militum praepositus.

idem annus lectisternium roma quintus post condo urbs idem qui ante placo habitus sum dies nouus deinde consul iussus populus cum mitto qui indico samnites bellum ipse magnus conatus quam aduersus graeci cunctus paro et alius nouus nihil tum animus talis agito accedo auxilium lucanus atque apulis qui gens nihil ad is dies cum romanus populus sum in fides uenio arma vir ad bellum polliceo foedus ergo in amicitia accipio idem tempus etiam in samnium res prosperus gero tres oppidum in potestas uenio allifae callifae rufrium alius ager primus aduentus consul longus fero sum pervasto hic bellum tam prosperus committo alter quoque bellum quo graecum obsido iam finis adsum nam praeterquam qui intersaepio munimentum hostis pars pario abscido sum foedus aliquantus intra murus is qui hostis territo patior et uelut capio ab suo ipse praesidium indignus iam liber quoque atque conjunx et qui captaris urbs exter sum patior itaque cum et ab tarentus et ab samnites fama sum nouus auxilium uenio samnites multus quam uolo intra moenia sum reor tarentinus iuuentus graecum graeci haud paruus per qui samniti nolanus quam ut romanus hostis resisto exspecto postremo levis malus deditio ad romanus uideo charilaus et nymphius princeps ciuitas communico inter sui consilium pars ad res ago diuido ut alter ad imperator romanus transfugio alter subsisto ad praebeo opportunus consilium urbs charilaus sum qui ad publilius philo uenio et qui bonus faustus felix palaepolitanus populo romanus sum trado sui aio moenia statuo is facio utrum ab sui prodeo an seruata patria uideo in fides romanus pono sum sui priuatim neque pacisco quisquam neque peto publicus peto quam pacisco magis ut si succedo incipio cogito populus romanus potis cum quantus studium periculum redeo in amicitia suus sum quam qui stultitia et temeritas de officium decedo conlaudo ab imperator tres mille miles ad occupo is pars urbs quam samnites insideo accipio praesidium is l quintius tribunus miles praepono


ubi est Romam uentum, in Capitolio eis senatus datus est. ibi cum T. Manlius consul egisset cum eis ex auctoritate patrum ne Samnitibus foederatis bellum inferrent, Annius, tamquam uictor armis Capitolium cepisset, non legatus iure gentium tutus loqueretur, 'tempus erat' inquit, ' T. Manli uosque patres conscripti, tandem iam uos nobiscum nihil pro imperio agere, cum florentissimum deum benignitate [nunc] Latium armis uirisque, Samnitibus bello uictis, Sidicinis Campanisque sociis, nunc etiam Uolscis adiunctis, uideretis; colonias quoque uestras Latinum Romano praetulisse imperium. sed quoniam uos regno impotenti finem ut imponatis non inducitis in animum, nos, quamquam armis possumus adserere Latium in libertatem, consanguinitati tamen hoc dabimus ut condiciones pacis feramus aequas utrisque, quoniam uires quoque aequari dis immortalibus placuit. consulem alterum Roma, alterum ex Latio creari oportet, senatus partem aequam ex utraque gente esse, unum populum, unam rem publicam fieri; et ut imperii eadem sedes sit idemque omnibus nomen, quoniam ab altera utra parte concedi necesse est, quod utrisque bene uertat, sit haec sane patria potior et Romani omnes uocemur'. forte ita accidit, ut parem ferociae huius et Romani consulem T. Manlium haberent, qui adeo non tenuit iram ut, si tanta dementia patres conscriptos cepisset ut ab Setino homine leges acciperent, gladio cinctum in senatum uenturum se esse palam diceret et quemcumque in curia Latinum uidisset sua manu interempturum. et conuersus ad simulacrum Iouis, 'audi, Iuppiter, haec scelera' inquit; 'audite, Ius Fasque. peregrinos consules et peregrinum senatum in tuo, Iuppiter, augurato templo captus atque ipse oppressus uisurus es? haecine foedera Tullus, Romanus rex, cum Albanis, patribus uestris, Latini, haec L. Tarquinius uobiscum postea fecit? non uenit in mentem pugna apud Regillum lacum? adeo et cladium ueterum uestrarum et beneficiorum nostrorum erga uos obliti estis?'

ubi sum roma uenio in capitolium is senatus do sum ibi cum t manlius consul ago cum is ex auctoritas pater ne samnites foedero bellum infero annius tamquam uictor arma capitolium capio non legatus ius gens tueor loquor tempus sum inquam t manlius tu pater conscribo tandem iam tu nos nihil pro imperium ago cum floreo deus benignitas nunc latius arma vis samnites bellum uinco sidicinus campanus socius nunc etiam volscus adjungo uideo colonia quoque uester latinus romanus praefero imperium sed quoniam tu regnum impotens finis ut impono non induco in animus nos quamquam arma possum assero latius in libertas consanguinitas tamen hic do ut condicio pax fero aequo uterque quoniam uis quoque aequaris deus immortalis placeo consul alter roma alter ex latius creo oportet senatus pars aequus ex uter gens sum unus populus unus res publicus fio et ut imperium idem sedes sum idem omnis nomen quoniam ab alter uter pars concedo necesse sum qui uterque bene uerto sum hic sanus patria potis et romanus omnis voco fors ita accido ut par ferocia hic et romanus consul t manlius habeo qui adeo non teneo ira ut si tantus dementia pater conscribo capio ut ab setinum homo lex accipio gladius cingo in senatus uenio sui sum palam dico et quicumque in curia latinus uideo suus manus interimo et conuerto ad simulacrum iuppiter audio iuppiter hic scelus inquam audio ius for peregrinus consul et peregrinus senatus in tuus iuppiter auguror templum capio atque ipse opprimo video sum hic foedero tullus romanus rex cum albanus pater uester latinum hic l tarquinius tu postea facio non uenio in mens pugno apud regillus lacus adeo et cladium uetus uestraris et beneficus noster erga tu obliuiscor sum


procedente deinde certamine cum aliis partibus multitudo superaret Latinorum, Manlius consul audito euentu collegae, cum, ut ius fasque erat, lacrimis non minus quam laudibus debitis prosecutus tam memorabilem mortem esset, paulisper addubitauit an consurgendi iam triariis tempus esset; deinde melius ratus integros eos ad ultimum discrimen seruari, accensos ab nouissima acie ante signa procedere iubet. qui ubi subiere, extemplo Latini, tamquam idem aduersarii fecissent, triarios suos excitauerunt; qui aliquamdiu pugna atroci cum et semet ipsi fatigassent et hastas aut praefregissent aut hebetassent, pellerent [ui] tamen hostem, debellatum iam rati peruentumque ad extremam aciem, tum consul triariis 'consurgite nunc' inquit, 'integri aduersus fessos, memores patriae parentumque et coniugum ac liberorum, memores consulis pro uestra uictoria morte occubantis'. ubi triarii consurrexerunt integri refulgentibus armis, noua ex improuiso exorta acies, receptis in interualla ordinum antepilanis, clamore sublato principia Latinorum perturbant hastisque ora fodientes primo robore uirorum caeso per alios manipulos uelut inermes prope intacti euasere tantaque caede perrupere cuneos ut uix quartam partem relinquerent hostium. Samnites quoque sub radicibus montis procul instructi praebuere terrorem Latinis. ceterum inter omnes ciues sociosque praecipua laus eius belli penes consules fuit, quorum alter omnes minas periculaque ab deis superis inferisque in se unum uertit, alter ea uirtute eoque consilio in proelio fuit ut facile conuenerit inter Romanos Latinosque, qui eius pugnae memoriam posteris tradiderunt, utrius partis T. Manlius dux fuisset, eius futuram haud dubie fuisse uictoriam. Latini ex fuga se Minturnas contulerunt. castra secundum proelium capta multique mortales ibi uiui oppressi, maxime Campani. Decii corpus ne eo die inueniretur, nox quaerentes oppressit; postero die inuentum inter maximum hostium stragem, coopertum telis, funusque ei par morti celebrante collega factum est. illud adiciendum uidetur licere consuli dictatorique et praetori, cum legiones hostium deuoueat, non utique se sed quem uelit ex legione Romana scripta ciuem deuouere; si is homo qui deuotus est moritur, probe factum uideri; ni moritur, tum signum septem pedes altum aut maius in terram defodi et piaculum [hostia] caedi; ubi illud signum defossum erit, eo magistratum Romanum escendere fas non esse. sin autem sese deuouere uolet, sicuti Decius deuouit, ni moritur, neque suum neque publicum diuinum pure faciet, siue hostia siue quo alio uolet. qui sese deuouerit, Uolcano arma siue cui alii diuo uouere uolet ius est. telo, super quod stans consul precatus est, hostem potiri fas non est; si potiatur, Marti suouetaurilibus piaculum fieri.

procedo deinde certamen cum alius pars multitudo supero latinum manlius consul audio euentus collega cum ut ius for sum lacrima non paruus quam laus debeo prosequor tam memorabilis mors sum paulisper addubito an consurgo iam triarii tempus sum deinde bonus reor integer is ad ulter discrimen seruaris accendo ab nouus acies ante signum procedo iubeo qui ubi subeo extemplo latinum tamquam idem aduersarius facio triarii suus excito qui aliquamdiu pugno atrox cum et sui ipse fatigo et hasta aut praefringo aut hebeto pello uis tamen hostis debello iam reor pervenio ad extremus acies tum consul triarii consurgo nunc inquam integer aduersus fatisco memor patria parens et conjunx atque liberi memor consul pro uester uictoria mors occubo ubi triarii consurgo integer refulgeo arma nouus ex improuisus exorior acies recipio in intervallum ordo antepilanus clamor tollo principia latinum perturbo hasta os fodio primus robur uir caedo per alius manipulus uelut inermis prope intactus evado tantus caedes perrumpo cuneus ut uix quartus pars relinquo hostis samnites quoque sub radix mons procul instruo praebeo terror latinum ceterum inter omnis ciuis socius praecipuus laus is bellum penis consul sum qui alter omnis minae periculum ab deus superi infer in sui unus uerto alter is uirtus eo consilium in proelium sum ut facilis convenio inter romanus latini qui is pugna memoria posterus trado uter pars t manlius dux sum is sum haud dubius sum uictoria latinum ex fuga sui minturnae confero castrum secundus proelium capio multus mortalis ibi uiuus opprimo magnus campanus decius corpus ne is dies inuenio nox quaero opprimo posterus dies inuenio inter magnus hostis strages cooperio telum funus is par mors celebro collega facio sum ille adicio uideo licet consul dictator et praetor cum legio hostis devoveo non utique sui sed qui uolo ex legio romanus scribo ciuis devoveo si is homo qui devoveo sum morior probus facio uideo ni morior tum signum septem pes altus aut magnus in terra defodio et piaculum hostia caedo ubi ille signum defodio sum is magistratus romanus escendo fas non sum sin autem sui devoveo uolo sicut decius devoveo ni morior neque suus neque publicus divinus purus facio siue hostia siue quo alius uolo qui sui devoveo volcanus arma siue qui alius diuus voveo uolo ius sum telum super qui sto consul preco sum hostis potior fas non sum si potio martius suouetaurilis piaculum fio


cum ipsa per se res anceps esset, prout cuiusque ingenium erat atrocius mitiusue suadentibus, tum incertiora omnia unus ex Priuernatibus legatis fecit, magis condicionis in qua natus esset quam praesentis necessitatis memor; qui interrogatus a quodam tristioris sententiae auctore quam poenam meritos Priuernates censeret, 'eam' inquit 'quam merentur qui se libertate dignos censent'. cuius cum feroci responso infestiores factos uideret consul eos qui ante Priuernatium causam impugnabant, ut ipse benigna interrogatione mitius responsum eliceret, 'quid si poenam' inquit, 'remittimus uobis, qualem nos pacem uobiscum habituros speremus?' 'si bonam dederitis,' inquit 'et fidam et perpetuam; si malam, haud diuturnam.' tum uero minari nec id ambigue Priuernatem quidam et illis uocibus ad rebellandum incitari pacatos populos; pars melior senatus ad molliora responsa trahere et dicere uiri et liberi uocem auditam: an credi posse ullum populum aut hominem denique in ea condicione, cuius eum paeniteat, diutius quam necesse sit mansurum? ibi pacem esse fidam ubi uoluntarii pacati sint, neque eo loco ubi seruitutem esse uelint fidem sperandam esse. in hanc sententiam maxime consul ipse inclinauit animos, identidem ad principes sententiarum consulares, uti exaudiri posset a pluribus, dicendo eos demum qui nihil praeterquam de libertate cogitent dignos esse qui Romani fiant. itaque et in senatu causam obtinuere et ex auctoritate patrum latum ad populum est ut Priuernatibus ciuitas daretur. eodem anno Anxur trecenti in coloniam missi sunt; bina iugera agri acceperunt.

cum ipse per sui res anceps sum prout quisque ingenium sum atrox mitis suadeo tum incertus omnis unus ex privernates legatus facio magis condicio in qui nascor sum quam praesum necessitas memor qui interrogo ab quidam tristis sententia auctor quam poena mereo privernates censeo is inquam quam mereo qui sui libertas dignus censeo qui cum ferox respondeo infestus facio video consul is qui ante privernates causa impugno ut ipse benignus interrogatio mitis responsum elices quis si poena inquam remitto tu qual nos pax tu habeo spero si bonus do inquam et fido et perpetuus si malus haud diuturnus tum uerus mino neque is ambiguus priuernatem quidam et ille uox ad rebello incitaris pacatos populus pars bonus senatus ad mollis respondeo traho et dico uir et liber uox audio an credo possum ullus populus aut homo denique in is condicio qui is paeniteo diu quam necesse sum mando ibi pax sum fido ubi voluntarius pacatum sum neque is locus ubi seruitus sum uolo fides spero sum in hic sententia magnus consul ipse inclino animus identidem ad princeps sententiaris consularis uti exaudio possum ab multus dico is demum qui nihil praeterquam de libertas cogito dignus sum qui romanus fio itaque et in senatus causa obtineo et ex auctoritas pater latus ad populus sum ut privernates ciuitas do idem annus anxur trecenti in colonia mitto sum bini iugerum ager accipio


anno insequenti, L. Furio Camillo C. Maenio consulibus, quo insignitius omissa res Aemilio, superioris anni consuli, exprobraretur, Pedum armis uirisque et omni ui expugnandum ac delendum senatus fremit coactique noui consules omnibus eam rem praeuerti proficiscuntur. iam Latio is status erat rerum ut neque bellum neque pacem pati possent; ad bellum opes deerant; pacem ob agri adempti dolorem aspernabantur. mediis consiliis standum uidebatur ut oppidis se tenerent—ne lacessitus Romanus causam belli haberet—et, si cuius oppidi obsidio nuntiata esset, undique ex omnibus populis auxilium obsessis ferretur. neque tamen nisi admodum a paucis populis Pedani adiuti sunt. Tiburtes Praenestinique, quorum ager propior erat, Pedum peruenere; Aricinos Lanuuinosque et Ueliternos Antiatibus Uolscis se coniungentes ad Asturae flumen Maenius improuiso adortus fudit. Camillus ad Pedum cum Tiburtibus, maxime ualido exercitu, maiore mole quamquam aeque prospero euentu pugnat. tumultum maxime repentina inter proelium eruptio oppidanorum fecit; in quos parte exercitus conuersa Camillus non compulit solum eos intra moenia sed eodem etiam die, cum ipsos auxiliaque eorum perculisset, oppidum scalis cepit. placuit inde iam maiore conatu animoque ab unius expugnatione urbis ad perdomandum Latium uictorem circumducere exercitum; nec quieuere antequam expugnando aut in deditionem accipiendo singulas urbes Latium omne subegere. praesidiis inde dispositis per recepta oppida Romam ad destinatum omnium consensu triumphum decessere. additus triumpho honos ut statuae equestres eis, rara illa aetate res, in foro ponerentur. priusquam comitiis in insequentem annum consules rogarent, Camillus de Latinis populis ad senatum rettulit atque ita disseruit: 'patres conscripti, quod bello armisque in Latio agendum fuit, id iam deum benignitate ac uirtute militum ad finem uenit. caesi ad Pedum Asturamque sunt exercitus hostium; oppida Latina omnia et Antium ex Uolscis aut ui capta aut recepta in deditionem praesidiis tenentur uestris. reliqua consultatio est, quoniam rebellando saepius nos sollicitant, quonam modo perpetua pace quietos obtineamus. di immortales ita uos potentes huius consilii fecerunt ut, sit Latium deinde an non sit, in uestra manu posuerint; itaque pacem uobis, quod ad Latinos attinet, parare in perpetuum uel saeuiendo uel ignoscendo potestis. uoltis crudeliter consulere in deditos uictosque? licet delere omne Latium, uastas inde solitudines facere, unde sociali egregio exercitu per multa bella magnaque saepe usi estis. uoltis exemplo maiorum augere rem Romanam uictos in ciuitatem accipiendo? materia crescendi per summam gloriam suppeditat. certe id firmissimum longe imperium est quo oboedientes gaudent. sed maturato opus est quidquid statuere placet; tot populos inter spem metumque suspensos animi habetis; et uestram itaque de eis curam quam primum absolui et illorum animos, dum exspectatione stupent, seu poena seu beneficio praeoccupari oportet. nostrum fuit efficere ut omnium rerum uobis ad consulendum potestas esset; uestrum est decernere quod optimum uobis reique publicae sit.'

annus insequor l furius camillus que maenius consul quo insignio omitto res aemilius superus annus consul exprobro pedum arma vis et omnis uis expugno atque deleo senatus fremo cogo nouus consul omnis is res praeverto proficisco iam latius is status sum res ut neque bellum neque pax patior possum ad bellum ops desum pax ob ager adimo dolor aspernor medius consilium sto uideo ut oppidum sui teneo ne lacesso romanus causa bellum habeo et si qui oppidum obsidio nuntio sum undique ex omnis populus auxilium obsedeo fero neque tamen nisi admodum ab paucus populus pedanus adjuvo sum tiburtes praenestinus qui ager propior sum pedum pervenio aricini lanuvini et veliterni antias volscus sui conjungo ad astura flumen maenius improuisus adorior fundo camillus ad pedum cum tiburtes magnus validus exercitus magnus moles quamquam aequus prosper euentus pugno tumultus magnus repentinus inter proelium eruptio oppidanus facio in qui pars exercitus converro camillus non compello solus is intra moenia sed idem etiam dies cum ipse auxilio is percello oppidum scalae capio placeo inde iam magnus conatus animo ab unus expugnatio urbs ad perdomo latius uictor circumduco exercitus neque quiesco antequam expugno aut in deditio accipio singulus urbs latius omnis subigo praesidium inde dispono per recipio oppidum roma ad destino omnis consensus triumphus decedo addo triumphus honor ut statua equester is rarus ille aetas res in forum pono priusquam comitium in insequor annus consul rogo camillus de latinum populus ad senatus refero atque ita disseruio pater conscribo qui bellum armus in latius ago sum is iam deus benignitas atque uirtus miles ad finis uenio caedo ad pedum astura sum exercitus hostis oppidum latinum omnis et antius ex volscus aut uis capio aut recipio in deditio praesidium teneo uester reliquus consultatio sum quoniam rebello saepis nos sollicito quonam modo perpetuus pax quiesco obtineo deus immortalis ita tu potens hic consilium facio ut sum latius deinde an non sum in uester manus pono itaque pax tu qui ad latini attineo paro in perpetuus uel saevio uel ignosco possum uolo crudeliter consulo in dedo vinco licet deleo omnis latius vasto inde solitudo facio unde social egregius exercitus per multus bellum magnus saepe utor sum uolo exemplum magnus augeo res romanus vinco in ciuitas accipio materia cresco per summa gloria suppedito certus is firmus longus imperium sum quo oboedio gaudeo sed maturo opus sum quisquis statuo placeo tot populus inter spes metus suspendo animus habeo et vester itaque de is cura quam primus absolvo et ille animus dum exspectatio stupeo seu poena seu beneficium praeoccuparis oportet nos sum efficio ut omnis res tu ad consulo potestas sum uester sum decerno qui bonus tu redeo publicus sum


postquam dictator praeposito in urbe L. Papirio Crasso , magistro equitum Q. Fabio uetito quicquam pro magistratu agere, in castra rediit, neque ciuibus satis laetus aduentus eius fuit nec hostibus quicquam attulit terroris. namque postero die, seu ignari uenisse dictatorem seu adesset an abesset parui facientes, instructa acie ad castra accesserunt. ceterum tantum momenti in uno uiro L. Papirio fuit ut, si ducis consilia fauor subsecutus militum foret, debellari eo die cum Samnitibus potuisse pro haud dubio habitum sit; ita instruxit aciem [loco ac subsidiis], ita omni arte bellica firmauit; cessatum a milite ac de industria, ut obtrectaretur laudibus ducis, impedita uictoria est. plures Samnitium cecidere, plures Romani uolnerati sunt. sensit peritus dux quae res uictoriae obstaret: temperandum ingenium suum esse et seueritatem miscendam comitati. itaque adhibitis legatis ipse circuit saucios milites inserens in tentoria caput, singulosque ut sese haberet rogitans curam eorum nominatim legatis tribunisque et praefectis demandabat. rem per se popularem ita dextere egit, ut medendis corporibus animi multo prius militum imperatori reconciliarentur nec quicquam ad salubritatem efficacius fuerit quam quod grato animo ea cura accepta est. refecto exercitu cum hoste congressus haud dubia spe sua militumque ita fudit fugauitque Samnites ut ille ultimus eis dies conferendi signa cum dictatore fuerit. incessit deinde qua duxit praedae spes uictor exercitus perlustrauitque hostium agros, nulla arma, nullam uim nec apertam nec insidiis expertus. addebat alacritatem quod dictator praedam omnem edixerat militibus; nec ira magis publica quam priuatum compendium in hostem acuebat. his cladibus subacti Samnites pacem a dictatore petiere; cum quo pacti ut singula uestimenta militibus et annuum stipendium darent, cum ire ad senatum iussi essent, secuturos se dictatorem responderunt, unius eius fidei uirtutique causam suam commendantes. ita deductus ex Samnitibus exercitus.

postquam dictator praepono in urbs l papirius crassus magister eques q fabius veto quisquam pro magistratus ago in castrum redeo neque ciuis satis laetus advenio is sum neque hostis quisquam affero terror namque posterus dies seu ignaris uenio dictator seu adsum an absum paruus facio instruo acies ad castrum accedo ceterum tantus momentum in unus uir l papirius sum ut si dux consilium fauor subsequor miles sum debellaris is dies cum samnites possum pro haud dubius habitus sum ita instruo acies locus atque subsidium ita omnis ars bellicus firmo cesso ab miles atque de industria ut obtrecto laus dux impedio uictoria sum multus samnites cado multus romanus vulnero sum sentio pereo dux qui res uictoria obsto tempero ingenium suus sum et seueritas misceo comitas itaque adhibeo legatus ipse circumeo saucius miles insero in tentorius caput singulus ut sui habeo rogito cura is nominatim legatus tribunus et praefectus demando res per sui popularis ita dexter ago ut medeor corpus animus multus prior miles imperator reconcilio neque quisquam ad salubritas efficax sum quam qui gratus animus is cura accipio sum reficio exercitus cum hostis congredior haud dubius spes suus miles ita fundo fugo samnites ut ille ulter is dies confero signum cum dictator sum incedo deinde qui duco praeda spes uictor exercitus perlustro hostis ager nullus arma nullus uis neque aperio neque insidiae experior addo alacritas qui dictator praeda omnis edico miles neque ira magis publicus quam priuo compendium in hostis acuo hic clades subigo samnites pax ab dictator peto cum quo paciscor ut singulus uestimentum miles et annuus stipendium do cum eo ad senatus iubeo sum sequor sui dictator respondeo unus is fides virtus causa suus commendo ita deduco ex samnites exercitus


stabat cum eo senatus maiestas, fauor populi, tribunicium auxilium, memoria absentis exercitus; ex parte altera imperium inuictum populi Romani et disciplina rei militaris et dictatoris edictum pro numine semper obseruatum et Manliana imperia et posthabita filii caritas publicae utilitati iactabantur: hoc etiam L. Brutum , conditorem Romanae libertatis, antea in duobus liberis fecisse; nunc patres comes et senes faciles de alieno imperio spreto, tamquam rei paruae, disciplinae militaris euersae iuuentuti gratiam facere. se tamen perstaturum in incepto nec ei, qui aduersus edictum suum turbatis religionibus ac dubiis auspiciis pugnasset, quicquam ex iusta poena remissurum. maiestas imperii perpetuane esset non esse in sua potestate: L. Papirium nihil eius deminuturum; optare ne potestas tribunicia, inuiolata ipsa, uiolet intercessione sua Romanum imperium neu populus in se potissimum dictatore uim et ius dictaturae exstinguat. quod si fecisset, non L. Papirium sed tribunos, sed prauum populi iudicium nequiquam posteros accusaturos, cum polluta semel militari disciplina non miles centurionis, non centurio tribuni, non tribunus legati, non legatus consulis, non magister equitum dictatoris pareat imperio, nemo hominum, nemo deorum uerecundiam habeat, non edicta imperatorum, non auspicia obseruentur, sine commeatu uagi milites in pacato, in hostico errent, immemores sacramenti licentia sua se ubi uelint exauctorent, infrequentia deserantur signa, neque conueniatur ad edictum, nec discernatur interdiu nocte, aequo iniquo loco, <iussu> iniussu imperatoris pugnent, et non signa, non ordines seruent, latrocinii modo caeca et fortuita pro sollemni et sacrata militia sit.—'horum criminum uos reos in omnia saecula offerte, tribuni plebi; uestra obnoxia capita pro licentia Q. Fabi obicite.'

sto cum is senatus maiestas fauor populus tribunicius auxilium memoria absum exercitus ex pars alter imperium invictus populus romanus et disciplina res militaris et dictator edictum pro numen semper obseruo et manlianus imperium et posthabeo filius careo publicus utilitas jacto hic etiam l brutus conditor romanus libertas antea in duo liber facio nunc pater comes et senex facilis de alienus imperium sperno tamquam res paruus disciplina militaris everro iuuentus gratia facio sui tamen persto in inceptum neque is qui aduersus edictum suus turbo religio atque dubius auspicium pugno quisquam ex iustus poena remitto maiestas imperium perpetuus sum non sum in suus potestas l papirius nihil is deminuo optaris ne potestas tribunicius inviolo ipse violo intercessio suus romanus imperium neu populus in sui potis dictator uis et ius dicto exstinguo qui si facio non l papirius sed tribunus sed pravus populus iudicium nequiquam posterus accuso cum polluo semel militaris disciplina non miles centurio non centurio tribunus non tribunus legatus non legatus consul non magister eques dictator pareo imperium nemo homo nemo deus uerecundia habeo non edico imperator non auspicium observo sine commeatus vagus miles in pacatum in hosticus erro immemor sacramentum licentia suus sui ubi uolo exauctoro infrequentia desero signum neque convenio ad edictum neque discerno interdiu nox aequus iniquus locus iussus injussus imperator pugno et non signum non ordo servo latrocinium modo caecus et fortuitus pro sollemnis et sacro militia sum hic crimen tu reus in omnis saeculum offertor tribunus plebs uester obnoxius caput pro licentia q fabius obicio


eo anno plebi Romanae uelut aliud initium libertatis factum est quod necti desierunt; mutatum autem ius ob unius feneratoris simul libidinem, simul crudelitatem insignem. L. Papirius is fuit, cui cum se C. Publilius ob aes alienum paternum nexum dedisset, quae aetas formaque misericordiam elicere poterant, ad libidinem et contumeliam animum accenderunt. [ut] florem aetatis eius fructum aduenticium crediti ratus, primo perlicere adulescentem sermone incesto est conatus; dein, postquam aspernabantur flagitium aures, minis territare atque identidem admonere fortunae; postremo, cum ingenuitatis magis quam praesentis condicionis memorem uideret, nudari iubet uerberaque adferri. quibus laceratus iuuenis cum se in publicum proripuisset, libidinem crudelitatemque conquerens feneratoris, ingens uis hominum cum aetatis miseratione atque indignitate iniuriae accensa, tum suae condicionis liberumque suorum respectu, in forum atque inde agmine facto ad curiam concurrit; et cum consules tumultu repentino coacti senatum uocarent, introeuntibus in curiam patribus laceratum iuuenis tergum procumbentes ad singulorum pedes ostentabant. uictum eo die ob impotentem iniuriam unius ingens uinculum fidei iussique consules ferre ad populum ne quis, nisi qui noxam meruisset, donec poenam lueret in compedibus aut in neruo teneretur; pecuniae creditae bona debitoris, non corpus obnoxium esset. ita nexi soluti, cautumque in posterum ne necterentur.

is annus plebs romanus uelut alius initium libertas facio sum qui necto desino muto autem ius ob unus fenerator simul libido simul crudelitas insignis l papirius is sum qui cum sui que publilius ob aes alienus paternus necto do qui aetas formo misericordia elices possum ad libido et contumelia animus accendo ut flos aetas is fructus adventicius credo reor primus perlicet adulescens sermo incesto sum conor deinde postquam aspernor flagitium auris minae territaris atque identidem admoneo fortuna postremo cum ingenuitas magis quam praesum condicio memoro video nudaris iubeo verbero affero qui lacero iuuenis cum sui in publicus proripio libido crudelitas conqueror fenerator ingens uolo homo cum aetas miseratio atque indignitas iniuria accendo tum suus condicio liber suus respicio in forum atque inde agmen facio ad curia concurro et cum consul tumultus repentinus cogo senatus voco introeuntibus in curia pater lacero iuuenis tergum procumbo ad singulus pes ostento uictus is dies ob impotens iniuria unus ingens uinculis fides jubeo consul fero ad populus ne quis nisi qui noxa mereo donec poena luo in compedibus aut in nervus teneo pecunia credo bonus debitor non corpus obnoxius sum ita necto soluo caveo in posterus ne necto


quod responsum sicut dubios Samnites quidnam facturum Romanum censerent dimisit, ita Campanos metu abalienauit, Latinos uelut nihil iam non concedentibus Romanis ferociores fecit. itaque per speciem aduersus Samnites belli parandi crebra concilia indicentes omnibus consultationibus inter se principes occulte Romanum coquebant bellum. huic quoque aduersus seruatores suos bello Campanos aderat. sed quamquam omnia de industria celabantur—priusquam mouerentur Romani tolli ab tergo Samnitem hostem uolebant—tamen per quosdam priuatis hospitiis necessitudinibusque coniunctos indicia coniurationis eius Romam emanarunt; iussisque ante tempus consulibus abdicare se magistratu, quo maturius noui consules aduersus tantam molem belli crearentur, religio incessit ab eis quorum imminutum imperium esset comitia haberi. itaque interregnum initum. duo interreges fuere, M. Ualerius ac M. Fabius . <is> creauit consules T. Manlium Torquatum tertium, P. Decium Murem . eo anno Alexandrum Epiri regem in Italiam classem appulisse constat; quod bellum, si prima satis prospera fuissent, haud dubie ad Romanos peruenisset. eadem aetas rerum magni Alexandri est, quem sorore huius ortum in alio tractu orbis, inuictum bellis, iuuenem fortuna morbo exstinxit. ceterum Romani, etsi defectio sociorum nominisque Latini haud dubia erat, tamen tamquam de Samnitibus non de se curam agerent, decem principes Latinorum Romam euocauerunt, quibus imperarent quae uellent. praetores tum duos Latium habebat, L. Annium Setinum et L. Numisium Circeiensem , ambo ex coloniis Romanis, per quos praeter Signiam Uelitrasque et ipsas colonias Romanas Uolsci etiam exciti ad arma erant; eos nominatim euocari placuit. haud cuiquam dubium erat super qua re accirentur; itaque concilio prius habito praetores quam Romam proficiscerentur euocatos se ab senatu docent Romano et quae actum iri secum credant, quidnam ad ea responderi placeat, referunt.

qui responsum sicut dubius samnites quisnam facio romanus censeo dimitto ita campani metus abalieno latini uelut nihil iam non concedo romanus ferox facio itaque per species aduersus samnites bellum paro creber concilio indico omnis consultatio inter sui princeps occulte romanus coquo bellum hic quoque aduersus seruator suus bellum campani adsum sed quamquam omnis de industria celo priusquam moveo romanus tollo ab tergum samnitem hostis uolo tamen per quidam priuo hospitium necessitudo coniungo indicium coniuratio is roma emano jubeo ante tempus consul abdicaris sui magistratus quo maturus nouus consul aduersus tantus moles bellum creo religio incedo ab is qui imminuo imperium sum comitium habeo itaque interregnum ineo duo interrego sum m valerius atque m fabius is creo consul t manlius torquatus tertius p decius mus is annus alexander epirus rex in italia classis appello consto qui bellum si primus satis prosper sum haud dubius ad romanus pervenio idem aetas res magnus alexander sum qui soror hic orior in alius traho orbis invictus bellum iuuenis fortuna morbus exstinguo ceterum romanus etsi defectio socius nomen latinum haud dubius sum tamen tamquam de samnites non de sui cura ago decem princeps latinum roma evoco qui impero qui uolo praetor tum duo latius habeo l annius setinum et l numisius circeiensis ambo ex colonia romanus per qui praeter signia velitrae et ipse colonia romanus volscus etiam excio ad arma sum is nominatim euocaris placeo haud quisquam dubius sum super qui res accio itaque concilio prior habeo praetor quam roma proficisco euocatus sui ab senatus doceo romanus et qui ago eo sui credo quisnam ad is respondeo placeo refero


eodem anno Alexandream in Aegypto proditum conditam Alexandrumque Epiri regem ab exsule Lucano interfectum sortes Dodonaei Iouis euentu adfirmasse. accito ab Tarentinis in Italiam data dictio erat, caueret Acherusiam aquam Pandosiamque urbem: ibi fatis eius terminum dari. eoque ocius transmisit in Italiam ut quam maxime procul abesset urbe Pandosia in Epiro et Acheronte amni, quem ex Molosside fluentem in Stagna Inferna accipit Thesprotius sinus. ceterum ut ferme fugiendo in media fata ruitur, cum saepe Bruttias Lucanasque legiones fudisset, Heracleam, Tarentinorum coloniam, ex Lucanis Sipontumque, Bruttiorum Consentiam ac Terinam, alias inde Messapiorum ac Lucanorum cepisset urbes et trecentas familias illustres in Epirum quas obsidum numero haberet misisset, haud procul Pandosia urbe, imminente Lucanis ac Bruttiis finibus, tres tumulos aliquantum inter se distantes insedit, ex quibus incursiones in omnem partem agri hostilis faceret; et ducentos ferme Lucanorum exsules circa se pro fidis habebat, ut pleraque eius generis ingenia sunt, cum fortuna mutabilem gerentes fidem. imbres continui campis omnibus inundatis cum interclusissent trifariam exercitum a mutuo inter se auxilio, duo praesidia quae sine rege erant improuiso hostium aduentu opprimuntur; deletisque eis ad ipsius obsidionem omnes conuersi. inde ab Lucanis exsulibus ad suos nuntii missi sunt pactoque reditu promissum est regem aut uiuum aut mortuum in potestatem daturos. ceterum cum delectis ipse egregium facinus ausus per medios erumpit hostes et ducem Lucanorum comminus congressum obtruncat; contrahensque suos ex fuga palatos peruenit ad amnem ruinis recentibus pontis, quem uis aequae abstulerat, indicantem iter. quem cum incerto uado transiret agmen, fessus metu ac labore miles, increpans nomen abominandum fluminis, 'iure Acheros uocaris' inquit. quod ubi ad aures accidit regis, adiecit extemplo animum fatis suis substititque dubius an transiret. tum Sotimus, minister ex regiis pueris, quid in tanto discrimine periculi cunctaretur interrogans indicat Lucanos insidiis quaerere locum. quos ubi respexit rex procul grege facto uenientes, stringit gladium et per medium amnem transmittit equum; iamque in uadum egressum eminus ueruto Lucanus exsul transfigit. lapsum inde cum inhaerente telo corpus exanime detulit amnis in hostium praesidia. ibi foeda laceratio corporis facta. namque praeciso medio partem Consentiam misere, pars ipsis retenta ad ludibrium; quae cum iaculis saxisque procul incesseretur, mulier una ultra humanarum irarum fidem saeuienti turbae immixta, ut parumper sustinerent precata, flens ait uirum sibi liberosque captos apud hostes esse; sperare corpore regio utcumque mulcato se suos redempturam. is finis laceratione fuit, sepultumque Consentiae quod membrorum reliquum fuit cura mulieris unius, ossaque Metapontum ad hostes remissa, inde Epirum deuecta ad Cleopatram uxorem sororemque Olympiadem, quarum mater magni Alexandri altera, soror altera fuit. haec de Alexandri Epirensis tristi euentu, quamquam Romano bello fortuna eum abstinuit, tamen, quia in Italia bella gessit, paucis dixisse satis sit.

idem annus alexandrea in aegyptus prodeo condo alexander epirus rex ab exsulis lucanus interficio sors dodonaeus iuppiter euentus adfirmo accio ab tarentinus in italia do dictio sum caveo acherusia aqua pandosia urbs ibi fatum is terminus do eo ocior transmitto in italia ut quam magnus procul absum urbs pandosia in epirus et acheron amnis qui ex molossis fluo in stagnum infernus accipio thesprotius sinus ceterum ut ferme fugio in medius fatum ruo cum saepe bruttius lucanus legio fundo heraclea tarentinus colonia ex lucanus sipontum bruttius consentia atque terina alius inde messapius atque lucanus capio urbs et trecenti familia illustris in epirus qui obses numerus habeo mitto haud procul pandosia urbs immineo lucanus atque bruttius finis tres tumulus aliquantus inter sui disto insedeo ex qui incursio in omnis pars ager hostilis facio et ducenti ferme lucanus exsulis circa sui pro fido habeo ut plerusque is genus ingenium sum cum fortuna mutabilis gero fides imber contineo campus omnis inundo cum intercludo trifariam exercitus ab mutuus inter sui auxilium duo praesidium qui sine rex sum improuisus hostis aduentus opprimo deleo is ad ipse obsidio omnis converro inde ab lucanus exsulis ad suus nuntius mitto sum paciscor reditus promitto sum rex aut uiuus aut mortuus in potestas do ceterum cum deligo ipse egregius facinus audeo per medius erumpo hostis et dux lucanus comminus congredior obtrunco contraho suus ex fuga palo peruenio ad amnis ruina recens pons qui uolo aequus aufero indico iter qui cum incertum vado transeo agmen fessus metus atque labor miles increpo nomen abominor flumen ius acheros uocaris inquam qui ubi ad auris accido rex adiicio extemplo animus fatum suus substititque dubius an transeo tum sotimus minister ex regius puer quis in tantus discrimen periculum cuncto interrogo indico lucani insidiae quaero locus qui ubi respicio rex procul grex facio venio stringo gladius et per medius amnis transmitto equus iam in vadum egredior eminus verutus lucanus exsul transfigo labor inde cum inhaereo telum corpus exanimus defero amnis in hostis praesidium ibi foedus laceratio corpus facio namque praecido medium pars consentia mitto pars ipse retineo ad ludibrium qui cum iaculis saxum procul incesso mulier unus ultra humanus ira fides saevio turba immisceo ut parumper sustineo preco fleo aio uir sui liber capio apud hostis sum spero corpus regius utcumque mulco sui suus redemptura is finis laceratio sum sepelio consentia qui membrum reliquus sum cura mulier unus ossum metapontum ad hostis remitto inde epirus deveho ad cleopatra uxor soror olympias qui mater magnus alexander alter soror alter sum hic de alexander epirensis tristis euentus quamquam romanus bellum fortuna is abstineo tamen quia in italia bellum gero paucus dico satis sum


eodem anno cum satis per se ipsum Samnitium bellum et defectio repens Lucanorum auctoresque defectionis Tarentini sollicitos haberent patres, accessit ut et Uestinus populus Samnitibus sese coniungeret. quae res sicut eo anno sermonibus magis passim hominum iactata quam in publico ullo concilio est, ita insequentis anni consulibus, L. Furio Camillo iterum Iunio Bruto Scaeuae, nulla prior potiorque uisa est de qua ad senatum referrent. et quamquam <non> noua res erat, tamen tanta cura patres incessit ut pariter eam susceptam neglectamque timerent, ne aut impunitas eorum lasciuia superbiaque aut bello poenae expetitae metu propinquo atque ira concirent finitimos populos; et erat genus omne abunde bello Samnitibus par, Marsi Paelignique et Marrucini, quos, si Uestinus attingeretur, omnes habendos hostes. uicit tamen pars quae in praesentia uideri potuit maioris animi quam consilii; sed euentus docuit fortes fortunam iuuare. bellum ex auctoritate patrum populus aduersus Uestinos iussit. prouincia ea Bruto, Samnium Camillo sorte euenit. exercitus utroque ducti et cura tuendorum finium hostes prohibiti coniungere arma. ceterum alterum consulem L. Furium , cui maior moles rerum imposita erat, morbo graui implicitum fortuna bello subtraxit; iussusque dictatorem dicere rei gerendae causa longe clarissimum bello ea tempestate dixit, L. Papirium Cursorem , a quo Q. Fabius Maximus Rullianus magister equitum est dictus, par nobile rebus in eo magistratu gestis, discordia tamen, qua prope ad ultimum dimicationis uentum est, nobilius. ab altero consule in Uestinis multiplex bellum nec usquam uario euentu gestum est. nam et peruastauit agros et populando atque urendo tecta hostium sataque in aciem inuitos extraxit; et ita proelio uno accidit Uestinorum res, haudquaquam tamen incruento milite suo, ut non in castra solum refugerent hostes sed iam ne uallo quidem ac fossis freti dilaberentur in oppida, situ urbium moenibusque se defensuri. postremo oppida quoque ui expugnare adortus, primo Cutinam ingenti ardore militum a uolnerum ira quod haud fere quisquam integer proelio excesserat, scalis cepit, deinde Cingiliam. utriusque urbis praedam militibus, quod eos neque portae nec muri hostium arcuerant, concessit.

idem annus cum satis per sui ipse samnites bellum et defectio repo lucanus auctoro defectio tarentinus sollicitus habeo pater accedo ut et vestinus populus samnites sui conjungo qui res sicut is annus sermo magis passim homo jacto quam in publicus ullus concilio sum ita insequor annus consul l furius camillus iterum junius brutus scaeva nullus prior potio uideo sum de qui ad senatus refero et quamquam non nouus res sum tamen tantus cura pater incedo ut pariter is suscipio neglego timeo ne aut impunis is lasciuia superbia aut bellum poena expeto metus propinquo atque ira concieo finitimi populus et sum genus omnis abunde bellum samnites par marsus peligni et marrucinus qui si vestinus attingo omnis habeo hostis uinco tamen pars qui in praesens uideo possum magnus animus quam consilium sed euentus doceo fortis fortuna iuuo bellum ex auctoritas pater populus aduersus vestini iubeo prouincia is brutus samnium camillus sors euenio exercitus uterque duco et cura tueor finis hostis prohibeo coniungo arma ceterum alter consul l furius qui magnus moles res impono sum morbus grauis implico fortuna bellum subtraho jubeo dictator dico res gero causa longus clarus bellum is tempestas dico l papirius cursor ab quo q fabius magnus rullianus magister eques sum dico par nobilis res in is magistratus gero discordia tamen qui prope ad ulter dimicatio uenio sum nobilis ab alter consul in vestinus multiplex bellum neque usquam uarius euentus gero sum nam et pervasto ager et populo atque uro tectum hostis sero in acies invitus extraho et ita proelium unus accido vestinus res haudquaquam tamen incruentus miles suus ut non in castrum solus refugio hostis sed iam ne uallum quidem atque fodio fretus dilabor in oppidum sino urbs moenia sui defendo postremo oppidum quoque uis expugnaris adorior primus cutina ingens ardor miles ab vulnus ira qui haud fere quisquam integer proelium excedo scalae capio deinde cingilia uterque urbs praeda miles qui is neque porta neque murus hostis arceo concedo


insequens annus, L. Papirio Crasso K. Duillio consulibus, Ausonum magis nouo quam magno bello fuit insignis. ea gens Cales urbem incolebat; Sidicinis finitimis arma coniunxerat; unoque proelio haud sane memorabili duorum populorum exercitus fusus, propinquitate urbium et ad fugam pronior et in fuga ipsa tutior fuit. nec tamen omissa eius belli cura patribus, quia totiens iam Sidicini aut ipsi mouerant bellum aut mouentibus auxilium tulerant aut causa armorum fuerant. itaque omni ope adnisi sunt, ut maximum ea tempestate imperatorem M. Ualerium Coruum consulem quartum facerent; collega additus Coruo M. Atilius Regulus ; et ne forte casu erraretur, petitum ab consulibus ut extra sortem Corui ea prouincia esset. exercitu uictore a superioribus consulibus accepto ad Cales, unde bellum ortum erat, profectus, cum hostes ab superioris etiam certaminis memoria pauidos clamore atque impetu primo fudisset, moenia ipsa oppugnare est adgressus. et militum quidem is erat ardor ut iam inde cum scalis succedere ad muros uellent euasurosque contenderent; Coruus, quia id arduum factu erat, labore militum potius quam periculo peragere inceptum uoluit. itaque aggerem et uineas egit turresque muro admouit, quarum usum forte oblata opportunitas praeuertit. namque M. Fabius , captiuus Romanus, cum per neglegentiam custodum festo die uinculis ruptis per murum inter opera Romanorum, religata ad pinnam muri reste suspensus, manibus se demisisset, perpulit imperatorem ut uino epulisque sopitos hostes adgrederetur; nec maiore certamine capti cum urbe Ausones sunt quam acie fusi erant. praeda capta ingens est praesidioque imposito Calibus reductae Romam legiones. consul ex senatus consulto triumphauit et, ne Atilius expers gloriae esset, iussi ambo consules aduersus Sidicinos ducere exercitum. dictatorem ante ex senatus consulto comitiorum habendorum causa dixerunt L. Aemilium Mamercinum ; is magistrum equitum Q. Publilium Philonem dixit. dictatore comitia habente consules creati sunt T. Ueturius Sp. Postumius . <ei> etsi belli pars cum Sidicinis restabat, tamen, ut beneficio praeuenirent desiderium plebis, de colonia deducenda Cales rettulerunt; factoque senatus consulto ut duo milia quingenti homines eo scriberentur, tres uiros coloniae deducendae agroque diuidundo creauerunt K. Duillium T. Quinctium M. Fabium .

insequor annus l papirius crassus k duellius consul auson magis nouus quam magnus bellum sum insignis is gens cal urbs incolo sidicinus finitimus arma conjungo unus proelium haud sanus memorabilis duo populus exercitus fundo propinquitas urbs et ad fuga pronus et in fuga ipse tueor sum neque tamen omitto is bellum cura pater quia totiens iam sidicinus aut ipse moueo bellum aut moveo auxilium fero aut causa armus sum itaque omnis ops annitor sum ut magnus is tempestas imperator m valerius corvus consul quartus facio collega addo coruus m atilius regulus et ne fors casus erro peto ab consul ut extra sors coruus is prouincia sum exercitus uictor ab superus consul accipio ad cal unde bellum orior sum proficiscor cum hostis ab superus etiam certamen memoria pavidus clamor atque impetus primus fundo moenia ipse oppugnaris sum aggredior et miles quidem is sum ardor ut iam inde cum scalae succedo ad murus uolo evado contendo coruus quia is arduus factus sum labor miles potis quam periculum perago incipio uolo itaque aggero et vinea ago turris murus admoueo qui usus fors offertor opportunitas praeverto namque m fabius captivus romanus cum per neglegentia custos festus dies uinculum rumpo per murus inter opus romanus religo ad pinnam murus restis suspendo manus sui demitto perpello imperator ut uinum epulum sopio hostis aggredior neque magnus certamen capio cum urbs auson sum quam acies fundo sum praeda capio ingens sum praesidium impono cal reduco roma legio consul ex senatus consultum triumpho et ne atilius expers gloria sum iubeo ambo consul aduersus sidicini duco exercitus dictator ante ex senatus consultum comitium habeo causa dico l aemilius mamercinus is magister eques q publilius philo dico dictator comitium habeo consul creo sum t veturius spurius postumus is etsi bellum pars cum sidicinus resto tamen ut beneficium praevenio desiderium plebs de colonia deduco cal refero facio senatus consultum ut duo mille quingenti homo is scribo tres uir colonia deduco ager divido creo k duellius t quintius m fabius


C. Sulpicio Longo P. Aelio Paeto consulibus, cum omnia non opes magis Romanae quam beneficiis parta gratia bona pace obtineret, inter Sidicinos Auruncosque bellum ortum. Aurunci, T. Manlio consule in deditionem accepti, nihil deinde mouerant; eo petendi auxilii ab Romanis causa iustior fuit. sed priusquam consules ab urbe—iusserat enim senatus defendi Auruncos—exercitum educerent, fama adfertur Auruncos metu oppidum deseruisse profugosque cum coniugibus ac liberis Suessam communisse, quae nunc Aurunca appellatur, moenia antiqua eorum urbemque ab Sidicinis deletam. ob ea infensus consulibus senatus, quorum cunctatione proditi socii essent, dictatorem dici iussit. dictus C. Claudius Inregillensis magistrum equitum C. Claudium Hortatorem dixit. religio inde iniecta de dictatore et, cum augures uitio creatum uideri dixissent, dictator magisterque equitum se magistratu abdicarunt. eo anno Minucia Uestalis, suspecta primo propter mundiorem iusto cultum, insimulata deinde apud pontifices ab indice seruo, cum decreto eorum iussa esset sacris abstinere familiamque in potestate habere, facto iudicio uiua sub terram ad portam Collinam dextra uiam stratam defossa Scelerato campo; credo ab incesto id ei loco nomen factum. eodem anno Q. Publilius Philo praetor primum de plebe aduersante Sulpicio consule, qui negabat rationem eius se habiturum, est factus senatu, cum in summis imperiis id non obtinuisset, minus in praetura tendente.

que sulpicius longus p aelius paetus consul cum omnis non ops magis romanus quam beneficium pario gratia bonus pax obtineo inter sidicini aurunci bellum orior auruncus t manlius consul in deditio accipio nihil deinde moueo is peto auxilium ab romanus causa justus sum sed priusquam consul ab urbs iubeo enim senatus defendo aurunci exercitus educo fama affero aurunci metus oppidum desero profugus cum conjunx atque liber suessa communio qui nunc auruncus appello moenia antiquus is urbs ab sidicinus deleo ob is infensus consul senatus qui cunctatio prodeo socius sum dictator dico iubeo dico que claudus inregillensis magister eques que claudius hortator dico religio inde inicio de dictator et cum auguro vitio creo uideo dico dictator magister eques sui magistratus abdico is annus minucius uestal suspicio primus propter mundus justus cultus insimulo deinde apud pontifex ab indico seruus cum decretum is iubeo sum sacrum abstineo familia in potestas habeo facio iudicium uiuus sub terra ad porta collina dextera uia sterno defodio scelero campus credo ab incesto is is locus nomen facio idem annus q publilius philus praetor primus de plebs adverso sulpicius consul qui nego ratio is sui habeo sum facio senatus cum in summus imperium is non obtineo paruus in praetura tendo


in Samnium incertis itum auspiciis est; cuius rei uitium non in belli euentum, quod prospere gestum est, sed in rabiem atque iras imperatorum uertit. namque Papirius dictator a pullario monitus cum ad auspicium repetendum Romam proficisceretur, magistro equitum denuntiauit ut sese loco teneret neu absente se cum hoste manum consereret. Q. Fabius cum post profectionem dictatoris per exploratores comperisset perinde omnia soluta apud hostes ac si nemo Romanus in Samnio esset, seu ferox adulescens indignitate accensus quod omnia in dictatore uiderentur reposita esse seu occasione bene gerendae rei inductus, exercitu instructo paratoque profectus ad Imbrinium—ita uocant locum—acie cum Samnitibus conflixit. ea fortuna pugnae fuit ut nihil relictum sit quo, si adfuisset dictator, res melius geri potuerit; non dux militi, non miles duci defuit. eques etiam auctore L. Cominio tribuno militum, qui aliquotiens impetu capto perrumpere non poterat hostium agmen, detraxit frenos equis atque ita concitatos calcaribus permisit ut sustinere eos nulla uis posset; per arma, per uiros late stragem dedere; secutus pedes impetum equitum turbatis hostibus intulit signa. uiginti milia hostium caesa eo die traduntur. auctores habeo bis cum hoste signa conlata dictatore absente, bis rem egregie gestam; apud antiquissimos scriptores una haec pugna inuenitur; in quibusdam annalibus tota res praetermissa est. magister equitum ut ex tanta caede multis potitus spoliis congesta in ingentem aceruum hostilia arma subdito igne concremauit, seu uotum id deorum cuipiam fuit seu credere libet Fabio auctori eo factum ne suae gloriae fructum dictator caperet nomenque ibi scriberet aut spolia in triumpho ferret. litterae quoque de re prospere gesta ad senatum non ad dictatorem missae argumentum fuere minime cum eo communicantis laudes. ita certe dictator id factum accepit, ut laetis aliis uictoria parta prae se ferret iram tristitiamque. misso itaque repente senatu se ex curia proripuit, tum uero non Samnitium magis legiones quam maiestatem dictatoriam et disciplinam militarem a magistro equitum uictam et euersam dictitans, si illi impune spretum imperium fuisset. itaque plenus minarum iraeque profectus in castra, cum maximis itineribus isset, non tamen praeuenire famam aduentus sui potuit; praecucurrerant enim ab urbe qui nuntiarent dictatorem auidum poenae uenire, alternis paene uerbis T. Manli factum laudantem.

in samnium incertus eo auspicium sum qui res uitium non in bellum euentum qui prosperus gero sum sed in rabies atque ira imperator uerto namque papirius dictator ab pullarius moneo cum ad auspicium repeto roma proficiscor magister eques denuntio ut sui locus teneo neu absum sui cum hostis manus consero q fabius cum post profectio dictator per explorator comperio perinde omnis solvo apud hostis atque si nemo romanus in samnium sum seu ferox adulescens indignitas accendo qui omnis in dictator uideo repono sum seu occasio bene gero res induco exercitus instruo paro proficiscor ad imbrinium ita uoco locus acies cum samnites confligo is fortuna pugna sum ut nihil relinquo sum quo si adsum dictator res bonus gero possum non dux miles non miles duco desum eques etiam auctor l cominium tribunus miles qui aliquoties impetus capio perrumpo non possum hostis agmen detraho freni equus atque ita concito calcaris permitto ut sustineo is nullus uolo possum per arma per uir latus strages do sequor pes impetus eques turbo hostis infero signum uiginti mille hostis caedo is dies trado auctor habeo bis cum hostis signum confero dictator absum bis res egregius gero apud antiquus scriptor unus hic pugno invenio in quidam annal totus res praetermitto sum magister eques ut ex tantus caedes multus potior spolium congero in ingens acervus hostilis arma subdo ignis concremo seu uotum is deus qui sum seu credo libet fabius auctor is facio ne suus gloria fructus dictator capio nomen ibi scribo aut spolium in triumphus fero littera quoque de res prosperus gero ad senatus non ad dictator mitto argumentum sum paruus cum is communico laus ita certus dictator is facio accipio ut laetus alius uictoria pario prae sui fero ira tristitia mitto itaque repens senatus sui ex curia proripio tum uerus non samnites magis legio quam maiestas dictatorius et disciplina militaris ab magister eques vinco et everro dictito si ille impunis sperno imperium sum itaque plenus minaris ira proficiscor in castrum cum magnus iter eo non tamen praevenio fama advenio suus possum praecurro enim ab urbs qui nuntio dictator avidus poena uenio alternus paene uerbum t manlius facio laudo


stupentes tribunos et suam iam uicem magis anxios quam eius cui auxilium ab se petebatur, liberauit onere consensus populi Romani ad preces et obtestationem uersus ut sibi poenam magistri equitum dictator remitteret. tribuni quoque inclinatam rem in preces subsecuti orare dictatorem insistunt ut ueniam errori humano, ueniam adulescentiae Q. Fabi daret; satis eum poenarum dedisse. iam ipse adulescens, iam pater M. Fabius contentionis obliti procumbere ad genua et iram deprecari dictatoris. tum dictator silentio facto 'bene habet' inquit, 'Quirites; uicit disciplina militaris, uicit imperii maiestas, quae in discrimine fuerunt an ulla post hanc diem essent. non noxae eximitur Q. Fabius , qui contra edictum imperatoris pugnauit, sed noxae damnatus donatur populo Romano, donatur tribuniciae potestati precarium non iustum auxilium ferenti. uiue, Q. Fabi , felicior hoc consensu ciuitatis ad tuendum te quam qua paulo ante insultabas uictoria; uiue, id facinus ausus, cuius tibi ne parens quidem, si eodem loco fuisset quo fuit L. Papirius , ueniam dedisset. mecum, ut uoles, reuerteris in gratiam; populo Romano, cui uitam debes, nihil maius praestiteris quam si hic tibi dies satis documenti dederit ut bello ac pace pati legitima imperia possis.' cum se nihil morari magistrum equitum pronuntiasset, degressum eum templo laetus senatus, laetior populus, circumfusi ac gratulantes hinc magistro equitum, hinc dictatori, prosecuti sunt, firmatumque imperium militare haud minus periculo Q. Fabi quam supplicio miserabili adulescentis Manli uidebatur. forte ita eo anno euenit ut, quotienscumque dictator ab exercitu recessisset, hostes in Samnio mouerentur. ceterum in oculis exemplum erat Q. Fabius M. Ualerio legato, qui castris praeerat, ne quam uim hostium magis quam trucem dictatoris iram timeret. itaque frumentatores cum circumuenti ex insidiis caesi loco iniquo essent, creditum uolgo est subueniri eis ab legato potuisse, ni tristia edicta exhorruisset. ea quoque ira alienauit a dictatore militum animos iam ante infensos quod implacabilis Q. Fabio fuisset et, quod suis precibus negasset, eius populo Romano ueniam dedisset.

stupeo tribunus et suus iam uicis magis anxius quam is qui auxilium ab sui peto libero onus consentio populus romanus ad prex et obtestatio uersus ut sui poena magister eques dictator remitto tribunus quoque inclino res in prex subsequor oro dictator insisto ut uenia error humanus uenia adulescentia q fabius do satis is poena do iam ipse adulescens iam pater m fabius contentio obliuiscor procumbo ad genu et ira deprecor dictator tum dictator silentium facio bene habeo inquam quiris uinco disciplina militaris uinco imperium maiestas qui in discrimen sum an ullus post hic dies sum non noxa eximo q fabius qui contra edictum imperator pugno sed noxa damno dono populus romanus dono tribunicius potestas precarius non iustus auxilium fero vivo q fabius felix hic consensus ciuitas ad tueor tu quam qui paulus ante insulto uictoria vivo is facinus audeo qui tu ne parens quidem si idem locus sum quo sum l papirius uenia do ego ut uolo revorto in gratia populus romanus qui uita debeo nihil magnus praesto quam si hic tu dies satis documentum do ut bellum atque pax patior legitimus imperium possum cum sui nihil moraris magister eques pronuntio degredior is templum laetus senatus laetus populus circumfundo atque gratulor hinc magister eques hinc dictator prosequor sum firmo imperium militaris haud paruus periculum q fabius quam supplicium miserabilis adulescens manlius uideo fors ita is annus euenio ut quotienscumque dictator ab exercitus recedo hostis in samnium moveo ceterum in oculus exemplum sum q fabius m valerius legatus qui castrum praesum ne quam uis hostis magis quam trux dictator ira timeo itaque frumentator cum circumvenio ex insidiae caedo locus iniquus sum credo vulgo sum subvenio is ab legatus possum ni tristis edico exhorresco is quoque ira alieno ab dictator miles animus iam ante infensus qui implacabilis q fabius sum et qui suus prex nego is populus romanus uenia do


secutus est annus nulla re belli domiue insignis, P. Plautio Proculo P. Cornelio Scapula consulibus, praeterquam quod Fregellas—Segninorum is ager, deinde Uolscorum fuerat—colonia deducta et populo uisceratio data a M. Flauio in funere matris. erant qui per speciem honorandae parentis meritam mercedem populo solutam interpretarentur, quod eum die dicta ab aedilibus crimine stupratae matrisfamiliae absoluisset. data uisceratio in praeteritam iudicii gratiam honoris etiam ei causa fuit tribunatuque plebei proximis comitiis absens petentibus praefertur. Palaepolis fuit haud procul inde ubi nunc Neapolis sita est; duabus urbibus populus idem habitabat. Cumis erant oriundi; Cumani Chalcide Euboica originem trahunt. classe, qua aduecti ab domo fuerant, multum in ora maris eius quod accolunt potuere, primo <in> insulas Aenariam et Pithecusas egressi, deinde in continentem ausi sedes transferre. haec ciuitas cum suis uiribus tum Samnitium infidae aduersus Romanos societati freta, siue pestilentiae quae Romanam urbem adorta nuntiabatur fidens, multa hostilia aduersus Romanos agrum Campanum Falernumque incolentes fecit. igitur L. Cornelio Lentulo Q. Publilio Philone iterum consulibus, fetialibus Palaepolim ad res repetendas missis cum relatum esset a Graecis, gente lingua magis strenua quam factis, ferox responsum, ex auctoritate patrum populus Palaepolitanis bellum fieri iussit. inter consules prouinciis comparatis bello Graeci persequendi Publilio euenerunt; Cornelius altero exercitu Samnitibus, si qua se mouerent, oppositus—fama autem erat defectioni Campanorum imminentes admoturos castra—; ibi optimum uisum Cornelio statiua habere.

sequor sum annus nullus res bellum domus insignis p plautius proculus p cornelius scapula consul praeterquam qui fregellae segninorum is ager deinde volscus sum colonia deduco et populus visceratio do ab m flavius in funus mater sum qui per species honoro parens mereo merces populus solvo interpretor qui is dies dictum ab aedilis crimen stupro matrisfamiliae absolvo do visceratio in praetereo iudicium gratia honor etiam is causa sum tribunatus plebes propior comitium absum peto praefero palaepolis sum haud procul inde ubi nunc neapolis sino sum duo urbs populus idem habito cumae sum orior cumanum chalcis euboicus origo traho classis qui adveho ab domus sum multus in os mare is qui accolo possum primus in insula aenaria et pithecusa egredior deinde in contineo audeo sedes transfero hic ciuitas cum suus uis tum samnites infidus aduersus romanus societas fretus siue pestilentia qui romanus urbs adorior nuntio fido multus hostilis aduersus romanus ager campanus falernum incolo facio igitur l cornelius lentulus q publilius philo iterum consul fetial palaepolim ad res repeto mitto cum refero sum ab graecum gens lingua magis strenuus quam facio ferox responsum ex auctoritas pater populus palaepolitanus bellum fio iubeo inter consul prouincia comparo bellum graecum persequor publilius evenio cornelius alter exercitus samnites si qui sui moveo oppono fama autem sum defectio campanus immineo admoveo castrum ibi bonus uideo cornelius stativus habeo


creati consules L. Papirius Crassus iterum L. Plautius Uenox ; cuius principio anni legati ex Uolscis Fabraterni et Lucani Romam uenerunt, orantes ut in fidem reciperentur: si a Samnitium armis defensi essent, se sub imperio populi Romani fideliter atque oboedienter futuros. missi tum ab senatu legati denuntiatumque Samnitibus, ut eorum populorum finibus uim abstinerent; ualuitque ea legatio, non tam quia pacem uolebant Samnites quam quia nondum parati erant ad bellum. eodem anno Priuernas bellum initum, cuius socii Fundani, dux etiam fuit Fundanus, Uitruuius Uaccus, uir non domi solum sed etiam Romae clarus; aedes fuere in Palatio eius, qua Uacci prata diruto aedificio publicatoque solo appellata. aduersus hunc uastantem effuse Setinum Norbanumque et Coranum agrum L. Papirius profectus haud procul castris eius consedit. Uitruuio nec ut uallo se teneret aduersus ualidiorem hostem sana constare mens, nec ut longius a castris dimicaret animus suppetere; uix tota extra portam castrorum explicata acie, fugam magis retro quam proelium aut hostem spectante milite, sine consilio, sine audacia depugnat. ut et leui momento nec ambigue est uictus, ita breuitate ipsa loci facilique receptu in tam propinqua castra haud aegre militem a multa caede est tutatus; nec fere quisquam in ipso certamine, pauci in turba fugae extremae, cum in castra ruerent, caesi; primisque tenebris Priuernum inde petitum agmine trepido, ut muris potius quam uallo sese tutarentur. a Priuerno Plautius alter consul peruastatis passim agris praedaque abacta in agrum Fundanum exercitum inducit. ingredienti fines senatus Fundanorum occurrit; negant se pro Uitruuio sectamque eius secutis precatum uenisse sed pro Fundano populo; quem extra culpam belli esse ipsum Uitruuium iudicasse, cum receptaculum fugae Priuernum habuerit non patriam [Fundanos]. Priuerni igitur hostes populi Romani quaerendos persequendosque esse, qui simul a Fundanis ac Romanis utriusque patriae immemores defecerint: Fundis pacem esse et animos Romanos et gratam memoriam acceptae ciuitatis. orare se consulem ut bellum ab innoxio populo abstineat; agros, urbem, corpora ipsorum coniugumque ac liberorum suorum in potestate populi Romani esse futuraque. conlaudatis Fundanis consul litterisque Romam missis in officio Fundanos esse ad Priuernum flexit iter. prius animaduersum in eos qui capita coniurationis fuerant a consule scribit Claudius: ad trecentos quinquaginta ex coniuratis uinctos Romam missos eamque deditionem ab senatu non acceptam, quod egentium atque humilium poena defungi uelle Fundanum populum censuerint.

creo consul l papirius crassus iterum l plautus uenox qui principium annus legatus ex volscus fabraterni et lucanus roma uenio oro ut in fides recipio si ab samnites arma defendo sum sui sub imperium populus romanus fidelis atque oboedienter sum mitto tum ab senatus legatus denuntio samnites ut is populus finis uis abstineo ualuitque is legatio non tam quia pax uolo samnites quam quia nondum paro sum ad bellum idem annus priuernas bellum ineo qui socius fundanus dux etiam sum fundanus vitruvius vaccus uir non domus solus sed etiam roma clarus aedes sum in palatium is qui vaccus pratum diruo aedificium publico solum appello aduersus hic vasto effuse setinum norbanus et coranum ager l papirius proficiscor haud procul castrum is consido vitruvius neque ut uallum sui teneo aduersus validus hostis sano constaris mens neque ut longus ab castrum dimico animus suppeto uix totus extra porta castrum explicata acies fuga magis retro quam proelium aut hostis specto miles sine consilium sine audacia depugno ut et leuis momentum neque ambiguus sum uinco ita breuitas ipse locus facilis recipio in tam propinquus castrum haud aeger miles ab multus caedes sum tuto neque fere quisquam in ipse certamen paucus in turba fuga exter cum in castrum ruo caedo primus tenebrae privernus inde peto agmen trepido ut murus potis quam uallum sui tuto ab privernus plautus alter consul peruastas passim ager praeda abigo in ager fundanus exercitus induco ingredior finis senatus fundanus occurro nego sui pro vitruvius seco is sequor preco uenio sed pro fundanus populus qui extra culpa bellum sum ipse vitruvius judico cum receptaculis fuga privernus habeo non patria fundanus privernus igitur hostis populus romanus quaero persequor sum qui simul ab fundanus atque romanus uterque patria immemor deficio fundi pax sum et animus romanus et gratus memoria accipio ciuitas oro sui consul ut bellum ab innoxius populus abstineo ager urbs corpus ipse conjunx atque liberi suus in potestas populus romanus sum sum conlaudo fundanus consul littera roma mitto in officium fundanus sum ad privernus flecto iter prior animaduersum in is qui caput coniuratio sum ab consul scribo claudus ad trecenti quinquaginta ex coniuratus vincio roma mitto eo deditio ab senatus non accipio qui egeo atque humilis poena defungor uolo fundanus populus censeo