Priuernum duobus consularibus exercitibus cum obsideretur, alter consul comitiorum causa Romam reuocatus. carceres eo anno in circo primum statuti. nondum perfunctos cura Priuernatis belli tumultus Gallici fama atrox inuasit, haud ferme unquam neglecta patribus. extemplo igitur consules noui, L. Aemilius Mamercinus et C. Plautius , eo ipso die, Kalendis Quinctilibus, quo magistratum inierunt, comparare inter se prouincias iussi, Mamercinus, cui Gallicum bellum euenerat, scribere exercitum sine ulla uacationis uenia; quin opificum quoque uolgus et sellularii, minime militiae idoneum genus, exciti dicuntur; Ueiosque ingens exercitus contractus, ut inde obuiam Gallis iretur; longius discedi, ne alio itinere hostis falleret ad urbem incedens, non placuit. paucos deinde post dies satis explorata temporis eius quiete a Gallis Priuernum omnis conuersa uis. duplex inde fama est: alii ui captam urbem Uitruuiumque uiuum in potestatem uenisse: alii priusquam ultima adhiberetur uis, ipsos se in deditionem consuli caduceum praeferentes permisisse auctores sunt Uitruuiumque ab suis traditum. senatus de Uitruuio Priuernatibusque consultus consulem Plautium dirutis Priuerni muris praesidioque ualido imposito ad triumphum accersit: Uitruuium in carcere adseruari iussit quoad consul redisset, tum uerberatum necari: aedes eius, quae essent in Palatio, diruendas, bona Semoni Sango censuerunt consecranda. quodque aeris ex eis redactum est, ex eo aenei orbes facti positi in sacello Sangus aduersus aedem Quirini. de senatu Priuernate ita decretum, ut qui senator Priuerni post defectionem ab Romanis mansisset trans Tiberim lege eadem qua Ueliterni habitaret. his ita decretis usque ad triumphum Plauti silentium de Priuernatibus fuit; post triumphum consul necato Uitruuio sociisque eius noxae apud satiatos iam suppliciis nocentium tutam mentionem de Priuernatibus ratus, 'quoniam auctores defectionis' inquit, 'meritas poenas et ab dis immortalibus et a uobis habent, patres conscripti, quid placet de innoxia multitudine fieri? equidem, etsi meae partes exquirendae magis sententiae quam dandae sunt, tamen, cum uideam Priuernates uicinos Samnitibus esse, unde nunc nobis incertissima pax est, quam minimum irarum inter nos illosque relinqui uelim'.

privernus duo consularis exercitus cum obsido alter consul comitium causa roma revoco carcer is annus in circus primus status nondum perfungor cura privernates bellum tumultus gallicus fama atrox inuado haud ferme umquam neglego pater extemplo igitur consul nouus l aemilius mamercinus et que plautus is ipse dies kalendae quinctilis quo magistratus ineo comparo inter sui prouincia iubeo mamercinus qui gallicus bellum euenio scribo exercitus sine ullus uacatio uenia quin opifex quoque uulgus et sellularius paruus militia idoneus genus excio dico veii ingens exercitus contraho ut inde obuiam gallus iretur longus discedo ne alius iter hostis fallo ad urbs incedo non placeo paucus deinde post dies satis exploro tempus is quiesco ab gallus privernus omnis converro uolo duplex inde fama sum alius uis capio urbs vitruvius uiuus in potestas uenio alius priusquam ulter adhibeo uolo ipse sui in deditio consul caduceum praefero permitto auctor sum vitruvius ab suus trado senatus de vitruvius privernates consulo consul plautius diruo privernus murus praesidium validus impono ad triumphus arcesso vitruvius in carcer adseruaris iubeo quoad consul redeo tum verbero neco aedes is qui sum in palatium diruo bonus semo sango censeo consecro quisque aer ex is redigo sum ex is aeneus orbo facio pono in sacellum sangus aduersus aedes quirinus de senatus priuernate ita decretum ut qui senator privernus post defectio ab romanus maneo trans tiberis lex idem qui veliternus habito hic ita decretum usque ad triumphus plautius silentium de privernates sum post triumphus consul neco vitruvius socius is noxa apud satio iam supplicium noceo tueor mentio de privernates reor quoniam auctor defectio inquam mereo poena et ab deus immortalis et ab tu habeo pater conscribo quis placeo de innoxius multitudo fio equidem etsi meus pars exquiro magis sententia quam do sum tamen cum uideo privernates vicinus samnites sum unde nunc nos incertus pax sum quam paruus ira inter nos ille relinquo uolo


cum consulis uocem subsecuta patrum indignatio esset, proditur memoriae aduersus crebram implorationem deum, quos testes foederum saepius inuocabant consules, uocem Anni spernentis numina Iouis Romani auditam. certe, cum commotus ira se a uestibulo templi citato gradu proriperet, lapsus per gradus capite grauiter offenso impactus imo ita est saxo ut sopiretur. exanimatum auctores quoniam non omnes sunt, mihi quoque in incerto relictum sit, sicut inter foederum ruptorum testationem ingenti fragore caeli procellam effusam; nam et uera esse et apte ad repraesentandam iram deum ficta possunt. Torquatus missus ab senatu ad dimittendos legatos, cum iacentem Annium uidisset, exclamat, ita ut populo patribusque audita uox pariter sit: 'bene habet; di pium mouere bellum. est caeleste numen; es, magne Iuppiter; haud frustra te patrem deum hominum hac sede sacrauimus. quid cessatis, Quirites uosque patres conscripti, arma capere deis ducibus? sic stratas legiones Latinorum dabo, quemadmodum legatum iacentem uidetis.' adsensu populi excepta uox consulis tantum ardoris animis fecit ut legatos proficiscentes cura magistratuum magis, qui iussu consulis prosequebantur, quam ius gentium ab ira impetuque hominum tegeret. consensit et senatus bellum; consulesque duobus scriptis exercitibus per Marsos Paelignosque profecti adiuncto Samnitium exercitu ad Capuam, quo iam Latini sociique conuenerant, castra locant. ibi in quiete utrique consuli eadem dicitur uisa species uiri maioris quam pro humano habitu augustiorisque, dicentis ex una acie imperatorem, ex altera exercitum Deis Manibus Matrique Terrae deberi; utrius exercitus imperator legiones hostium superque eas se deuouisset, eius populi partisque uictoriam fore. hos ubi nocturnos uisus inter se consules contulerunt, placuit auerruncandae deum irae uictimas caedi; simul ut, si extis eadem quae somnio uisa fuerant portenderentur, alter uter consulum fata impleret. ubi responsa haruspicum insidenti iam animo tacitae religioni congruerunt, tum adhibitis legatis tribunisque et imperiis deum propalam expositis, ne mors uoluntaria consulis exercitum in acie terreret, comparant inter se ut, ab utra parte cedere Romanus exercitus coepisset, inde se consul deuoueret pro populo Romano Quiritibusque. agitatum etiam in consilio est ut, si quando unquam seuero ullum imperio bellum administratum esset, tunc uti disciplina militaris ad priscos redigeretur mores. curam acuebat quod aduersus Latinos bellandum erat, lingua, moribus, armorum genere, institutis ante omnia militaribus congruentes: milites militibus, centurionibus centuriones, tribuni tribunis compares collegaeque iisdem <in> praesidiis, saepe iisdem manipulis permixti fuerant. per haec ne quo errore milites caperentur, edicunt consules ne quis extra ordinem in hostem pugnaret.

cum consul uox subsequor pater indignatio sum prodeo memoria aduersus creber imploratio deus qui testis foedus saepis invoco consul uox annius sperno numen iuppiter romanus audio certus cum commoueo ira sui ab uestibulum templum cito gradus proripio labor per gradus caput grauis offendo impingo imus ita sum saxum ut sopio exanimo auctor quoniam non omnis sum ego quoque in incertum relinquo sum sicut inter foedus ruptor testatio ingens fragor caelum procella effundo nam et uerus sum et aptus ad repraesento ira deus fictum possum torquatus mitto ab senatus ad dimitto legatus cum iaceo annius uideo exclamo ita ut populus pater audio uox pariter sum bene habeo deus pius moueo bellum sum caelestis numen sum magnus iuppiter haud frustra tu pater deus homo hic sedes sacro quis cesso quiris tu pater conscribo arma capio deus dux sic sterno legio latinum do quemadmodum legatus iaceo uideo assensus populus excipio uox consul tantus ardor animus facio ut legatus proficisco cura magistratus magis qui iussus consul prosequor quam ius gens ab ira impetus homo tego consentio et senatus bellum consulo duo scribo exercitus per marsi peligni proficiscor adjungo samnites exercitus ad capua quo iam latinum socius conuenio castrum loco ibi in quiesco uterque consul idem dico uideo species uir magnus quam pro humanus habitus augustus dico ex unus acies imperator ex alter exercitus deus manes mater terra debeo uter exercitus imperator legio hostis supo is sui devoveo is populus pario uictoria sum hic ubi nocturnus uideo inter sui consul confero placeo averrunco deus ira victima caedo simul ut si exta idem qui somnio uideo sum portendo alter uter consul fatum impleo ubi respondeo haruspex insideo iam animus taceo religio congruerunt tum adhibeo legatus tribunus et imperium deus propalam expono ne mors voluntarius consul exercitus in acies terreo comparo inter sui ut ab uter pars cedo romanus exercitus coepio inde sui consul devoveo pro populus romanus quiris agito etiam in consilium sum ut si quando umquam sero ullus imperium bellum administro sum tunc uti disciplina militaris ad prisci redigo mos cura acuo qui aduersus latini bellor sum lingua mos armus genus institus ante omnis militaris congruo miles miles centurio centurio tribunus tribunus comparis collega idem in praesidium saepe idem manipulis permisceo sum per hic ne quo error miles capio edico consul ne quis extra ordo in hostis pugno


forte inter ceteros turmarum praefectos qui exploratum in omnes partes dimissi erant, T. Manlius consulis filius super castra hostium cum suis turmalibus euasit, ita ut uix teli iactu ab statione proxima abesset. ibi Tusculani erant equites; praeerat Geminus Maecius , uir cum genere inter suos tum factis clarus. is ubi Romanos equites insignemque inter eos praecedentem consulis filium—nam omnes inter se, utique illustres uiri, noti erant—cognouit, 'unane' ait 'turma Romani cum Latinis sociisque bellum gesturi estis? quid interea consules, quid duo exercitus consulares agent?' 'aderunt in tempore' Manlius inquit, 'et cum illis aderit Iuppiter ipse, foederum a uobis uiolatorum testis, qui plus potest polletque. si ad Regillum lacum ad satietatem uestram pugnauimus, hic quoque efficiemus profecto ne nimis acies uobis et conlata signa nobiscum cordi sint.' ad ea Geminus paulum ab suis equo prouectus: 'uisne igitur, dum dies ista uenit qua magno conatu exercitus moueatis, interea tu ipse congredi mecum, ut nostro duorum iam hinc euentu cernatur quantum eques Latinus Romano praestet?' mouet ferocem animum iuuenis seu ira seu detractandi certaminis pudor seu inexsuperabilis uis fati. oblitus itaque imperii patrii consulumque edicti, praeceps ad id certamen agitur, quo uinceret an uinceretur haud multum interesset. equitibus ceteris uelut ad spectaculum submotis, spatio, quod uacui interiacebat campi, aduersos concitant equos; et cum infestis cuspidibus concurrissent, Manli cuspis super galeam hostis, Maeci trans ceruicem equi elapsa est. circumactis deinde equis, cum prior ad iterandum ictum Manlius consurrexisset, spiculum inter aures equi fixit. ad cuius uolneris sensum cum equus prioribus pedibus erectis magna ui caput quateret, excussit equitem, quem cuspide parmaque innixum attollentem se ab graui casu Manlius ab iugulo, ita ut per costas ferrum emineret, terrae adfixit; spoliisque lectis ad suos reuectus cum ouante gaudio turma in castra atque inde ad praetorium ad patrem tendit, ignarus fati futurique, laus an poena merita esset. 'ut me omnes' inquit, 'pater, tuo sanguine ortum uere ferrent, prouocatus equestria haec spolia capta ex hoste caeso porto.' quod ubi audiuit consul, extemplo filium auersatus contionem classico aduocari iussit. quae ubi frequens conuenit, 'quandoque' inquit, 'tu, T. Manli , neque imperium consulare neque maiestatem patriam ueritus, aduersus edictum nostrum extra ordinem in hostem pugnasti et, quantum in te fuit, disciplinam militarem, qua stetit ad hanc diem Romana res, soluisti meque in eam necessitatem adduxisti, ut aut rei publicae mihi aut mei [meorum] obliuiscendum sit, nos potius nostro delicto plectemur quam res publica tanto suo damno nostra peccata luat; triste exemplum sed in posterum salubre iuuentuti erimus. me quidem cum ingenita caritas liberum tum specimen istud uirtutis deceptum uana imagine decoris in te mouet; sed cum aut morte tua sancienda sint consulum imperia aut impunitate in perpetuum abroganda, nec te quidem, si quid in te nostri sanguinis est, recusare censeam, quin disciplinam militarem culpa tua prolapsam poena restituas—i, lictor, deliga ad palum'. exanimati omnes tam atroci imperio nec aliter quam in se quisque destrictam cernentes securem metu magis quam modestia quieuere. itaque uelut demerso ab admiratione animo cum silentio defixi stetissent, repente, postquam ceruice caesa fusus est cruor, tam libero conquestu coortae uoces sunt, ut neque lamentis neque exsecrationibus parceretur spoliisque contectum iuuenis corpus, quantum militaribus studiis funus ullum concelebrari potest, structo extra uallum rogo cremaretur, Manlianaque imperia non in praesentia modo horrenda sed exempli etiam tristis in posterum essent.

fors inter ceterus turmaris praeficio qui exploro in omnis pars dimitto sum t manlius consul filius super castrum hostis cum suus turmal euado ita ut uix telis iactus ab statio propior absum ibi tusculanus sum eques praesum geminus maecius uir cum genus inter suus tum facio clarus is ubi romanus eques insignis inter is praecedo consul filius nam omnis inter sui utique illustris uir nosco sum cognosco unus aio turma romanus cum latinum socius bellum gero sum quis interea consul quis duo exercitus consularis ago adeo in tempus manlius inquam et cum ille adsum iuppiter ipse foedus ab tu uiolator testis qui multus possum polleo si ad regillus lacus ad satietas vester pugno hic quoque efficio profecto ne nimis acies tu et confero signum nos chordus sum ad is geminus paulus ab suus equus proveho volo igitur dum dies iste uenio qui magnus conatus exercitus moveo interea tu ipse congredior ego ut noster duo iam hinc euentus cerno quantus eques latinus romanus praesto moueo ferox animus iuuenis seu ira seu detracto certamen pudor seu inexsuperabilis uolo fatum obliuiscor itaque imperium patrius consul edico praeceps ad is certamen ago quo uinco an vinco haud multus intersum eques ceterus uelut ad spectaculum submoveo spatium qui uacui interjaceo campus aduerto concito equus et cum infestus cuspis concurro manlius cuspis super galea hostis maecius trans cervix equus elabor sum circumago deinde equus cum prior ad itero ictus manlius consurgo spiculis inter auris equus figo ad qui vulnus sensus cum equus prior pes erigo magnus uis caput quatio excutio eques qui cuspis parma innitor attollo sui ab grauis casus manlius ab jugulo ita ut per costa ferrum emineo terra affigo spolium lectus ad suus reveho cum ovo gaudium turma in castrum atque inde ad praetorium ad pater tendo ignarus fatum sum laus an poena mereo sum ut ego omnis inquam pater tuus sanguis orior uerus fero provoco equester hic spolium capio ex hostis caedo porto qui ubi audio consul extemplo filius aversor contio classicus aduocaris iubeo qui ubi frequens conuenio quandoque inquam tu t manlius neque imperium consularis neque maiestas patria uereor aduersus edictum nos extra ordo in hostis pugno et quantus in tu sum disciplina militaris qui sto ad hic dies romanus res solvo ego in is necessitas adduco ut aut res publicus ego aut meus meus obliviscor sum nos potis noster delinquo plecto quam res publicus tantus suus damnum noster pecco luo tristis exemplum sed in posterus salubris iuuentus sum ego quidem cum ingenitus careo liber tum specimen iste uirtus decipio uanus imago decor in tu moueo sed cum aut mors tuus sancio sum consul imperium aut impunitas in perpetuus abrogo neque tu quidem si quis in tu noster sanguis sum recusaris censeo quin disciplina militaris culpa tuus prolabor poena restituo eo lictor deligo ad pal exanimo omnis tam atrox imperium neque aliter quam in sui quisque destringo cerno securis metus magis quam modestia quiesco itaque uelut demergo ab admiratio animus cum silentium defigo sto repens postquam ceruix caedo fundo sum cruor tam liber conqueror coorior uox sum ut neque lamentum neque exsecratio parco spolium contego iuuenis corpus quantus militaris studium funus ullus concelebraris possum struo extra valles rogo cremo manlianus imperium non in praesens modo horreo sed exemplum etiam tristis in posterus sum


hoc bellum a consulibus bellatum quidam auctores sunt eosque de Samnitibus triumphasse; Fabium etiam in Apuliam processisse atque inde magnas praedas egisse. nec discrepat quin dictator eo anno A. Cornelius fuerit; id ambigitur belline gerendi causa creatus sit an ut esset qui ludis Romanis, quia L. Plautius praetor graui morbo forte implicitus erat, signum mittendis quadrigis daret functusque eo haud sane memorandi imperii ministerio se dictatura abdicaret. nec facile est aut rem rei aut auctorem auctori praeferre. uitiatam memoriam funebribus laudibus reor falsisque imaginum titulis, dum familiae ad se quaeque famam rerum gestarum honorumque fallente mendacio trahunt; inde certe et singulorum gesta et publica monumenta rerum confusa. nec quisquam aequalis temporibus illis scriptor exstat quo satis certo auctore stetur.

hic bellum ab consul bello quidam auctor sum is de samnites triumpho fabius etiam in appulia procedo atque inde magnus praeda ago neque discrepo quin dictator is annus ab cornelius sum is ambago bellus gero causa creo sum an ut sum qui ludus romanus quia l plautus praetor grauis morbus fors implico sum signum mitto quadrigae do fungor is haud sanus memoro imperium ministerium sui dicto abdico neque facilis sum aut res res aut auctor auctor praefero vitio memoria funebris laus reor fallo imago titulus dum familia ad sui quisque fama res gero honor fallo mendacium traho inde certus et singulus gero et publicus monumentum res confundo neque quisquam aequalis tempus ille scriptor exsto quo satis certus auctor sto


Fabius contione extemplo aduocata obtestatus milites est ut, qua uirtute rem publicam ab infestissimis hostibus defendissent, eadem se cuius ductu auspicioque uicissent ab impotenti crudelitate dictatoris tutarentur: uenire amentem inuidia, iratum uirtuti alienae felicitatique; furere quod se absente res publica egregie gesta esset; malle, si mutare fortunam posset, apud Samnites quam Romanos uictoriam esse; imperium dictitare spretum, tamquam non eadem mente pugnari uetuerit qua pugnatum doleat. et tunc inuidia impedire uirtutem alienam uoluisse cupidissimisque arma ablaturum fuisse militibus, ne se absente moueri possent; et nunc id furere, id aegre pati, quod sine L. Papirio non inermes, non manci milites fuerint, quod se Q. Fabius magistrum equitum duxerit ac non accensum dictatoris. quid illum facturum fuisse, si, quod belli casus ferunt Marsque communis, aduersa pugna euenisset, qui sibi deuictis hostibus, re publica bene gesta ita ut non ab illo unico duce melius geri potuerit, supplicium magistro equitum tunc uictori minetur? neque illum magistro equitum infestiorem quam tribunis militum, quam centurionibus, quam militibus esse. si posset, in omnes saeuiturum fuisse: quia id nequeat, in unum saeuire. etenim inuidiam tamquam ignem summa petere; in caput consilii, in ducem incurrere; si se simul cum gloria rei gestae exstinxisset, [tunc uictorem] uelut in capto exercitu dominantem quidquid licuerit in magistro equitum in militibus ausurum. proinde adessent in sua causa omnium libertati. si consensum exercitus eundem qui in proelio fuerit in tuenda uictoria uideat et salutem unius omnibus curae esse, inclinaturum ad clementiorem sententiam animum. postremo se uitam fortunasque suas illorum fidei uirtutique permittere.

fabius contio extemplo aduoco obtestor miles sum ut qui uirtus res publicus ab infestus hostis defendo idem sui qui ductus auspicium vinco ab impotens crudelitas dictator tuto uenio amens inuidia irascor uirtus alienus felicitas furo qui sui absum res publicus egregius gero sum malo si muto fortuna possum apud samnites quam romanus uictoria sum imperium dictitaris sperno tamquam non idem mens pugno uetuerit qui pugno doleo et tunc inuidia impedio uirtus alienus uolo cupidus arma aufero sum miles ne sui absum moueo possum et nunc is furo is aeger patior qui sine l papirius non inermis non mancus miles sum qui sui q fabius magister eques duco atque non accendo dictator quis ille facio sum si qui bellum casus fero mars communis adverso pugno evenio qui sui deuinco hostis res publicus bene gero ita ut non ab ille unicus dux bonus gero possum supplicium magister eques tunc uictor mino neque ille magister eques infestus quam tribunus miles quam centurio quam miles sum si possum in omnis saevio sum quia is nequeo in unus saevio etenim inuidia tamquam ignis summus peto in caput consilium in dux incurro si sui simul cum gloria res gero exstinguo tunc uictor uelut in capio exercitus dominor quisquis liceo in magister eques in miles audeo proinde adsum in suus causa omnis libertas si consensus exercitus idem qui in proelium sum in tueor uictoria uideo et salus unus omnis cura sum inclino ad clemens sententia animus postremo sui uita fortuno suus ille fides virtus permitto


ita bello gesto, praemiis poenaque pro cuiusque merito persolutis T. Manlius Romam rediit; cui uenienti seniores tantum obuiam exisse constat, iuuentutem et tunc et omni uita deinde auersatam eum exsecratamque. Antiates in agrum Ostiensem Ardeatem Solonium incursiones fecerunt. Manlius consul quia ipse per ualetudinem id bellum exsequi nequierat, dictatorem L. Papirium Crassum , qui tum forte erat praetor, dixit; ab eo magister equitum L. Papirius Cursor dictus. nihil memorabile aduersus Antiates ab dictatore gestum est, cum aliquot menses statiua in agro Antiati habuisset. anno insigni uictoria de tot ac tam potentibus populis, ad hoc consulum alterius nobili morte, alterius sicut truci ita claro ad memoriam imperio, successere consules Ti. Aemilius Mamercinus <Q.> Publilius Philo, neque in similem materiam rerum, et ipsi aut suarum rerum aut partium in re publica magis quam patriae memores. Latinos ob iram agri amissi rebellantes in campis Fenectanis fuderunt castrisque exuerunt. ibi Publilio, cuius ductu auspicioque res gestae erant, in deditionem accipiente Latinos populos, quorum ibi iuuentus caesa erat, Aemilius ad Pedum exercitum duxit. Pedanos tuebatur Tiburs Praenestinus Ueliternusque populus; uenerant et ab Lanuuio Antioque auxilia. ubi cum proeliis quidem superior Romanus esset, ad urbem ipsam Pedum castraque sociorum populorum, quae urbi adiuncta erant, integer labor restaret, bello infecto repente omisso consul, quia collegae decretum triumphum audiuit, ipse quoque triumphi ante uictoriam flagitator Romam rediit. qua cupiditate offensis patribus negantibusque nisi Pedo capto aut dedito triumphum, hinc alienatus ab senatu Aemilius seditiosis tribunatibus similem deinde consulatum gessit. nam neque, quoad fuit consul, criminari apud populum patres destitit, collega haudquaquam aduersante quia et ipse de plebe erat—materiam autem praebebat criminibus ager in Latino Falernoque agro maligne plebei diuisus—et postquam senatus finire imperium consulibus cupiens dictatorem aduersus rebellantes Latinos dici iussit, Aemilius, [tum] cuius fasces erant, collegam dictatorem dixit; ab eo magister equitum Iunius Brutus dictus. dictatura popularis et orationibus in patres criminosis fuit, et quod tres leges secundissimas plebei, aduersas nobilitati tulit: unam, ut plebi scita omnes Quirites tenerent; alteram, ut legum quae comitiis centuriatis ferrentur ante initum suffragium patres auctores fierent; tertiam, ut alter utique ex plebe—cum eo uentum sit ut utrumque plebeium fieri liceret —censor crearetur. plus eo anno domi acceptum cladis ab consulibus ac dictatore quam ex uictoria eorum bellicisque rebus foris auctum imperium patres credebant.

ita bellum gero praemium poena pro quisque mereo persolvo t manlius roma redeo qui venio senex tantus obuiam exeo consto iuuentus et tunc et omnis uita deinde aversor is exsecror antias in ager ostiensis ardeatem solonium incursio facio manlius consul quia ipse per ualetudo is bellum exsequor nequeo dictator l papirius crassus qui tum fors sum praetor dico ab is magister eques l papirius cursor dico nihil memorabilis aduersus antias ab dictator gero sum cum aliquot mensis stativus in ager antias habeo annus insignio uictoria de tot atque tam possum populus ad hic consul alter nobilis mors alter sicut trux ita clarus ad memoria imperium succedo consul tiberius aemilius mamercinus q publilius philus neque in similis materia res et ipse aut suus res aut pars in res publicus magis quam patria memor latini ob ira ager amitto rebello in campus fenectanis fundo castra exuo ibi publilius qui ductus auspicium res gero sum in deditio accipio latini populus qui ibi iuuentus caedo sum aemilius ad pedum exercitus duco pedani tueor tiburs praenestinus veliternus populus uenio et ab lanuvium antius auxilium ubi cum proelium quidem superus romanus sum ad urbs ipse pedum castro socius populus qui urbs adjungo sum integer labor resto bellum inficio repens omitto consul quia collega decretum triumphus audio ipse quoque triumphus ante uictoria flagitator roma redeo qui cupiditas offendo pater nego nisi pedum capio aut dedo triumphus hinc alieno ab senatus aemilius seditiosus tribunatus similis deinde consulatus gero nam neque quoad sum consul criminaris apud populus pater desisto collega haudquaquam adverso quia et ipse de plebs sum materia autem praebeo crimen ager in latinum falernum ager malignus plebes divido et postquam senatus finio imperium consul cupio dictator aduersus rebello latini dico iubeo aemilius tum qui fascis sum collega dictator dico ab is magister eques junius brutus dico dicto popularis et oratio in pater criminosus sum et qui tres lex secundus plebes aduerro nobilitas fero unus ut plebs scio omnis quiris teneo alter ut lex qui comitium centurio fero ante ineo suffragium pater auctor fio tertius ut alter utique ex plebs cum is uenio sum ut uterque plebeius fio licet censor creo multus is annus domus accipio clades ab consul atque dictator quam ex uictoria is bellicus res foris augeo imperium pater credo


equitum acies qualis quae esse instructissima potest inuecta in dissipatos impeditosque hostes caede omnia replet. inter sarcinas omissas repente, obiacentes pedibus fugientium consternatorumque equorum, neque pugnae neque fugae satis potentes caeduntur. tum deleto prope equitatu hostium M. Fabius circumductis paululum alis ab tergo pedestrem aciem adoritur. clamor inde nouus accidens et Samnitium terruit animos et dictator, ubi respectantes hostium antesignanos turbataque signa et fluctuantem aciem uidit, tum appellare, tum adhortari milites, tribunos principesque ordinum nominatim ad iterandam secum pugnam uocare. nouato clamore signa inferuntur, et quidquid progrediebantur magis magisque turbatos hostes cernebant. eques ipse iam primis erat in conspectu et Cornelius respiciens ad manipulos militum, quod manu, quod uoce poterat, monstrabat uexilla se suorum parmasque cernere equitum. quod ubi auditum simul uisumque est, adeo repente laboris per diem paene totum tolerati uolnerumque obliti sunt, ut haud secus quam si tum integri e castris signum pugnae accepissent concitauerint se in hostem. nec ultra Samnis tolerare terrorem equitum peditumque uim potuit; partim in medio caesi, partim in fugam dissipati sunt. pedes restantes ac circumuentos cecidit: ab equite fugientium strages est facta, inter quos et ipse imperator cecidit. hoc demum proelium Samnitium res ita infregit, ut omnibus conciliis fremerent minime id quidem mirum esse, si impio bello et contra foedus suscepto, infestioribus merito deis quam hominibus nihil prospere agerent: expiandum id bellum magna mercede luendumque esse; id referre tantum utrum supplicia noxio paucorum an omnium innoxio praebeant sanguine; audebantque iam quidam nominare auctores armorum. unum maxime nomen per consensum clamantium Brutuli Papi exaudiebatur; uir nobilis potensque erat, haud dubie proximarum indutiarum ruptor. de eo coacti referre praetores decretum fecerunt ut Brutulus Papius Romanis dederetur et cum eo praeda omnis Romana captiuique ut Romam mitterentur quaeque res per fetiales ex foedere repetitae essent secundum ius fasque restituerentur. fetiales Romam, ut censuerunt, missi et corpus Brutuli exanime; ipse morte uoluntaria ignominiae se ac supplicio subtraxit. placuit cum corpore bona quoque eius dedi. nihil tamen earum rerum praeter captiuos ac si qua cognita ex praeda sunt acceptum est; ceterarum rerum inrita fuit deditio. dictator ex senatus consulto triumphauit.

eques acies qualis qui sum instruo possum inueho in dissipatos impedio hostis caedes omnis repleo inter sarcina omitto repens objaceo pes fugio consterno equus neque pugna neque fuga satis potens caedo tum deleo prope equitatus hostis m fabius circumduco paululum ala ab tergum pedestrem acies adorio clamor inde nouus accido et samnites terreo animus et dictator ubi respecto hostis antesignanus turbo signum et fluctuo acies uideo tum appello tum adhortaris miles tribunus princeps ordo nominatim ad itero sui pugna uoco novo clamor signum infero et quisquis progredio magis magus turbo hostis cerno eques ipse iam primus sum in conspectus et cornelius respicio ad manipulus miles qui manus qui uox possum monstro vexillum sui suus parma cerno eques qui ubi audio simul video sum adeo repens labor per dies paene totus tolero vulnus obliuiscor sum ut haud secus quam si tum integer e castrum signum pugna accipio concito sui in hostis neque ultra samnis tolero terror eques pedes uis possum pars in medium caedo pars in fuga dissipati sum pes resto atque circumvenio cado ab eques fugio strages sum facio inter qui et ipse imperator cado hic demum proelium samnites res ita infringo ut omnis concilium fremo paruus is quidem mirus sum si impius bellum et contra foedus suscepto infestus mereo deus quam homo nihil prosperus ago expio is bellum magnus merces luo sum is refero tantus utrum supplicium noxius paucus an omnis innoxius praebeo sanguis audeo iam quidam nominaris auctor armus unus magnus nomen per consensus clamo brutulis papius exaudio uir nobilis possum sum haud dubius proximaris indutiaris ruptor de is cogo refero praetor decretum facio ut brutulus papius romanus dedo et cum is praeda omnis romanus captivus ut roma mitto quisque res per fetial ex foedus repeto sum secundus ius for restituo fetial roma ut censeo mitto et corpus brutulis exanimus ipse mors voluntarius ignominia sui atque supplicium subtraho placeo cum corpus bonus quoque is do nihil tamen is res praeter captiuus atque si qui cognosco ex praeda sum accipio sum ceteraris res irrito sum deditio dictator ex senatus consultum triumpho


his uocibus cum in se magis incitarent dictatorem quam magistro equitum placarent, iussi de tribunali descendere legati; et silentio nequiquam per praeconem temptato, prae strepitu ac tumultu <cum> nec ipsius dictatoris nec apparitorum eius uox audiretur, nox uelut in proelio certamini finem fecit. magister equitum, iussus postero die adesse, cum omnes adfirmarent infestius Papirium exarsurum, agitatum contentione ipsa exacerbatumque, clam ex castris Romam profugit; et patre auctore M. Fabio , qui ter iam consul dictatorque fuerat, uocato extemplo senatu, cum maxime conquereretur apud patres uim atque iniuriam dictatoris, repente strepitus ante curiam lictorum summouentium auditur et ipse infensus aderat, postquam comperit profectum ex castris, cum expedito equitatu secutus. iteratur deinde contentio et prendi Fabium Papirius iussit. ubi cum deprecantibus primoribus patrum atque uniuerso senatu perstaret in incepto immitis animus, tum pater M. Fabius 'quando quidem' inquit 'apud te nec auctoritas senatus nec aetas mea, cui orbitatem paras, nec uirtus nobilitasque magistri equitum a te ipso nominati ualet nec preces, quae saepe hostem mitigauere, quae deorum iras placant, tribunos plebis appello et prouoco ad populum eumque tibi, fugienti exercitus tui, fugienti senatus iudicium, iudicem fero, qui certe unus plus quam tua dictatura potest polletque. uidero cessurusne prouocationi sis, cui rex Romanus Tullus Hostilius cessit.' ex curia in contionem itur. quo cum paucis dictator, cum omni agmine principum magister equitum <cum> escendisset, deduci eum de rostris Papirius in partem inferiorem iussit. secutus pater 'bene agis' inquit, 'cum eo nos deduci iussisti unde et priuati uocem mittere possemus.' ibi primo non tam perpetuae orationes quam altercatio exaudiebantur; uicit deinde strepitum uox et indignatio Fabi senis increpantis superbiam crudelitatemque Papiri: se quoque dictatorem Romae fuisse nec a se quemquam, ne plebis quidem hominem, non centurionem, non militem, uiolatum; Papirium tamquam ex hostium ducibus, sic ex Romano imperatore uictoriam et triumphum petere. quantum interesse inter moderationem antiquorum et nouam superbiam crudelitatemque. dictatorem Quinctium Cincinnatum in L. Minucium consulem ex obsidione a se ereptum non ultra saeuisse quam ut legatum eum ad exercitum pro consule relinqueret. M. Furium Camillum in L. Furio , qui contempta sua senectute et auctoritate foedissimo cum euentu pugnasset, non solum in praesentia moderatum irae esse ne quid de collega secus populo aut senatui scriberet, sed cum reuertisset potissimum ex tribunis consularibus habuisse quem ex collegis optione ab senatu data socium sibi imperii deligeret. nam populi quidem, penes quem potestas omnium rerum esset, ne iram quidem unquam atrociorem fuisse in eos qui temeritate atque inscitia exercitus amisissent quam ut pecunia eos multaret: capite anquisitum ob rem bello male gestam de imperatore nullo ad eam diem esse. nunc ducibus populi Romani, quae ne uictis quidem bello fas fuerit, uirgas et secures uictoribus et iustissimos meritis triumphos intentari. quid enim tandem passurum fuisse filium suum, si exercitum amisisset, si fusus, fugatus, castris exutus fuisset? quo ultra iram uiolentiamque eius excessuram fuisse quam ut uerberaret necaretque? quam conueniens esse propter Q. Fabium ciuitatem in laetitia uictoria supplicationibus ac gratulationibus esse, eum propter quem deum delubra pateant, arae sacrificiis fument, honore donis cumulentur, nudatum uirgis lacerari in conspectu populi Romani, intuentem Capitolium atque arcem deosque ab se duobus proeliis haud frustra aduocatos. quo id animo exercitum, qui eius ductu auspiciisque uicisset, laturum? quem luctum in castris Romanis, quam laetitiam inter hostes fore. haec simul iurgans, querens, deum hominumque fidem obtestans, et complexus filium plurimis cum lacrimis agebat.

hic uox cum in sui magis incito dictator quam magister eques placo iubeo de tribunal descendo legatus et silentium nequiquam per praeco tento prae strepitus atque tumultus cum neque ipse dictator neque apparitor is uox audio nox uelut in proelium certamen finis facio magister eques iubeo posterus dies adsum cum omnis adfirmo infestus papirius exardeo agito contentio ipse exacerbo clam ex castrum roma profugio et pater auctor m fabius qui ter iam consul dictator sum voco extemplo senatus cum magnus conqueror apud pater uis atque iniuria dictator repens strepitus ante curia lictor summoveo audio et ipse infensus adsum postquam comperio proficiscor ex castrum cum expedio equitatus sequor itero deinde contentio et prehendo fabius papirius iubeo ubi cum deprecor primoris pater atque universus senatus persto in inceptum immitis animus tum pater m fabius quando quidem inquam apud tu neque auctoritas senatus neque aetas meus qui orbitas paro neque uirtus nobilito magister eques ab tu ipse nomino ualeo neque prex qui saepe hostis mitigo qui deus ira placo tribunus plebs appello et provoco ad populus is tu fugio exercitus tuus fugio senatus iudicium judico fero qui certus unus multus quam tuus dicto possum polleo uideo cedo prouocatio sum qui rex romanus tullus hostilis cedo ex curia in contio eo quo cum paucus dictator cum omnis agmen princeps magister eques cum escendo deduco is de rostrum papirius in pars inferus iubeo sequor pater bene ago inquam cum is nos deduco jubeo unde et priuo uox mitto possum ibi primus non tam perpetuus oratio quam altercatio exaudio uinco deinde strepitus uox et indignatio fabius senex increpo superbia crudelitas papirius sui quoque dictator roma sum neque ab sui quisquam ne plebs quidem homo non centurio non miles violo papirius tamquam ex hostis dux sic ex romanus imperator uictoria et triumphus peto quantus intersum inter moderatio antiquus et nouus superbia crudelitas dictator quintius cincinnatus in l minucius consul ex obsidio ab sui eripio non ultra saeuisse quam ut legatus is ad exercitus pro consul relinquo m furius camillus in l furius qui contemno suus senectus et auctoritas foedus cum euentus pugno non solus in praesens modero ira sum ne quis de collega secus populus aut senatus scribo sed cum revorto potis ex tribunus consularis habeo qui ex collega optio ab senatus do socius sui imperium deligo nam populus quidem penis qui potestas omnis res sum ne ira quidem umquam atrox sum in is qui temeritas atque inscitia exercitus amitto quam ut pecunia is multo caput anquisitum ob res bellum malus gero de imperator nullus ad is dies sum nunc dux populus romanus qui ne uinco quidem bellum fas sum virga et securis uictor et justus meritum triumphus intentaris quis enim tandem patior sum filius suus si exercitus amitto si fundo fugo castrum exuo sum quo ultra ira violentia is excedo sum quam ut verbero neco quam conuenio sum propter q fabius ciuitas in laetitia uictoria supplicatio atque gratulatio sum is propter qui deus delubrum pateo ara sacrificium fumo honor donum cumulo nudo uirga lacero in conspectus populus romanus intueor capitolium atque arx deus ab sui duo proelium haud frustra advoco quo is animus exercitus qui is ductus auspicium vinco fero qui luctus in castrum romanus quam laetitia inter hostis sum hic simul jurgo queror deus homo fides obtestor et complexus filius multus cum lacrima ago


cum aliud alii censerent, tum Annius: 'quamquam ipse ego rettuli quid responderi placeret, tamen magis ad summam rerum nostrarum pertinere arbitror quid agendum nobis quam quid loquendum sit. facile erit explicatis consiliis accommodare rebus uerba. nam si etiam nunc sub umbra foederis aequi seruitutem pati possumus, quid abest quin proditis Sidicinis non Romanorum solum sed Samnitium quoque dicto pareamus respondeamusque Romanis nos, ubi innuerint, posituros arma? sin autem tandem libertatis desiderium remordet animos, si foedus [est], si societas aequatio iuris est, si consanguineos nos Romanorum esse, quod olim pudebat, nunc gloriari licet, si socialis illis exercitus is est quo adiuncto duplicent uires suas, quem secernere ab se consilia bellis propriis ponendis sumendisque nolint, cur non omnia aequantur? cur non alter ab Latinis consul datur? ubi pars uirium, ibi et imperii pars est. est quidem nobis hoc per se haud nimis amplum quippe concedentibus Romam caput Latio esse; sed ut amplum uideri posset, diuturna patientia fecimus. atqui si quando unquam consociandi imperii, usurpandae libertatis tempus optastis, en hoc tempus adest et uirtute uestra et deum benignitate uobis datum. tempestatis patientiam negando militem; quis dubitat exarsisse eos, cum plus ducentorum annorum morem solueremus? pertulerunt tamen hunc dolorem. bellum nostro nomine cum Paelignis gessimus; qui ne nostrorum quidem finium nobis per nos tuendorum ius antea dabant, nihil intercesserunt. Sidicinos in fidem receptos, Campanos ab se ad nos descisse, exercitus nos parare aduersus Samnites, foederatos suos, audierunt nec mouerunt se ab urbe. unde haec illis tanta modestia nisi a conscientia uirium et nostrarum et suarum? idoneos auctores habeo querentibus de nobis Samnitibus ita responsum ab senatu Romano esse, ut facile appareret ne ipsos quidem iam postulare ut Latium sub Romano imperio sit. usurpate modo postulando quod illi uobis taciti concedunt. si quem hoc metus dicere prohibet, en ego ipse audiente non populo Romano modo senatuque sed Ioue ipso, qui Capitolium incolit, profiteor me dicturum, ut, si nos in foedere ac societate esse uelint, consulem alterum ab nobis senatusque partem accipiant.' haec ferociter non suadenti solum sed pollicenti clamore et adsensu omnes permiserunt, ut ageret diceretque quae e re publica nominis Latini fideque sua uiderentur.

cum alius alius censeo tum annius quamquam ipse ego rettulis quis respondeo placeo tamen magis ad summa res nostraris pertineo arbitror quis ago nos quam quis loquor sum facilis sum explico consilium accommodaris res uerbum nam si etiam nunc sub umbra foedo aequum seruitus patior possum quis absum quin prodeo sidicinus non romanus solus sed samnites quoque dico pareo respondeo romanus nos ubi innuo pono arma sin autem tandem libertas desiderium remordeo animus si foedus sum si societas aequatio ius sum si consanguineus nos romanus sum qui olim pudeo nunc glorior licet si social ille exercitus is sum quo adjungo duplico uis suus qui secerno ab sui consilium bellum proprius pono sumo nolo cur non omnis aequo cur non alter ab latinum consul do ubi pars uis ibi et imperium pars sum sum quidem nos hic per sui haud nimis amplus quippe concedo roma caput latius sum sed ut amplus uideo possum diuturnus patientia facio atqui si quando umquam consocio imperium usurpo libertas tempus opto en hic tempus adsum et uirtus uester et deus benignitas tu do tempestas patientia nego miles quis dubito exardeo is cum multus ducentor annus mos solvo perfero tamen hic dolor bellum noster nomen cum peligni gero qui ne noster quidem finis nos per nos tueor ius antea do nihil intercedo sidicini in fides recipio campani ab sui ad nos descio exercitus nos paro aduersus samnites foedero suus audio neque moueo sui ab urbs unde hic ille tantus modestia nisi ab conscientia uis et nostraris et suus idoneus auctor habeo queror de nos samnites ita responsum ab senatus romanus sum ut facilis appareo ne ipse quidem iam postulo ut latius sub romanus imperium sum usurpo modo postulo qui ille tu taceo concedo si qui hic metus dico prohibeo en ego ipse audio non populus romanus modo senatus sed iuppiter ipse qui capitolium incolo profiteor ego dico ut si nos in foedus atque societas sum uolo consul alter ab nos senatus pars accipio hic ferociter non suadeo solus sed polliceo clamor et assensus omnis permitto ut ago dico qui e res publicus nomen latinum fido suus uideo


fecit tamen atrocitas poenae oboedientiorem duci militem; et praeterquam quod custodiae uigiliaeque et ordo stationum intentioris ubique curae erant, in ultimo etiam certamine, cum descensum in aciem est, ea seueritas profuit. fuit autem ciuili maxime bello pugna similis; adeo nihil apud Latinos dissonum ab Romana re praeter animos erat. clipeis antea Romani usi sunt, dein, postquam stipendiarii facti sunt, scuta pro clipeis fecere; et quod antea phalanges similes Macedonicis, hoc postea manipulatim structa acies coepit esse: postremi in plures ordines instruebantur [ordo sexagenos milites, duos centuriones, uexillarium unum habebat]. prima acies hastati erant, manipuli quindecim, distantes inter se modicum spatium; manipulus leues uicenos milites, aliam turbam scutatorum habebat; leues autem, qui hastam tantum gaesaque gererent, uocabantur. haec prima frons in acie florem iuuenum pubescentium ad militiam habebat. robustior inde aetas totidem manipulorum, quibus principibus est nomen, hos sequebantur, scutati omnes, insignibus maxime armis. hoc triginta manipulorum agmen antepilanos appellabant, quia sub signis iam alii quindecim ordines locabantur, ex quibus ordo unusquisque tres partes habebat—earum unam quamque primam pilum uocabant. tribus ex uexillis constabat ordo; sexagenos milites, duos centuriones, uexillarium unum habebat uexillum; centum octoginta sex homines erant. primum uexillum triarios ducebat, ueteranum militem spectatae uirtutis, secundum rorarios, minus roboris aetate factisque, tertium accensos, minimae fiduciae manum; eo et in postremam aciem reiciebantur. ubi his ordinibus exercitus instructus esset, hastati omnium primi pugnam inibant. si hastati profligare hostem non possent, pede presso eos retro cedentes in interualla ordinum principes recipiebant. tum principum pugna erat; hastati sequebantur; triarii sub uexillis considebant, sinistro crure porrecto, scuta innixa umeris, hastas suberecta cuspide in terra fixas, haud secus quam uallo saepta inhorreret acies, tenentes. si apud principes quoque haud satis prospere esset pugnatum a prima acie ad triarios se sensim referebant; inde rem ad triarios redisse, cum laboratur, prouerbio increbruit. triarii consurgentes, ubi in interualla ordinum suorum principes et hastatos recepissent, extemplo compressis ordinibus uelut claudebant uias unoque continenti agmine, iam nulla spe post relicta, in hostem incidebant; id erat formidolosissimum hosti, cum uelut uictos insecuti nouam repente aciem exsurgentem, auctam numero, cernebant. scribebantur autem quattuor fere legiones quinis milibus peditum, equitibus in singulas legiones trecenis. alterum tantum ex Latino dilectu adiciebatur, qui ea tempestate hostes erant Romanis eodemque ordine instruxerant aciem; nec uexilla cum uexillis tantum, uniuersi hastati cum hastatis, principes cum principibus, sed centurio quoque cum centurione, si ordines turbati non essent, concurrendum sibi esse sciebat. duo primi pili ex utraque acie inter triarios erant, Romanus corpore haudquaquam satis ualidus, ceterum strenuus uir peritusque militiae, Latinus uiribus ingens bellatorque primus, notissimi inter se, quia pares semper ordines duxerunt. Romano haud satis fidenti uiribus iam Romae permissum erat ab consulibus, ut subcenturionem sibi quem uellet legeret qui tutaretur eum ab uno destinato hoste; isque iuuenis in acie oblatus ex centurione Latino uictoriam tulit. pugnatum est haud procul radicibus Uesuuii† montis, qua uia ad Ueserim ferebat.

facio tamen atrocitas poena oboedio duco miles et praeterquam qui custodia vigilia et ordo statio intendo ubique cura sum in ultimo etiam certamen cum descendo in acies sum is seueritas prosum sum autem ciuilis magnus bellum pugno similis adeo nihil apud latini dissonus ab romanus res praeter animus sum clipeus antea romanus utor sum deinde postquam stipendiarius facio sum scutum pro clipeus facio et qui antea phalanx similis macedonicus hic postea manipulatim struo acies coepio sum posterus in multus ordo instruo ordo sexageni miles duo centurio vexillarii unus habeo primus acies hastas sum manipulis quindecim disto inter sui modicus spatium manipulus leuis viceni miles alius turba scutator habeo leuis autem qui hasta tantus gaesum gero voco hic primus frons in acies flos iuuenis pubesco ad militia habeo robustus inde aetas totidem manipulus qui princeps sum nomen hic sequor scutas omnis insignis magnus arma hic triginta manipulus agmen antepilanus appello quia sub signum iam alius quindecim ordo loco ex qui ordo unusquisque tres pars habeo is unus quisque primus pilis uoco tres ex vexillum consto ordo sexageni miles duo centurio vexillarii unus habeo vexillum centum octoginta sex homo sum primus vexillum triarii duco veteranus miles specto uirtus secundus rorarii paruus robur aetas facio tertius accendo minimus fiducia manus is et in posterus acies reicio ubi hic ordo exercitus instruo sum hastas omnis primus pugna ineo si hastas profligaris hostis non possum pes premo is retro cedo in intervallum ordo princeps recipio tum princeps pugno sum hastas sequor triarii sub vexillum consido sinister crus porrigo scutum innitor umerus hasta suberigo cuspis in terra figo haud secus quam uallum saeptum inhorreo acies teneo si apud princeps quoque haud satis prosperus sum pugno ab primus acies ad triarii sui sensim refero inde res ad triarii redeo cum laboro proverbium increbesco triarii consurgo ubi in intervallum ordo suus princeps et hastati recipio extemplo comprimo ordo uelut claudo uia unus contineo agmen iam nullus spes post relinquo in hostis incido is sum formidulosus hostis cum uelut vinco insequor nouus repens acies exsurgo augeo numerus cerno scribo autem quattuor fere legio quini mille pedes eques in singulus legio treceni alter tantus ex latinum delectus adicio qui is tempestas hostis sum romanus idem ordo instruo acies neque vexillum cum vexillum tantus uniuersus hastas cum hastas princeps cum princeps sed centurio quoque cum centurio si ordo turbo non sum concurro sui sum scio duo primus pilus ex uter acies inter triarii sum romanus corpus haudquaquam satis validus ceterum strenuus uir pereo militia latinus uis ingens bellator primus nosco inter sui quia par semper ordo duco romanus haud satis fido uis iam roma permitto sum ab consul ut subcenturio sui qui uolo lego qui tuto is ab unus destino hostis eo iuuenis in acies offertor ex centurio latinum uictoria fero pugno sum haud procul radix vesuvius mons qui uia ad veseris fero


foedus insequens annus seu intemperie caeli seu humana fraude fuit, M. Claudio Marcello C. Ualerio consulibus.— Flaccum Potitumque uarie in annalibus cognomen consulis inuenio; ceterum in eo parui refert quid ueri sit—. illud peruelim—nec omnes auctores sunt—proditum falso esse uenenis absumptos quorum mors infamem annum pestilentia fecerit; sicut proditur tamen res, ne cui auctorum fidem abrogauerim, exponenda est. cum primores ciuitatis similibus morbis eodemque ferme omnes euentu morerentur, ancilla quaedam ad Q. Fabium Maximum aedilem curulem indicaturam se causam publicae pestis professa est, si ab eo fides sibi data esset haud futurum noxae indicium. Fabius confestim rem ad consules, consules ad senatum referunt consensusque ordinis fides indici data. tum patefactum muliebri fraude ciuitatem premi matronasque ea uenena coquere et, si sequi extemplo uelint, manifesto deprehendi posse. secuti indicem et coquentes quasdam medicamenta et recondita alia inuenerunt; quibus in forum delatis et ad uiginti matronis, apud quas deprehensa erant, per uiatorem accitis duae ex eis, Cornelia ac Sergia, patriciae utraque gentis, cum ea medicamenta salubria esse contenderent, ab confutante indice bibere iussae ut se falsum commentam arguerent, spatio ad conloquendum sumpto, cum submoto populo [in conspectu omnium] rem ad ceteras rettulissent, haud abnuentibus et illis bibere, epoto <in conspectu omnium> medicamento suamet ipsae fraude omnes interierunt. comprehensae extemplo earum comites magnum numerum matronarum indicauerunt; ex quibus ad centum septuaginta damnatae; neque de ueneficiis ante eam diem Romae quaesitum est. prodigii ea res loco habita captisque magis mentibus quam consceleratis similis uisa; itaque memoria ex annalibus repetita in secessionibus quondam plebis clauum ab dictatore fixum alienatas[que] discordia mentes hominum eo piaculo compotes sui fecisse, dictatorem claui figendi causa creari placuit. creatus Cn. Quinctilius magistrum equitum L. Ualerium dixit, qui fixo clauo magistratu se abdicauerunt.

foedus insequor annus seu intemperies caelum seu humanus fraus sum m claudius marcellus que valerius consul flaccus potitus uarius in annal cognomen consul inuenio ceterum in is paruus refero quis uerus sum ille pervolo neque omnis auctor sum prodeo fallo sum uenenum absumo qui mors infamo annus pestilentia facio sicut prodeo tamen res ne qui auctor fides abrogo expono sum cum primoris ciuitas similis morbus idem ferme omnis euentus morior ancilla quidam ad q fabius magnus aedilis curulis indico sui causa publicus pestis profiteor sum si ab is fides sui do sum haud sum noxa indicium fabius confestim res ad consul consul ad senatus refero consentio ordo fides indico do tum patefacio muliebris fraus ciuitas premo matrona is uenenum coquo et si sequor extemplo uolo manifesto deprehendo possum sequor index et coquo quidam medicamentum et recondo alius invenio qui in forum defero et ad uiginti matrona apud qui deprehendo sum per uiator accio duo ex is cornelius atque sergius patricius uter gens cum is medicamentum salubris sum contendo ab confuto indico bibo jubeo ut sui falsus commentus arguo spatium ad conloquor sumo cum summotor populus in conspectus omnis res ad ceterus refero haud abnuo et ille bibo epoto in conspectus omnis medicamentum suus ipse fraus omnis intereo comprehendo extemplo is comes magnus numerus matronaris indico ex qui ad centum septuaginta damno neque de ueneficium ante is dies roma quaero sum prodigium is res locus habeo capio magis mens quam consceleratus similis uideo itaque memoria ex annal repeto in secessio quondam plebs clauus ab dictator figo alieno que discordia mens homo is piaculum compotor suus facio dictator clavus figo causa creo placeo creo cn quintilius magister eques l valerius dico qui figo clauus magistratus sui abdico


clamor e tota contione ortus, uti bonum animum haberet: neminem illi uim allaturum saluis legionibus Romanis. haud multo post dictator aduenit classicoque extemplo ad contionem aduocauit. tum silentio facto praeco Q. Fabium magistrum equitum citauit; qui simul ex inferiore loco ad tribunal accessit, tum dictator 'quaero' inquit 'de te, Q. Fabi , cum summum imperium dictatoris sit pareantque ei consules, regia potestas, praetores, iisdem auspiciis quibus consules creati, aequum censeas necne magistrum equitum dicto audientem esse; itemque illud interrogo, cum me incertis auspiciis profectum ab domo scirem, utrum mihi turbatis religionibus res publica in discrimen committenda fuerit an auspicia repetenda ne quid dubiis dis agerem; simul illud, quae dictatori religio impedimento ad rem gerendam fuerit, num ea magister equitum solutus ac liber potuerit esse. sed quid ego haec interrogo, cum, si ego tacitus abissem, tamen tibi ad uoluntatis interpretationem meae dirigenda tua sententia fuerit? quin tu respondes uetuerimne te quicquam rei me absente agere, uetuerimne signa cum hostibus conferre? quo tu imperio meo spreto, incertis auspiciis, turbatis religionibus, aduersus morem militarem disciplinamque maiorum et numen deorum ausus es cum hoste confligere. ad haec quae interrogatus es responde; at extra ea caue uocem mittas. accede, lictor.' aduersus [quae] singula cum respondere haud facile esset, et nunc quereretur eundem accusatorem capitis sui ac iudicem esse, modo uitam sibi eripi citius quam gloriam rerum gestarum posse uociferaretur purgaretque se in uicem atque ultro accusaret, tunc Papirius redintegrata ira spoliari magistrum equitum ac uirgas et secures expediri iussit. Fabius fidem militum implorans lacerantibus uestem lictoribus ad triarios tumultum iam [in contione] miscentes sese recepit. inde clamor in totam contionem est perlatus; alibi preces, alibi minae audiebantur. qui proximi forte tribunali steterant, quia subiecti oculis imperatoris noscitari poterant, orabant ut parceret magistro equitum neu cum eo exercitum damnaret; extrema contio et circa Fabium globus increpabant inclementem dictatorem nec procul seditione aberant. ne tribunal quidem satis quietum erat; legati circumstantes sellam orabant ut rem in posterum diem differret et irae suae spatium et consilio tempus daret: satis castigatam adulescentiam Fabi esse, satis deformatam uictoriam; ne ad extremum finem supplicii tenderet neu unico iuueni neu patri eius, clarissimo uiro, neu Fabiae genti eam iniungeret ignominiam. cum parum precibus, parum causa proficerent, intueri saeuientem contionem iubebant: ita inritatis militum animis subdere ignem ac materiam seditioni non esse aetatis, non prudentiae eius; neminem id Q. Fabio poenam deprecanti suam uitio uersurum sed dictatori, si occaecatus ira infestam multitudinem in se prauo certamine mouisset. postremo, ne id se gratiae dare Q. Fabi crederet, se ius iurandum dare paratos esse non uideri e re publica in Q. Fabium eo tempore animaduerti.

clamor e totus contio ortus uti bonus animus habeo nemo ille uis affero salvus legio romanus haud multus post dictator aduenio classicus extemplo ad contio advoco tum silentium facio praeco q fabius magister eques cito qui simul ex inferus locus ad tribunal accedo tum dictator quaero inquam de tu q fabius cum superus imperium dictator sum pareo is consul regius potestas praetor idem auspicium qui consul creo aequus censeo necne magister eques dico audio sum ito ille interrogo cum ego incertus auspicium proficiscor ab domus scio utrum ego turbo religio res publicus in discrimen committo sum an auspicium repeto ne quis dubius deus ago simul ille qui dictator religio impedimentum ad res gero sum num is magister eques soluo atque liber possum sum sed quis ego hic interrogo cum si ego taceo abeo tamen tu ad uoluntas interpretatio meus dirigo tuus sententia sum quin tu respondeo veto tu quisquam res ego absum ago veto signum cum hostis confero quo tu imperium meus sperno incertus auspicium turbo religio aduersus mos militaris disciplina magnus et numen deus audeo sum cum hostis confligo ad hic qui interrogo sum respondeo at extra is caueo uox mitto accedo lictor aduersus qui singulus cum respondeo haud facilis sum et nunc queror idem accusator capio suus atque judico sum modo uita sui eripio cieo quam gloria res gero possum vocifero purgo sui in uicis atque ultro accuso tunc papirius redintegro ira spolio magister eques atque virga et securis expedio iubeo fabius fides miles imploro lacero uestis lictor ad triarii tumultus iam in contio misceo sui recipio inde clamor in totus contio sum perfero alibi prex alibi minae audio qui propior fors tribunal sto quia subicio oculus imperator noscitaris possum oro ut parco magister eques neu cum is exercitus damno exter contio et circa fabius globus increpo inclemens dictator neque procul seditio absum ne tribunal quidem satis quiesco sum legatus circumsto sella oro ut res in posterus dies differo et ira suus spatium et consilium tempus do satis castigo adulescentia fabius sum satis deformo uictoria ne ad exter finis supplicium tendo neu unicus juvenis neu pater is clarus uir neu fabius gens is injungo ignominia cum parum prex parum causa proficio intueor saevio contio jubeo ita inritas miles animus subdo ignis atque materia seditio non sum aetas non prudentia is nemo is q fabius poena deprecor suus vitio verro sed dictator si occaeco ira infestus multitudo in sui prauus certamen moveo postremo ne is sui gratia do q fabius credo sui ius iuro do paro sum non uideo e res publicus in q fabius is tempus animaduerti


iam consules erant C. Plautius iterum L. Aemilius Mamercus , cum Setini Norbanique Romam nuntii defectionis Priuernatium cum querimoniis acceptae cladis uenerunt. Uolscorum item exercitum duce Antiati populo consedisse ad Satricum allatum est. utrumque bellum Plautio sorte euenit. prius ad Priuernum profectus extemplo acie conflixit; haud magno certamine deuicti hostes; oppidum captum redditumque Priuernatibus praesidio ualido imposito; agri partes duae ademptae. inde uictor exercitus Satricum contra Antiates ductus. ibi magna utrimque caede atrox proelium fuit; et cum tempestas eos neutro inclinata spe dimicantes diremisset, Romani nihil eo certamine tam ambiguo fessi in posterum diem proelium parant. Uolscis recensentibus quos uiros in acie amisissent haudquaquam idem animus ad iterandum periculum fuit; nocte pro uictis Antium agmine trepido sauciis ac parte impedimentorum relicta abierunt. armorum magna uis cum inter caesa hostium corpora tum in castris inuenta est. ea Luae Matri dare se consul dixit finesque hostium usque ad oram maritimam est depopulatus. alteri consuli Aemilio ingresso Sabellum agrum non castra Samnitium, non legiones usquam oppositae; ferro ignique uastantem agros legati Samnitium pacem orantes adeunt. a quo reiecti ad senatum, potestate facta dicendi, positis ferocibus animis pacem sibi ab Romanis bellique ius aduersus Sidicinos petierunt: quae se eo iustius petere, quod et in amicitiam populi Romani secundis suis rebus, non aduersis ut Campani, uenissent, et aduersus Sidicinos sumerent arma, suos semper hostes, populi Romani nunquam amicos, qui nec ut Samnites in pace amicitiam nec ut Campani auxilium in bello petissent, nec in fide populi Romani nec in dicione essent.

iam consul sum que plautus iterum l aemilius mamercus cum setinum norbanus roma nuntius defectio privernates cum querimonia accipio clades uenio volscus item exercitus dux antias populus consido ad satrix affero sum uterque bellum plautius sors euenio prior ad privernus proficiscor extemplo acies confligo haud magnus certamen devinco hostis oppidum capio reddo privernates praesidium validus impono ager pars duo adimo inde uictor exercitus satrix contra antias duco ibi magnus utrimque caedes atrox proelium sum et cum tempestas is neuter inclino spes dimico disredimo romanus nihil is certamen tam ambiguus fatisco in posterus dies proelium paro volscus recenseo qui uir in acies amitto haudquaquam idem animus ad itero periculum sum nox pro uinco antius agmen trepido saucius atque pars impedimentor relinquo abeo armus magnus uolo cum inter caedo hostis corpus tum in castrum inuenio sum is lua mater do sui consul dico finis hostis usque ad ora maritimus sum depopulor alter consul aemilius ingredior sabellus ager non castrum samnites non legio usquam oppono ferrum ignis vasto ager legatus samnites pax oro adeo ab quo reicio ad senatus potestas facio dico pono ferox animus pax sui ab romanus bellus ius aduersus sidicini peto qui sui is iustus peto qui et in amicitia populus romanus secundus suus res non aduerto ut campanus uenio et aduersus sidicini sumo arma suus semper hostis populus romanus numquam amicus qui neque ut samnites in pax amicitia neque ut campanus auxilium in bellum peto neque in fides populus romanus neque in dicio sum


noui deinde consules a ueteribus exercitu accepto ingressi hostium fines populando usque ad moenia atque urbem peruenerunt. ibi quia ingenti exercitu comparato Sidicini et ipsi pro extrema spe dimicaturi enixe uidebantur et Samnium fama erat conciri ad bellum, dictator ab consulibus ex auctoritate senatus dictus P. Cornelius Rufinus , magister equitum M. Antonius . religio deinde incessit uitio eos creatos magistratuque se abdicauerunt; et quia pestilentia insecuta est, uelut omnibus eo uitio contactis auspiciis res ad interregnum rediit. ab interregno inito per quintum demum interregem, M. Ualerium Coruum , creati consules A. Cornelius iterum et Cn. Domitius . tranquillis rebus fama Gallici belli pro tumultu ualuit ut dictatorem dici placeret; dictus M. Papirius Crassus et magister equitum P. Ualerius Publicola . a quibus cum dilectus intentius quam aduersus finitima bella haberetur, exploratores missi attulerunt quieta omnia apud Gallos esse. Samnium quoque iam alterum annum turbari nouis consiliis suspectum erat; eo ex agro Sidicino exercitus Romanus non deductus. ceterum Samnites bellum Alexandri Epirensis in Lucanos traxit; qui duo populi aduersus regem escensionem a Paesto facientem signis conlatis pugnauerunt. eo certamine superior Alexander—incertum qua fide culturus, si perinde cetera processissent—pacem cum Romanis fecit. eodem anno census actus nouique ciues censi. tribus propter eos additae Maecia et Scaptia; censores addiderunt Q. Publilius Philo Sp. Postumius . Romani facti Acerrani lege ab L. Papirio praetore lata, qua ciuitas sine suffragio data. haec eo anno domi militiaeque gesta.

nouus deinde consul ab vetus exercitus accipio ingredior hostis finis populo usque ad moenia atque urbs peruenio ibi quia ingens exercitus comparo sidicinus et ipse pro exter spes dimico enitor uideo et samnium fama sum concieo ad bellum dictator ab consul ex auctoritas senatus dico p cornelius rufinus magister eques m antonius religio deinde incedo vitio is creo magistro sui abdico et quia pestilentia insequor sum uelut omnis is vitio contingo auspicium res ad interregnum redeo ab interregnum ineo per quintus demum interregem m valerius corvus creo consul ab cornelius iterum et cn domitius tranquillus res fama gallicus bellum pro tumultus ualuit ut dictator dico placeo dico m papirius crassus et magister eques p valerius poplicula ab qui cum delectus intendo quam aduersus finitimus bellum habeo explorator mitto affero quietus omnis apud galli sum samnium quoque iam alter annus turbaris nouus consilium suspicio sum is ex ager sidicinus exercitus romanus non deduco ceterum samnites bellum alexander epirensis in lucani traho qui duo populus aduersus rex escensio ab paestum facio signum confero pugno is certamen superus alexander incertus qui fides colo si perinde ceterus procedo pax cum romanus facio idem annus census ago nosco ciuis censeo tres propter is addo maecius et scaptius censor addo q publilius philus spurius postumus romanus facio acerrani lex ab l papirius praetor fero qui ciuitas sine suffragium do hic is annus domus militia gero


insequenti anno, Q. Fabio L. Fuluio consulibus, A. Cornelius Aruina dictator et M. Fabius Ambustus magister equitum, metu grauioris in Samnio belli—conducta enim pretio a finitimis iuuentus dicebatur—intentiore dilectu habito egregium exercitum aduersus Samnites duxerunt. castra in hostico incuriose ita posita tamquam procul abesset hostis, cum subito aduenere Samnitium legiones tanta ferocia ut uallum usque ad stationem Romanam inferrent. nox iam appetebat; id prohibuit munimenta adoriri; nec dissimulabant orta luce postero die facturos. dictator ubi propiorem spe dimicationem uidit, ne militum uirtuti damno locus esset, ignibus crebris relictis qui conspectum hostium frustrarentur, silentio legiones educit; nec tamen fallere propter propinquitatem castrorum potuit. eques extemplo insecutus ita institit agmini ut, donec lucesceret, proelio abstineret; ne pedestres quidem copiae ante lucem castris egressae. eques luce demum ausus incursare in hostem carpendo nouissimos premendoque iniquis ad transitum locis agmen detinuit. interim pedes equitem adsecutus et totis iam copiis Samnis urgebat. tum dictator, postquam sine magno incommodo progredi non poterat, eum ipsum in quo constiterat locum castris dimetari iussit. id uero circumfuso undique equitatu—ut uallum peteretur opusque inciperet—fieri non poterat. itaque ubi neque eundi neque manendi copiam esse uidet, instruit aciem impedimentis ex agmine remotis. instruunt contra et hostes et animis et uiribus pares. auxerat id maxime animos quod ignari loco iniquo, non hosti cessum, uelut fugientes ac territos terribiles ipsi secuti fuerant. id aliquamdiu aequauit pugnam iam pridem desueto Samnite clamorem Romani exercitus pati; et hercule illo die ab hora diei tertia ad octauam ita anceps dicitur certamen stetisse ut neque clamor, ut primo semel concursu est sublatus, iteratus sit neque signa promota loco retroue recepta neque recursum ab ulla sit parte. in suo quisque gradu obnixi, urgentes scutis, sine respiratione ac respectu pugnabant; fremitus aequalis tenorque idem pugnae in defatigationem ultimam aut noctem spectabat. iam uiris uires, iam ferro sua uis, iam consilia ducibus deerant, cum subito Samnitium equites, cum turma una longius prouecta accepissent impedimenta Romanorum procul ab armatis sine praesidio, sine munimento stare, auiditate praedae impetum faciunt. quod ubi dictatori trepidus nuntius attulit, 'sine modo' inquit, 'sese praeda praepediant.' alii deinde super alios diripi passim ferrique fortunas militum uociferabantur. tum magistro equitum accito 'uides tu' inquit, ' M. Fabi , ab hostium equite omissam pugnam? haerent impediti impedimentis nostris. adgredere, quod inter praedandum omni multitudini euenit, dissipatos—raros equis insidentes, raros, quibus ferrum in manu sit, inuenies—equosque dum praeda onerant, caede inermes cruentamque illis praedam redde. mihi legiones peditumque pugna curae erunt; penes te equestre sit decus.'

insequor annus q fabius l fulvius consul ab cornelius arvina dictator et m fabius amburo magister eques metus gravis in samnium bellum conduco enim pretium ab finitimus iuuentus dico intendo delectus habeo egregius exercitus aduersus samnites duco castrum in hosticus incuriosus ita pono tamquam procul absum hostis cum subeo advenio samnites legio tantus ferocia ut valles usque ad statio romanus infero nox iam appeto is prohibeo munimentum adorio neque dissimulo orior lux posterus dies facio dictator ubi propiorem spes dimicatio uideo ne miles uirtus damnum locus sum ignis creber relinquo qui conspectus hostis frustro silentium legio educo neque tamen fallo propter propinquitas castrum possum eques extemplo insequor ita insto agmen ut donec lucesco proelium abstineo ne pedester quidem copia ante lux castrum egredior eques lux demum audeo incursaris in hostis carpo novus premo iniquus ad transeo locus agmen detineo interim pes eques assequor et totus iam copia samnis urgeo tum dictator postquam sine magnus incommodus progredior non possum is ipse in quo consto locus castrum dimetaris iubeo is uerus circumfundo undique equitatus ut valles peto opus incipio fio non possum itaque ubi neque eo neque maneo copia sum uideo instruo acies impedimentum ex agmen remoueo instruo contra et hostis et animus et uis par augeo is magnus animus qui ignaris locus iniquus non hostis cedo uelut fugio atque terreo terribilis ipse sequor sum is aliquamdiu aequo pugna iam pridem desuesco samnite clamor romanus exercitus patior et herculis ille dies ab hora dies tertius ad octava ita anceps dico certamen sto ut neque clamor ut primus semel concursus sum tollo itero sum neque signum promoveo locus retro recipio neque recursus ab ullus sum pars in suus quisque gradus obnitor urgeo scutum sine respiratio atque respicio pugno fremo aequalis tenor idem pugna in defatigatio ulter aut nox specto iam uir uis iam ferrum suus uolo iam consilium dux desum cum subeo samnites eques cum turma unus longus proveho accipio impedimentum romanus procul ab armo sine praesidium sine munimentum sto auiditas praeda impetus facio qui ubi dictator trepidus nuntius affero sine modo inquam sui praeda praepediant alius deinde super alius diripio passim fero fortuna miles vocifero tum magister eques accio uideo tu inquam m fabius ab hostis eques omitto pugna haereo impedio impedimentum noster aggredior qui inter praedor omnis multitudo euenio dissipatos rarus equus insideo rarus qui ferrum in manus sum inuenio equus dum praeda onero caedes inermis cruentus ille praeda reddo ego legio pedes pugno cura sum penis tu equester sum decus


cum de postulatis Samnitium T. Aemilius praetor senatum consuluisset reddendumque iis foedus patres censuissent, praetor Samnitibus respondit nec, quo minus perpetua cum eis amicitia esset, per populum Romanum stetisse nec contradici quin, quoniam ipsos belli culpa sua contracti taedium ceperit, amicitia de integro reconcilietur; quod ad Sidicinos attineat, nihil intercedi quo minus Samniti populo pacis bellique liberum arbitrium sit. foedere icto cum domum reuertissent extemplo inde exercitus Romanus deductus annuo stipendio et trium mensum frumento accepto, quod pepigerat consul ut tempus indutiis daret quoad legati redissent. Samnites copiis iisdem, quibus usi aduersus Romanum bellum fuerant, contra Sidicinos profecti haud in dubia spe erant mature urbis hostium potiundae, cum ab Sidicinis deditio prius ad Romanos coepta fieri est. dein, postquam patres ut seram eam ultimaque tandem necessitate expressam aspernabantur, ad Latinos iam sua sponte in arma motos facta est. ne Campani quidem—adeo iniuriae Samnitium quam beneficii Romanorum memoria praesentior erat—his se armis abstinuere. ex his tot populis unus ingens exercitus duce Latino fines Samnitium ingressus plus populationibus quam proeliis cladium fecit; et quamquam superiores certaminibus Latini erant, haud inuiti, ne saepius dimicandum foret, agro hostium excessere. id spatium Samnitibus datum est Romam legatos mittendi; qui cum adissent senatum, conquesti eadem se foederatos pati quae hostes essent passi, precibus infimis petiere ut satis ducerent Romani uictoriam quam Samnitibus ex Campano Sidicinoque hoste eripuissent; ne uinci etiam se ab ignauissimis populis sinerent; Latinos Campanosque, si sub dicione populi Romani essent, pro imperio arcerent Samniti agro: sin imperium abnuerent, armis coercerent. aduersus haec responsum anceps datum, quia fateri pigebat in potestate sua Latinos iam non esse timebantque ne arguendo abalienarent: Campanorum aliam condicionem esse, qui non foedere sed per deditionem in fidem uenissent; itaque Campanos, seu uelint seu nolint, quieturos; in foedere Latinos nihil esse quod bellare cum quibus ipsi uelint prohibeant.

cum de postulo samnites t aemilius praetor senatus consulo reddo is foedus pater censeo praetor samnites respondeo neque quo paruus perpetuus cum is amicitia sum per populus romanus sto neque contradico quin quoniam ipse bellum culpa suus contraho taedium capio amicitia de integer reconcilio qui ad sidicini attineo nihil intercedo quo paruus samniti populus pax bellus liber arbitrium sum foedus icio cum domus revorto extemplo inde exercitus romanus deduco annuo stipendium et tres metior frumentum accipio qui pepigerat consul ut tempus indutiae do quoad legatus redeo samnites copia idem qui utor aduersus romanus bellum sum contra sidicini proficiscor haud in dubius spes sum maturus urbs hostis potio cum ab sidicinus deditio prior ad romanus coepio fio sum deinde postquam pater ut sero is ulter tandem necessitas exprimo aspernor ad latini iam suus sponte in arma moueo facio sum ne campanus quidem adeo iniuria samnites quam beneficium romanus memoria praesens sum hic sui arma abstineo ex hic tot populus unus ingens exercitus dux latinum finis samnites ingredior multus populatio quam proelium cladium facio et quamquam superus certamen latinum sum haud invitus ne saepis dimico sum ager hostis excedo is spatium samnites do sum roma legatus mitto qui cum adeo senatus conqueror idem sui foedero patior qui hostis sum patior prex infimus peto ut satis duco romanus uictoria quam samnites ex campanus sidicinus hostis eripio ne vinco etiam sui ab ignavus populus sino latini campani si sub dicio populus romanus sum pro imperium arceo samniti ager sin imperium abnuo arma coerceo aduersus hic responsum anceps do quia fateor pigeo in potestas suus latini iam non sum timeo ne arguo abalieno campanus alius condicio sum qui non foedus sed per deditio in fides uenio itaque campani seu uolo seu nolo quiesco in foedus latini nihil sum qui bellaris cum qui ipse uolo prohibeo