Ab urbe condita, books 6-10 - 9

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


anno circumacto bellum deinceps ab dictatore Q. Fabio gestum est. consules noui, sicut superiores, Romae manserunt; Fabius ad accipiendum ab Aemilio exercitum ad Saticulam cum supplemento uenit. neque enim Samnites ad Plisticam manserant sed accitis ab domo nouis militibus multitudine freti castra eodem quo antea loco posuerunt lacessentesque proelio Romanos auertere ab obsidione conabantur. eo intentius dictator in moenia hostium uersus id bellum tantum ducere quod urbem oppugnabat, securior ab Samnitibus agere stationibus modo oppositis ne qua in castra uis fieret. eo ferocius adequitare Samnites uallo neque otium pati; et cum iam prope in portis castrorum esset hostis, nihil consulto dictatore magister equitum Q. Aulius Cerretanus magno tumultu cum omnibus turmis equitum euectus summouit hostem. tum in minime pertinaci genere pugnae sic fortuna exercuit opes ut insignes utrimque clades et clara ipsorum ducum ederet funera. prior Samnitium imperator aegre patiens, quo tam ferociter adequitasset, inde se fundi fugarique, orando hortandoque equites proelium iterauit; in quem insignem inter suos cientem pugnam magister equitum Romanus infesta cuspide ita permisit equum ut uno ictu exanimem equo praecipitaret. nec, ut fit, ad ducis casum perculsa magis quam inritata est multitudo; omnes qui circa erant in Aulium temere inuectum per hostium turmas tela coniecerunt; fratri praecipuum decus ulti Samnitium imperatoris <di> dederunt. is uictorem detractum ex equo magistrum equitum plenus maeroris atque irae trucidauit, nec multum afuit quin corpore etiam, quia inter hostiles ceciderat turmas, Samnites potirentur. sed extemplo ad pedes descensum ab Romanis est coactique idem Samnites facere; et repentina acies circa corpora ducum pedestre proelium iniit, quo haud dubie superat Romanus, reciperatumque Auli corpus mixta cum dolore laetitia uictores in castra referunt. Samnites duce amisso et per equestre certamen temptatis uiribus, omissa Saticula, quam nequiquam defendi rebantur, ad Plisticae obsidionem redeunt intraque paucos dies Saticula Romanus per deditionem, Plistica per uim Samnis potitur.

annus circumago bellum deinceps ab dictator q fabius gero sum consul nouus sicut superus roma maneo fabius ad accipio ab aemilius exercitus ad saticula cum supplementum uenio neque enim samnites ad plisticam maneo sed accio ab domus nouus miles multitudo fretus castrum idem quo antea locus pono lacesso proelium romanus averto ab obsidio conor is intendo dictator in moenia hostis uersus is bellum tantus duco qui urbs oppugno securus ab samnites ago statio modo oppono ne qui in castrum uolo fio is ferox adequitaris samnites uallum neque otium patior et cum iam prope in porta castrum sum hostis nihil consultum dictator magister eques q aulius cerretanus magnus tumultus cum omnis turma eques eveho summoueo hostis tum in paruus pertinax genus pugna sic fortuna exerceo ops ut insignis utrimque clades et clarus ipse dux edo funero prior samnites imperator aeger patior quo tam ferociter adequito inde sui fundo fugo oro horto eques proelium itero in qui insignis inter suus cieo pugna magister eques romanus infestus cuspis ita permitto equus ut unus ictus exanimis equus praecipito neque ut fio ad dux casus percello magis quam irrito sum multitudo omnis qui circa sum in aulis temere inveho per hostis turma telum conicio frater praecipuus decus ulciscor samnites imperator deus do is uictor detraho ex equus magister eques plenus maeror atque ira trucido neque multus asum quin corpus etiam quia inter hostilis caedo turma samnites potio sed extemplo ad pes descendo ab romanus sum cogo idem samnites facio et repentinus acies circa corpus dux pedestre proelium ineo quo haud dubius supero romanus recipero aulis corpus misceo cum dolor laetitia uictor in castrum refero samnites dux amitto et per equester certamen temptas uis omitto saticula quam nequiquam defendo reor ad plisticae obsidio redeo intro paucus dies saticula romanus per deditio plistica per uis samnis potio


earum fama rerum, magis tamen spes Campanae defectionis, in quam coniuratum erat, Samnites in Apuliam uersos rursus ad Caudium reuocauit, ut inde ex propinquo, si qui motus occasionem aperiret, Capuam Romanis eriperent. eo consules cum ualido exercitu uenerunt. et primo circa saltus, cum utrimque ad hostem iniqua uia esset, cunctati sunt; deinde Samnites per aperta loca breui circuitu in loca plana [Campanos campos] agmen demittunt ibique primum castra in conspectum hostibus data, deinde leuibus proeliis equitum saepius quam peditum utrimque periculum factum; nec aut euentus eorum Romanum aut morae, qua trahebant bellum, paenitebat. Samnitium contra ducibus et carpi paruis cottidie damnis et senescere dilatione belli uires suae uidebantur. itaque in aciem procedunt equitibus in cornua diuisis, quibus praeceptum erat intentiores ad respectum castrorum, ne qua eo uis fieret, quam ad proelium starent: aciem pedite tutam fore. consulum Sulpicius in dextro, Poetelius in laeuo cornu consistunt. dextra pars, qua et Samnites raris ordinibus aut ad circumeundos hostes aut ne ipsi circumirentur constiterant, latius patefacta stetit; sinistris, praeterquam quod confertiores steterant, repentino consilio Poeteli consulis additae uires, qui subsidiarias cohortes, quae integrae ad longioris pugnae casus reseruabantur, in primam aciem extemplo emisit uniuersique hostem primo impetu uiribus impulit. commota pedestri acie Samnitium eques in pugnam succedit. in hunc transuerso agmine inter duas acies se inferentem Romanus equitatus concitat equos signaque et ordines peditum atque equitum confundit, donec uniuersam ab ea parte auertit aciem. in eo cornu non Poetelius solus sed Sulpicius etiam hortator adfuerat, auectus ab suis nondum conserentibus manus ad clamorem a sinistra parte prius exortum. unde haud dubiam uictoriam cernens cum ad suum cornu tenderet cum mille ducentis uiris, dissimilem ibi fortunam inuenit, Romanos loco pulsos, uictorem hostem signa in perculsos inferentem. ceterum omnia mutauit repente consulis aduentus; nam et conspectu ducis refectus militum est animus, et maius quam pro numero auxilium aduenerat †fortes uiri†, et partis alterius uictoria audita mox uisa etiam proelium restituit. tota deinde iam uincere acie Romanus et omisso certamine caedi capique Samnites, nisi qui Maleuentum, cui nunc urbi Beneuentum nomen est, perfugerunt. ad triginta milia caesa aut capta Samnitium proditum memoriae est.

is fama res magis tamen spes campanus defectio in quam conjuro sum samnites in appulia verro rursus ad caudium reuoco ut inde ex propinquo si qui moueo occasio aperio capua romanus eripio is consul cum validus exercitus uenio et primus circa saltus cum utrimque ad hostis iniquus uia sum cunctas sum deinde samnites per apertus locum breuis circuitus in locum planum campani campus agmen demitto ibi primus castrum in conspectus hostis do deinde leuis proelium eques saepis quam pedes utrimque periculum facio neque aut euentus is romanus aut mora qui traho bellum paeniteo samnites contra dux et carpo paruus cottidie damnum et senesco dilatio bellum uis suus uideo itaque in acies procedo eques in cornu divido qui praeceptum sum intendo ad respicio castrum ne qui is uolo fio quam ad proelium sto acies pedo tueor sum consul sulpicius in dexter poetelius in laevus cornu consisto dextera pars qui et samnites raris ordo aut ad circumeo hostis aut ne ipse circumeo consto fero patefacio sto sinister praeterquam qui confercio sto repentinus consilium poetelis consul addo uis qui subsidiarius cohors qui integer ad longus pugna casus reservo in primus acies extemplo emitto universus hostis primus impetus uis impello commoveo pedestri acies samnites eques in pugna succedo in hic transverto agmen inter duo acies sui infero romanus equito concito equus signo et ordo pedes atque eques confundo donec uniuersus ab is pars averto acies in is cornu non poetelius solus sed sulpicius etiam hortator adsum aveho ab suus nondum consero manus ad clamor ab sinistra pars prior exortus unde haud dubius uictoria cerno cum ad suus cornu tendo cum mille ducenti uir dissimilis ibi fortuna inuenio romanus locus pello uictor hostis signum in percello infero ceterum omnis muto repens consul advenio nam et conspectus dux reficio miles sum animus et magnus quam pro numerus auxilium advenio fortis uir et pars alter uictoria audio mox uideo etiam proelium restituo totus deinde iam uinco acies romanus et omitto certamen caedo capio samnites nisi qui maleventum qui nunc urbs beneventum nomen sum perfugio ad triginta mille caedo aut capio samnites prodeo memoria sum


Samnitibus pro superba pace infestissimum cernentibus renatum bellum omnia quae deinde euenerunt non in animis solum sed prope in oculis esse; et sero ac nequiquam laudare senis Ponti utraque consilia, inter quae se medio lapsos uictoriae possessionem pace incerta mutasse; et beneficii et maleficii occasione amissa pugnaturos cum eis quos potuerint in perpetuum uel inimicos tollere uel amicos facere. adeoque nullodum certamine inclinatis uiribus post Caudinam pacem animi mutauerant, ut clariorem inter Romanos deditio Postumium quam Pontium incruenta uictoria inter Samnites faceret, et geri posse bellum Romani pro uictoria certa haberent, Samnites simul rebellasse et uicisse crederent Romanum. inter haec Satricani ad Samnites defecerunt, et Fregellae colonia necopinato aduentu Samnitium—fuisse et Satricanos cum iis satis constat—nocte occupata est. timor inde mutuus utrosque usque ad lucem quietos tenuit; lux pugnae initium fuit, quam aliquamdiu aequam—et quia pro aris ac focis dimicabatur et quia ex tectis adiuuabat imbellis multitudo—tamen Fregellani sustinuerunt; fraus deinde rem inclinauit, quod uocem audiri praeconis passi sunt incolumem abiturum qui arma posuisset. ea spes remisit a certamine animos et passim arma iactari coepta. pertinacior pars armata per auersam portam erupit tutiorque eis audacia fuit quam incautus ad credendum ceteris pauor, quos circumdatos igni nequiquam deos fidemque inuocantes Samnites concremauerunt. consules inter se partiti prouincias, Papirius in Apuliam ad Luceriam pergit, ubi equites Romani obsides ad Caudium dati custodiebantur, Publilius in Samnio substitit aduersus Caudinas legiones. distendit ea res Samnitium animos, quod nec ad Luceriam ire, ne ab tergo instaret hostis, nec manere, ne Luceria interim amitteretur, satis audebant. optimum uisum est committere rem fortunae et transigere cum Publilio certamen; itaque in aciem copias educunt.

samnites pro superbus pax infestus cerno reno bellum omnis qui deinde evenio non in animus solus sed prope in oculus sum et serus atque nequiquam laudo senex pontus uter consilium inter qui sui medium labor uictoria possessio pax incertus muto et beneficium et maleficium occasio amitto pugno cum is qui possum in perpetuus uel inimicus tollo uel amicus facio adeo nullodum certamen inclino uis post caudinus pax animus muto ut clarus inter romanus deditio postumius quam pontius incruentus uictoria inter samnites facio et gero possum bellum romanus pro uictoria certus habeo samnites simul rebello et vinco credo romanus inter hic satricani ad samnites deficio et fregellae colonia necopinatus aduentus samnites sum et satricani cum is satis consto nox occupo sum timor inde mutuus uter usque ad lux quiesco teneo lux pugna initium sum quam aliquamdiu aequus et quia pro ara atque focus dimico et quia ex tectum adjuvo imbellis multitudo tamen fregellanus sustineo fraus deinde res inclino qui uox audio praeco patior sum incolumis abeo qui arma pono is spes remitto ab certamen animus et passim arma iactaris coepio pertinax pars armo per averto porta erumpo tueor is audacia sum quam incautus ad credo ceterus pavor qui circumdo ignis nequiquam deus fides invoco samnites concremo consul inter sui partio prouincia papirius in appulia ad luceria pergo ubi eques romanus obses ad caudium do custodio publilius in samnium substo aduersus caudinus legio distendo is res samnites animus qui neque ad luceria eo ne ab tergum insto hostis neque maneo ne luceria interim amitto satis audeo bonus uideo sum committo res fortuna et transigo cum publilius certamen itaque in acies copia educo


ad Soram inde reditum; nouique consules M. Poetelius C. Sulpicius exercitum ab dictatore Fabio accipiunt magna parte ueterum militum dimissa nouisque cohortibus in supplementum adductis. ceterum cum propter difficilem urbis situm nec oppugnandi satis certa ratio iniretur et aut tempore longinqua aut praeceps periculo uictoria esset, Soranus transfuga clam ex oppido profectus, cum ad uigiles Romanos penetrasset, duci se extemplo ad consules iubet deductusque traditurum urbem promittit. uisus inde, cum quonam modo id praestaturus esset percontantes doceret, haud uana adferre, perpulit prope adiuncta moenibus Romana castra ut sex milia ab oppido remouerentur: fore ut minus intentae in custodiam urbis diurnae stationes ac nocturnae uigiliae essent. ipse insequenti nocte sub oppido siluestribus locis cohortibus insidere iussis decem milites delectos secum per ardua ac prope inuia in arcem ducit, pluribus quam pro numero uirorum missilibus telis eo conlatis; ad hoc saxa erant et temere iacentia, ut fit in aspretis, et de industria etiam quo locus tutior esset ab oppidanis congesta. ubi cum constituisset Romanos semitamque angustam et arduam erectam ex oppido in arcem ostendisset, 'hoc quidem ascensu' inquit, 'uel tres armati quamlibet multitudinem arcuerint; uos et decem numero et, quod plus est, Romani Romanorumque fortissimi uiri estis. et locus pro uobis et nox erit, quae omnia ex incerto maiora territis ostentat. ego iam terrore omnia implebo; uos arcem intenti tenete'. decurrit inde, quanto maxime poterat cum tumultu 'ad arma' et 'pro uestram fidem, ciues' clamitans; 'arx ab hostibus capta est; defendite, ite.' haec incidens principum foribus, haec obuiis, haec excurrentibus in publicum pauidis increpat. acceptum ab uno pauorem plures per urbem ferunt. trepidi magistratus missis ad arcem exploratoribus cum tela et armatos tenere arcem multiplicato numero audirent, auertunt animos a spe reciperandae arcis. fuga cuncta complentur portaeque ab semisomnis ac maxima parte inermibus refringuntur, quarum per unam praesidium Romanum clamore excitatum inrumpit et concursantes per uias pauidos caedit. iam Sora capta erat, cum consules prima luce aduenere et quos reliquos fortuna ex nocturna caede ac fuga fecerat in deditionem accipiunt. ex his ducentos uiginti quinque, qui omnium consensu destinabantur et infandae colonorum caedis et defectionis auctores, uinctos Romam deducunt; ceteram multitudinem incolumem praesidio imposito Sorae relinquunt. omnes qui Romam deducti erant uirgis in foro caesi ac securi percussi summo gaudio plebis, cuius maxime intererat tutam ubique quae passim in colonias mitteretur multitudinem esse.

ad sora inde redeo nosco consul m poetelius que sulpicius exercitus ab dictator fabius accipio magnus pars uetus miles dimitto novus cohors in supplementum adduco ceterum cum propter difficilis urbs sino neque oppugno satis certus ratio ineo et aut tempus longinquus aut praeceps periculum uictoria sum soranus transfuga clam ex oppidum proficiscor cum ad uigil romanus penetro duco sui extemplo ad consul iubeo deduco trado urbs promitto uideo inde cum quonam modo is praesto sum perconto doceo haud uanus affero perpello prope adjungo moenia romanus castrum ut sex mille ab oppidum removeo sum ut paruus intendo in custodia urbs diurnus statio atque nocturnus uigilia sum ipse insequor nox sub oppidum siluestris locus cohors insideo iussum decem miles deligo sui per arduus atque prope inuius in arx duco multus quam pro numerus uir missilis telum is confero ad hic saxum sum et temere iaceo ut fio in aspretum et de industria etiam quo locus tueor sum ab oppidanus congero ubi cum constituo romanus semita angustus et arduus erigo ex oppidum in arx ostendo hic quidem ascensus inquam uel tres armatus quamlibet multitudo arceo tu et decem numerus et qui multus sum romanus romanus fortis uir sum et locus pro tu et nox sum qui omnis ex incertum magnus terreo ostento ego iam terror omnis impleo tu arx intendo teneo decurro inde quantus magnus possum cum tumultus ad arma et pro vester fides ciuis clamito arx ab hostis capio sum defendo eo hic incido princeps foris hic obvius hic excurro in publicus pavidus increpo accipio ab unus pauor multus per urbs fero trepidus magistratus mitto ad arx explorator cum telum et armatus teneo arx multiplico numerus audio averto animus ab spes recipero arx fuga cunctus compleo porta ab semisomnus atque maximus pars inermis refringo qui per unus praesidium romanus clamor excitas irrumpo et concurso per uia pavidus caedo iam sora capio sum cum consul primus lux advenio et qui reliquus fortuna ex nocturnus caedes atque fuga facio in deditio accipio ex hic ducenti uiginti quinque qui omnis consensus destino et infer colonus caedes et defectio auctor vincio roma deduco ceter multitudo incolumis praesidium impono sora relinquo omnis qui roma deduco sum uirga in forum caedo atque securus percutio superus gaudium plebs qui magnus intersum tueor ubique qui passim in colonia mitto multitudo sum


cum haec dicerentur audirenturque et deploratum paene Romanum nomen in concilio sociorum fidelium esset, dicitur [Ofillius] A. Calauius Oui filius , clarus genere factisque, tum etiam aetate uerendus, longe aliter se habere rem dixisse: silentium illud obstinatum fixosque in terram oculos et surdas ad omnia solacia aures et pudorem intuendae lucis ingentem molem irarum ex alto animo cientis indicia esse; aut Romana se ignorare ingenia aut silentium illud Samnitibus flebiles breui clamores gemitusque excitaturum, Caudinaeque pacis aliquanto Samnitibus quam Romanis tristiorem memoriam fore; quippe suos quemque eorum animos habiturum, ubicumque congressuri sint; saltus Caudinos non ubique Samnitibus fore. iam et Romae sua infamis clades erat. obsessos primum audierunt; tristior deinde ignominiosae pacis magis quam periculi nuntius fuit. ad famam obsidionis dilectus haberi coeptus erat; dimissus deinde auxiliorum apparatus, postquam deditionem tam foede factam acceperunt; extemploque sine ulla publica auctoritate consensum in omnem formam luctus est. tabernae circa forum clausae iustitiumque in foro sua sponte coeptum prius quam indictum; lati claui, anuli aurei positi; paene maestior exercitu ipso ciuitas esse; nec ducibus solum atque auctoribus sponsoribusque pacis irasci sed innoxios etiam milites odisse et negare urbe tectisue accipiendos. quam concitationem animorum fregit aduentus exercitus etiam iratis miserabilis. non enim tamquam in patriam reuertentes ex insperato incolumes sed captorum habitu uoltuque ingressi sero in urbem ita se in suis quisque tectis abdiderunt, ut postero atque insequentibus diebus nemo eorum forum aut publicum aspicere uellet. consules in priuato abditi nihil pro magistratu agere nisi quod expressum senatus consulto est ut dictatorem dicerent comitiorum causa. Q. Fabium Ambustum dixerunt et P. Aelium Paetum magistrum equitum; quibus uitio creatis suffecti M. Aemilius Papus dictator, L. Ualerius Flaccus magister equitum. nec per eos comitia habita; et quia taedebat populum omnium magistratuum eius anni, res ad interregnum rediit. interreges Q. Fabius Maximus M. Ualerius Coruus . is consules creauit Q. Publilium Philonem et L. Papirium Cursorem iterum haud dubio consensu ciuitatis, quod nulli ea tempestate duces clariores essent.

cum hic dico audio et deploro paene romanus nomen in concilio socius fidelis sum dico ofillius ab calauius ovius filius clarus genus facio tum etiam aetas vereor longus aliter sui habeo res dico silentium ille obstinatus figo in terra oculus et surdus ad omnis solacium auris et pudor intueor lucus ingens moles ira ex altus animus cieo indicium sum aut romanus sui ignoro ingenium aut silentium ille samnites flebilis breuis clamor gemo excito caudinus pax aliquantus samnites quam romanus tristis memoria sum quippe suus quisque is animus habeo ubicumque congredior sum saltus caudini non ubique samnites sum iam et roma suus infamis clades sum obsedeo primus audio tristis deinde ignominiosus pax magis quam periculum nuntius sum ad fama obsidio delectus habeo coepio sum dimitto deinde auxilia apparatus postquam deditio tam foedus facio accipio extemplo sine ullus publicus auctoritas consensus in omnis forma luctus sum taberna circa forum claudo justitium in forum suus sponte coepio prior quam indico latus clavus anulis aureus pono paene maestus exercitus ipse ciuitas sum neque dux solus atque auctor sponsor pax irascor sed innoxius etiam miles odi et nego urbs tego accipio quam concitatio animus frango advenio exercitus etiam irascor miserabilis non enim tamquam in patria revorto ex insperatus incolumis sed capio habitus vultus ingredior serus in urbs ita sui in suus quisque tectum abdo ut posterus atque insequor dies nemo is forum aut publicus aspicio uolo consul in priuo abdo nihil pro magistratus ago nisi qui exprimo senatus consultum sum ut dictator dico comitium causa q fabius amburo dico et p aelius paetus magister eques qui vitio creo sufficio m aemilius papus dictator l valerius flaccus magister eques neque per is comitium habeo et quia taedet populus omnis magistratus is annus res ad interregnum redeo interrego q fabius magnus m valerius coruus is consul creo q publilius philo et l papirius cursor iterum haud dubius consensus ciuitas qui nullus is tempestas dux clarus sum


consules ab Sora profecti in agros atque urbes Ausonum bellum intulerunt. mota namque omnia aduentu Samnitium cum apud Lautulas dimicatum est fuerant, coniurationesque circa Campaniam passim factae nec Capua ipsa crimine caruit; quin Romam quoque et ad principum quosdam inquirendo uentum est. ceterum Ausonum gens proditione urbium sicut Sora in potestatem uenit. Ausona et Minturnae et Uescia urbes erant, ex quibus principes iuuentutis duodecim numero in proditionem urbium suarum coniurati ad consules ueniunt. docent suos iam pridem exoptantes Samnitium aduentum, simul ad Lautulas pugnatum audierint, pro uictis Romanos habuisse, iuuentute, armis Samnitem iuuisse; fugatis inde Samnitibus incerta pace agere nec claudentes portas Romanis, ne arcessant bellum, et obstinatos claudere si exercitus admoueatur; in ea fluctuatione animorum opprimi incautos posse. his auctoribus mota propius castra missique eodem tempore circa tria oppida milites, partim armati qui occulti propinqua moenibus insiderent loca, partim togati tectis ueste gladiis qui sub lucem apertis portis urbes ingrederentur. ab his simul custodes trucidari coepti, simul datum signum armatis ut ex insidiis concurrerent. ita portae occupatae triaque oppida eadem hora eodemque consilio capta; sed quia absentibus ducibus impetus est factus, nullus modus caedibus fuit deletaque Ausonum gens uix certo defectionis crimine perinde ac si interneciuo bello certasset.

consul ab sora proficiscor in ager atque urbs auson bellum infero moueo namque omnis aduentus samnites cum apud lautulae dimico sum sum conjuratio circa campania passim facio neque capua ipse crimen careo quin roma quoque et ad princeps quidam inquiro uenio sum ceterum auson gens proditio urbs sicut sora in potestas uenio ausona et minturnae et vescia urbs sum ex qui princeps iuuentus duodecim numerus in proditio urbs suus conjuro ad consul uenio doceo suus iam pridem exopto samnites aduentus simul ad lautulae pugno audio pro uinco romanus habeo iuuentus arma samnitem juvo fugo inde samnites incertus pax ago neque claudeo porta romanus ne arcesso bellum et obstinatus claudo si exercitus admoveo in is fluctuatio animus opprimo incautus possum hic auctor moueo propius castrum mitto idem tempus circa tres oppidum miles pars armatus qui occulo propinquus moenia insideo locum pars togatus tectum uestis gladius qui sub lux apertus porta urbs ingredior ab hic simul custos trucido coepio simul do signum armo ut ex insidiae concurro ita porta occupo tres oppidum idem hora idem consilium capio sed quia absum dux impetus sum facio nullus modus caedes sum deleo auson gens uix certus defectio crimen perinde atque si internecinus bellum certo


M. Folius Flaccina inde et L. Plautius Uenox consules facti. eo anno ab frequentibus Samnitium populis de foedere renouando legati cum senatum humi strati mouissent, reiecti ad populum haudquaquam tam efficaces habebant preces. itaque de foedere negatum; indutiae biennii, cum per aliquot dies fatigassent singulos precibus, impetratae. et ex Apulia Teanenses Canusinique populationibus fessi obsidibus L. Plautio consuli datis in deditionem uenerunt. eodem anno primum praefecti Capuam creari coepti legibus ab L. Furio praetore datis, cum utrumque ipsi pro remedio aegris rebus discordia intestina petissent; et duae Romae additae tribus, Ufentina ac Falerna. inclinatis semel in Apulia rebus Teates quoque Apuli ad nouos consules, C. Iunium Bubulcum Q. Aemilium Barbulam , foedus petitum uenerunt, pacis per omnem Apuliam praestandae populo Romano auctores. id audacter spondendo impetrauere ut foedus daretur neque ut aequo tamen foedere sed ut in dicione populi Romani essent. Apulia perdomita—nam Forento quoque, ualido oppido, Iunius potitus erat—in Lucanos perrectum; inde repentino aduentu Aemili consulis Nerulum ui captum. et postquam res Capuae stabilitas Romana disciplina fama per socios uolgauit, Antiatibus quoque, qui se sine legibus certis, sine magistratibus agere querebantur, dati ab senatu ad iura statuenda ipsius coloniae patroni; nec arma modo sed iura etiam Romana late pollebant.

m folius flaccina inde et l plautus uenox consul facio is annus ab frequens samnites populus de foedus renovo legatus cum senatus humus sterno moveo reicio ad populus haudquaquam tam efficax habeo prex itaque de foedus nego indutiae biennium cum per aliquot dies fatigo singuli prex impetro et ex appulia teanenses canusinus populatio fatisco obsidibus l plautius consul do in deditio uenio idem annus primus praefectus capua creo coepio lex ab l furius praetor do cum uterque ipse pro remedium aeger res discordia intestinum peto et duo roma addo tres ufentinus atque falernum inclino semel in appulia res teates quoque apulis ad nouus consul que junius bubulcus q aemilius barbula foedus peto uenio pax per omnis appulia praesto populus romanus auctor is audacter spondeo impetro ut foedus do neque ut aequus tamen foedus sed ut in dicio populus romanus sum appulia perdomo nam forentum quoque validus oppidum junius potior sum in lucani pergo inde repentinus aduentus aemilis consul nerulis uis capio et postquam res capua stabilio romanus disciplina fama per socius vulgo antias quoque qui sui sine lex certus sine magistratus ago queror do ab senatus ad ius statuo ipse colonia patronus neque arma modo sed ius etiam romanus latus polleo


quo creati sunt die, eo—sic enim placuerat patribus— magistratum inierunt sollemnibusque senatus consultis perfectis de pace Caudina rettulerunt; et Publilius, penes quem fasces erant, 'dic, Sp. Postumi ' inquit. qui ubi surrexit, eodem illo uoltu quo sub iugum missus erat, 'haud sum ignarus' inquit, 'consules, ignominiae non honoris causa me primum excitatum iussumque dicere, non tamquam senatorem sed tamquam reum qua infelicis belli qua ignominiosae pacis. ego tamen, quando neque de noxa nostra neque de poena rettulistis, omissa defensione, quae non difficillima esset apud haud ignaros fortunarum humanarum necessitatiumque, sententiam de eo de quo rettulistis paucis peragam; quae sententia testis erit mihine an legionibus uestris pepercerim, cum me seu turpi seu necessaria sponsione obstrinxi; qua tamen, quando iniussu populi facta est, non tenetur populus Romanus, nec quicquam ex ea praeterquam corpora nostra debentur Samnitibus. dedamur per fetiales nudi uinctique; exsoluamus religione populum, si qua obligauimus, ne quid diuini humaniue obstet quo minus iustum piumque de integro ineatur bellum. interea consules exercitum scribere, armare, educere placet, nec prius ingredi hostium fines quam omnia iusta in deditionem nostram perfecta erunt. uos, di immortales, precor quaesoque, si uobis non fuit cordi Sp. Postumium T. Ueturium consules cum Samnitibus prospere bellum gerere, at uos satis habeatis uidisse nos sub iugum missos, uidisse sponsione infami obligatos, uidere nudos uinctosque hostibus deditos, omnem iram hostium nostris capitibus excipientes; nouos consules legionesque Romanas ita cum Samnite gerere bellum uelitis, ut omnia ante nos consules bella gesta sunt.' quae ubi dixit, tanta simul admiratio miseratioque uiri incessit homines ut modo uix crederent illum eundem esse Sp. Postumium qui auctor tam foedae pacis fuisset, modo miserarentur quod uir talis etiam praecipuum apud hostes supplicium passurus esset ob iram diremptae pacis. cum omnes laudibus modo prosequentes uirum in sententiam eius pedibus irent, temptata paulisper intercessio est ab L. Liuio et Q. Maelio tribunis plebis, qui neque exsolui religione populum aiebant deditione sua, nisi omnia Samnitibus qualia apud Caudium fuissent restituerentur, neque se pro eo quod spondendo pacem seruassent exercitum populi Romani poenam ullam meritos esse, neque ad extremum, cum sacrosancti essent, dedi hostibus uiolariue posse.

quo creo sum dies is sic enim placeo pater magistratus ineo sollemne senatus consulo perficio de pax caudinus refero et publilius penis qui fascis sum dico spurius postumius inquam qui ubi surgo idem ille uultus quo sub iugum mitto sum haud sum ignarus inquam consul ignominia non honor causa ego primus excitas jubeo dico non tamquam senator sed tamquam reus qui infelix bellum qui ignominiosus pax ego tamen quando neque de noxa noster neque de poena refero omitto defensio qui non difficilis sum apud haud ignarus fortuna humanus necessitas sententia de is de quo refero paucus perago qui sententia testis sum ego an legio uester parco cum ego seu turpis seu necessarius sponsio obstringo qui tamen quando injussus populus facio sum non teneo populus romanus neque quisquam ex is praeterquam corpus noster debeo samnites dedo per fetial nudus vincio exsolvo religio populus si qui obligo ne quis diuinus humanus obsto quo paruus iustus pius de integer ineo bellum interea consul exercitus scribo armaris educo placeo neque prior ingredior hostis finis quam omnis iustus in deditio noster perficio sum tu deus immortalis precor quaeso si tu non sum chordus spurius postumius t veturius consul cum samnites prosperus bellum gero at tu satis habeo uideo nos sub iugum mitto uideo sponsio infamis obligo uideo nudus vincio hostis dedo omnis ira hostis noster caput excipio nouus consul legio romanus ita cum samnite gero bellum volo ut omnis ante nos consul bellum gero sum qui ubi dico tantus simul admiratio miseratio uir incedo homo ut modo uix credo ille idem sum spurius postumius qui auctor tam foedus pax sum modo misero qui uir talis etiam praecipuus apud hostis supplicium patior sum ob ira disredimo pax cum omnis laus modo prosequor uir in sententia is pes eo tento paulisper intercessio sum ab l livius et q maelius tribunus plebs qui neque exsolvo religio populus aio deditio suus nisi omnis samnites qualis apud caudium sum restituo neque sui pro is qui spondeo pax servo exercitus populus romanus poena ullus mereo sum neque ad exter cum sacrosanctus sum do hostis violo possum


dictatorem idem annus habuit P. Cornelium Scipionem cum magistro equitum P. Decio Mure . ab his, propter quae creati erant, comitia consularia habita, quia neuter consulum potuerat bello abesse. creati consules L. Postumius Ti. Minucius . hos consules Piso Q. Fabio et P. Decio suggerit biennio exempto, quo Claudium Uolumniumque et Cornelium cum Marcio consules factos tradidimus. memoriane fugerit in annalibus digerendis an consulto binos consules, falsos ratus, transcenderit, incertum est. eodem anno in campum Stellatem agri Campani Samnitium incursiones factae. itaque ambo consules in Samnium missi cum diuersas regiones, Tifernum Postumius, Bouianum Minucius petisset, Postumi prius ductu ad Tifernum pugnatum. alii haud dubie Samnites uictos ac uiginti milia hominum capta tradunt, alii Marte aequo discessum et Postumium metum simulantem nocturno itinere clam in montes copias abduxisse, hostes secutos duo milia inde locis munitis et ipsos consedisse. consul ut statiua tuta copiosaque—et ita erant—petisse uideretur, postquam et munimentis castra firmauit et omni apparatu rerum utilium instruxit, relicto firmo praesidio de uigilia tertia, qua duci proxime potest, expeditas legiones ad collegam, et ipsum aduersus alios sedentem, ducit. ibi auctore Postumio Minucius cum hostibus signa confert; et cum anceps proelium in multum diei processisset, tum Postumius integris legionibus defessam iam aciem hostium improuiso inuadit. itaque cum lassitudo ac uolnera fugam quoque praepedissent, occidione occisi hostes, signa unum et uiginti capta, atque inde ad castra Postumi perrectum. ibi duo uictores exercitus perculsum iam fama hostem adorti fundunt fugantque; signa militaria sex et uiginti capta et imperator Samnitium Statius Gellius multique alii mortales et castra utraque capta. et Bouianum urbs postero die coepta oppugnari breui capitur magnaque gloria rerum gestarum consules triumpharunt. Minucium consulem, cum uolnere graui relatum in castra, mortuum quidam auctores sunt, et M. Fuluium in locum eius consulem suffectum et ab eo, cum ad exercitum Minuci missus esset, Bouianum captum. eo anno Sora Arpinum Cesennia recepta ab Samnitibus; Herculis magnum simulacrum in Capitolio positum dedicatumque.

dictator idem annus habeo p cornelius scipio cum magister eques p decius murus ab hic propter qui creo sum comitium consularis habeo quia neuter consul possum bellum absum creo consul l postumus tiberius minucius hic consul piso q fabius et p decius suggero biennium eximo quo claudius volumnius et cornelius cum marcius consul facio trado memor fugio in annal digero an consultum bini consul falsus reor transcendo incertus sum idem annus in campus stellatem ager campanus samnites incursio facio itaque ambo consul in samnium mitto cum diuerto regio tifernus postumus bovianum minucius peto postumius prior ductus ad tifernus pugno alius haud dubius samnites vinco atque uiginti mille homo capio trado alius mars aequus discedo et postumius metus simulo nocturnus iter clam in mons copia abduco hostis sequor duo mille inde locus munio et ipse consido consul ut stativus tueor copiosus et ita sum peto uideo postquam et munimentum castrum firmo et omnis apparatus res utilis instruo relinquo firmus praesidium de uigilia tertius qui duco propior possum expedio legio ad collega et ipse aduersus alius sedeo duco ibi auctor postumius minucius cum hostis signum confero et cum anceps proelium in multus dies procedo tum postumus integer legio defatiscor iam acies hostis improuisus invado itaque cum lassitudo atque vulnero fuga quoque praepedissent occidio occido hostis signum unus et uiginti capio atque inde ad castrum postumius pergo ibi duo uictor exercitus percello iam fama hostis adorior fundo fugo signum militaris sex et uiginti capio et imperator samnites sto gellius multus alius mortalis et castrum uter capio et bovianum urbs posterus dies coepio oppugnaris breuis capio magnus gloria res gero consul triumpho minucius consul cum vulnus grauis refero in castrum mortuus quidam auctor sum et m fulvius in locus is consul sufficio et ab is cum ad exercitus minucius mitto sum bovianum capio is annus sora arpinus cesennia recipio ab samnites hercules magnus simulacrum in capitolium pono dedico


eodem anno Cn. Flauius Cn. filius scriba, patre libertino humili fortuna ortus, ceterum callidus uir et facundus, aedilis curulis fuit. inuenio in quibusdam annalibus, cum appareret aedilibus fierique se pro tribu aedilem uideret neque accipi nomen quia scriptum faceret, tabulam posuisse et iurasse se scriptum non facturum; quem aliquanto ante desisse scriptum facere arguit Macer Licinius tribunatu ante gesto triumuiratibusque, nocturno altero, altero coloniae deducendae. ceterum, id quod haud discrepat, contumacia aduersus contemnentes humilitatem suam nobiles certauit; ciuile ius, repositum in penetralibus pontificum, euolgauit fastosque circa forum in albo proposuit, ut quando lege agi posset sciretur; aedem Concordiae in area Uolcani summa inuidia nobilium dedicauit; coactusque consensu populi Cornelius Barbatus pontifex maximus uerba praeire, cum more maiorum negaret nisi consulem aut imperatorem posse templum dedicare. itaque ex auctoritate senatus latum ad populum est ne quis templum aramue iniussu senatus aut tribunorum plebei partis maioris dedicaret.—haud memorabilem rem per se, nisi documentum sit aduersus superbiam nobilium plebeiae libertatis, referam. ad collegam aegrum uisendi causa Flauius cum uenisset consensuque nobilium adulescentium, qui ibi adsidebant, adsurrectum ei non esset, curulem adferri sellam eo iussit ac sede honoris sui anxios inuidia inimicos spectauit.—ceterum Flauium dixerat aedilem forensis factio, Ap. Claudi censura uires nacta, qui senatum primus libertinorum filiis lectis inquinauerat et, posteaquam eam lectionem nemo ratam habuit nec in curia adeptus erat quas petierat opes urbanas, humilibus per omnes tribus diuisis forum et campum corrupit; tantumque Flaui comitia indignitatis habuerunt ut plerique nobilium anulos aureos et phaleras deponerent. ex eo tempore in duas partes discessit ciuitas; aliud integer populus, fautor et cultor bonorum, aliud forensis factio tenebat, donec Q. Fabius et P. Decius censores facti et Fabius simul concordiae causa, simul ne humillimorum in manu comitia essent, omnem forensem turbam excretam in quattuor tribus coniecit urbanasque eas appellauit. adeoque eam rem acceptam gratis animis ferunt ut Maximi cognomen, quod tot uictoriis non pepererat hac ordinum temperatione pareret. ab eodem institutum dicitur ut equites idibus Quinctilibus transueherentur.

idem annus cn flavius cn filius scriba pater libertinus humilis fortuna ortus ceterum callidus uir et facundus aedilis curulis sum inuenio in quidam annal cum appareo aedilis fio sui pro tribus aedilis video neque accipio nomen quia scribo facio tabula pono et iuro sui scribo non facio qui aliquantus ante desino scribo facio arguo macer licinius tribunatus ante gero triumuiratibusque nocturnus alter alter colonia deduco ceterum is qui haud discrepo contumacia aduersus contemno humilitas suus nobilis certo ciuilis ius repono in penetral pontifex exvulgo fasti circa forum in album propono ut quando lex ago possum scio aedes concordia in area volcanus summus inuidia nobilis dedico cogo consensus populus cornelius barbatus pontifex magnus uerbum praeeo cum mos magnus nego nisi consul aut imperator possum templum dedicaris itaque ex auctoritas senatus latus ad populus sum ne quis templum ara injussus senatus aut tribunus plebes pars magnus dedico haud memorabilis res per sui nisi documentum sum aduersus superbia nobilis plebeius libertas refero ad collega aeger viso causa flavius cum uenio consentio nobilis adulescens qui ibi assideo assurgo is non sum curulis affero sella is iubeo atque sedes honor suus anxius inuidia inimicus specto ceterum flavius dico aedilis forensis factio ap claudius censeo uis nanciscor qui senatus primus libertinus filius lectus inquino et posteaquam is lectio nemo reor habeo neque in curia adipiscor sum qui peto ops urbanus humilis per omnis tres divido forum et campus conrumpo tantus flavius comitium indignitas habeo ut plerusque nobilis anulus aureus et phalerae depono ex is tempus in duo pars discedo ciuitas alius integer populus fautor et cultor bonus alius forensis factio teneo donec q fabius et p decius censor facio et fabius simul concordia causa simul ne humilis in manus comitium sum omnis forensis turba excerno in quattuor tres conicio urbanus is appello adeo is res accipio gratus animus fero ut magnus cognomen qui tot uictoria non pario hic ordo temperatio pareo ab idem institus dico ut eques idus quinctilis transveho


et loquimur de Alexandro nondum merso secundis rebus, quarum nemo intolerantior fuit. qui si ex habitu nouae fortunae nouique, ut ita dicam, ingenii quod sibi uictor induerat spectetur, Dareo magis similis quam Alexandro in Italiam uenisset et exercitum Macedoniae oblitum degenerantemque iam in Persarum mores adduxisset. referre in tanto rege piget superbam mutationem uestis et desideratas humi iacentium adulationes, etiam uictis Macedonibus graues nedum uictoribus, et foeda supplicia et inter uinum et epulas caedes amicorum et uanitatem ementiendae stirpis. quid si uini amor in dies fieret acrior? quid si trux ac praeferuida ira?—nec quicquam dubium inter scriptores refero—nullane haec damna imperatoriis uirtutibus ducimus? id uero periculum erat, quod leuissimi ex Graecis qui Parthorum quoque contra nomen Romanum gloriae fauent dictitare solent, ne maiestatem nominis Alexandri, quem ne fama quidem illis notum arbitror fuisse, sustinere non potuerit populus Romanus; et aduersus quem Athenis, in ciuitate fracta Macedonum armis, cernente tum maxime prope fumantes Thebarum ruinas, contionari libere ausi sunt homines, id quod ex monumentis orationum patet, aduersus eum nemo ex tot proceribus Romanis uocem liberam missurus fuerit. quantalibet magnitudo hominis concipiatur animo; unius tamen ea magnitudo hominis erit collecta paulo plus decem annorum felicitate; quam qui eo extollunt quod populus Romanus etsi nullo bello multis tamen proeliis uictus sit, Alexandro nullius pugnae non secunda fortuna fuerit, non intellegunt se hominis res gestas, et eius iuuenis, cum populi iam octingentesimum bellantis annum rebus conferre. miremur si, cum ex hac parte saecula plura numerentur quam ex illa anni, plus in tam longo spatio quam in aetate tredecim annorum fortuna uariauerit? quin tu homines cum homine, [et] duces cum duce, fortunam cum fortuna confers? quot Romanos duces nominem quibus nunquam aduersa fortuna pugnae fuit? paginas in annalibus magistratuumque fastis percurrere licet consulum dictatorumque quorum nec uirtutis nec fortunae ullo die populum Romanum paenituit. et quo sint mirabiliores quam Alexander aut quisquam rex, denos uicenosque dies quidam dictaturam, nemo plus quam annum consulatum gessit; ab tribunis plebis dilectus impediti sunt; post tempus ad bella ierunt, ante tempus comitiorum causa reuocati sunt; in ipso conatu rerum circumegit se annus; collegae nunc temeritas, nunc prauitas impedimento aut damno fuit; male gestis rebus alterius successum est; tironem aut mala disciplina institutum exercitum acceperunt. at hercule reges non liberi solum impedimentis omnibus sed domini rerum temporumque trahunt consiliis cuncta, non sequuntur. inuictus ergo Alexander cum inuictis ducibus bella gessisset et eadem fortunae pignora in discrimen detulisset; immo etiam eo plus periculi subisset quod Macedones unum Alexandrum habuissent, multis casibus non solum obnoxium sed etiam offerentem se, Romani multi fuissent Alexandro uel gloria uel rerum magnitudine pares, quorum suo quisque fato sine publico discrimine uiueret morereturque.

et loquor de alexander nondum mergo secundus res qui nemo intolero sum qui si ex habitus nouus fortuna nosco ut ita dico ingenium qui sui uictor induo specto dareo magis similis quam alexander in italia uenio et exercitus macedonia obliuiscor degenero iam in persaris mos adduco refero in tantus rex pigeo superbus mutatio uestis et desidero humus jaceo adulatio etiam uinco macedones grauis nedum uictor et foedus supplicium et inter uinum et epulae caedes amicus et uanitas ementior stirps quis si uinum amor in dies fio acer quis si trux atque praefervidus ira neque quisquam dubius inter scriptor refero nullus hic damno imperatorius uirtus duco is uerus periculum sum qui levis ex graecum qui parthus quoque contra nomen romanus gloria faveo dictitaris soleo ne maiestas nomen alexander qui ne fama quidem ille notus arbitror sum sustineo non possum populus romanus et aduersus qui athenae in ciuitas frango macedones arma cerno tum magnus prope fumo thebaris ruina contionaris libo audeo sum homo is qui ex monumentum oratio pateo aduersus is nemo ex tot proceribus romanus uox liber mitto sum quantus magnitudo homo concipio animus unus tamen is magnitudo homo sum colligo paulus multus decem annus felicitas quam qui is extollo qui populus romanus etsi nullus bellum multus tamen proelium uinco sum alexander nullus pugna non secundus fortuna sum non intellego sui homo res gero et is iuuenis cum populus iam octingentesimum bellor annus res confero miro si cum ex hic pars saeculum multus numero quam ex ille annus multus in tam longus spatium quam in aetas tredecim annus fortuna vario quin tu homo cum homo et dux cum dux fortuna cum fortuna confero quot romanus dux nomino qui numquam adverso fortuna pugna sum pagina in annal magistratus faveo percurro licet consul dicto qui neque uirtus neque fortuna ullus dies populus romanus paeniteo et quo sum mirabilis quam alexander aut quisquam rex deni viceni dies quidam dictatura nemo multus quam annus consulatus gero ab tribunus plebs delectus impedio sum post tempus ad bellum eo ante tempus comitium causa reuoco sum in ipse conatus res circumago sui annus collega nunc temeritas nunc pravitas impedimentum aut damnum sum malus gero res alter successus sum tiro aut malus disciplina institus exercitus accipio at herculis rex non liber solus impedimentum omnis sed dominus res tempus traho consilium cunctus non sequor invictus ergo alexander cum invictus dux bellum gero et idem fortuna pignus in discrimen defero immo etiam is multus periculum subeo qui macedones unus alexander habeo multus casus non solus obnoxius sed etiam offertor sui romanus multus sum alexander uel gloria uel res magnitudo par qui suus quisque fatum sine publicus discrimen vivo morior


mutata inde belli sedes est; ad Soram ex Samnio Apuliaque traductae legiones. Sora ad Samnites defecerat interfectis colonis Romanorum. quo cum prior Romanus exercitus ad ulciscendam ciuium necem reciperandamque coloniam magnis itineribus praeuenisset <et> sparsi per uias speculatores sequi legiones Samnitium nec iam procul abesse alii super alios nuntiarent, obuiam itum hosti atque ad Lautulas ancipiti proelio dimicatum est. Non caedes, non fuga alterius partis sed nox incertos uicti uictoresne essent diremit. inuenio apud quosdam aduersam eam pugnam Romanis fuisse atque in ea cecidisse Q. Aulium magistrum equitum. suffectus in locum Auli C. Fabius magister equitum cum exercitu nouo ab Roma aduenit et per praemissos nuntios consulto dictatore ubi subsisteret quoue tempore et qua ex parte hostem adgrederetur, substitit occultus ad omnia satis exploratis consiliis. dictator cum per aliquot dies post pugnam continuisset suos intra uallum obsessi magis quam obsidentis modo, signum repente pugnae proposuit et efficacius ratus ad accendendos uirorum fortium animos nullam alibi quam in semet ipso cuiquam relictam spem de magistro equitum nouoque exercitu militem celauit et, tamquam nulla nisi in eruptione spes esset, 'locis' inquit 'angustis, milites, deprehensi, nisi quam uictoria patefecerimus uiam nullam habemus. statiua nostra munimento satis tuta sunt sed inopia eadem infesta; nam et circa omnia defecerunt unde subuehi commeatus poterant et, si homines iuuare uelint, iniqua loca sunt. itaque non frustrabor ego uos castra hic relinquendo, in quae infecta uictoria sicut pristino die uos recipiatis. armis munimenta, non munimentis arma tuta esse debent. castra habeant repetantque quibus operae est trahere bellum: nos omnium rerum respectum praeterquam uictoriae nobis abscidamus. ferte signa in hostem; ubi extra uallum agmen excesserit, castra quibus imperatum est incendant; damna uestra, milites, omnium circa qui defecerunt populorum praeda sarcientur.' et oratione dictatoris, quae necessitatis ultimae index erat, milites accensi uadunt in hostem, et respectus ipse ardentium castrorum, quamquam proximis tantum—ita enim iusserat dictator—ignis est subditus, haud paruum fuit inritamentum. itaque uelut uecordes inlati signa primo impetu hostium turbant; et in tempore, postquam ardentia procul uidit castra magister equitum—id conuenerat signum—hostium terga inuadit. ita circumuenti Samnites, qua potest quisque, fugam per diuersa petunt; ingens multitudo in unum metu conglobata ac semet ipsam turba impediens in medio caesa. castra hostium capta direptaque, quorum praeda onustum militem in Romana castra dictator reducit, haudquaquam tam uictoria laetum quam quod praeter exiguam deformatam incendio partem cetera contra spem salua inuenit.

muto inde bellum sedes sum ad sora ex samnium appulia traduco legio sora ad samnites deficio interficio colonia romanus quo cum prior romanus exercitus ad ulciscor ciuis nex recipero colonia magnus iter praevenio et spargo per uia speculator sequor legio samnites neque iam procul absum alius super alius nuntio obuiam eo hostis atque ad lautulae anceps proelium dimico sum non caedes non fuga alter pars sed nox incertus vinco victor sum disredimo inuenio apud quidam aduerto is pugna romanus sum atque in is cado q aulis magister eques sufficio in locus aulis que fabius magister eques cum exercitus nouus ab roma aduenio et per praemitto nuntius consultum dictator ubi subsisto quis tempus et qui ex pars hostis aggredior substo occulo ad omnis satis exploro consilium dictator cum per aliquot dies post pugna contineo suus intra valles obsedeo magis quam obsido modo signum repens pugna propono et efficax reor ad accendo uir fors animus nullus alibi quam in sui ipse quisquam relinquo spes de magister eques novo exercitus miles celo et tamquam nullus nisi in eruptio spes sum locus inquam angustus miles deprehendo nisi quam uictoria patefacio uia nullus habeo stativus noster munimentum satis tueor sum sed inopia idem infestus nam et circa omnis deficio unde subveho commeatus possum et si homo iuuo uolo iniquus locum sum itaque non frustro ego tu castrum hic relinquo in qui inficio uictoria sicut pristinus dies tu recipio arma munimentum non munimentum arma tueor sum debeo castrum habeo repeto qui opera sum traho bellum nos omnis res respicio praeterquam uictoria nos abscido fero signum in hostis ubi extra valles agmen excedo castrum qui impero sum incendo damno uester miles omnis circa qui deficio populus praeda sarcio et oratio dictator qui necessitas ulter index sum miles accendo vado in hostis et respicio ipse ardeo castrum quamquam propior tantus ita enim iubeo dictator ignis sum subdo haud paruus sum irritamentum itaque uelut uecordes infero signum primus impetus hostis turbo et in tempus postquam ardeo procul uideo castrum magister eques is convenio signum hostis tergum invado ita circumvenio samnites qui possum quisque fuga per diuerto peto ingens multitudo in unus metus conglobo atque sui ipse turba impedio in medium caedo castrum hostis capio direptor qui praeda onustus miles in romanus castrum dictator reduco haudquaquam tam uictoria laetus quam qui praeter exiguus deformo incendium pars ceterus contra spes saluus inuenio


dum haec in Etruria geruntur, consul alter C. Marcius Rutulus Allifas de Samnitibus ui cepit. multa alia castella uicique aut deleta hostiliter aut integra in potestatem uenere. per idem tempus et classis Romana a P. Cornelio , quem senatus maritimae orae praefecerat, in Campaniam acta cum adpulsa Pompeios esset, socii inde nauales ad depopulandum agrum Nucerinum profecti, proximis raptim uastatis unde reditus tutus ad naues esset, dulcedine, ut fit, praedae longius progressi exciuere hostes. palatis per agros nemo obuius fuit, cum occidione occidi possent; redeuntes agmine incauto haud procul nauibus adsecuti agrestes exuerunt praeda, partem etiam occiderunt; quae superfuit caedi trepida multitudo ad naues compulsa est. profectio Q. Fabi trans Ciminiam siluam quantum Romae terrorem fecerat, tam laetam famam in Samnium ad hostes tulerat interclusum Romanum exercitum obsideri; cladisque imaginem Furculas Caudinas memorabant: eadem temeritate auidam ulteriorum semper gentem in saltus inuios deductam, saeptam non hostium magis armis quam locorum iniquitatibus esse. iam gaudium inuidia quadam miscebatur, quod belli Romani decus ab Samnitibus fortuna ad Etruscos auertisset. itaque armis uirisque ad obterendum C. Marcium consulem concurrunt, protinus inde Etruriam per Marsos ac Sabinos petituri, si Marcius dimicandi potestatem non faciat. obuius iis consul fuit. dimicatum proelio utrimque atroci atque incerto euentu est et, cum anceps caedes fuisset, aduersae tamen rei fama in Romanos uertit ob amissos quosdam equestris ordinis tribunosque militum atque unum legatum et, quod insigne maxime fuit, consulis ipsius uolnus. ob haec etiam aucta fama, ut solet, ingens terror patres inuasit dictatoremque dici placebat; nec, quin Cursor Papirius diceretur, in quo tum summa rei bellicae ponebatur, dubium cuiquam erat. sed nec in Samnium nuntium perferri omnibus infestis tuto posse nec uiuere Marcium consulem satis fidebant. alter consul Fabius infestus priuatim Papirio erat; quae ne ira obstaret bono publico, legatos ex consularium numero mittendos ad eum senatus censuit, qui sua quoque eum, non publica solum auctoritate mouerent ut memoriam simultatium patriae remitteret. profecti legati ad Fabium cum senatus consultum tradidissent adiecissentque orationem conuenientem mandatis, consul demissis in terram oculis tacitus ab incertis quidnam acturus esset legatis recessit; nocte deinde silentio, ut mos est, L. Papirium dictatorem dixit. cui cum ob animum egregie uictum legati gratias agerent, obstinatum silentium obtinuit ac sine responso ac mentione facti sui legatos dimisit, ut appareret insignem dolorem ingenti comprimi animo. Papirius C. Iunium Bubulcum magistrum equitum dixit; atque ei legem curiatam de imperio ferenti triste omen diem diffidit, quod Faucia curia fuit principium, duabus insignis cladibus, captae urbis et Caudinae pacis, quod utroque anno eiusdem curiae fuerat principium. Macer Licinius tertia etiam clade, quae ad Cremeram accepta est, abominandam eam curiam facit.

dum hic in etruria gero consul alter que marcius rutulus allifae de samnites uis capio multus alius castellum vinco aut deleo hostilis aut integer in potestas uenio per idem tempus et classis romanus ab p cornelius qui senatus maritimus ora praeficio in campania ago cum adpello pompeji sum socius inde naual ad depopulor ager nucerinus proficiscor propior raptim uastas unde redeo tueor ad nauis sum dulcedo ut fio praeda longus progredior excio hostis palo per ager nemo obuius sum cum occidio occido possum redeo agmen incautus haud procul nauis adsequor agrestis exuo praeda pars etiam occido qui supersum caedo trepido multitudo ad nauis compello sum profectio q fabius trans ciminia silua quantus roma terror facio tam laetus fama in samnium ad hostis fero intercludo romanus exercitus obsideri clades imago furcula caudinus memoro idem temeritas avidus ulteriores semper gens in saltus invius deduco saepio non hostis magis arma quam locus iniquitas sum iam gaudium inuidia quidam misceo qui bellum romanus decus ab samnites fortuna ad etrusci averto itaque arma vis ad obtero que marcius consul concurro protinus inde etruria per marsi atque sabini peto si marcius dimico potestas non facio obuius is consul sum dimico proelium utrimque atrox atque incertum euentus sum et cum anceps caedes sum adverro tamen res fama in romanus uerto ob amitto quidam equester ordo tribunus miles atque unus legatus et qui insignis magnus sum consul ipse vulnus ob hic etiam augeo fama ut soleo ingens terror pater inuado dictator dico placeo neque quin cursor papirius dico in quo tum summus res bellicus pono dubius quisquam sum sed neque in samnium nuntius perfero omnis infestus tueor possum neque uiuo marcius consul satis fido alter consul fabius infestus priuatim papirius sum qui ne ira obsto bonus publicus legatus ex consularis numerus mitto ad is senatus censeo qui suus quoque is non publicus solus auctoritas moveo ut memoria simultas patria remitto proficiscor legatus ad fabius cum senatus consulo trado adicio oratio conuenio mandatum consul demitto in terra oculus taceo ab incertus quisnam ago sum legatus recedo nox deinde silentium ut mos sum l papirius dictator dico qui cum ob animus egregius uictus legatus gratia ago obstinatus silentium obtineo atque sine respondeo atque mentio facio suus legatus dimitto ut appareo insignis dolor ingens comprimo animus papirius que junius bubulcus magister eques dico atque is lex curiatus de imperium fero tristis omen dies diffido qui faucius curia sum principium duo insignis clades capio urbs et caudinus pax qui uterque annus idem curia sum principium macer licinius tertius etiam clades qui ad cremera accipio sum abominor is curia facio


C. Iunius Bubulcus et Q. Aemilius Barbula consules exitu anni non consulibus ab se creatis, Sp. Nautio et M. Popilio , ceterum dictatori L. Aemilio legiones tradiderant; is cum L. Fuluio magistro equitum Saticulam oppugnare adortus rebellandi causam Samnitibus dedit. duplex inde terror inlatus Romanis: hinc Samnis magno exercitu coacto ad eximendos obsidione socios haud procul castris Romanorum castra posuit; hinc Saticulani magno cum tumultu patefactis repente portis in stationes hostium incurrerunt. inde pars utraque, spe alieni magis auxilii quam uiribus freta suis, iusto mox proelio inito Romanos urgent et quamquam anceps dimicatio erat, tamen utrimque tutam aciem dictator habuit, quia et locum haud facilem ad circumueniendum cepit et diuersa statuit signa. infestior tamen in erumpentes incessit nec magno certamine intra moenia compulit; tum totam aciem in Samnites obuertit. ibi plus certaminis fuit; uictoria sicut sera ita nec dubia nec uaria fuit. fusi in castra Samnites exstinctis nocte ignibus tacito agmine abeunt et spe abiecta Saticulae tuendae Plisticam ipsi, socios Romanorum, ut parem dolorem hosti redderent, circumsidunt.

que junius bubulcus et q aemilius barbula consul exeo annus non consul ab sui creo spurius nautius et m popilius ceterum dictator l aemilius legio trado is cum l fulvius magister eques saticula oppugnaris adorior rebello causa samnites do duplex inde terror infero romanus hinc samnis magnus exercitus cogo ad eximo obsidio socius haud procul castrum romanus castrum pono hinc saticulanus magnus cum tumultus patefacio repens porta in statio hostis incurro inde pars uter spes alienus magis auxilium quam uis fretus suus justus mox proelium ineo romanus urgeo et quamquam anceps dimicatio sum tamen utrimque tueor acies dictator habeo quia et locus haud facilis ad circumvenio capio et diuerto statuo signum infestus tamen in erumpo incedo neque magnus certamen intra moenia compello tum totus acies in samnites obverto ibi multus certamen sum uictoria sicut serus ita neque dubius neque uarius sum fundo in castrum samnites exstinguo nox ignis taceo agmen abeo et spes abicio saticula tueor plisticam ipse socius romanus ut par dolor hostis reddo circumsido


et in castris Romanis cum frustra multi conatus ad erumpendum capti essent et iam omnium rerum inopia esset, uicti necessitate legatos mittunt, qui primum pacem aequam peterent; si pacem non impetrarent, uti prouocarent ad pugnam. tum Pontius debellatum esse respondit; et, quoniam ne uicti quidem ac capti fortunam fateri scirent, inermes cum singulis uestimentis sub iugum missurum; alias condiciones pacis aequas uictis ac uictoribus fore: si agro Samnitium decederetur, coloniae abducerentur, suis inde legibus Romanum ac Samnitem aequo foedere uicturum; his condicionibus paratum se esse foedus cum consulibus ferire; si quid eorum displiceat, legatos redire ad se uetuit. haec cum legatio renuntiaretur, tantus gemitus omnium subito exortus est tantaque maestitia incessit ut non grauius accepturi uiderentur, si nuntiaretur omnibus eo loco mortem oppetendam esse. cum diu silentium fuisset nec consules aut pro foedere tam turpi aut contra foedus tam necessarium hiscere possent, L. Lentulus , qui tum princeps legatorum uirtute atque honoribus erat, 'patrem meum' inquit, 'consules, saepe audiui memorantem se in Capitolio unum non fuisse auctorem senatui redimendae auro a Gallis ciuitatis, quando nec fossa ualloque ab ignauissimo ad opera ac muniendum hoste clausi essent et erumpere, si non sine magno periculo, tamen sine certa pernicie possent. quod si, illis ut decurrere ex Capitolio armatis in hostem licuit, quo saepe modo obsessi in obsidentes eruperunt, ita nobis aequo aut iniquo loco dimicandi tantummodo cum hoste copia esset, non mihi paterni animi indoles in consilio dando deesset. equidem mortem pro patria praeclaram esse fateor et me uel deuouere pro populo Romano legionibusque uel in medios me immittere hostes paratus sum; sed hic patriam uideo, hic quidquid Romanarum legionum est; quae nisi pro se ipsis ad mortem ruere uolunt, quid habent quod morte sua seruent? tecta urbis, dicat aliquis, et moenia et eam turbam a qua urbs incolitur. immo hercule produntur ea omnia deleto hoc exercitu, non seruantur. quis enim ea tuebitur? imbellis uidelicet atque inermis multitudo. tam hercule quam a Gallorum impetu defendit. an a Ueiis exercitum Camillumque ducem implorabunt? hic omnes spes opesque sunt, quas seruando patriam seruamus, dedendo ad necem patriam deserimus [ac prodimus]. at foeda atque ignominiosa deditio est. sed ea caritas patriae est ut tam ignominia eam quam morte nostra, si opus sit, seruemus. subeatur ergo ista, quantacumque est, indignitas et pareatur necessitati, quam ne di quidem superant. ite, consules, redimite armis ciuitatem, quam auro maiores uestri redemerunt.'

et in castrum romanus cum frustra multus conor ad erumpo capio sum et iam omnis res inopia sum vinco necessitas legatus mitto qui primus pax aequus peto si pax non impetro uti provoco ad pugna tum pontius debello sum respondeo et quoniam ne vinco quidem atque capio fortuna fateor scio inermis cum singuli uestimentum sub iugum mitto alius condicio pax aequo uinco atque uictor sum si ager samnites decedo colonia abduco suus inde lex romanus atque samnitem aequus foedus vinco hic condicio paro sui sum foedus cum consul ferio si quis is displiceo legatus redeo ad sui ueto hic cum legatio renuntio tantus gemitus omnis subeo exorior sum tantus maestitia incedo ut non grauis accipio uideo si nuntio omnis is locus mors oppeto sum cum diu silentium sum neque consul aut pro foedus tam turpis aut contra foedus tam necessarius hisco possum l lentulus qui tum princeps legatus uirtus atque honor sum pater meus inquam consul saepe audio memoro sui in capitolium unus non sum auctor senatus redimo aurum ab gallus ciuitas quando neque fossa vallo ab ignavus ad opus atque munio hostis claudo sum et erumpo si non sine magnus periculum tamen sine certus pernicies possum qui si ille ut decurro ex capitolium armo in hostis licet quo saepe modo obsedeo in obsido erumpo ita nos aequus aut iniquus locus dimico tantummodo cum hostis copia sum non ego paternus animus indoles in consilium do desum equidem mors pro patria praeclarus sum fateor et ego uel devoveo pro populus romanus legio uel in medius ego immitto hostis paro sum sed hic patria uideo hic quisquis romanaris legio sum qui nisi pro sui ipse ad mors ruo uolo quis habeo qui mors suus servo tectum urbs dico aliquis et moenia et is turba ab qui urbs incolo immo herculis prodo is omnis deleo hic exercitus non servo quis enim is tueor imbellis uidelicet atque inermis multitudo tam herculis quam ab gallus impetus defendo an ab veii exercitus camillus dux imploro hic omnis spes ops sum qui servo patria servo dedo ad nex patria desero atque prodeo at foedus atque ignominiosus deditio sum sed is careo patria sum ut tam ignominia is quam mors noster si opus sum servo subeo ergo iste quantus sum indignitas et pareo necessitas quam ne deus quidem supero eo consul redimo arma ciuitas quam aurum magnus vester reemo


primi consules prope seminudi sub iugum missi; tum ut quisque gradu proximus erat, ita ignominiae obiectus; tum deinceps singulae legiones. circumstabant armati hostes, exprobrantes eludentesque; gladii etiam plerisque intentati, et uolnerati quidam necatique, si uoltus eorum indignitate rerum acrior uictorem offendisset. ita traducti sub iugum et quod paene grauius erat per hostium oculos, cum e saltu euasissent, etsi uelut ab inferis extracti tum primum lucem aspicere uisi sunt, tamen ipsa lux ita deforme intuentibus agmen omni morte tristior fuit. itaque cum ante noctem Capuam peruenire possent, incerti de fide sociorum et quod pudor praepediebat circa uiam haud procul Capua omnium egena corpora humi prostrauerunt. quod ubi est Capuam nuntiatum, euicit miseratio iusta sociorum superbiam ingenitam Campanis. confestim insignia sua consulibus, [fasces, lictores,] arma, equos, uestimenta, commeatus militibus benigne mittunt; et uenientibus Capuam cunctus senatus populusque obuiam egressus iustis omnibus hospitalibus priuatisque et publicis fungitur officiis. neque illis sociorum comitas uoltusque benigni et adloquia non modo sermonem elicere sed ne ut oculos quidem attollerent aut consolantes amicos contra intuerentur efficere poterant; adeo super maerorem pudor quidam fugere conloquia et coetus hominum cogebat. postero die cum iuuenes nobiles missi a Capua ut proficiscentes ad finem Campanum prosequerentur reuertissent uocatique in curiam percontantibus maioribus natu multo sibi maestiores et abiectiores animi uisos referrent: adeo silens ac prope mutum agmen incessisse; iacere indolem illam Romanam ablatosque cum armis animos; non reddere salutem, [non salutantibus dare responsum,] non hiscere quemquam prae metu potuisse, tamquam ferentibus adhuc ceruicibus iugum sub quod missi essent; habere Samnites uictoriam non praeclaram solum sed etiam perpetuam; cepisse enim eos non Romam, sicut ante Gallos, sed, quod multo bellicosius fuerit, Romanam uirtutem ferociamque,—

primus consul prope seminudus sub iugum mitto tum ut quisque gradus proximus sum ita ignominia objectus tum deinceps singulus legio circumsto armatus hostis exprobro eludo gladius etiam plerusque intentas et vulnero quidam neco si uultus is indignitas res acer uictor offendo ita traduco sub iugum et qui paene grauis sum per hostis oculus cum e saltus evado etsi uelut ab inferi extraho tum primus lux aspicio video sum tamen ipse lux ita deformis intueor agmen omnis mors tristis sum itaque cum ante nox capua pervenio possum incertus de fides socius et qui pudor praepediebat circa uia haud procul capua omnis egenus corpus humus prosterno qui ubi sum capua nuntio evinco miseratio iustus socius superbia ingenitus campanus confestim insigne suus consul fascis lictor arma equus uestimentum commeatus miles benignus mitto et uenio capua cunctus senatus populus obuiam egredior iustus omnis hospital privo et publicus fungor officium neque ille socius comito vultus benignus et alloquium non modo sermo elices sed ne ut oculus quidem attollo aut consolo amicus contra intueor efficio possum adeo super maeror pudor quidam fugio colloquium et coitus homo cogo posterus dies cum iuuenis nobilis mitto ab capua ut proficisco ad finis campanus prosequor revorto voco in curia perconto magnus natus multus sui maestus et abicio animus video refero adeo sileo atque prope mutus agmen incedo iacio indoles ille romanus aufero cum arma animus non reddo salus non saluto do responsum non hisco quisquam prae metus possum tamquam fero adhuc ceruix iugum sub qui mitto sum habeo samnites uictoria non praeclarus solus sed etiam perpetuus capio enim is non roma sicut ante galli sed qui multus bellicosus sum romanus uirtus ferocio


dimissa contione consilium habitum omnibusne copiis Luceriam premerent an altero exercitu et duce Apuli circa, gens dubiae ad id uoluntatis, temptarentur. Publilius consul ad peragrandam profectus Apuliam aliquot expeditione una populos aut ui subegit aut condicionibus in societatem accepit. Papirio quoque, qui obsessor Luceriae restiterat, breui ad spem euentus respondit; nam insessis omnibus uiis per quas commeatus ex Samnio subuehebantur, fame domiti Samnites qui Luceriae in praesidio erant legatos misere ad consulem Romanum, ut receptis equitibus qui causa belli essent absisteret obsidione. iis Papirius ita respondit debuisse eos Pontium Herenni filium, quo auctore Romanos sub iugum misissent, consulere quid uictis patiendum censeret; ceterum quoniam ab hostibus in se aequa statui quam in se ipsi ferre maluerint, nuntiare Luceriam iussit arma, sarcinas, iumenta, multitudinem omnem imbellem intra moenia relinquerent; militem se cum singulis uestimentis sub iugum missurum, ulciscentem inlatam, non nouam inferentem ignominiam. nihil recusatum. septem milia militum sub iugum missa praedaque ingens Luceriae capta, receptis omnibus signis armisque quae ad Caudium amissa erant et, quod omnia superabat gaudia, equitibus reciperatis quos pignora pacis custodiendos Luceriam Samnites dederant. haud ferme alia mutatione subita rerum clarior uictoria populi Romani est, si quidem etiam, quod quibusdam in annalibus inuenio, Pontius Herenni filius, Samnitium imperator, ut expiaret consulum ignominiam, sub iugum cum ceteris est missus. ceterum id minus miror obscurum esse de hostium duce dedito missoque; id magis mirabile est ambigi Luciusne Cornelius dictator cum L. Papirio Cursore magistro equitum eas res ad Caudium atque inde Luceriam gesserit ultorque unicus Romanae ignominiae haud sciam an iustissimo triumpho ad eam aetatem secundum Furium Camillum triumphauerit an consulum—Papirique praecipuum—id decus sit. sequitur hunc errorem alius error Cursorne Papirius proximis comitiis cum Q. Aulio Cerretano iterum ob rem bene gestam Luceriae continuato magistratu consul tertium creatus sit an L. Papirius Mugillanus et in cognomine erratum sit.

dimitto contio consilium habitus omne copia luceria premo an alter exercitus et dux apulis circa gens dubius ad is uoluntas tento publilius consul ad peragro proficiscor appulia aliquot expeditio unus populus aut uis subigo aut condicio in societas accipio papirius quoque qui obsessor luceria resto breuis ad spes euentus respondeo nam insessus omnis via per qui commeatus ex samnium subveho fames domo samnites qui luceria in praesidium sum legatus mitto ad consul romanus ut recipio eques qui causa bellum sum absisto obsidio is papirius ita respondeo debeo is pontius herennius filius quo auctor romanus sub iugum mitto consulo quis uinco patior censeo ceterum quoniam ab hostis in sui aequus statuo quam in sui ipse fero malo nuntiaris luceria iubeo arma sarcina iumentum multitudo omnis imbellis intra moenia relinquo miles sui cum singuli uestimentum sub iugum mitto ulciscor infero non nouus infero ignominia nihil recuso septem mille miles sub iugum mitto praeda ingens luceria capio recipio omnis signum armus qui ad caudium amitto sum et qui omnis supero gaudium eques recipero qui pignus pax custodio luceria samnites do haud ferme alius mutatio subeo res clarus uictoria populus romanus sum si quidem etiam qui quidam in annal inuenio pontius herennius filius samnites imperator ut expio consul ignominia sub iugum cum ceterus sum mitto ceterum is paruus miro obscurus sum de hostis dux dedo mitto is magis mirabilis sum ambago lucius cornelius dictator cum l papirius cursor magister eques is res ad caudium atque inde luceria gero ultor unicus romanus ignominia haud scio an justus triumphus ad is aetas secundus furius camillus triumpho an consul papirius praecipuus is decus sum sequor hic error alius error cursor papirius propior comitium cum q aulio cerretanus iterum ob res bene gero luceria continuo magistratus consul tertius creo sum an l papirius mugillanus et in cognomen erro sum


aduersus quos Publilius consul cum dimicaturus esset, prius adloquendos milites ratus contionem aduocari iussit; ceterum sicut ingenti alacritate ad praetorium concursum est, ita prae clamore poscentium pugnam nulla adhortatio imperatoris audita est; suus cuique animus memor ignominiae adhortator aderat. uadunt igitur in proelium urgentes signiferos et, ne mora in concursu pilis emittendis stringendisque inde gladiis esset, pila uelut dato ad id signo abiciunt strictisque gladiis cursu in hostem feruntur. nihil illic imperatoriae artis ordinibus aut subsidiis locandis fuit; omnia ira militaris prope uesano impetu egit. itaque non fusi modo hostes sunt sed ne castris quidem suis fugam impedire ausi Apuliam dissipati petiere; Luceriam tamen coacto rursus in unum agmine est peruentum. Romanos ira eadem, quae per mediam aciem hostium tulerat, et in castra pertulit. ibi plus quam in acie sanguinis ad caedis factum praedaeque pars maior ira corrupta. exercitus alter cum Papirio consule locis maritimis peruenerat Arpos per omnia pacata Samnitium magis iniuriis et odio quam beneficio ullo populi Romani; nam Samnites, ea tempestate in montibus uicatim habitantes, campestria et maritima loca contempto cultorum molliore atque, ut euenit fere, locis simili genere ipsi montani atque agrestes depopulabantur. quae regio si fida Samnitibus fuisset, aut peruenire Arpos exercitus Romanus nequisset aut interiecta [inter Romam et Arpos] penuria rerum omnium exclusos a commeatibus absumpsisset. tum quoque profectos inde ad Luceriam iuxta obsidentes obsessosque inopia uexauit: omnia ab Arpis Romanis suppeditabantur, ceterum adeo exigue ut militi occupato stationibus uigiliisque et opere eques folliculis in castra ab Arpis frumentum ueheret, interdum occursu hostium cogeretur abiecto ex equo frumento pugnare: obsessis priusquam alter consul uictore exercitu aduenit, et commeatus ex montibus Samnitium inuecti erant et auxilia intromissa. artiora omnia aduentus Publili fecit, qui obsidione delegata in curam collegae uacuus per agros cuncta infesta commeatibus hostium fecerat. itaque cum spes nulla esset diutius obsessos inopiam laturos, coacti Samnites, qui ad Luceriam castra habebant, undique contractis uiribus signa cum Papirio conferre.

aduersus qui publilius consul cum dimico sum prior alloquor miles reor contio aduocaris iubeo ceterum sicut ingens alacritas ad praetorium concurro sum ita prae clamor posco pugna nullus adhortatio imperator audio sum suus quisque animus memor ignominia adhortator adsum vado igitur in proelium urgeo signifer et ne mora in concursus pila emitto stringo inde gladius sum pilum uelut do ad is signum abicio stringo gladius cursus in hostis fero nihil illic imperatorius ars ordo aut subsidium loco sum omnis ira militaris prope vesanus impetus ago itaque non fundo modo hostis sum sed ne castrum quidem suus fuga impedio audeo appulia dissipati peto luceria tamen cogo rursus in unus agmen sum peruenio romanus ira idem qui per medius acies hostis fero et in castrum perfero ibi multus quam in acies sanguis ad caedes facio praeda pars magnus ira corrumpo exercitus alter cum papirius consul locus maritimus pervenio arpi per omnis paco samnites magis iniuria et odium quam beneficium ullus populus romanus nam samnites is tempestas in mons uicatim habito campestre et maritimus locum contemno cultor mollis atque ut euenio fere locus similis genus ipse montanus atque agrestis depopulor qui regius si fidus samnites sum aut pervenio arpi exercitus romanus nequeo aut interjacio inter roma et arpi penuria res omnis excludo ab commeatus absumo tum quoque proficio inde ad luceria iuxta obsido obsedeo inopia vexo omnis ab arpi romanus suppedito ceterum adeo exiguus ut miles occupo statio vigilia et opus eques folliculis in castrum ab arpi frumentum veho interdum occurro hostis cogo abicio ex equus frumentum pugno obsedeo priusquam alter consul uictor exercitus aduenio et commeatus ex mons samnites inveho sum et auxilium intromitto artus omnis advenio publilis facio qui obsidio delego in cura collega uacuus per ager cunctus infestus commeatus hostis facio itaque cum spes nullus sum diu obsedeo inopia fero cogo samnites qui ad luceria castrum habeo undique contraho uis signum cum papirius confero


dictator postero die auspiciis repetitis pertulit legem; et profectus cum legionibus ad terrorem traducti siluam Ciminiam exercitus nuper scriptis ad Longulam peruenit acceptisque a Marcio consule ueteribus militibus in aciem copias eduxit. nec hostes detractare uisi pugnam. instructos deinde armatosque, cum ab neutris proelium inciperet, nox oppressit. quieti aliquamdiu nec quis diffidentes uiribus nec hostem spernentes, statiua in propinquo habuere. †nam et cum Umbrorum exercitu acie depugnatum est; fusi tamen magis quam caesi hostes, quia coeptam acriter non tolerarunt pugnam; et ad Uadimonis lacum† Etrusci lege sacrata coacto exercitu, cum uir uirum legisset, quantis nunquam alias ante simul copiis simul animis dimicarunt; tantoque irarum certamine gesta res est ut ab neutra parte emissa sint tela. gladiis pugna coepit et acerrime commissa ipso certamine, quod aliquamdiu anceps fuit, accensa est, ut non cum Etruscis totiens uictis sed cum aliqua noua gente uideretur dimicatio esse. nihil ab ulla parte mouetur fugae; cadunt antesignani et, ne nudentur propugnatoribus signa, fit ex secunda prima acies. ab ultimis deinde subsidiis cietur miles; adeoque ad ultimum laboris ac periculi uentum est ut equites Romani omissis equis ad primos ordines peditum per arma, per corpora euaserint. ea uelut noua inter fessos exorta acies turbauit signa Etruscorum; secuta deinde impetum eorum, utcumque adfecta erat, cetera multitudo tandem perrumpit ordines hostium. tunc uinci pertinacia coepta et auerti manipuli quidam; et, ut semel dedere hi terga, etiam <ceteri> certiorem capessere fugam. ille primum dies fortuna uetere abundantes Etruscorum fregit opes; caesum in acie quod roboris fuit: castra eo impetu capta direptaque.

dictator posterus dies auspicium repeto perfero lex et proficiscor cum legio ad terror traduco silua ciminia exercitus nuper scribo ad longula peruenio accipio ab marcius consul vetus miles in acies copia educo neque hostis detractaris video pugna instruo deinde armo cum ab neuter proelium incipio nox opprimo quiesco aliquamdiu neque quis diffido uis neque hostis sperno stativus in propinquo habeo nam et cum umber exercitus acies depugno sum fundo tamen magis quam caedo hostis quia coepio acer non tolero pugna et ad uadimonis lacus etruscus lex sacro cogo exercitus cum uir uir lego quantus numquam alius ante simul copia simul animus dimico tantus ira certamen gero res sum ut ab neuter pars emitto sum telum gladius pugno coepio et acer committo ipse certamen qui aliquamdiu anceps sum accendo sum ut non cum etruscus totiens uinco sed cum aliqui nouus gens uideo dimicatio sum nihil ab ullus pars moueo fuga cado antesignanus et ne nudo propugnator signum fio ex secundus primus acies ab ulter deinde subsidium cieo miles adeo ad ulter labor atque periculum uenio sum ut eques romanus omitto equus ad primus ordo pedes per arma per corpus evado is uelut nouus inter fatisco exorior acies turbo signum etruscus sequor deinde impetus is utcumque afficio sum ceterus multitudo tandem perrumpo ordo hostis tunc vinco pertinacia coepio et averto manipulis quidam et ut semel do hic tergum etiam ceterus certus capesso fuga ille primus dies fortuna uetus abundo etruscus frango ops caedo in acies qui robur sum castrum is impetus capio direptor


hac expeditione consulis motum latius erat quam profligatum bellum; uastationem namque sub Ciminii montis radicibus iacens ora senserat conciueratque indignatione non Etruriae modo populos sed Umbriae finitima. itaque quantus non unquam antea exercitus ad Sutrium uenit; neque e siluis tantummodo promota castra sed etiam auiditate dimicandi quam primum in campos delata acies. deinde instructa primo suo stare loco, relicto hostibus ad instruendum contra spatio: dein, postquam detractare hostem sensere pugnam, ad uallum subeunt. ubi postquam stationes quoque receptas intra munimenta sensere, clamor repente circa duces ortus, ut eo sibi e castris cibaria eius diei deferri iuberent: mansuros se sub armis et aut nocte aut certe luce prima castra hostium inuasuros. nihilo quietior Romanus exercitus imperio ducis continetur. decima erat fere diei hora cum cibum capere consul milites iubet; praecipit ut in armis sint quacumque diei noctisue hora signum dederit. paucis milites adloquitur; Samnitium bella extollit, eleuat Etruscos; nec hostem hosti nec multitudinem multitudini comparandam ait; esse praeterea telum aliud occultum; scituros in tempore; interea taceri opus esse. his ambagibus prodi simulabat hostes, quo animus militum multitudine territus restitueretur; et, quod sine munimento consederant, ueri similius erat quod simulabatur. curati cibo corpora quieti dant et quarta fere uigilia sine tumultu excitati arma capiunt. dolabrae calonibus diuiduntur ad uallum proruendum fossasque implendas. intra munimenta instruitur acies; delectae cohortes ad portarum exitus conlocantur. dato deinde signo paulo ante lucem, quod aestiuis noctibus sopitae maxime quietis tempus est, proruto uallo erupit acies, stratos passim inuadit hostes; alios immobiles, alios semisomnos in cubilibus suis, maximam partem ad arma trepidantes caedes oppressit. paucis armandi se datum spatium est; eos ipsos non signum certum, non ducem sequentes fundit Romanus fugatosque persequitur. ad castra, ad siluas diuersi tendebant. siluae tutius dedere refugium; nam castra in campis sita eodem die capiuntur. aurum argentumque iussum referri ad consulem; cetera praeda militis fuit. caesa aut capta eo die hostium milia ad sexaginta. eam tam claram pugnam trans Ciminiam siluam ad Perusiam pugnatam quidam auctores sunt metuque in magno ciuitatem fuisse ne interclusus exercitus tam infesto saltu coortis undique Tuscis Umbrisque opprimeretur. sed ubicumque pugnatum est, res Romana superior fuit. itaque a Perusia et Cortona et Arretio, quae ferme capita Etruriae populorum ea tempestate erant, legati pacem foedusque ab Romanis petentes indutias in triginta annos impetrauerunt.

hic expeditio consul motus fero sum quam profligo bellum uastatio namque sub ciminius mons radix jaceo os sentio concieo indignatio non etruria modo populus sed umbria finitimus itaque quantus non umquam antea exercitus ad sutrium uenio neque e silua tantummodo promoveo castrum sed etiam auiditas dimico quam primus in campus defero acies deinde instruo primus suus sto locus relinquo hostis ad instruo contra spatium deinde postquam detractaris hostis sentio pugna ad valles subeo ubi postquam statio quoque recipio intra munimentum sentio clamor repens circa dux ortus ut is sui e castrum cibaria is dies defero iubeo maneo sui sub arma et aut nox aut certus lux primus castrum hostis invado nihilum quiesco romanus exercitus imperium dux contineo decimus sum fere dies hora cum cibus capio consul miles iubeo praecipio ut in arma sum quicumque dies nox hora signum do paucus miles alloquor samnites bellum extollo elevo etrusci neque hostis hostis neque multitudo multitudo comparo aio sum praeterea telis alius occulo scio in tempus interea taceo opus sum hic ambages prodo simulo hostis quo animus miles multitudo terreo restituo et qui sine munimentum consido uerus similis sum qui simulo curo cibus corpus quiesco do et quartus fere uigilia sine tumultus excitas arma capio dolabra calo divido ad valles proruo fodio impleo intra munimentum instruo acies deligo cohors ad portaris exitus conloco do deinde signum paulus ante lux qui aestivus nox sopio magnus quiesco tempus sum proruo uallum erumpo acies sterno passim invado hostis alius immobilis alius semisomnus in cubilis suus maximus pars ad arma trepido caedes opprimo paucus armo sui do spatium sum is ipse non signum certus non dux sequor fundo romanus fugo persequor ad castrum ad silua diverto tendo silua tueor do refugium nam castrum in campus sino idem dies capio aurum argentum jubeo refero ad consul ceterus praeda miles sum caedo aut capio is dies hostis mille ad sexaginta is tam clarus pugna trans ciminia silua ad perusia pugno quidam auctor sum metus in magnus ciuitas sum ne intercludo exercitus tam infesto saltus coorior undique tuscus umber opprimo sed ubicumque pugno sum res romanus superus sum itaque ab perusia et cortona et arretium qui ferme caput etruria populus is tempestas sum legatus pax foedus ab romanus peto indutiae in triginta annus impetro


pari subinde periculo gloriaeque euentu bellum in Samnitibus erat, qui, praeter ceteros belli apparatus, ut acies sua fulgeret nouis armorum insignibus fecerunt. duo exercitus erant; scuta alterius auro, alterius argento caelauerunt; forma erat scuti: summum latius, qua pectus atque umeri teguntur, fastigio aequali; ad imum cuneatior mobilitatis causa. spongia pectori tegumentum et sinistrum crus ocrea tectum. galeae cristatae, quae speciem magnitudini corporum adderent. tunicae auratis militibus uersicolores, argentatis linteae candidae. his dextrum cornu datum: illi in sinistro consistunt. notus iam Romanis apparatus insignium armorum fuerat doctique a ducibus erant horridum militem esse debere, non caelatum auro et argento sed ferro et animis fretum: quippe illa praedam uerius quam arma esse, nitentia ante rem, deformia inter sanguinem et uolnera. uirtutem esse militis decus: et omnia illa uictoriam sequi et ditem hostem quamuis pauperis uictoris praemium esse. his Cursor uocibus instinctos milites in proelium ducit. dextro ipse cornu consistit, sinistro praefecit magistrum equitum. simul est concursum, ingens fuit cum hoste certamen, non segnius inter dictatorem et magistrum equitum ab utra parte uictoria inciperet. prior forte Iunius commouit hostem, laeuo dextrum cornu, sacratos more Samnitium milites eoque candida ueste et paribus candore armis insignes; eos se Orco mactare Iunius dictitans, cum intulisset signa, turbauit ordines et haud dubie impulit aciem. quod ubi sensit dictator, 'ab laeuone cornu uictoria incipiet' inquit 'et dextrum cornu, dictatoris acies, alienam pugnam sequetur, non partem maximam uictoriae trahet?' concitat milites; nec peditum uirtuti equites aut legatorum studia ducibus cedunt. M. Ualerius a dextro, P. Decius ab laeuo cornu, ambo consulares, ad equites in cornibus positos euehuntur adhortatique eos, ut partem secum capesserent decoris, in transuersa latera hostium incurrunt. is nouus additus terror cum ex parte utraque circumuasisset aciem et ad terrorem hostium legiones Romanae redintegrato clamore intulissent gradum, tum fuga ab Samnitibus coepta. iam strage hominum armorumque insignium campi repleri; ac primo pauidos Samnites castra sua accepere, deinde ne ea quidem retenta; captis direptisque ante noctem iniectus ignis. dictator ex senatus consulto triumphauit, cuius triumpho longe maximam speciem captiua arma praebuere. tantum magnificentiae uisum in his, ut aurata scuta dominis argentariarum ad forum ornandum diuiderentur. inde natum initium dicitur fori ornandi ab aedilibus cum tensae ducerentur. et Romani quidem ad honorem deum insignibus armis hostium usi sunt: Campani ad superbiam et odio Samnitium gladiatores, quod spectaculum inter epulas erat, eo ornatu armarunt Samnitiumque nomine compellarunt. eodem anno cum reliquiis Etruscorum ad Perusiam, quae et ipsa indutiarum fidem ruperat, Fabius consul nec dubia nec difficili uictoria dimicat. ipsum oppidum—nam ad moenia uictor accessit—cepisset, ni legati dedentes urbem exissent. praesidio Perusiae imposito, legationibus Etruriae amicitiam petentibus prae se Romam ad senatum missis consul praestantiore etiam quam dictator uictoria triumphans urbem est inuectus; quin etiam deuictorum Samnitium decus magna ex parte ad legatos, P. Decium et M. Ualerium , est uersum, quos populos proximis comitiis ingenti consensu consulem alterum, alterum praetorem declarauit.

par subinde periculum gloria euentus bellum in samnites sum qui praeter ceterus bellum apparatus ut acies suus fulgeo nouus armus insignis facio duo exercitus sum scutum alter aurum alter argentum caelo forma sum scutum superus fero qui pectus atque umerus tego fastigium aequal ad imus cuneatior mobilitas causa spongia pector tegumentum et sinister crus ocrea tectum galea cristatus qui species magnitudo corpus addo tunica auro miles uersicolores argentas linteus candida hic dexter cornu do ille in sinister consisto notus iam romanus apparatus insignis armus sum doceo ab dux sum horridus miles sum debeo non caelo aurum et argentum sed ferrum et animus fretus quippe ille praeda verus quam arma sum niteo ante res deformis inter sanguis et vulnero uirtus sum miles decus et omnis ille uictoria sequor et dives hostis quamuis pauper uictor praemium sum hic cursor uox instinguo miles in proelium duco dexter ipse cornu consisto sinister praeficio magister eques simul sum concurro ingens sum cum hostis certamen non segnis inter dictator et magister eques ab uter pars uictoria incipio prior fors junius commoveo hostis laevus dexter cornu sacro mos samnites miles eo candidus uestis et par candor arma insignis is sui orcus macto junius dictito cum infero signum turbo ordo et haud dubius impello acies qui ubi sentio dictator ab laevus cornu uictoria incipio inquam et dexter cornu dictator acies alienus pugna sequor non pars maximus uictoria traho concito miles neque pedes uirtus eques aut legatus studium dux cedo m valerius ab dexter p decius ab laevus cornu ambo consularis ad eques in cornu pono eveho adhortor is ut pars sui capesso decor in transverto latus hostis incurro is nouus addo terror cum ex pars uter circumvado acies et ad terror hostis legio romanus redintegro clamor infero gradus tum fuga ab samnites coepio iam strages homo armus insignis campus repleo atque primus pavidus samnites castrum suus accipio deinde ne is quidem retineo capio disrepo ante nox injectus ignis dictator ex senatus consultum triumpho qui triumphus longus maximus species captivus arma praebeo tantus magnificentia uideo in hic ut auro scutum dominus argentariaris ad forum orno divido inde natus initium dico forum orno ab aedilis cum tendo duco et romanus quidem ad honor deus insignis arma hostis utor sum campanus ad superbia et odium samnites gladiator qui spectaculum inter epulae sum is orno armo samnites nomen compello idem annus cum reliquiae etruscus ad perusia qui et ipse indutiaris fides rumpo fabius consul neque dubius neque difficilis uictoria dimico ipse oppidum nam ad moenia uictor accedo capio ni legatus dedo urbs exeo praesidium perusia impono legatio etruria amicitia peto prae sui roma ad senatus mitto consul praesto etiam quam dictator uictoria triumpho urbs sum inveho quin etiam deuictor samnites decus magnus ex pars ad legatus p decius et m valerius sum uersus qui populus propior comitium ingens consensus consul alter alter praetor declaro


tum Postumius 'interea dedite' inquit 'profanos nos, quos salua religione potestis; dedetis deinde et istos sacrosanctos cum primum magistratu abierint, sed, se me audiatis, priusquam dedantur, hic in comitio uirgis caesos, hanc iam ut intercalatae poenae usuram habeant. nam quod deditione nostra negant exsolui religione populum, id istos magis ne dedantur quam quia ita se res habeat dicere, quis adeo iuris fetialium expers est qui ignoret? neque ego infitias eo, patres conscripti, tam sponsiones quam foedera sancta esse apud eos homines apud quos iuxta diuinas religiones fides humana colitur; sed iniussu populi nego quicquam sanciri posse quod populum teneat. an, si eadem superbia, qua sponsionem istam expresserunt nobis Samnites, coegissent nos uerba legitima dedentium urbes nuncupare, deditum populum Romanum uos tribuni diceretis et hanc urbem, templa, delubra, fines, aquas Samnitium esse? omitto deditionem, quoniam de sponsione agitur; quid tandem, si spopondissemus urbem hanc relicturum populum Romanum? si incensurum? si magistratus, si senatum, si leges non habiturum? si sub regibus futurum? di meliora, inquis. atqui non indignitas rerum sponsionis uinculum leuat; si quid est in quo obligari populus possit, in omnia potest. et ne illud quidem, quod quosdam forsitan moueat, refert, consul an dictator an praetor spoponderit. et hoc ipsi etiam Samnites iudicauerunt, quibus non fuit satis consules spondere, sed legatos, quaestores, tribunos militum spondere coegerunt. nec a me nunc quisquam quaesiuerit quid ita spoponderim, cum id nec consulis ius esset nec illis spondere pacem quae mei non erat arbitrii, nec pro uobis qui nihil mandaueratis possem. nihil ad Caudium, patres conscripti, humanis consiliis gestum est; di immortales et uestris et hostium imperatoribus mentem ademerunt. nec nos in bello satis cauimus et illi male partam uictoriam male perdiderunt, dum uix locis quibus uicerant credunt, dum quacumque condicione arma uiris in arma natis auferre festinant. an, si sana mens fuisset, difficile illis fuit, dum senes ab domo ad consultandum accersunt, mittere Romam legatos? cum senatu, cum populo de pace ac foedere agere? tridui iter expeditis erat; interea in indutiis res fuisset, donec ab Roma legati aut uictoriam illis certam aut pacem adferrent. ea demum sponsio esset quam populi iussu spopondissemus. sed neque uos tulissetis nec nos spopondissemus; nec fas fuit alium rerum exitum esse quam ut illi uelut somnio laetiore quam quod mentes eorum capere possent nequiquam eluderentur, et nostrum exercitum eadem quae impedierat fortuna expediret, uanam uictoriam uanior inritam faceret pax, sponsio interponeretur quae neminem praeter sponsorem obligaret. quid enim uobiscum, patres conscripti, quid cum populo Romano actum est? quis uos appellare potest, quis se a uobis dicere deceptum? hostis an ciuis? hosti nihil spopondistis, ciuem neminem spondere pro uobis iussistis. nihil ergo uobis nec nobiscum est quibus nihil mandastis, nec cum Samnitibus cum quibus nihil egistis. Samnitibus sponsores nos sumus rei satis locupletes in id quod nostrum est, in id quod praestare possumus, corpora nostra et animos; in haec saeuiant, in haec ferrum, in haec iras acuant. quod ad tribunos attinet, consulite utrum praesens deditio eorum fieri possit an in diem differatur; nos interim, T. Ueturi uosque ceteri, uilia haec capita, luendae sponsionis feramus et nostro supplicio liberemus Romana arma.'

tum postumus interea dedo inquam profanus nos qui saluus religio possum dedo deinde et iste sacrosanctus cum primus magistratus abeo sed sui ego audio priusquam dedo hic in comitium uirga caedo hic iam ut intercalo poena usura habeo nam qui deditio noster nego exsolvo religio populus is iste magis ne dedo quam quia ita sui res habeo dico quis adeo ius fetialis expers sum qui ignoro neque ego infitior is pater conscribo tam sponsio quam foedero sancio sum apud is homo apud qui iuxta divino religio fides humanus colo sed injussus populus nego quisquam sancio possum qui populus teneo an si idem superbia qui sponsio iste exprimo nos samnites cogo nos uerbum legitimus dedo urbs nuncuparis dedo populus romanus tu tribunus dico et hic urbs templum delubrum finis aqua samnites sum omitto deditio quoniam de sponsio ago quis tandem si spopondissemus urbs hic relinquo populus romanus si incendo si magistratus si senatus si lex non habeo si sub rex sum deus bonus inquam atqui non indignitas res sponsio uinculis leuo si quis sum in quo obligaris populus possum in omnis possum et ne ille quidem qui quidam forsitan moveo refero consul an dictator an praetor spoponderit et hic ipse etiam samnites judico qui non sum satis consul spondeo sed legatus quaestor tribunus miles spondeo cogo neque ab ego nunc quisquam quaero quis ita spoponderim cum is neque consul ius sum neque ille spondeo pax qui meus non sum arbitrium neque pro tu qui nihil mando possum nihil ad caudium pater conscribo humanus consilium gero sum deus immortalis et uester et hostis imperator mens adimo neque nos in bellum satis caveo et ille malus pario uictoria malus perdo dum uix locus qui vinco credo dum quicumque condicio arma uir in arma obstino aufero festino an si sano mens sum difficilis ille sum dum senex ab domus ad consulto arcesso mitto roma legatus cum senatus cum populus de pax atque foedus ago triduum iter expeditus sum interea in indutiae res sum donec ab roma legatus aut uictoria ille certus aut pax affero is demum sponsio sum quam populus iussus spopondissemus sed neque tu fero neque nos spopondissemus neque fas sum alius res exitus sum quam ut ille uelut somnio laetus quam qui mens is capio possum nequiquam eludo et nos exercitus idem qui impedio fortuna expedio vanus uictoria vanus irritus facio pax sponsio interpono qui nemo praeter sponsor obligo quis enim tu pater conscribo quis cum populus romanus ago sum quis tu appello possum quis sui ab tu dico decipio hostis an ciuis hostis nihil spopondistis ciuis nemo spondeo pro tu jubeo nihil ergo tu neque nos sum qui nihil mando neque cum samnites cum qui nihil ago samnites sponsor nos sum res satis locuples in is qui nos sum in is qui praesto possum corpus noster et animus in hic saevio in hic ferrum in hic ira acuo qui ad tribunus attineo consulo utrum praesens deditio is fio possum an in dies differo nos interim t veturius tu ceterus uilis hic caput luo sponsio fero et noster supplicium libero romanus arma