sequitur hunc annum nobilis clade Romana Caudina pax T. Ueturio Caluino Sp. Postumio consulibus. Samnites eo anno imperatorem C. Pontium Herenni filium habuerunt, patre longe prudentissimo natum, primum ipsum bellatorem ducemque. is, ubi legati qui ad dedendas res missi erant pace infecta redierunt, 'ne nihil actum' inquit 'hac legatione censeatis, expiatum est quidquid ex foedere rupto irarum in nos caelestium fuit. satis scio, quibuscumque dis cordi fuit subigi nos ad necessitatem dedendi res quae ab nobis ex foedere repetitae fuerant, iis non fuisse cordi tam superbe ab Romanis foederis expiationem spretam. quid enim ultra fieri ad placandos deos mitigandosque homines potuit quam quod nos fecimus? res hostium in praeda captas, quae belli iure nostrae uidebantur, remisimus; auctores belli, quia uiuos non potuimus, perfunctos iam fato dedidimus; bona eorum, ne quid ex contagione noxae remaneret penes nos, Romam portauimus. quid ultra tibi, Romane, quid foederi, quid dis arbitris foederis debeo? quem tibi tuarum irarum, quem meorum suppliciorum iudicem feram? neminem, neque populum neque priuatum, fugio. quod si nihil cum potentiore iuris humani relinquitur inopi, at ego ad deos uindices intolerandae superbiae confugiam et precabor, ut iras suas uertant in eos quibus non suae redditae res, non alienae accumulatae satis sint; quorum saeuitiam non mors noxiorum, non deditio exanimatorum corporum, non bona sequentia domini deditionem exsatient, [placari nequeant] nisi hauriendum sanguinem laniandaque uiscera nostra praebuerimus. iustum est bellum, Samnites, quibus necessarium, et pia arma, quibus nulla nisi in armis relinquitur spes. proinde, cum rerum humanarum maximum momentum sit quam propitiis rem, quam aduersis agant dis, pro certo habete priora bella aduersus deos magis quam homines gessisse, hoc quod instat ducibus ipsis dis gesturos.'

sequor hic annus nobilis clades romanus caudinus pax t veturius caluino spurius postumius consul samnites is annus imperator que pontius herennius filius habeo pater longus prudens natus primus ipse bellator dux is ubi legatus qui ad dedo res mitto sum pax inficio redeo ne nihil ago inquam hic legatio censeo expio sum quisquis ex foedus rumpo ira in nos caelestis sum satis scio quicumque deus chordus sum subigo nos ad necessitas dedo res qui ab nos ex foedus repeto sum is non sum chordus tam superbus ab romanus foedo expiatio sperno quis enim ultra fio ad placo deus mitigo homo possum quam qui nos facio res hostis in praeda capio qui bellum ius noster uideo remitto auctor bellum quia uiuus non possum perfungor iam fatum dedo bonus is ne quis ex contagio noxa remaneo penis nos roma porto quis ultra tu romanus quis foedus quis deus arbiter foedo debeo qui tu tuus ira qui meus supplicium judico fero nemo neque populus neque priuo fugio qui si nihil cum potens ius humanus relinquo inops at ego ad deus uindex intolero superbia confugio et preco ut ira suus verto in is qui non suus reddo res non alienus accumulo satis sum qui saeuitia non mors noxius non deditio exanimator corpus non bonus sequor dominus deditio exsatio placaris nequeo nisi haurio sanguis lanio uiscera noster praebeo iustus sum bellum samnites qui necessarius et pius arma qui nullus nisi in arma relinquo spes proinde cum res humanus magnus momentum sum quam propitius res quam aduerto ago deus pro certus habeo prior bellum aduersus deus magis quam homo gero hic qui insto dux ipse deus gero


haec non laeta magis quam uera uaticinatus, exercitu educto circa Caudium castra quam potest occultissime locat. inde ad Calatiam, ubi iam consules Romanos castraque esse audiebat, milites decem pastorum habitu mittit pecoraque diuersos alium alibi haud procul Romanis pascere iubet praesidiis; ubi inciderint in praedatores, ut idem omnibus sermo constet legiones Samnitium in Apulia esse, Luceriam omnibus copiis circumsedere, nec procul abesse quin ui capiant. iam is rumor ante de industria uolgatus uenerat ad Romanos, sed fidem auxere captiui eo maxime quod sermo inter omnes congruebat. haud erat dubium quin Lucernis opem Romanus ferret, bonis ac fidelibus sociis, simul ne Apulia omnis ad praesentem terrorem deficeret: ea modo, qua irent, consultatio fuit. duae ad Luceriam ferebant uiae, altera praeter oram superi maris, patens apertaque sed quanto tutior tanto fere longior, altera per Furculas Caudinas, breuior; sed ita natus locus est: saltus duo alti angusti siluosique sunt montibus circa perpetuis inter se iuncti. iacet inter eos satis patens clausus in medio campus herbidus aquosusque, per quem medium iter est; sed antequam uenias ad eum, intrandae primae angustiae sunt et aut eadem qua te insinuaueris retro uia repetenda aut, si ire porro pergas, per alium saltum artiorem impeditioremque euadendum. in eum campum uia alia per cauam rupem Romani demisso agmine cum ad alias angustias protinus pergerent, saeptas deiectu arborum saxorumque ingentium obiacente mole inuenere. cum fraus hostilis apparuisset, praesidium etiam in summo saltu conspicitur. citati inde retro, qua uenerant, pergunt repetere uiam; eam quoque clausam sua obice armisque inueniunt. sistunt inde gradum sine ullius imperio stuporque omnium animos ac uelut torpor quidam insolitus membra tenet, intuentesque alii alios, cum alterum quisque compotem magis mentis ac consilii ducerent, diu immobiles silent; deinde, ubi praetoria consulum erigi uidere et expedire quosdam utilia operi, quamquam ludibrio fore munientes perditis rebus ac spe omni adempta cernebant, tamen, ne culpam malis adderent, pro se quisque nec hortante ullo nec imperante ad muniendum uersi castra propter aquam uallo circumdant, sua ipsi opera laboremque inritum, praeterquam quod hostes superbe increpabant, cum miserabili confessione eludentes. ad consules maestos, ne aduocantes quidem in consilium, quando nec consilio nec auxilio locus esset, sua sponte legati ac tribuni conueniunt militesque ad praetorium uersi opem, quam uix di immortales ferre poterant, ab ducibus exposcunt.

hic non laetus magis quam uerus vaticinor exercitus educo circa caudium castrum quam possum occulo loco inde ad calatia ubi iam consul romanus castro sum audio miles decem pastor habitus mitto pecus diuerto alius alibi haud procul romanus pasco iubeo praesidium ubi incido in praedator ut idem omnis sermo consto legio samnites in appulia sum luceria omnis copia circumsedeo neque procul absum quin uis capio iam is rumor ante de industria vulgo uenio ad romanus sed fides augeo captivus is magnus qui sermo inter omnis congruo haud sum dubius quin lucerna ops romanus fero bonus atque fidelis socius simul ne appulia omnis ad praesens terror deficio is modo qui eo consultatio sum duo ad luceria fero uia alter praeter ora superi mare pateo aperio sed quantus tueor tantus fere longus alter per furcula caudinus brevis sed ita nascor locus sum saltus duo alo angustus siluosique sum mons circa perpetuus inter sui jungo iaceo inter is satis pateo claudo in medium campus herbidus aquosus per qui medius iter sum sed antequam uenio ad is intro primus angustia sum et aut idem qui tu insinuo retro uia repeto aut si eo porro pergo per alius saltus artus impedio evado in is campus uia alius per caveo rupes romanus demitto agmen cum ad alius angustiae protinus pergo saepio deiectus arbor saxum ingens objaceo moles invenio cum fraus hostilis appareo praesidium etiam in superus saltus conspicio citas inde retro qui uenio pergo repeto uia is quoque claudo suus obicio armus inuenio sisto inde gradus sine ullus imperium stupor omnis animus atque uelut torpor quidam insolitus membrum teneo intueor alius alius cum alter quisque compos magis mens atque consilium duco diu immobilis sileo deinde ubi praetorius consul erigo uideo et expedio quidam utilis operio quamquam ludibrium sum munio perdo res atque spes omnis adimo cerno tamen ne culpa malus addo pro sui quisque neque horto ullus neque impero ad munio verro castrum propter aqua uallum circumdo suus ipse opus laboro irritus praeterquam qui hostis superbus increpo cum miserabilis confessio eludo ad consul maestus ne advoco quidem in consilium quando neque consilium neque auxilium locus sum suus sponte legatus atque tribunus conuenio milito ad praetorium verro ops quam uix deus immortalis fero possum ab dux exposco


Fabius, alienae sortis uictor belli, in suam prouinciam exercitum reduxit. itaque ei ob res tam feliciter gestas, sicut priore anno populus continuauerat consulatum, ita senatus in insequentem annum, quo Ap. Claudius L. Uolumnius consules fuerunt, prorogauit maxime Appio aduersante imperium. Appium censorem petisse consulatum comitiaque eius ab L. Furio tribuno plebis interpellata, donec se censura abdicarit, in quibusdam annalibus inuenio. creatus consul, cum collegae nouum bellum, Sallentini hostes decernerentur, Romae mansit ut urbanis artibus opes augeret quando belli decus penes alios esset. Uolumnium prouinciae haud paenituit. multa secunda proelia fecit; aliquot urbes hostium ui cepit. praedae erat largitor et benignitatem per se gratam comitate adiuuabat militemque his artibus fecerat et periculi et laboris auidum. Q. Fabius pro consule ad urbem Allifas cum Samnitium exercitu signis conlatis confligit. minime ambigua res fuit; fusi hostes atque in castra compulsi; nec castra forent retenta, ni exiguum superfuisset diei; ante noctem tamen sunt circumsessa et nocte custodita ne quis elabi posset. postero die uixdum luce certa deditio fieri coepta et pacti qui Samnitium forent ut cum singulis uestimentis emitterentur; ii omnes sub iugum missi. sociis Samnitium nihil cautum; ad septem milia sub corona ueniere. qui se ciuem Hernicum dixerat seorsus in custodia habitus; eos omnes Fabius Romam ad senatum misit; et cum quaesitum esset dilectu an uoluntarii pro Samnitibus aduersus Romanos bellassent, per Latinos populos custodiendi dantur, iussique eam integram rem noui consules P. Cornelius Aruina Q. Marcius Tremulus —hi enim iam creati erant—ad senatum referre. id aegre passi Hernici; concilium populorum omnium habentibus Anagninis in circo quem Maritimum uocant, praeter Aletrinatem Ferentinatemque et Uerulanum omnes Hernici nominis populo Romano bellum indixerunt.

fabius alienus sors uictor bellum in suus prouincia exercitus reduco itaque is ob res tam feliciter gero sicut prior annus populus continuo consulatus ita senatus in insequor annus quo ap claudus l volumnius consul sum prorogo magnus appius adverso imperium appius censor peto consulatus comitium is ab l furius tribunus plebs interpello donec sui censeo abdico in quidam annal inuenio creo consul cum collega nouus bellum salentini hostis decerno roma maneo ut urbanus ars ops augeo quando bellum decus penis alius sum volumnius prouincia haud paeniteo multus secundus proelio facio aliquot urbs hostis uis capio praeda sum largitor et benignitas per sui gratus comitas adjuvo milito hic ars facio et periculum et labor avidus q fabius pro consul ad urbs allifae cum samnites exercitus signum confero confligo paruus ambiguus res sum fundo hostis atque in castrum compello neque castrum sum retineo ni exiguus supersum dies ante nox tamen sum circumsedeo et nox custodio ne quis elabor possum posterus dies uix lux certus deditio fio coepio et paciscor qui samnites sum ut cum singuli uestimentum emitto is omnis sub iugum mitto socius samnites nihil caueo ad septem mille sub corona venio qui sui ciuis hernicus dico seorsus in custodia habitus is omnis fabius roma ad senatus mitto et cum quaero sum delectus an voluntarius pro samnites aduersus romanus bellor per latini populus custodio do jubeo is integer res nouus consul p cornelius arvina q marcius tremulus hic enim iam creo sum ad senatus refero is aeger patior hernicus concilium populus omnis habeo anagninum in circus qui maritimus uoco praeter aletrinas ferentinatemque et verulanus omnis hernicus nomen populus romanus bellum indico


P. Sulpicio Sauerrione P. Sempronio Sopho consulibus Samnites, seu finem seu dilationem belli quaerentes, legatos de pace Romam misere. quibus suppliciter agentibus responsum est, nisi saepe bellum parantes pacem petissent Samnites, oratione ultro citro habita de pace transigi potuisse: nunc, quando uerba uana ad id locorum fuerint, rebus standum esse. P. Sempronium consulem cum exercitu breui in Samnio fore; eum, ad bellum pacemne inclinent animi, falli non posse; comperta omnia senatui relaturum; decedentem ex Samnio consulem legati sequerentur. eo anno cum pacatum Samnium exercitus Romanus benigne praebito commeatu peragrasset, foedus antiquum Samnitibus redditum. ad Aequos inde, ueteres hostes, ceterum per multos annos sub specie infidae pacis quietos, uersa arma Romana, quod incolumi Hernico nomine missitauerant simul cum iis Samniti auxilia et post Hernicos subactos uniuersa prope gens sine dissimulatione consilii publici ad hostes desciuerat; et postquam icto Romae cum Samnitibus foedere fetiales uenerant res repetitum, temptationem aiebant esse ut terrore incusso belli Romanos se fieri paterentur; quod quanto opere optandum foret, Hernicos docuisse, cum quibus licuerit suas leges Romanae ciuitati praeoptauerint; quibus legendi quid mallent copia non fuerit, pro poena necessariam ciuitatem fore. ob haec uolgo in conciliis iactata populus Romanus bellum fieri Aequis iussit; consulesque ambo ad nouum profecti bellum quattuor milia a castris hostium consederunt. Aequorum exercitus, ut qui suo nomine permultos annos imbelles egissent, tumultuario similis sine ducibus certis, sine imperio trepidare. alius exeundum in aciem, alii castra tuenda censent: mouet plerosque uastatio futura agrorum ac deinceps cum leuibus praesidiis urbium relictarum excidia. itaque postquam inter multas sententias una, quae omissa cura communium ad respectum suarum quemque rerum uertit, est audita, ut prima uigilia diuersi e castris ad deportanda omnia tuendosque moenibus <se> in urbes abirent, cuncti eam sententiam ingenti adsensu accepere. palatis hostibus per agros prima luce Romani signis prolatis in acie consistunt et, ubi nemo obuius ibat, pleno gradu ad castra hostium tendunt; ceterum postquam ibi neque stationes pro portis nec quemquam in uallo nec fremitum consuetum castrorum animaduerterunt, insolito silentio moti metu insidiarum subsistunt. transgressi deinde uallum cum deserta omnia inuenissent pergunt hostem uestigiis sequi; sed uestigia in omnes aeque ferentia partes, ut in dilapsis passim, primo errorem faciebant. post per exploratores compertis hostium consiliis, ad singulas urbes circumferendo bello unum et triginta oppida intra dies quinquaginta, omnia oppugnando, ceperunt; quorum pleraque diruta atque incensa nomenque Aequorum prope ad internecionem deletum. de Aequis triumphatum; exemploque eorum clades fuit, ut Marrucini Marsi Paeligni Frentani mitterent Romam oratores pacis petendae amicitiaeque. his populis foedus petentibus datum.

p sulpicius sauerrio p sempronius sophus consul samnites seu finis seu dilatio bellum quaero legatus de pax roma mitto qui supplex ago responsum sum nisi saepe bellum paro pax peto samnites oratio ultro citer habeo de pax transigo possum nunc quando uerbum uanus ad is locus sum res sto sum p sempronius consul cum exercitus breuis in samnium sum is ad bellum pax inclino animus fallo non possum comperio omnis senatus refero decedo ex samnium consul legatus sequor is annus cum pacatum samnium exercitus romanus benignus praebeo commeatus peragro foedus antiquus samnites reddo ad aequi inde ueteres hostis ceterum per multus annus sub species infidus pax quiesco uerto arma romanus qui incolumis hernicus nomen missito simul cum is samniti auxilium et post hernici subigo uniuersus prope gens sine dissimulatio consilium publicus ad hostis descio et postquam icio roma cum samnites foedus fetial uenio res repeto temptatio aio sum ut terror incutio bellum romanus sui fio pateo qui quantus opus opto sum hernici doceo cum qui liceo suus lex romanus ciuitas praeopto qui lego quis malo copia non sum pro poena necessaria ciuitas sum ob hic vulgo in concilium jacto populus romanus bellum fio aequi iubeo consulo ambo ad nouus proficiscor bellum quattuor mille ab castrum hostis consido aequi exercitus ut qui suus nomen permultus annus imbellis ago tumultuarius similis sine dux certus sine imperium trepido alius exeo in acies alius castrum tueor censeo moueo plerus vastatio sum ager atque deinceps cum leuis praesidium urbs relictaris excidium itaque postquam inter multus sententia unus qui omitto cura communis ad respicio suus quisque res uerto sum audio ut primus uigilia diverto e castrum ad deporto omnis tueor moenia sui in urbs abeo cunctus is sententia ingens assensus accipio palo hostis per ager primus lux romanus signum profero in acies consisto et ubi nemo obuius eo plenus gradus ad castrum hostis tendo ceterum postquam ibi neque statio pro porta neque quisquam in uallum neque fremo consuesco castrum animaduerterunt insolitus silentium moveo metus insidiaris subsisto transgredior deinde valles cum desero omnis invenio pergo hostis vestigium sequor sed uestigium in omnis aequus fero pars ut in dilabor passim primus error facio post per explorator comperio hostis consilium ad singulus urbs circumfero bellum unus et triginta oppidum intra dies quinquaginta omnis oppugno capio qui plerusque diruo atque incensum nomen aequi prope ad internecio deleo de aequi triumpho exemplum is clades sum ut marrucinus marsus peligni frentanus mitto roma orator pax peto amicitia hic populus foedus peto do


silua erat Ciminia magis tum inuia atque horrenda quam nuper fuere Germanici saltus, nulli ad eam diem ne mercatorum quidem adita. eam intrare haud fere quisquam praeter ducem ipsum audebat; aliis omnibus cladis Caudinae nondum memoria aboleuerat. tum ex iis qui aderant, consulis frater— M. Fabium , Caesonem alii, C. Claudium quidam matre eadem qua consulem genitum, tradunt—speculatum se iturum professus breuique omnia certa allaturum. Caere educatus apud hospites, Etruscis inde litteris eruditus erat linguamque Etruscam probe nouerat. habeo auctores uolgo tum Romanos pueros, sicut nunc Graecis, ita Etruscis litteris erudiri solitos; sed propius est uero praecipuum aliquid fuisse in eo qui se tam audaci simulatione hostibus immiscuerit. seruus ei dicitur comes unus fuisse, nutritus una eoque haud ignarus linguae eiusdem; nec quicquam aliud proficiscentes quam summatim regionis quae intranda erat naturam ac nomina principum in populis accepere, ne qua inter conloquia insigni nota haesitantes deprendi possent. iere pastorali habitu, agrestibus telis, falcibus gaesisque binis armati. sed neque commercium linguae nec uestis armorumue habitus sic eos texit quam quod abhorrebat ab fide quemquam externum Ciminios saltus intraturum. usque ad Camertes Umbros penetrasse dicuntur; ibi qui essent fateri Romanum ausum; introductumque in senatum consulis uerbis egisse de societate amicitiaque atque inde comi hospitio acceptum nuntiare Romanis iussum commeatum exercitui dierum triginta praesto fore, si ea loca intrasset, iuuentutemque Camertium Umbrorum in armis paratam imperio futuram. haec cum relata consuli essent, impedimentis prima uigilia praemissis, legionibus post impedimenta ire iussis ipse substitit cum equitatu et luce orta postero die obequitauit stationibus hostium, quae extra saltum dispositae erant; et cum satis diu tenuisset hostem, in castra sese recepit portaque altera egressus ante noctem agmen adsequitur. postero die luce prima iuga Ciminii montis tenebat; inde contemplatus opulenta Etruriae arua milites emittit. ingenti iam abacta praeda tumultuariae agrestium Etruscorum cohortes, repente a principibus regionis eius concitatae, Romanis occurrunt adeo incompositae ut uindices praedarum prope ipsi praedae fuerint. caesis fugatisque his, late depopulato agro uictor Romanus opulentusque rerum omnium copia in castra rediit. eo forte quinque legati cum duobus tribunis plebis uenerant denuntiatum Fabio senatus uerbis ne saltum Ciminium transiret. laetati serius se quam ut impedire bellum possent uenisse, nuntii uictoriae Romam reuertuntur.

silua sum ciminius magis tum inuius atque horreo quam nuper sum germanicus saltus nullus ad is dies ne mercator quidem adeo is intro haud fere quisquam praeter dux ipse audeo alius omnis clades caudinus nondum memoria aboleuerat tum ex is qui adsum consul frater m fabius caeso alius que claudius quidam mater idem qui consul gigno trado speculor sui eo profiteor brevis omnis certus affero caere educo apud hospes etruscus inde littera erudio sum lingua etruscus probus nosco habeo auctor vulgo tum romanus puer sicut nunc graecum ita etruscus littera erudio soleo sed propius sum uerus praecipuus aliquis sum in is qui sui tam audax simulatio hostis immisceo seruus is dico comes unus sum nutrio unus eo haud ignarus lingua idem neque quisquam alius proficisco quam summatim regio qui intro sum natura atque nomen princeps in populus accipio ne qui inter colloquium insignio nosco haesito deprehendo possum eo pastoral habitus agrestis telum falx gaesum bini armatus sed neque commercium lingua neque uestis armus habitus sic is tego quam qui abhorreo ab fides quisquam externus ciminius saltus intro usque ad camertes umber penetro dico ibi qui sum fateor romanus audeo introduco in senatus consul uerbum ago de societas amicitia atque inde como hospitium accipio nuntiaris romanus jubeo commeatus exercitus dies triginta praesto sum si is locum intro juventus camertes umber in arma paro imperium sum hic cum refero consul sum impedimentum primus uigilia praemitto legio post impedimentum eo iussum ipse substo cum equitatus et lux orior posterus dies obequito statio hostis qui extra saltus dispono sum et cum satis diu teneo hostis in castrum sui recipio porto alter egredior ante nox agmen assequor posterus dies lux primus iugum ciminius mons teneo inde contemplo opulentus etruria aruum miles emitto ingens iam abigo praeda tumultuarius agrestis etruscus cohors repens ab princeps regio is concito romanus occurro adeo incompositus ut uindex praedaris prope ipse praeda sum caedo fugo hic latus depopulor ager uictor romanus opulentus res omnis copia in castrum redeo is fors quinque legatus cum duo tribunus plebs uenio denuntio fabius senatus uerbum ne saltus ciminius transeo laetas serus sui quam ut impedio bellum possum uenio nuntius uictoria roma revorto


consules inter se prouincias partiti: Iunio Samnites, Aemilio nouum bellum Etruria sorte obuenit. in Samnio Cluuiarum praesidium Romanum, quia nequiuerat ui capi, obsessum fame in deditionem acceperant Samnites uerberibusque foedum in modum laceratos occiderant deditos. huic infensus crudelitati Iunius, nihil antiquius oppugnatione Cluuiana ratus, quo die adgressus est moenia, ui cepit atque omnes puberes interfecit. inde uictor exercitus Bouianum ductus; caput hoc erat Pentrorum Samnitium, longe ditissimum atque opulentissimum armis uirisque. ibi, quia haud tantum irarum erat, spe praedae milites accensi oppido potiuntur. minus itaque saeuitum in hostes est, praedae plus paene quam ex omni Samnio unquam egestum benigneque omnis militi concessa. et postquam praepotentem armis Romanum nec acies subsistere ullae nec castra nec urbes poterant, omnium principum in Samnio eo curae sunt intentae ut insidiis quaereretur locus, si qua licentia populando effusus exercitus excipi ac circumueniri posset. transfugae agrestes et captiui quidam, pars forte, pars consilio oblati, congruentia ad consulem adferentes—quae et uera erant—pecoris uim ingentem in saltum auium compulsam esse, perpulerunt ut praedatum eo expeditae ducerentur legiones. ibi ingens hostium exercitus itinera occultus insederat et, postquam intrasse Romanos uidit saltum, repente exortus cum clamore ac tumultu incautos inuadit. et primo noua res trepidationem fecit, dum arma capiunt, sarcinas congerunt in medium; dein postquam, ut quisque liberauerat se onere aptaueratque armis, ad signa undique coibant et, notis ordinibus in uetere disciplina militiae iam sine praecepto ullius sua sponte struebatur acies, consul ad ancipitem maxime pugnam aduectus desilit ex equo et Iouem Martemque atque alios testatur deos se nullam suam gloriam inde sed praedam militi quaerentem in eum locum deuenisse neque in se aliud quam nimiam ditandi ex hoste militis curam reprehendi posse; ab eo se dedecore nullam rem aliam quam uirtutem militum uindicaturam. coniterentur modo uno animo omnes inuadere hostem uictum acie, castris exutum, nudatum urbibus, ultimam spem furto insidiarum temptantem et loco non armis fretum. sed quem esse iam uirtuti Romanae inexpugnabilem locum? Fregellana arx Soranaque et ubicumque iniquo successum erat loco memorabantur. his accensus miles, omnium immemor difficultatium, uadit aduersus imminentem hostium aciem. ibi paulum laboris fuit, dum in aduersum cliuum erigitur agmen; ceterum postquam prima signa planitiem summam ceperunt sensitque acies aequo se iam institisse loco, uersus extemplo est terror in insidiatores easdemque latebras, quibus se paulo ante texerant, palati atque inermes fuga repetebant. sed loca difficilia hosti quaesita ipsos tum sua fraude impediebant. itaque ergo perpaucis effugium patuit; caesa ad uiginti milia hominum; uictorque Romanus ad oblatam ab hoste praedam pecorum discurrit.

consul inter sui prouincia partio junius samnites aemilius nouus bellum etruria sors obvenio in samnium cluuiaris praesidium romanus quia nequeo uis capio obsedeo fames in deditio accipio samnites verber foedus in modus lacero occido dedo hic infensus crudelitas junius nihil antiquus oppugnatio cluvianus reor quo dies aggredior sum moenia uis capio atque omnis pubes interfacio inde uictor exercitus bovianum duco caput hic sum pentri samnites longus dives atque opulens arma vis ibi quia haud tantus ira sum spes praeda miles accendo oppidum potio paruus itaque saeuio in hostis sum praeda multus paene quam ex omnis samnium umquam egero benignus omnis miles concedo et postquam praepossum arma romanus neque acies subsisto ullus neque castrum neque urbs possum omnis princeps in samnium is cura sum intendo ut insidiae quaero locus si qui licentia populo effundo exercitus excipio atque circumuenio possum transfuga agrestis et captivus quidam pars fors pars consilium offertor congruo ad consul affero qui et uerus sum pecus uis ingens in saltus auis compello sum perpello ut praedor is expedio duco legio ibi ingens hostis exercitus iter occulo insedeo et postquam intro romanus uideo saltus repens exorior cum clamor atque tumultus incautus invado et primus nouus res trepidatio facio dum arma capio sarcina congero in medius deinde postquam ut quisque libero sui onus apto arma ad signum undique coeo et nosco ordo in uetus disciplina militia iam sine praeceptum ullus suus sponte struo acies consul ad anceps magnus pugna adveho desilo ex equus et iuppiter mars atque alius testor deus sui nullus suus gloria inde sed praeda miles quaero in is locus devenio neque in sui alius quam nimius dito ex hostis miles cura reprehendo possum ab is sui dedecor nullus res alius quam uirtus miles vindico conitor modo unus animus omnis invado hostis uictus acies castrum exuo nudo urbs ulter spes furtum insidiaris tento et locus non arma fretus sed qui sum iam uirtus romanus inexpugnabilis locus fregellanus arx soranus et ubicumque iniquus successus sum locus memoro hic accendo miles omnis immemor difficultas uado aduersus immineo hostis acies ibi paulus labor sum dum in adverro clivus erigo agmen ceterum postquam primus signum planitiem summa capio sentio acies aequus sui iam insto locus uersus extemplo sum terror in insidiator idem latebra qui sui paulus ante tego palatium atque inermis fuga repeto sed locum difficilis hostis quaero ipse tum suus fraus impedio itaque ergo perpaucus effugius pateo caedo ad uiginti mille homo victor romanus ad offertor ab hostis praeda pecus discurro


consules egregia uictoria parta protinus inde ad Bouianum oppugnandum legiones ducunt; ibique hiberna egerunt, donec ab nouis consulibus, L. Papirio Cursore quintum C. Iunio Bubulco iterum nominatus dictator C. Poetelius cum M. Folio magistro equitum exercitum accepit. is, cum audisset arcem Fregellanam ab Samnitibus captam, omisso Bouiano ad Fregellas pergit; unde nocturna Samnitium fuga sine certamine receptis Fregellis praesidioque ualido imposito in Campaniam reditum maxime ad Nolam armis repetendam. eo se intra moenia sub aduentum dictatoris et Samnitium omnis multitudo et Nolana agrestis contulerat. dictator urbis situ circumspecto, quo apertior aditus ad moenia esset, omnia aedificia—et frequenter ibi habitabatur —circumiecta muris incendit; nec ita multo post siue a Poetelio dictatore siue ab C. Iunio consule—nam utrumque traditur—Nola est capta. qui captae decus Nolae ad consulem trahunt, adiciunt Atinam et Calatiam ab eodem captas, Poetelium autem pestilentia orta claui figendi causa dictatorem dictum. Suessa et Pontiae eodem anno coloniae deductae sunt. Suessa Auruncorum fuerat; Uolsci Pontias, insulam sitam in conspectu litoris sui, incoluerant. et Interamnam Sucasinam ut deduceretur colonia, senatus consultum factum est; sed triumuiros creauere ac misere colonorum quattuor milia insequentes consules M. Ualerius P. Decius .

consul egregius uictoria pario protinus inde ad bovianum oppugno legio duco ibi hibernus egero donec ab nouus consul l papirius cursor quintus que junius bubulcus iterum nomino dictator que poetelius cum m folium magister eques exercitus accipio is cum audio arx fregellanus ab samnites capio omitto bovianum ad fregellae pergo unde nocturnus samnites fuga sine certamen recipio fregellae praesidium validus impono in campania redeo magnus ad nola arma repeto is sui intra moenia sub aduentus dictator et samnites omnis multitudo et nolanus agrestis confero dictator urbs sino circumspicio quo aperio aditus ad moenia sum omnis aedificium et frequens ibi habito circumjacio murus incendo neque ita multus post siue ab poetelius dictator siue ab que junius consul nam uterque trado nola sum capio qui capio decus nola ad consul traho adicio atina et calatia ab idem capio poetelius autem pestilentia orior clavus figo causa dictator dico suessa et pontia idem annus colonia deduco sum suessa auruncus sum volscus pontia insula sino in conspectus litor suus incolo et interamna sucasinam ut deduco colonia senatus consulo facio sum sed triumuiros creo atque mitto colonus quattuor mille insequor consul m valerius p decius


in Samnio quoque, quia decesserat inde Fabius, noui motus exorti. Calatia et Sora praesidiaque quae in his Romana erant expugnata et in captiuorum corpora militum foede saeuitum. itaque eo P. Cornelius cum exercitu missus. Marcio noui hostes—iam enim Anagninis Hernicisque aliis bellum iussum erat—decernuntur. primo ita omnia opportuna loca hostes inter consulum castra interceperunt ut peruadere expeditus nuntius non posset et per aliquot dies incerti rerum omnium suspensique de statu alterius uterque consul ageret, Romamque is metus manaret, adeo ut omnes iuniores sacramento adigerentur atque ad subita rerum duo iusti scriberentur exercitus. ceterum Hernicum bellum nequaquam pro praesenti terrore ac uetusta gentis gloria fuit: nihil usquam dictu dignum ausi, trinis castris intra paucos dies exuti, triginta dierum indutias ita ut ad senatum Romam legatos mitterent pacti sunt bimestri stipendio frumentoque et singulis in militem tunicis. ab senatu ad Marcium reiecti, cui senatus consulto permissum de Hernicis erat; isque eam gentem in deditionem accepit. et in Samnio alter consul superior uiribus, locis impeditior erat. omnia itinera obsaepserant hostes saltusque peruios ceperant ne qua subuehi commeatus possent; neque eos, cum cottidie signa in aciem consul proferret, elicere ad certamen poterat, satisque apparebat neque Samnitem certamen praesens nec Romanum dilationem belli laturum. aduentus Marci, qui Hernicis subactis maturauit collegae uenire auxilio, moram certaminis hosti exemit. nam ut qui ne alteri quidem exercitui se ad certamen credidissent pares, coniungi utique passi duos consulares exercitus nihil crederent superesse spei, aduenientem incomposito agmine Marcium adgrediuntur. raptim conlatae sarcinae in medium et, prout tempus patiebatur, instructa acies. clamor primum in statiua perlatus, dein conspectus procul puluis tumultum apud alterum consulem in castris fecit; isque confestim arma capere iussis raptimque eductis in aciem militibus transuersam hostium aciem atque alio certamine occupatam inuadit, clamitans summum flagitium fore, si alterum exercitum utriusque uictoriae compotem sinerent fieri nec ad se sui belli uindicarent decus. qua impetum dederat, perrumpit aciemque per mediam in castra hostium tendit et uacua defensoribus capit atque incendit. quae ubi flagrantia Marcianus miles conspexit et hostes respexere, tum passim fuga coepta Samnitium fieri; sed omnia obtinet caedes nec in ullam partem tutum perfugium est. iam triginta milibus hostium caesis signum receptui consules dederant colligebantque in unum copias inuicem inter se gratantes, cum repente uisae procul hostium nouae cohortes, quae in supplementum scriptae fuerant, integrauere caedem. in quas nec iussu consulum nec signo accepto uictores uadunt, malo tirocinio imbuendum Samnitem clamitantes. indulgent consules legionum ardori, ut qui probe scirent nouum militem hostium inter perculsos fuga ueteranos ne temptando quidem satis certamini fore. nec eos opinio fefellit: omnes Samnitium copiae, ueteres nouaeque, montes proximos fuga capiunt. eo et Romana erigitur acies, nec quicquam satis tuti loci uictis est et de iugis, quae ceperant, funduntur; iamque una uoce omnes pacem petebant. tum trium mensum frumento imperato et annuo stipendio ac singulis in militem tunicis ad senatum pacis oratores missi. Cornelius in Samnio relictus: Marcius de Hernicis triumphans in urbem rediit statuaque equestris in foro decreta est, quae ante templum Castoris posita est. Hernicorum tribus populis, Aletrinati Uerulano Ferentinati, quia maluerunt quam ciuitatem, suae leges redditae conubiumque inter ipsos, quod aliquamdiu soli Hernicorum habuerunt, permissum. Anagninis quique arma Romanis intulerant ciuitas sine suffragii latione data: concilia conubiaque adempta et magistratibus praeter quam sacrorum curatione interdictum. eodem anno aedes Salutis a C. Iunio Bubulco censore locata est, quam consul bello Samnitium uouerat. ab eodem collegaque eius M. Ualerio Maximo uiae per agros publica impensa factae. et cum Carthaginiensibus eodem anno foedus tertio renouatum legatisque eorum, qui ad id uenerant, comiter munera missa.

in samnium quoque quia decedo inde fabius nouus moueo exorior calatia et sora praesidium qui in hic romanus sum expugno et in captivus corpus miles foedus saeuio itaque is p cornelius cum exercitus mitto marcius nouus hostis iam enim anagninum hernicus alius bellum jubeo sum decerno primus ita omnis opportunus locum hostis inter consul castrum intercipio ut pervado expedio nuntius non possum et per aliquot dies incertus res omnis suspendo de status alter uterque consul ago roma is metus mano adeo ut omnis iuniores sacramentum adigo atque ad subeo res duo justus scribo exercitus ceterum hernicus bellum nequaquam pro praesens terror atque vetustus gens gloria sum nihil usquam dico dignus audeo terni castrum intra paucus dies exuo triginta dies indutiae ita ut ad senatus roma legatus mitto paciscor sum bimestris stipendium frumentum et singuli in miles tunica ab senatus ad marcius reicio qui senatus consultum permitto de hernicus sum eo is gens in deditio accipio et in samnium alter consul superus uis locus impedio sum omnis iter obsaepio hostis saltus pervius capio ne qui subveho commeatus possum neque is cum cottidie signum in acies consul profero elices ad certamen possum sero appareo neque samnitem certamen praesens neque romanus dilatio bellum fero advenio marcius qui hernicus subigo maturo collega uenio auxilium mora certamen hostis eximo nam ut qui ne alter quidem exercitus sui ad certamen credo par conjungo utique patior duo consularis exercitus nihil credo supersum spes advenio incompositus agmen marcius aggredior raptim confero sarcina in medius et prout tempus patior instruo acies clamor primus in stativus perfero deinde conspicio procul puluis tumultus apud alter consul in castrum facio eo confestim arma capio iussum raptim educo in acies miles transverto hostis acies atque alius certamen occupo invado clamito superus flagitium sum si alter exercitus uterque uictoria compos sino fio neque ad sui suus bellum vindico decus qui impetus do perrumpo acies per medius in castrum hostis tendo et uacuus defensor capio atque incendo qui ubi flagro marcianus miles conspicio et hostis respicio tum passim fuga coepio samnites fio sed omnis obtineo caedes neque in ullus pars tueor perfugium sum iam triginta mille hostis caedo signum receptus consul do colligo in unus copia inuicem inter sui grator cum repens uideo procul hostis nouus cohors qui in supplementum scribo sum integro caedes in qui neque iussus consul neque signum accipio uictor vado malus tirocinium imbuo samnitem clamito indulgeo consul legio ardor ut qui probus scio nouus miles hostis inter percello fuga ueteranus ne tento quidem satis certamen sum neque is opinio fallo omnis samnites copia ueteres novus mons propior fuga capio is et romanus erigo acies neque quisquam satis tueor locus uinco sum et de iugum qui capio fundo iam unus uox omnis pax peto tum tres metior frumentum impero et annuo stipendium atque singuli in miles tunica ad senatus pax orator mitto cornelius in samnium relinquo marcius de hernicus triumpho in urbs redeo statua equester in forum decretum sum qui ante templum castor pono sum hernicus tres populus aletrinas verulanus ferentinati quia malo quam ciuitas suus lex reddo conubium inter ipse qui aliquamdiu solus hernicus habeo permitto anagninum quisque arma romanus infero ciuitas sine suffragium latio do concilio conubium adimo et magistratus praeter quam sacer curatio interdictum idem annus aedes salus ab que junius bubulcus censor loco sum quam consul bellum samnites uoueo ab idem collega is m valerius maximus uia per ager publicus impensa facio et cum carthaginiensis idem annus foedus tertius renovo lego is qui ad is uenio comis munus mitto


dum haec geruntur in Samnio, iam omnes Etruriae populi praeter Arretinos ad arma ierant, ab oppugnando Sutrio, quae urbs socia Romanis uelut claustra Etruriae erat, ingens orsi bellum. eo alter consulum Aemilius cum exercitu ad liberandos obsidione socios uenit. aduenientibus Romanis Sutrini commeatus benigne in castra ante urbem posita aduexere. Etrusci diem primum consultando maturarent traherentne bellum traduxerunt: postero die, ubi celeriora quam tutiora consilia magis placuere ducibus, sole orto signum pugnae propositum est armatique in aciem procedunt. quod postquam consuli nuntiatum est, extemplo tesseram dari iubet ut prandeat miles firmatisque cibo uiribus arma capiat. dicto paretur. consul ubi armatos paratosque uidit, signa extra uallum proferri iussit et haud procul hoste instruxit aciem. aliquamdiu intenti utrimque steterunt exspectantes ut ab aduersariis clamor et pugna inciperet, et prius sol meridie se inclinauit quam telum hinc aut illinc emissum est: inde, ne infecta re abiretur, clamor ab Etruscis oritur concinuntque tubae et signa inferuntur. nec segnius a Romanis pugna initur. concurrunt infensis animis; numero hostis, uirtute Romanus superat; anceps proelium multos utrimque et fortissimum quemque absumit nec prius inclinata res est quam secunda acies Romana ad prima signa, integri fessis, successerunt, Etrusci, quia nullis recentibus subsidiis fulta prima acies fuit, ante signa circaque omnes ceciderunt. nullo unquam proelio fugae minus nec plus caedis fuisset, ni obstinatos mori Tuscos nox texisset, ita ut uictores priusquam uicti pugnandi finem facerent. post occasum solis signum receptui datum est; nocte ab utroque in castra reditum. nec deinde quicquam eo anno rei memoria dignae apud Sutrium gestum est, quia et ex hostium exercitu prima tota acies deleta uno proelio fuerat subsidiariis modo relictis, uix quod satis esset ad castrorum praesidium, et apud Romanos tantum uolnerum fuit ut plures post proelium saucii decesserint quam ceciderant in acie.

dum hic gero in samnium iam omnis etruria populus praeter aretinus ad arma eo ab oppugno sutrium qui urbs socio romanus uelut claustra etruria sum ingens ordior bellum is alter consul aemilius cum exercitus ad libero obsidio socius uenio advenio romanus sutrinus commeatus benignus in castrum ante urbs pono adveho etruscus dies primus consulto maturo traho bellum traduco posterus dies ubi celer quam tueor consilium magis placeo dux sol orior signum pugna propono sum armo in acies procedo qui postquam consul nuntio sum extemplo tessera do iubeo ut prandeo miles firmo cibus uis arma capio dico paro consul ubi armatus paro uideo signum extra valles profero iubeo et haud procul hostis instruo acies aliquamdiu intendo utrimque sto exspecto ut ab adversarius clamor et pugno incipio et prior sol meridies sui inclino quam telis hinc aut illinc emitto sum inde ne inficio res abeo clamor ab etruscus orior concino tuba et signum infero neque segnis ab romanus pugno ineo concurro infensus animus numerus hostis uirtus romanus supero anceps proelium multus utrimque et fortis quisque absumo neque prior inclino res sum quam secundus acies romanus ad primus signum integer fatisco succedo etruscus quia nullus recens subsidium fulcio primus acies sum ante signum circo omnis cado nullus umquam proelium fuga paruus neque multus caedes sum ni obstinatus morior tusci nox tego ita ut uictor priusquam vinco pugno finis facio post occasus sol signum receptus do sum nox ab uterque in castrum redeo neque deinde quisquam is annus res memoria dignus apud sutrium gero sum quia et ex hostis exercitus primus totus acies deleo unus proelium sum subsidiarius modo relinquo uix qui satis sum ad castrum praesidium et apud romanus tantus vulnus sum ut multus post proelium saucius decedo quam cado in acies


Fabio ob egregie perdomitam Etruriam continuatur consulatus; Decio collega datur. Ualerius praetor quartum creatus. consules partiti prouincias; Etruria Decio, Samnium Fabio euenit. profectus ad Nuceriam Alfaternam, cum pacem petentes, quod uti ea cum daretur noluissent, aspernatus esset, oppugnando ad deditionem subegit. cum Samnitibus acie dimicatum. haud magno certamine hostes uicti; neque eius pugnae memoria tradita foret, ni Marsi eo primum proelio cum Romanis bellassent. secuti Marsorum defectionem Paeligni eandem fortunam habuerunt. Decio quoque, alteri consuli, secunda belli fortuna erat. Tarquiniensem metu subegerat frumentum exercitui praebere atque indutias in quadraginta annos petere. Uolsiniensium castella aliquot ui cepit; quaedam ex his diruit ne receptaculo hostibus essent; circumferendoque passim bello tantum terrorem sui fecit ut nomen omne Etruscum foedus ab consule peteret. ac de eo quidem nihil impetratum; indutiae annuae datae. stipendium exercitu Romano ab hoste in eum annum pensum et binae tunicae in militem exactae; ea merces indutiarum fuit. tranquillas res iam <in> Etruscis turbauit repentina defectio Umbrorum, gentis integrae a cladibus belli, nisi quod transitum exercitus ager senserat. ii concitata omni iuuentute sua et magna parte Etruscorum ad rebellionem compulsa tantum exercitum fecerant ut relicto post se in Etruria Decio ad oppugnandam inde Romam ituros, magnifice de se ac contemptim de Romanis loquentes, iactarent. quod inceptum eorum ubi ad Decium consulem perlatum est, ad urbem ex Etruria magnis itineribus pergit et in agro Pupiniensi ad famam intentus hostium consedit. nec Romae spernebatur Umbrorum bellum; et ipsae minae metum fecerant expertis Gallica clade quam intutam urbem incolerent. itaque legati ad Fabium consulem missi sunt, ut, si quid laxamenti a bello Samnitium esset, in Umbriam propere exercitum duceret. dicto paruit consul magnisque itineribus ad Meuaniam, ubi tum copiae Umbrorum erant, perrexit. repens aduentus consulis, quem procul Umbria in Samnio bello alio occupatum crediderant, ita exterruit Umbros ut alii recedendum ad urbes munitas, quidam omittendum bellum censerent; plaga una—Materinam ipsi appellant—non continuit modo ceteros in armis sed confestim ad certamen egit. castra uallantem Fabium adorti sunt. quos ubi effusos ruere in munimenta consul uidit, reuocatos milites ab opere, prout loci natura tempusque patiebatur, ita instruxit; cohortatusque praedicatione uera qua in Tuscis, qua in Samnio partorum decorum, exiguam appendicem Etrusci belli conficere iubet et uocis impiae poenas expetere, qua se urbem Romanam oppugnaturos minati sunt. haec tanta sunt alacritate militum audita ut clamor sua sponte ortus loquentem interpellauerit ducem. ante imperium deinde concentu tubarum ac cornuum cursu effuso in hostem feruntur. non tamquam in uiros aut armatos incurrunt; mirabilia dictu, signa primo eripi coepta signiferis, deinde ipsi signiferi trahi ad consulem armatique milites ex acie in aciem transferri et, sicubi est certamen, scutis magis quam gladiis geritur res; umbonibus incussaque ala sternuntur hostes. plus capitur hominum quam caeditur atque una uox ponere arma iubentium per totam fertur aciem. itaque inter ipsum certamen facta deditio est a primis auctoribus belli. postero insequentibusque diebus et ceteri Umbrorum populi deduntur: Ocriculani sponsione in amicitiam accepti.

fabius ob egregius perdomo etruria continuo consulatus decius collega do valerius praetor quartus creo consul partio prouincia etruria decius samnium fabius euenio proficiscor ad nuceria alfaternam cum pax peto qui uti is cum do nolo aspernor sum oppugno ad deditio subigo cum samnites acies dimico haud magnus certamen hostis vinco neque is pugna memoria trado sum ni marsus is primus proelium cum romanus bellor sequor marsor defectio peligni idem fortuna habeo decius quoque alter consul secundus bellum fortuna sum tarquiniensis metus subigo frumentum exercitus praebeo atque indutiae in quadraginta annus peto volsiniensis castellum aliquot uis capio quidam ex hic diruo ne receptaculum hostis sum circumfero passim bellum tantus terror suus facio ut nomen omnis etruscus foedus ab consul peto atque de is quidem nihil impetro indutiae annuus do stipendium exercitus romanus ab hostis in is annus pendo et bini tunica in miles exigo is merces indutiaris sum tranquillus res iam in etruscus turbo repentinus defectio umber gens integer ab clades bellum nisi qui transeo exercitus ager sentio is concito omnis iuuentus suus et magnus pars etruscus ad rebellio compello tantus exercitus facio ut relinquo post sui in etruria decius ad oppugno inde roma eo magnificus de sui atque contemptim de romanus loquor jacto qui incipio is ubi ad decius consul perfero sum ad urbs ex etruria magnus iter pergo et in ager pupiniensis ad fama intendo hostis consido neque roma sperno umber bellum et ipse minae metus facio experior gallicus clades quam intutus urbs incolo itaque legatus ad fabius consul mitto sum ut si quis laxamentum ab bellum samnites sum in umbria properus exercitus duco dico pareo consul magnus iter ad mevania ubi tum copia umber sum pergo repo advenio consul qui procul umbria in samnium bellum alius occupo credo ita exterreo umber ut alius recedo ad urbs munio quidam omitto bellum censeo plaga unus materinus ipse appello non contineo modo ceterus in arma sed confestim ad certamen ago castrum vallo fabius adorior sum qui ubi effundo ruo in munimentum consul uideo revoco miles ab opus prout locus natura tempus patior ita instruo cohorto praedicatio uerus qui in tuscus qui in samnium partor decorus exiguus appendicem etruscus bellum confacio iubeo et uox impius poena expeto qui sui urbs romanus oppugno mino sum hic tantus sum alacritas miles audio ut clamor suus sponte ortus loquor interpello dux ante imperium deinde concentus tubaris atque cornus cursus effundo in hostis fero non tamquam in uir aut armatus incurro mirabile dico signum primus eripio coepio signifer deinde ipse signifer traho ad consul armo miles ex acies in acies transfero et sicubi sum certamen scutum magis quam gladius gero res umbo incutio ala sterno hostis multus capio homo quam caedo atque unus uox pono arma jubeo per totus fero acies itaque inter ipse certamen facio deditio sum ab primus auctor bellum posterus insequor dies et ceterus umber populus dedo ocriculanus sponsio in amicitia accipio


haec sine ullius adsensu cauillante Appio 'en' inquit, 'Quirites, illius Appi progenies, qui decemuirum in annum creatus altero anno se ipse creauit, tertio nec ab se nec ab ullo creatus priuatus fasces et imperium obtinuit, nec ante continuando abstitit magistratu quam obruerent eum male parta, male gesta, male retenta imperia. haec est eadem familia, Quirites, cuius ui atque iniuriis compulsi, extorres patria Sacrum montem cepistis; haec, aduersus quam tribunicium auxilium uobis comparastis; haec, propter quam duo exercitus Auentinum insedistis; haec, quae fenebres leges, haec, quae agrarias semper impugnauit; haec conubia patrum et plebis interrupit; haec plebi ad curules magistratus iter obsaepsit. hoc est nomen multo quam Tarquiniorum infestius uestrae libertati. itane tandem, Appi Claudi? cum centesimus iam annus sit ab Mam. Aemilio dictatore, tot censores fuerunt, nobilissimi fortissimique uiri, nemo eorum duodecim tabulas legit? nemo id ius esse, quod postremo populus iussisset, sciit? immo uero omnes sciuerunt et ideo Aemiliae potius legi paruerunt quam illi antiquae qua primum censores creati erant, quia hanc postremam iusserat populus et quia, ubi duae contrariae leges sunt, semper antiquae obrogat noua. an hoc dicis, Appi, non teneri Aemilia lege populum? an populum teneri, te unum exlegem esse? tenuit Aemilia lex uiolentos illos censores, C. Furium et M. Geganium , qui quid iste magistratus in re publica mali facere posset indicarunt, cum ira finitae potestatis Mam. Aemilium , principem aetatis suae belli domique, aerarium fecerunt; tenuit deinceps omnes censores intra centum annorum spatium; tenet C. Plautium , collegam tuum iisdem auspiciis, eodem iure creatum. an hunc non, ut qui optimo iure censor creatus esset, populus creauit? tu unus eximius es in quo hoc praecipuum ac singulare ualeat? quem tu regem sacrificiorum crees? amplexus regni nomen, ut qui optimo iure rex Romae creatus sit, creatum se dicet. quem semestri dictatura, quem interregno quinque dierum contentum fore putes? quem claui figendi aut ludorum causa dictatorem audacter crees? quam isti stolidos ac socordes uideri creditis eos qui intra uicesimum diem ingentibus rebus gestis dictatura se abdicauerunt aut qui uitio creati abierunt magistratu. quid ego antiqua repetam? nuper intra decem annos C. Maenius dictator, quia, cum quaestiones seuerius quam quibusdam potentibus tutum erat exerceret, contagio eius quod quaerebat ipse criminis obiectata ab inimicis est, ut priuatus obuiam iret crimini, dictatura se abdicauit. nolo ego istam in te modestiam; ne degeneraueris a familia imperiosissima [superbissima]; non die, non hora citius quam necesse est magistratu abieris, modo ne excedas finitum tempus. satis est aut diem aut mensem censurae adicere? triennium, inquit, et sex menses ultra quam licet Aemilia lege censuram geram, et solus geram. hoc quidem iam regno simile est. an collegam subrogabis, quem ne in demortui quidem locum subrogari fas est? paenitet enim, quod antiquissimum sollemne et solum ab ipso, cui fit, institutum deo ab nobilissimus antistitibus eius sacri ad seruorum ministerium religiosus censor deduxisti, gens antiquior originibus urbis huius, hospitio deorum immortalium sancta, propter te ac tuam censuram intra annum ab stirpe exstincta est, nisi uniuersam rem publicam eo nefario obstrinxeris, quod ominari etiam reformidat animus. urbs eo lustro capta est, quo demortuo collega C. Iulio [censore], L. Papirius Cursor , ne abiret magistratu, M. Cornelium Maluginensem collegam subrogauit. et quanto modestior illius cupiditas fuit quam tua, Appi? nec solus nec ultra finitum lege tempus L. Papirius censuram gessit; tamen neminem inuenit qui se postea auctorem sequeretur; omnes deinceps censores post mortem collegae se magistratu abdicarunt. te nec quod dies exit censurae nec quod collega magistratu abiit nec lex nec pudor coercet: uirtutem in superbia, in audacia, in contemptu deorum hominumque ponis. ego te, Appi Claudi, pro istius magistratus maiestate ac uerecundia quem gessisti, non modo manu uiolatum sed ne uerbo quidem inclementiori a me appellatum uellem; sed et haec quae adhuc egi peruicacia tua et superbia coegit me loqui, et, nisi Aemiliae legi parueris, in uincula duci iubebo nec, cum ita comparatum a maioribus sit ut comitiis censoriis, nisi duo confecerint legitima suffragia, non renuntiato altero comitia differantur, ego te, qui solus censor creari non possis, solum censuram gerere nunc patiar.' haec taliaque cum dixisset, prendi censorem et in uincula duci iussit. approbantibus sex tribunis actionem collegae, tres appellanti Appio auxilio fuerunt; summaque inuidia omnium ordinum solus censuram gessit.

hic sine ullus assensus cavillor appius en inquam quiris ille appius progenies qui decemviri in annus creo alter annus sui ipse creo tertius neque ab sui neque ab ullus creo priuo fascis et imperium obtineo neque ante continuo absisto magistratus quam obruo is malus pario malus gero malus retineo imperium hic sum idem familia quiris qui uis atque iniuria compello extorris patria sacer mons capio hic aduersus quam tribunicius auxilium tu comparo hic propter quam duo exercitus aventinus insedeo hic qui fenebres lex hic qui agrarius semper impugno hic conubium pater et plebs interrumpo hic plebs ad curulis magistratus iter obsaepio hic sum nomen multus quam tarquinius infestus uester libertas ito tandem appius claudius cum centesimus iam annus sum ab mam aemilius dictator tot censor sum nobilis fortis uir nemo is duodecim tabula lego nemo is ius sum qui postremo populus iubeo scio immo uerus omnis scio et ideo aemilius potis lego pareo quam ille antiquus qui primus censor creo sum quia hic posterus iubeo populus et quia ubi duo contrarius lex sum semper antiquus obrogo nouus an hic dico appius non teneo aemilius lex populus an populus teneo tu unus exlego sum teneo aemilius lex violentus ille censor que furius et m geganium qui quis iste magistratus in res publicus malus facio possum indico cum ira finio potestas mam aemilius princeps aetas suus bellum domus aerarius facio teneo deinceps omnis censor intra centum annus spatium teneo que plautius collega tuus idem auspicium idem ius creo an hic non ut qui bonus ius censor creo sum populus creo tu unus eximius sum in quo hic praecipuus atque singularis ualeo qui tu rex sacrificus creo amplector regnum nomen ut qui bonus ius rex roma creo sum creo sui dico qui semestris dicto qui interregnum quinque dies contineo sum puto qui clavus figo aut ludus causa dictator audacter creo quam iste stolidus atque socordes uideo credo is qui intra uicesimus dies ingens res gero dicto sui abdico aut qui vitio creo abeo magistratus quis ego antiquus repeto nuper intra decem annus que maenius dictator quia cum quaestio seuerus quam quidam possum tueor sum exerceo contagio is qui quaero ipse crimen objecto ab inimicus sum ut priuo obuiam eo crimen dicto sui abdico nolo ego iste in tu modestia ne degenero ab familia imperiosus superbus non dies non hora cieo quam necesse sum magistratus abeo modo ne excedo finio tempus satis sum aut dies aut mensis censeo adicio triennium inquam et sex mensis ultra quam licet aemilius lex censeo gero et solus gero hic quidem iam regnum similis sum an collega subrogo qui ne in demorior quidem locus subrogaris fas sum paeniteo enim qui antiquus sollemnis et solus ab ipse qui fio institus deus ab nobilis antistes is sacer ad seruus ministerium religiosus censor deduco gens antiquus origo urbs hic hospitium deus immortalis sancio propter tu atque tuus censeo intra annus ab stirps exstinguo sum nisi uniuersus res publicus is nefarius obstringo qui ominaris etiam reformido animus urbs is lustrum capio sum quo demorior collega que julius censor l papirius cursor ne abeo magistratus m cornelius maluginensis collega subrogo et quantus modestus ille cupiditas sum quam tuus appius neque solus neque ultra finio lex tempus l papirius censeo gero tamen nemo inuenio qui sui postea auctor sequor omnis deinceps censor post mors collega sui magistratus abdico tu neque qui dies exeo censeo neque qui collega magistratus abeo neque lex neque pudor coerceo uirtus in superbia in audacia in contemptus deus homo pono ego tu appius claudius pro iste magistratus maiestas atque verecundia qui gero non modo manus violo sed ne uerbum quidem inclemens ab ego appello uolo sed et hic qui adhuc ago pervicacia tuus et superbia cogo ego loquor et nisi aemilius lego pareo in uinculum duco iubeo neque cum ita comparo ab magnus sum ut comitium censorius nisi duo confacio legitimus suffragium non renuntio alter comitium differo ego tu qui solus censor creo non possum solus censeo gero nunc patior hic talis cum dico prehendo censor et in uinculum duco iubeo approbo sex tribunus actio collega tres appello appius auxilium sum summum inuidia omnis ordo solus censeo gero


restat ut copiae copiis comparentur uel numero uel militum genere uel multitudine auxiliorum. censebantur eius aetatis lustris ducena quinquagena milia capitum. itaque in omni defectione sociorum Latini nominis urbano prope dilectu decem scribebantur legiones; quaterni quinique exercitus saepe per eos annos in Etruria, in Umbria Gallis hostibus adiunctis, in Samnio, in Lucanis gerebat bellum. Latium deinde omne cum Sabinis et Uolscis et Aequis et omni Campania et parte Umbriae Etruriaeque et Picentibus et Marsis Paelignisque ac Uestinis atque Apulis, adiuncta omni ora Graecorum inferi maris a Thuriis Neapolim et Cumas et inde Antio atque Ostiis tenus †Samnites† aut socios ualidos Romanis aut fractos bello inuenisset hostes. ipse traiecisset mare cum ueteranis Macedonibus non plus triginta milibus hominum et quattuor milibus equitum, maxime Thessalorum; hoc enim roboris erat. Persas Indos aliasque si adiunxisset gentes, impedimentum maius quam auxilium traheret. adde quod Romanis ad manum domi supplementum esset, Alexandro, quod postea Hannibali accidit, alieno in agro bellanti exercitus consenuisset. arma clupeus sarisaeque illis; Romano scutum, maius corpori tegumentum, et pilum, haud paulo quam hasta uehementius ictu missuque telum. statarius uterque miles, ordines seruans; sed illa phalanx immobilis et unius generis, Romana acies distinctior, ex pluribus partibus constans, facilis partienti, quacumque opus esset, facilis iungenti. iam in opere quis par Romano miles? quis ad tolerandum laborem melior? uno proelio uictus Alexander bello uictus esset: Romanum, quem Caudium, quem Cannae non fregerunt, quae fregisset acies? ne ille saepe, etiamsi prima prospere euenissent, Persas et Indos et imbellem Asiam quaesisset et cum feminis sibi bellum fuisse dixisset, quod Epiri regem Alexandrum mortifero uolnere ictum dixisse ferunt, sortem bellorum in Asia gestorum ab hoc ipso iuuene cum sua conferentem. equidem cum per annos quattuor et uiginti primo Punico bello classibus certatum cum Poenis recordor, uix aetatem Alexandri suffecturam fuisse reor ad unum bellum. et forsitan, cum et foederibus uetustis iuncta res Punica Romanae esset et timor par aduersus communem hostem duas potentissimas armis uirisque urbes armaret, [et] simul Punico Romanoque obrutus bello esset. non quidem Alexandro duce nec integris Macedonum rebus sed experti tamen sunt Romani Macedonem hostem aduersus Antiochum Philippum Persen non modo cum clade ulla sed ne cum periculo quidem suo. absit inuidia uerbo et ciuilia bella sileant: nunquam ab equite hoste, nunquam a pedite, nunquam aperta acie, nunquam aequis, utique nunquam nostris locis laborauimus: †equitem†, sagittas, saltus impeditos, auia commeatibus loca grauis armis miles timere potest. mille acies grauiores quam Macedonum atque Alexandri auertit auertetque, modo sit perpetuus huius qua uiuimus pacis amor et ciuilis cura concordiae.—

resto ut copia copia comparo uel numerus uel miles genus uel multitudo auxilia censeo is aetas lustrum duceni quinquageni mille caput itaque in omnis defectio socius latinum nomen urbanus prope delectus decem scribo legio quaterni quini exercitus saepe per is annus in etruria in umbria gallus hostis adjungo in samnium in lucanus gero bellum latius deinde omnis cum sabinum et volscus et aequi et omnis campaneus et pars umbria etruria et picens et marsus peligni atque vestinus atque apulis adjungo omnis os graecum inferus mare ab thurium neapolis et cumae et inde antius atque ostia tenus samnites aut socius validus romanus aut frango bellum invenio hostis ipse transjacio mare cum ueteranus macedones non multus triginta mille homo et quattuor mille eques magnus thessalus hic enim robur sum persa indi alius si adjungo gens impedimentum magnus quam auxilium traho addo qui romanus ad manus domus supplementum sum alexander qui postea hannibal accido alienus in ager bellor exercitus consenesco arma clipeus sarisa ille romanus scutum magnus corpus tegumentum et pilis haud paulus quam hasta uehemens ictus mitto telis statarius uterque miles ordo seruo sed ille phalanx immobilis et unus genus romanus acies distinguo ex multus pars consto facilis partio quicumque opus sum facilis jungo iam in opus quis par romanus miles quis ad tolero labor bonus unus proelium uinco alexander bellum uinco sum romanus qui caudium qui canna non frango qui frango acies ne ille saepe etiamsi primus prosperus evenio persa et indi et imbellis asia quaero et cum femina sui bellum sum dico qui epirus rex alexander mortifero vulnus ictus dico fero sors bellum in asia gestor ab hic ipse juvenis cum suus confero equidem cum per annus quattuor et uiginti primus punicus bellum classis certas cum poenus recordor uix aetas alexander sufficio sum reor ad unus bellum et forsitan cum et foedus vetustus iungo res punicus romanus sum et timor par aduersus communis hostis duo potens arma vis urbs armo et simul punicus romanus obruo bellum sum non quidem alexander dux neque integer macedones res sed experior tamen sum romanus macedonem hostis aduersus antiochus philippus perses non modo cum clades ullus sed ne cum periculum quidem suus absum inuidia uerbum et ciuilis bellum sileo numquam ab eques hostis numquam ab pedo numquam apertus acies numquam aequus utique numquam noster locus laboro eques sagitto saltus impedio auius commeatus locum grauis arma miles timeo possum mille acies gravis quam macedones atque alexander averto averto modo sum perpetuus hic qui uiuo pax amor et ciuilis cura concordia


dum ea Romae geruntur, iam Sutrium ab Etruscis obsidebatur consulique Fabio imis montibus ducenti ad ferendam opem sociis temptandasque munitiones, si qua posset, acies hostium instructa occurrit; quorum ingentem multitudinem cum ostenderet subiecta late planities, consul, ut loco paucitatem suorum adiuuaret, flectit paululum in cliuos agmen —aspreta erant strata saxis—inde signa in hostem obuertit. Etrusci omnium praeterquam multitudinis suae qua sola freti erant immemores proelium ineunt adeo raptim et auide, ut abiectis missilibus quo celerius manus consererent stringerent gladios uadentes in hostem. Romanus contra nunc tela, nunc saxa, quibus eos adfatim locus ipse armabat, ingerere. igitur scuta galeaeque ictae cum etiam quos non uolnerauerant turbarent—neque subire erat facile ad propiorem pugnam neque missilia habebant quibus eminus rem gererent—stantes et expositos ad ictus cum iam satis nihil tegeret, quosdam etiam pedem referentes fluctuantemque et instabilem aciem redintegrato clamore strictis gladiis hastati et principes inuadunt. eum impetum non tulerunt Etrusci uersisque signis fuga effusa castra repetunt; sed equites Romani praeuecti per obliqua campi cum se fugientibus obtulissent, omisso ad castra itinere montes petunt; inde inermi paene agmine ac uexato uolneribus in siluam Ciminiam penetratum. Romanus multis milibus Etruscorum caesis, duodequadraginta signis militaribus captis, castris etiam hostium cum praeda ingenti potitur. tum de persequendo hoste agitari coeptum.

dum is roma gero iam sutrium ab etruscus obsido consulo fabius imus mons ducenti ad fero ops socius tento munitio si qui possum acies hostis instruo occurro qui ingens multitudo cum ostendo subiectum latus planities consul ut locus paucitas suus adiuuo flecto paululum in clivus agmen aspretum sum sterno saxum inde signum in hostis obverto etruscus omnis praeterquam multitudo suus qui solus fretus sum immemor proelium ineo adeo raptim et avidus ut abicio missilis quo celer manus consero stringo gladius vado in hostis romanus contra nunc telum nunc saxum qui is affatim locus ipse armo ingero igitur scutum galea ictae cum etiam qui non vulnero turbo neque subeo sum facilis ad propiorem pugna neque missile habeo qui eminus res gero sto et expono ad iacio cum iam satis nihil tego quidam etiam pedis refero fluctuo et instabilis acies redintegro clamor stringo gladius hastas et princeps invado is impetus non fero etruscus verro signum fuga effundo castrum repeto sed eques romanus praeveho per obliquus campus cum sui fugio offertor omitto ad castrum iter mons peto inde inermis paene agmen atque vexo uulnus in silua ciminia penetro romanus multus mille etruscus caedo duodequadraginta signum militaris capio castrum etiam hostis cum praeda ingens potio tum de persequor hostis agitaris coepio


nihil minus quaesitum a principio huius operis uideri potest quam ut plus iusto ab rerum ordine declinarem uarietatibusque distinguendo opere et legentibus uelut deuerticula amoena et requiem animo meo quaererem; tamen tanti regis ac ducis mentio, quibus saepe tacitus cogitationibus uolutaui animum, eas euocat in medium, ut quaerere libeat quinam euentus Romanis rebus, si cum Alexandro foret bellatum, futurus fuerit. plurimum in bello pollere uidentur militum copia et uirtus, ingenia imperatorum, fortuna per omnia humana maxime in res bellicas potens; ea et singula intuenti et uniuersa sicut ab aliis regibus gentibusque, ita ab hoc quoque facile praestant inuictum Romanum imperium. iam primum, ut ordiar ab ducibus comparandis, haud equidem abnuo egregium ducem fuisse Alexandrum; sed clariorem tamen eum facit quod unus fuit, quod adulescens in incremento rerum, nondum alteram fortunam expertus, decessit. ut alios reges claros ducesque omittam, magna exempla casuum humanorum, Cyrum, quem maxime Graeci laudibus celebrant, quid nisi longa uita, sicut Magnum modo Pompeium, uertenti praebuit fortunae? recenseam duces Romanos, nec omnes omnium aetatium sed ipsos eos cum quibus consulibus aut dictatoribus Alexandro fuit bellandum, M. Ualerium Coruum , C. Marcium Rutulum , C. Sulpicium , T. Manlium Torquatum , Q. Publilium Philonem , L. Papirium Cursorem , Q. Fabium Maximum , duos Decios, L. Uolumnium , M'. Curium ? deinceps ingentes sequuntur uiri, si Punicum Romano praeuertisset bellum seniorque in Italiam traiecisset. horum in quolibet cum indoles eadem quae in Alexandro erat animi ingeniique, tum disciplina militaris, iam inde ab initiis urbis tradita per manus, in artis perpetuis praeceptis ordinatae modum uenerat. ita reges gesserant bella, ita deinde exactores regum Iunii Ualeriique, ita deinceps Fabii, Quinctii, Cornelii, ita Furius Camillus, quem iuuenes ii quibus cum Alexandro dimicandum erat senem uiderant. militaris opera pugnando obeunti Alexandro—nam ea quoque haud minus clarum eum faciunt—cessisset uidelicet in acie oblatus par Manlius Torquatus aut Ualerius Coruus, insignes ante milites quam duces, cessissent Decii, deuotis corporibus in hostem ruentes, cessisset Papirius Cursor illo corporis robore, illo animi. uictus esset consiliis iuuenis unius, ne singulos nominem, senatus ille, quem qui ex regibus constare dixit unus ueram speciem Romani senatus cepit. id uero erat periculum, ne sollertius quam quilibet unus ex his quos nominaui castris locum caperet, commeatus expediret, ab insidiis praecaueret, tempus pugnae deligeret, aciem instrueret, subsidiis firmaret. non cum Dareo rem esse dixisset, quem mulierum ac spadonum agmen trahentem inter purpuram atque aurum oneratum fortunae apparatibus suae, praedam uerius quam hostem, nihil aliud quam bene ausus uana contemnere, incruentus deuicit. longe alius Italiae quam Indiae, per quam temulento agmine comisabundus incessit, uisus illi habitus esset, saltus Apuliae ac montes Lucanos cernenti et uestigia recentia domesticae cladis, ubi auunculus eius nuper, Epiri rex Alexander, absumptus erat.

nihil paruus quaero ab principium hic opus uideo possum quam ut multus justus ab res ordo declinaris varietas distinguo opus et lego uelut deverticulum amoenus et requies animus meus quaero tamen tantus rex atque dux mentior qui saepe taceo cogitatio voluto animus is euoco in medius ut quaero libet quisnam euentus romanus res si cum alexander sum bello sum sum multus in bellum polleo uideo miles copia et uirtus ingenium imperator fortuna per omnis humanus magnus in res bellicus possum is et singulus intueor et uniuersus sicut ab alius rex gens ita ab hic quoque facilis praesto invictus romanus imperium iam primus ut ordior ab dux comparo haud equidem abnuo egregius dux sum alexander sed clarus tamen is facio qui unus sum qui adulescens in incrementum res nondum alter fortuna experior decedo ut alius rex clarus duco omitto magnus exemplum casus humani cyrus qui magnus graecum laus celebro quis nisi longus uita sicut magnus modo pompejus verto praebeo fortuna recenseo dux romanus neque omnis omnis aetas sed ipse is cum qui consul aut dictator alexander sum bellor m valerius corvus que marcius rutulis que sulpicius t manlius torquatus q publilius philo l papirius cursor q fabius magnus duo decius l volumnius m curiatii deinceps ingens sequor uir si punicus romanus praeverto bellum seni in italia transjacio hic in quilibet cum indoles idem qui in alexander sum animus ingenium tum disciplina militaris iam inde ab initium urbs trado per manus in ars perpetuus praecipio ordino modus uenio ita rex gero bellum ita deinde exactor rex junius valerius ita deinceps fabius quintius cornelius ita furius camillus qui iuuenis is qui cum alexander dimico sum senex video militaris opus pugno obeo alexander nam is quoque haud paruus clarus is facio cedo uidelicet in acies offertor par manlius torquatus aut valerius coruus insignis ante miles quam dux cedo decius devoveo corpus in hostis ruo cedo papirius cursor ille corpus robur ille animus uinco sum consilium iuuenis unus ne singuli nomino senatus ille qui qui ex rex constaris dico unus uerus species romanus senatus capio is uerus sum periculum ne sollertius quam qui unus ex hic qui nomino castrum locus capio commeatus expedio ab insidiae praecaveo tempus pugna deligo acies instruo subsidium firmo non cum dareo res sum dico qui mulier atque spado agmen traho inter purpura atque aurum onero fortuna apparatus suus praeda verus quam hostis nihil alius quam bene audeo uanus contemno incruentus devinco longus alius italia quam india per quam temulentus agmen comisabundus incedo uideo ille habitus sum saltus appulia atque mons lucani cerno et uestigium recens domesticus clades ubi avunculus is nuper epirus rex alexander absumo sum


querentes magis quam consultantes nox oppressit, cum pro ingenio quisque fremerent, [alius] 'per obices uiarum,' alius, 'per aduersa montium, per siluas, qua ferri arma poterunt, eamus; modo ad hostem peruenire liceat quem per annos iam prope triginta uincimus: omnia aequa et plana erunt Romano in perfidum Samnitem pugnanti'; alius: 'quo aut qua eamus? num montes moliri sede sua paramus? dum haec imminebunt iuga, qua tu ad hostem uenies? armati, inermes, fortes, ignaui, pariter omnes capti atque uicti sumus; ne ferrum quidem ad bene moriendum oblaturus est hostis; sedens bellum conficiet.' his in uicem sermonibus qua cibi qua quietis immemor nox traducta est. ne Samnitibus quidem consilium in tam laetis suppetebat rebus; itaque uniuersi Herennium Pontium, patrem imperatoris, per litteras consulendum censent. iam is grauis annis non militaribus solum sed ciuilibus quoque abscesserat muneribus; in corpore tamen adfecto uigebat uis animi consiliique. is ubi accepit ad Furculas Caudinas inter duos saltus clausos esse exercitus Romanos, consultus ab nuntio filii censuit omnes inde quam primum inuiolatos dimittendos. quae ubi spreta sententia est iterumque eodem remeante nuntio consulebatur, censuit ad unum omnes interficiendos. quae ubi tam discordia inter se uelut ex ancipiti oraculo responsa data sunt, quamquam filius ipse in primis iam animum quoque patris consenuisse in adfecto corpore rebatur, tamen consensu omnium uictus est ut ipsum in consilium acciret. nec grauatus senex plaustro in castra dicitur aduectus uocatusque in consilium ita ferme locutus esse, ut nihil sententiae suae mutaret, causas tantum adiceret: priore se consilio, quod optimum duceret, cum potentissimo populo per ingens beneficium perpetuam firmare pacem amicitiamque; altero consilio in multas aetates, quibus amissis duobus exercitibus haud facile receptura uires Romana res esset, bellum differre; tertium nullum consilium esse. cum filius aliique principes percontando exsequerentur, quid si media uia consilii caperetur, ut et dimitterentur incolumes et leges iis iure belli uictis imponerentur, 'ista quidem sententia' inquit 'ea est, quae neque amicos parat nec inimicos tollit. seruate modo quos ignominia inritaueritis; ea est Romana gens, quae uicta quiescere nesciat. uiuet semper in pectoribus illorum quidquid istuc praesens necessitas inusserit neque eos ante multiplices poenas expetitas a uobis quiescere sinet.' neutra sententia accepta Herennius domum e castris est auectus.

queror magis quam consulto nox opprimo cum pro ingenium quisque fremo alius per obices uia alius per adverso mons per silua qui fero arma possum eo modo ad hostis pervenio licet qui per annus iam prope triginta uinco omnis aequus et planum sum romanus in perfidus samnitem pugno alius quo aut qui eo num mons molior sedes suus paro dum hic immineo iugum qui tu ad hostis uenio armatus inermis fortis ignavus pariter omnis capio atque vinco sum ne ferrum quidem ad bene morior offertor sum hostis sedeo bellum confacio hic in uicis sermo qui cibus qui quiesco immemor nox traduco sum ne samnites quidem consilium in tam laetus suppeto res itaque uniuersus herennius pontius pater imperator per littera consulo censeo iam is grauis annus non militaris solus sed ciuilis quoque abscedo munus in corpus tamen afficio vigeo uolo animus consilium is ubi accipio ad furcula caudinus inter duo saltus claudo sum exercitus romanus consulo ab nuntio filius censeo omnis inde quam primus inviolo dimitto qui ubi sperno sententia sum iterum idem remeo nuntio consulo censeo ad unus omnis interfacio qui ubi tam discordia inter sui uelut ex anceps oraculum respondeo do sum quamquam filius ipse in primus iam animus quoque pater consenesco in afficio corpus reor tamen consensus omnis uinco sum ut ipse in consilium accio neque gravo senex plaustrum in castrum dico adveho voco in consilium ita ferme loquor sum ut nihil sententia suus muto causa tantus adicio prior sui consilium qui bonus duco cum potens populus per ingens beneficium perpetuus firmaris pax amicitia alter consilium in multus aetas qui amitto duo exercitus haud facilis recipio uis romanus res sum bellum differo tertius nullus consilium sum cum filius alius princeps perconto exsequor quis si medius uia consilium capio ut et dimitto incolumis et lex is ius bellum uinco impono iste quidem sententia inquam is sum qui neque amicus paro neque inimicus tollo servo modo qui ignominia irrito is sum romanus gens qui uiuo quiesco nescio vivo semper in pector ille quisquis iste praesens necessitas inuro neque is ante multiplico poena expeto ab tu quiesco sino neuter sententia accipio herennius domus e castrum sum aveho


itaque consules, qui eum annum secuti sunt, C. Iunius Bubulcus tertium et Q. Aemilius Barbula iterum, initio anni questi apud populum deformatum ordinem praua lectione senatus, qua potiores aliquot lectis praeteriti essent, negauerunt eam lectionem se, quae sine recti prauique discrimine ad gratiam ac libidinem facta esset, obseruaturos et senatum extemplo citauerunt eo ordine qui ante censores Ap. Claudium et C. Plautium fuerat. et duo imperia eo anno dari coepta per populum, utraque pertinentia ad rem militarem: unum, ut tribuni militum seni deni in quattuor legiones a populo crearentur, quae antea perquam paucis suffragio populi relictis locis dictatorum et consulum ferme fuerant beneficia—tulere eam rogationem tribuni plebei L. Atilius C. Marcius —: alterum, ut duumuiros nauales classis ornandae reficiendaeque causa idem populus iuberet; lator huius plebi sciti fuit M. Decius tribunus plebis. eiusdem anni rem dictu paruam praeterirem, ni ad religionem uisa esset pertinere. tibicines, quia prohibiti a proximis censoribus erant in aede Iouis uesci quod traditum antiquitus erat, aegre passi Tibur uno agmine abierunt, adeo ut nemo in urbe esset qui sacrificiis praecineret. eius rei religio tenuit senatum legatosque Tibur miserunt: [ut] darent operam ut ii homines Romanis restituerentur. Tiburtini benigne polliciti primum accitos eos in curiam hortati sunt uti reuerterentur Romam; postquam perpelli nequibant, consilio haud abhorrente ab ingeniis hominum eos adgrediuntur. die festo alii alios per speciem celebrandarum cantu epularum [causa] inuitant, et uino, cuius auidum ferme id genus est, oneratos sopiunt atque ita in plaustra somno uinctos coniciunt ac Romam deportant; nec prius sensere quam plaustris in foro relictis plenos crapulae eos lux oppressit. tunc concursus populi factus, impetratoque ut manerent, datum ut triduum quotannis ornati cum cantu atque hac quae nunc sollemnis est licentia per urbem uagarentur, restitutumque in aede uescendi ius iis qui sacris praecinerent. haec inter duorum ingentium bellorum curam gerebantur.

itaque consul qui is annus sequor sum que junius bubulcus tertius et q aemilius barbula iterum initium annus queror apud populus deformo ordo prauus lectio senatus qui potis aliquot lectus praetereo sum nego is lectio sui qui sine recingo pravus discrimen ad gratia atque libido facio sum obseruaturos et senatus extemplo cito is ordo qui ante censor ap claudius et que plautius sum et duo imperium is annus do coepio per populus uter pertineo ad res militaris unus ut tribunus miles senex deni in quattuor legio ab populus creo qui antea perquam paucus suffragium populus relinquo locus dictator et consul ferme sum beneficium fero is rogatio tribunus plebes l atilius que marcius alter ut duumuiros naual classis orno reficio causa idem populus iubeo lator hic plebs scio sum m decius tribunus plebs idem annus res dico parvus praetereo ni ad religio uideo sum pertineo tibicino quia prohibeo ab propior censor sum in aedes iuppiter uescor qui trado antiquus sum aeger patior tibur unus agmen abeo adeo ut nemo in urbs sum qui sacrificium praecino is res religio teneo senatus lego tibur mitto ut do opera ut is homo romanus restituo tiburtinus benignus polliceor primus accio is in curia hortas sum uti revorto roma postquam perpello nequeo consilium haud abhorreo ab ingenium homo is aggredior dies festus alius alius per species celebrandaris cantus epularis causa invito et uinum qui avidus ferme is genus sum onero sopio atque ita in plaustrum somnus vincio conicio atque roma deporto neque prior sentio quam plaustrum in forum relinquo plenus crapula is lux opprimo tunc concursus populus facio impetro ut maneo do ut triduum quot orno cum cantus atque hic qui nunc sollemnis sum licentia per urbs vago restituo in aedes vesco ius is qui sacrum praecino hic inter duo ingens bellum cura gero


per id tempus parantibus utrisque se ad proelium legati Tarentini interueniunt, denuntiantes Samnitibus Romanisque ut bellum omitterent: per utros stetisset quo minus discederetur ab armis, aduersus eos se pro alteris pugnaturos. ea legatione Papirius audita perinde ac motus dictis eorum cum collega se communicaturum respondit; accitoque eo, cum tempus omne in apparatu pugnae consumpsisset conlocutus de re haud dubia, signum pugnae proposuit. agentibus diuina humanaque, quae adsolent cum acie dimicandum est, consulibus Tarentini legati occursare responsum exspectantes; quibus Papirius ait: 'auspicia secunda esse, Tarentini, pullarius nuntiat; litatum praeterea est egregie; auctoribus dis, ut uidetis, ad rem gerendam proficiscimur'. signa inde ferre iussit et copias eduxit uanissimam increpans gentem, quae, suarum impotens rerum prae domesticis seditionibus discordiisque, aliis modum pacis ac belli facere aequum censeret. Samnites ex parte altera, cum omnem curam belli remisissent, quia aut pacem uere cupiebant aut expediebat simulare ut Tarentinos sibi conciliarent, cum instructos repente ad pugnam Romanos conspexissent, uociferari se in auctoritate Tarentinorum manere nec descendere in aciem nec extra uallum arma ferre; deceptos potius quodcumque casus ferat passuros quam ut spreuisse pacis auctores Tarentinos uideantur. accipere se omen consules aiunt et eam precari mentem hostibus ut ne uallum quidem defendant. ipsi inter se partitis copiis succedunt hostium munimentis et simul undique adorti, cum pars fossas explerent, pars uellerent uallum atque in fossas proruerent, nec uirtus modo insita sed ira etiam exulceratos ignominia stimularet animos, castra inuasere; et pro se quisque non haec Furculas nec Caudium nec saltus inuios esse, ubi errorem fraus superbe uicisset, sed Romanam uirtutem, quam nec uallum nec fossae arcerent, memorantes caedunt pariter resistentes fusosque, inermes atque armatos, seruos liberos, puberes impubes, homines iumentaque; nec ullum superfuisset animal, ni consules receptui signum dedissent auidosque caedis milites e castris hostium imperio ac minis expulissent. itaque apud infensos ob interpellatam dulcedinem irae confestim oratio habita est, ut doceretur miles minime cuiquam militum consules odio in hostes cessisse aut cessuros; quin duces sicut belli ita insatiabilis supplicii futuros fuisse, ni respectus equitum sescentorum qui Luceriae obsides tenerentur praepedisset animos, ne desperata uenia hostes caecos in supplicia eorum ageret perdere prius quam perire optantes. laudare ea milites laetarique obuiam itum irae suae esse ac fateri omnia patienda potius quam proderetur salus tot principum Romanae iuuentutis.

per is tempus paro uterque sui ad proelium legatus tarentinus intervenio denuntio samnites romanus ut bellum omitto per uter sto quo paruus discedo ab arma aduersus is sui pro alter pugno is legatio papirius audio perinde atque moueo dictum is cum collega sui communico respondeo accio is cum tempus omnis in apparatus pugna consumo conloquor de res haud dubius signum pugna propono ago diuinum humanus qui assoleo cum acies dimico sum consul tarentinus legatus occursaris responsum exspecto qui papirius aio auspicium secundus sum tarentinus pullarius nuntio litas praeterea sum egregius auctor deus ut uideo ad res gero proficisco signum inde fero iubeo et copia educo vanus increpo gens qui suus impotens res prae domesticus seditio discordia alius modus pax atque bellum facio aequus censeo samnites ex pars alter cum omnis cura bellum remitto quia aut pax uerus cupio aut expedio simularis ut tarentini sui concilio cum instruo repens ad pugna romanus conspicio uociferaris sui in auctoritas tarentinus maneo neque descendo in acies neque extra valles arma fero decipio potis quicumque casus fero patior quam ut sperno pax auctor tarentini uideo accipio sui omen consul aio et is precor mens hostis ut ne valles quidem defendo ipse inter sui partio copia succedo hostis munimentum et simul undique adorior cum pars fossa expleo pars vello valles atque in fossa proruo neque uirtus modo inquiro sed ira etiam exulcero ignominia stimulo animus castrum inuado et pro sui quisque non hic furcula neque caudium neque saltus invius sum ubi error fraus superbus vinco sed romanus uirtus quam neque valles neque fodio arceo memoro caedo pariter resisto fundo inermis atque armatus seruus liber pubes impubes homo jumentum neque ullus supersum animal ni consul receptus signum do avidus caedes miles e castrum hostis imperium atque minae expello itaque apud infensus ob interpello dulcedo ira confestim oratio habeo sum ut doceo miles paruus quisquam miles consul odium in hostis cedo aut cedo quin dux sicut bellum ita insatiabilis supplicium sum sum ni respicio eques sescentor qui luceria obses teneo praepedisset animus ne despero uenia hostis caecus in supplicium is ago perdo prior quam pereo opto laudo is miles laeto obuiam eo ira suus sum atque fateor omnis patior potis quam prodo salus tot princeps romanus iuuentus


conuenit iam inde per consules reliqua belli perfecta. Aulius cum Ferentanis uno secundo proelio debellauit urbemque ipsam, quo se fusa contulerat acies, obsidibus imperatis in deditionem accepit. pari fortuna consul alter cum Satricanis, qui ciues Romani post Caudinam cladem ad Samnites defecerant praesidiumque eorum in urbem acceperant, rem gessit. nam cum ad moenia Satrici admotus esset exercitus legatisque missis ad pacem cum precibus petendam triste responsum ab consule redditum esset, nisi praesidio Samnitium interfecto aut tradito ne ad se remearent, plus ea uoce quam armis inlatis terroris colonis iniectum. itaque subinde exsequentes quaerendo a consule legati quonam se pacto paucos et infirmos crederet praesidio tam ualido et armato uim allaturos, ab iisdem consilium petere iussi quibus auctoribus praesidium in urbem accepissent, discedunt aegreque impetrato ut de ea re consuli senatum responsaque ad se referri sineret ad suos redeunt. duae factiones senatum distinebant, una cuius principes erant defectionis a populo Romano auctores, altera fidelium ciuium; certatum ab utrisque tamen est ut ad reconciliandam pacem consuli opera nauaretur. pars altera, cum praesidium Samnitium, quia nihil satis praeparati erat ad obsidionem tolerandam, excessurum proxima nocte esset, enuntiare consuli satis habuit qua noctis hora quaque porta et quam in uiam egressurus hostis foret; altera, quibus inuitis descitum ad Samnites erat, eadem nocte portam etiam consuli aperuerunt armatosque clam hoste in urbem acceperunt. ita duplici proditione et praesidium Samnitium insessis circa uiam siluestribus locis necopinato oppressum est, et ab urbe plena hostium clamor sublatus momentoque unius horae caesus Samnis, Satricanus captus, et omnia in potestate consulis erant; qui quaestione habita quorum opera defectio esset facta, quos sontes comperit, uirgis caesos securi percussit praesidioque ualido imposito arma Satricanis ademit. inde ad triumphum decessisse Romam Papirium Cursorem scribunt, qui eo duce Luceriam receptam Samnitesque sub iugum missos auctores sunt. et fuit uir haud dubie dignus omni bellica laude, non animi solum uigore sed etiam corporis uiribus excellens. praecipua pedum pernicitas inerat, quae cognomen etiam dedit; uictoremque cursu omnium aetatis suae fuisse ferunt [et] seu uirium ui seu exercitatione multa, cibi uinique eundem capacissimum; nec cum ullo asperiorem, quia ipse inuicti ad laborem corporis esset, fuisse militiam pediti pariter equitique; equites etiam aliquando ausos ab eo petere ut sibi pro re bene gesta laxaret aliquid laboris; quibus ille 'ne nihil remissum dicatis, remitto' inquit, 'ne utique dorsum demulceatis cum ex equis descendetis'. et uis erat in eo uiro imperii ingens pariter in socios ciuesque. Praenestinus praetor per timorem segnius ex subsidiis suos duxerat in primam aciem; quem cum inambulans ante tabernaculum uocari iussisset, lictorem expedire securem iussit. ad quam uocem exanimi stante Praenestino, 'agedum, lictor, excide radicem hanc' inquit 'incommodam ambulantibus', perfusumque ultimi supplicii metu multa dicta dimisit. haud dubie illa aetate, qua nulla uirtutum feracior fuit, nemo unus erat uir quo magis innixa res Romana staret. quin eum parem destinant animis magno Alexandro ducem, si arma Asia perdomita in Europam uertisset.—

conuenio iam inde per consul reliquus bellum perficio aulius cum ferentanis unus secundus proelium debello urbs ipse quo sui fundo confero acies obsidibus impero in deditio accipio par fortuna consul alter cum satricani qui ciuis romanus post caudinus clades ad samnites deficio praesidium is in urbs accipio res gero nam cum ad moenia satrix admoveo sum exercitus lego mitto ad pax cum prex peto tristis responsum ab consul reddo sum nisi praesidium samnites interficio aut trado ne ad sui remeo multus is uox quam arma infero terror colonia injectus itaque subinde exsequor quaero ab consul legatus quonam sui pacisco paucus et infirmus credo praesidium tam validus et armo uis affero ab idem consilium peto iubeo qui auctor praesidium in urbs accipio discedo aeger impetro ut de is res consul senatus respondeo ad sui refero sino ad suus redeo duo factio senatus distineo unus qui princeps sum defectio ab populus romanus auctor alter fidelis ciuis certas ab uterque tamen sum ut ad reconcilio pax consul opus navo pars alter cum praesidium samnites quia nihil satis praeparo sum ad obsidio tolero excedo propior nox sum enuntiaris consul satis habeo qui nox hora quisque porto et quam in uia egredior hostis sum alter qui inuitus descio ad samnites sum idem nox porta etiam consul aperio armo clam hostis in urbs accipio ita duplex proditio et praesidium samnites insessus circa uia siluestris locus necopinatus opprimo sum et ab urbs plenus hostis clamor tollo momentum unus hora caedo samnis satricanus capio et omnis in potestas consul sum qui quaestio habeo qui opus defectio sum facio qui sons comperio uirga caedo securus percutio praesidium validus impono arma satricani adimo inde ad triumphus decedo roma papirius cursor scribo qui is dux luceria recipio samnites sub iugum mitto auctor sum et sum uir haud dubius dignus omnis bellicus laus non animus solus vigor sed etiam corpus uis excello praecipuus pes pernicitas insum qui cognomen etiam do victor cursus omnis aetas suus sum fero et seu uis uis seu exercitatio multus cibus vinum idem capax neque cum ullus asper quia ipse inuictus ad labor corpus sum sum militia pedes pariter equio eques etiam aliquando audeo ab is peto ut sui pro res bene gero laxo aliquis labor qui ille ne nihil remitto dico remitto inquam ne utique dorsum demulceo cum ex equus descendo et uolo sum in is uir imperium ingens pariter in socius civis praenestinus praetor per timor segnis ex subsidium suus duco in primus acies qui cum inambulo ante tabernaculum uoco iubeo lictor expedio securis iubeo ad quam uox exanimus sto praenestinus agedum lictor excido radix hic inquam incommodus ambulo perfundo ulter supplicium metus multus dictum dimitto haud dubius ille aetas qui nullus uirtus ferax sum nemo unus sum uir quo magis innitor res romanus sto quin is par destino animus magnus alexander dux si arma asia perdomo in europa uerto


Q. Fabius , insequentis anni consul, bellum ad Sutrium excepit; collega Fabio C. Marcius Rutulus datus est; ceterum et Fabius supplementum ab Roma adduxit et nouus exercitus domo accitus Etruscis uenit. permulti anni iam erant cum inter patricios magistratus tribunosque nulla certamina fuerant, cum ex ea familia, †quae uelut fatales cum tribunis ac plebe erat,† certamen oritur. Ap. Claudius censor circumactis decem et octo mensibus, quod Aemilia lege finitum censurae spatium temporis erat, cum C. Plautius collega eius magistratu se abdicasset, nulla ui compelli ut abdicaret potuit. P. Sempronius erat tribunus plebis, qui finiendae censurae inter legitimum tempus actionem susceperat, non popularem magis quam iustam nec in uolgus quam optimo cuique gratiorem. is cum identidem legem Aemiliam recitaret auctoremque eius Mam. Aemilium dictatorem laudibus ferret, qui quinquennalem ante [censuram] et longinquitate potestatem dominantem intra sex mensum et anni coegisset spatium, 'dic agedum' inquit, 'Appi Claudi, quidnam facturus fueris, si eo tempore quo C. Furius et M. Geganius censores fuerunt censor fuisses.' negare Appius interrogationem tribuni magno opere ad causam pertinere suam; nam, etsi tenuerit lex Aemilia eos censores, quorum in magistratu lata esset, quia post illos censores creatos eam legem populus iussisset, quodque postremum iussisset id ius ratumque esset, non tamen aut se aut eorum quemquam, qui post eam legem latam creati censores essent, teneri ea lege potuisse.

q fabius insequor annus consul bellum ad sutrium excipio collega fabius que marcius rutulus do sum ceterum et fabius supplementum ab roma adduco et nouus exercitus domus accio etruscus uenio permultus annus iam sum cum inter patricius magistratus tribunus nullus certamen sum cum ex is familia qui uelut fatal cum tribunus atque plebs sum certamen orior ap claudus censor circumago decem et octo mensis qui aemilius lex finio censeo spatium tempus sum cum que plautus collega is magistratus sui abdico nullus uis compello ut abdico possum p sempronius sum tribunus plebs qui finio censeo inter legitimus tempus actio suscipio non popularis magis quam iustus neque in uulgus quam bonus quisque gratus is cum identidem lex aemilius recito auctoro is mam aemilius dictator laus fero qui quinquennal ante censeo et longinquitas potestas dominor intra sex metior et annus cogo spatium dico agedum inquam appius claudius quisnam facio sum si is tempus quo que furius et m geganius censor sum censor sum nego appius interrogatio tribunus magnus opus ad causa pertineo suus nam etsi teneo lex aemilius is censor qui in magistratus fero sum quia post ille censor creo is lex populus iubeo quisque posterus iubeo is ius reor sum non tamen aut sui aut is quisquam qui post is lex fero creo censor sum teneo is lex possum


tum Pontius 'nec ego istam deditionem accipiam' inquit, 'nec Samnites ratam habebunt. quin tu, Sp. Postumi , si deos esse censes, aut omnia inrita facis aut pacto stas? Samniti populo omnes quos in potestate habuit aut pro iis pax debetur. sed quid ego te appello, qui te captum uictori cum qua potes fide restituis? populum Romanum appello; quem si sponsionis ad Furculas Caudinas factae paenitet, restituat legiones intra saltum quo saeptae fuerunt. nemo quemquam deceperit; omnia pro infecto sint; recipiant arma quae per pactionem tradiderunt; redeant in castra sua; quidquid pridie habuerunt quam in conloquium est uentum habeant; tum bellum et fortia consilia placeant, tum sponsio et pax repudietur. ea fortuna, iis locis quae ante pacis mentionem habuimus geramus bellum; nec populus Romanus consulum sponsionem nec nos fidem populi Romani accusemus. nunquamne causa defiet cur uicti pacto non stetis? obsides Porsinnae dedistis; furto eos subduxistis. auro ciuitatem a Gallis redemistis; inter accipiendum aurum caesi sunt. pacem nobiscum pepigistis ut legiones uobis captas restitueremus; eam pacem inritam facitis. et semper aliquam fraudi speciem iuris imponitis. non probat populus Romanus ignominiosa pace legiones seruatas? pacem sibi habeat, legiones captas uictori restituat; hoc fide, hoc foederibus, hoc fetialibus caerimoniis dignum erat. ut quidem tu quod petisti per pactionem habeas, tot ciues incolumes, ego pacem quam hos tibi remittendo pactus sum non habeam, hoc tu, A. Corneli , hoc uos, fetiales, iuris gentibus dicitis? ego uero istos quos dedi simulatis nec accipio nec dedi arbitror, nec moror quo minus in ciuitatem †oblactam† sponsione commissa iratis omnibus dis, quorum eluditur numen, redeant. gerite bellum, quando Sp. Postumius modo legatum [fetialem] genu perculit. ita di credent Samnitem ciuem Postumium, non ciuem Romanum esse et a Samnite legatum Romanum uiolatum; eo uobis iustum in nos factum esse bellum. haec ludibria religionum non pudere in lucem proferre et uix pueris dignas ambages senes ac consulares fallendae fidei exquirere. i, lictor, deme uincla Romanis; moratus sit nemo quo minus ubi uisum fuerit abeant.' et illi quidem, forsitan et publica, sua certe liberata fide ab Caudio in castra Romana inuiolati redierunt.

tum pontius neque ego iste deditio accipio inquam neque samnites reor habeo quin tu spurius postumius si deus sum censeo aut omnis irrito facio aut pacisco sto samniti populus omnis qui in potestas habeo aut pro is pax debeo sed quis ego tu appello qui tu capio uictor cum qui possum fides restituo populus romanus appello qui si sponsio ad furcula caudinus facio paeniteo restituo legio intra saltus quo saepio sum nemo quisquam decipio omnis pro inficio sum recipio arma qui per pactio trado redeo in castrum suus quisquis pridie habeo quam in colloquium sum uenio habeo tum bellum et fortis consilium placeo tum sponsio et pax repudio is fortuna is locus qui ante pax mentio habeo gero bellum neque populus romanus consul sponsio neque nos fides populus romanus accuso numquam causa defio cur vinco pacisco non sto obses porsinnae do furtum is subduco aurum ciuitas ab gallus reemo inter accipio aurum caedo sum pax nos pepigistis ut legio tu capio restituo is pax irritus facio et semper aliqui fraus species ius impono non probo populus romanus ignominiosus pax legio seruatas pax sui habeo legio capio uictor restituo hic fides hic foedus hic fetial caerimonia dignus sum ut quidem tu qui peto per pactio habeo tot ciuis incolumis ego pax quam hic tu remitto paciscor sum non habeo hic tu ab cornelis hic tu fetial ius gens dico ego uerus iste qui do simulo neque accipio neque do arbitror neque moror quo paruus in ciuitas oblactam sponsio committo irascor omnis deus qui eludo numen redeo gero bellum quando spurius postumus modo legatus fetial genu percello ita deus credo samnitem ciuis postumius non ciuis romanus sum et ab samnite legatus romanus violo is tu iustus in nos facio sum bellum hic ludibrium religio non pudeo in lux profero et uix puer digno ambages senex atque consularis fallo fides exquiro eo lictor demo uinculum romanus moror sum nemo quo paruus ubi uideo sum abeo et ille quidem forsitan et publicus suus certus libero fides ab caudium in castrum romanus inviolo redeo