eodem anno prodito hostibus Romano praesidio Luceria Samnitium facta; nec diu proditoribus impunita res fuit. haud procul inde exercitus Romanus erat, cuius primo impetu urbs sita in plano capitur. Lucerini ac Samnites ad internecionem caesi; eoque ira processit ut Romae quoque, cum de colonis mittendis Luceriam consuleretur senatus, multi delendam urbem censerent. praeter odium, quod exsecrabile in bis captos erat, longinquitas quoque abhorrere a relegandis tam procul ab domo ciuibus inter tam infestas gentes cogebat. uicit tamen sententia ut mitterentur coloni; duo milia et quingenti missi. eodem anno, cum omnia infida Romanis essent, Capuae quoque occultae principum coniurationes factae. de quibus cum ad senatum relatum esset, haudquaquam neglecta res: quaestiones decretae dictatoremque quaestionibus exercendis dici placuit. C. Maenius dictus; is M. Folium magistrum equitum dixit. ingens erat magistratus eius terror; itaque siue timoris seu conscientiae ui, Calauios Ouium Nouiumque —ea capita coniurationis fuerant—priusquam nominarentur apud dictatorem, mors haud dubie ab ipsis conscita iudicio subtraxit. deinde, ut quaestioni Campanae materia decessit, uersa Romam interpretando res: non nominatim qui Capuae sed in uniuersum qui usquam coissent coniurassentue aduersus rem publicam quaeri senatum iussisse et coitiones honorum adipiscendorum causa factas aduersus rem publicam esse. latiorque et re et personis quaestio fieri haud abnuente dictatore sine fine ulla quaestionis suae ius esse. postulabantur ergo nobiles homines appellantibusque tribunos nemo erat auxilio quin nomina reciperentur. inde nobilitas, nec ii modo in quos crimen intendebatur sed uniuersi, simul negare nobilium id crimen esse quibus, si nulla obstetur fraude, pateat uia ad honorem, sed hominum nouorum; ipsos adeo dictatorem magistrumque equitum reos magis quam quaesitores idoneos eius criminis esse intellecturosque ita id esse simul magistratu abissent. tum enimuero Maenius, iam famae magis quam imperii memor, progressus in contionem ita uerba fecit: 'et omnes ante actae uitae uos conscios habeo, Quirites, et hic ipse honos delatus ad me testis est innocentiae meae; neque enim, quod saepe alias, quia ita tempora postulabant rei publicae, qui bello clarissimus esset, sed qui maxime procul ab his coitionibus uitam egisset, dictator deligendus exercendis quaestionibus fuit. sed, quoniam quidam nobiles homines—qua de causa uos existimare quam me pro magistratu quicquam incompertum dicere melius est—primum ipsas expugnare quaestiones omni ope adnisi sunt; dein, postquam ad id parum potentes erant, ne causam dicerent, in praesidia aduersariorum, appellationem et tribunicium auxilium, patricii confugerunt; postremo repulsi inde—adeo omnia tutiora quam ut innocentiam suam purgarent uisa— in nos inruerunt, et priuatis dictatorem poscere reum uerecundiae non fuit;—ut omnes di hominesque sciant ab illis etiam quae non possint temptari ne rationem uitae reddant, me obuiam ire crimini et offerre me inimicis reum, dictatura me abdico. uos quaeso, consules, si uobis datum ab senatu negotium fuerit, in me primum et hunc M. Folium quaestiones exerceatis, ut appareat innocentia nostra nos, non maiestate honoris tutos a criminationibus istis esse.' abdicat inde se dictatura et post eum confestim Folius magisterio equitum; primique apud consules—iis enim ab senatu mandata res est—rei facti aduersus nobilium testimonia egregie absoluuntur. Publilius etiam Philo multiplicatis summis honoribus post res tot domi belloque gestas, ceterum inuisus nobilitati, causam dixit absolutusque est. nec diutius, ut fit, quam dum recens erat quaestio per clara nomina reorum uiguit: inde labi coepit ad uiliora capita, donec coitionibus factionibusque aduersus quas comparata erat oppressa est.

idem annus prodeo hostis romanus praesidium luceria samnites facio neque diu proditor impunitus res sum haud procul inde exercitus romanus sum qui primus impetus urbs sino in planus capio lucerini atque samnites ad internecio caedo eo ira procedo ut roma quoque cum de colonia mitto luceria consulo senatus multus deleo urbs censeo praeter odium qui exsecrabilis in bis capio sum longinquitas quoque abhorreo ab relego tam procul ab domus ciuis inter tam infestus gens cogo uinco tamen sententia ut mitto colonus duo mille et quingenti mitto idem annus cum omnis infidus romanus sum capua quoque occulo princeps coniuratio facio de qui cum ad senatus refero sum haudquaquam neglego res quaestio decerno dictator quaestio exerceo dico placeo que maenius dico is m folium magister eques dico ingens sum magistratus is terror itaque siue timor seu conscientia uis calauios ovius novius is caput coniuratio sum priusquam nomino apud dictator mors haud dubius ab ipse conscio iudicium subtraho deinde ut quaestio campanus materia decedo uerto roma interpretor res non nominatim qui capua sed in uniuersus qui usquam coeo conjuro aduersus res publicus quaero senatus iubeo et coitio honor adipiscendorum causa facio aduersus res publicus sum fero et res et persona quaestio fio haud abnuo dictator sine finis ullus quaestio suus ius sum postulo ergo nobilis homo appello tribunus nemo sum auxilium quin nomen recipio inde nobilitas neque is modo in qui crimen intendo sed uniuersus simul nego nobilis is crimen sum qui si nullus obsto fraus pateo uia ad honor sed homo novum ipse adeo dictator magister eques reus magis quam quaesitor idoneus is crimen sum intellego ita is sum simul magistratus abeo tum enimuero maenius iam fama magis quam imperium memor progredior in contio ita uerbum facio et omnis ante ago uita tu conscius habeo quiris et hic ipse honor defero ad ego testis sum innocentia meus neque enim qui saepe alius quia ita tempus postulo res publicus qui bellum clarus sum sed qui magnus procul ab hic coitio uita ago dictator deligo exerceo quaestio sum sed quoniam quidam nobilis homo qui de causa tu existimaris quam ego pro magistratus quisquam incompertus dico bonus sum primus ipse expugnaris quaestio omnis ops annitor sum deinde postquam ad is parum potens sum ne causa dico in praesidium adversarius appellatio et tribunicius auxilium patricius confugio postremo repello inde adeo omnis tueor quam ut innocentia suus purgo uideo in nos inruo et priuo dictator posco reus verecundia non sum ut omnis deus homo scio ab ille etiam qui non possum temptaris ne ratio uita reddo ego obuiam eo crimen et offero ego inimicus reus dicto ego abdico tu quaeso consul si tu do ab senatus negotium sum in ego primus et hic m folium quaestio exerceo ut appareo innocens noster nos non maiestas honor tueor ab criminatio iste sum abdico inde sui dicto et post is confestim folius magisterius eques primus apud consul is enim ab senatus mandatum res sum res facio aduersus nobilis testimonium egregius absolvo publilius etiam philus multiplico summus honor post res tot domus bellus gero ceterum inuisus nobilitas causa dico absolvo sum neque diu ut fio quam dum recens sum quaestio per clarus nomen reus uiguit inde labor coepio ad vilis caput donec coitio factio aduersus qui comparo sum opprimo sum


consules profecti ad Pontium in conloquium, cum de foedere uictor agitaret, negarunt iniussu populi foedus fieri posse nec sine fetialibus caerimoniaque alia sollemni. itaque non, ut uolgo credunt Claudiusque etiam scribit, foedere pax Caudina sed per sponsionem facta est. quid enim aut sponsoribus in foedere opus esset aut obsidibus, ubi precatione res transigitur, per quem populum fiat quo minus legibus dictis stetur, ut eum ita Iuppiter feriat quemadmodum a fetialibus porcus feriatur? spoponderunt consules, legati, quaestores, tribuni militum, nominaque omnium qui spoponderunt exstant, ubi, si ex foedere acta res esset, praeterquam duorum fetialium non exstarent; et propter necessariam foederis dilationem obsides etiam sescenti equites imperati, qui capite luerent, si pacto non staretur. tempus inde statutum tradendis obsidibus exercituque inermi mittendo. redintegrauit luctum in castris consulum aduentus, ut uix ab iis abstinerent manus, quorum temeritate in eum locum deducti essent, quorum ignauia foedius inde quam uenissent abituri: illis non ducem locorum, non exploratorem fuisse; beluarum modo caecos in foueam missos. alii alios intueri; contemplari arma mox tradenda et inermes futuras dextras obnoxiaque corpora hosti; proponere sibimet ipsi ante oculos iugum hostile et ludibria uictoris et uoltus superbos et per armatos inermium iter, inde foedi agminis miserabilem uiam per sociorum urbes, reditum in patriam ad parentes, quo saepe ipsi maioresque eorum triumphantes uenissent: se solos sine uolnere, sine ferro, sine acie uictos; sibi non stringere licuisse gladios, non manum cum hoste conferre; sibi nequiquam arma, nequiquam uires, nequiquam animos datos. haec frementibus hora fatalis ignominiae aduenit, omnia tristiora experiundo factura quam quae praeceperant animis. iam primum cum singulis uestimentis inermes extra uallum exire iussi; et primi traditi obsides atque in custodiam abducti. tum a consulibus abire lictores iussi paludamentaque detracta; tantam <id> inter eos qui paulo ante [eos] exsecrantes dedendos lacerandosque censuerant miserationem fecit, ut suae quisque condicionis oblitus ab illa deformatione tantae maiestatis uelut ab nefando spectaculo auerteret oculos.

consul proficiscor ad pontius in colloquium cum de foedus uictor agito nego injussus populus foedus fio possum neque sine fetial caerimonia alius sollemnis itaque non ut vulgo credo claudius etiam scribo foedus pax caudinus sed per sponsio facio sum quis enim aut sponsor in foedus opus sum aut obsidibus ubi precatio res transigo per qui populus fio quo paruus lex dictum sto ut is ita iuppiter ferio quemadmodum ab fetial porcus ferio spoponderunt consul legatus quaestor tribunus miles nomino omnis qui spoponderunt exsto ubi si ex foedus ago res sum praeterquam duo fetialis non exsto et propter necessaria foedo dilatio obses etiam sescenti eques impero qui caput luo si pacisco non sto tempus inde status trado obsidibus exerceo inermis mitto redintegro luctus in castrum consul advenio ut uix ab is abstineo manus qui temeritas in is locus deduco sum qui ignauia foedus inde quam uenio abeo ille non dux locus non explorator sum beluaris modo caecus in fouea mitto alius alius intueor contemplaris arma mox trado et inermis sum dexter obnoxius corpus hostis propono sui ipse ante oculus iugum hostilis et ludibrium uictor et uultus superbus et per armatus inermis iter inde foedus agmen miserabilis uia per socius urbs redeo in patria ad parens quo saepe ipse magnus is triumpho uenio sui solus sine vulnus sine ferrum sine acies vinco sui non stringo liceo gladius non manus cum hostis confero sui nequiquam arma nequiquam uis nequiquam animus do hic fremo hora fatal ignominia aduenio omnis tristis experior facio quam qui praecipio animus iam primus cum singuli uestimentum inermis extra valles exeo iubeo et primus trado obses atque in custodia abduco tum ab consul abeo lictor iubeo paludamentum detraho tantus is inter is qui paulus ante is exsecror dedo lacero censeo miseratio facio ut suus quisque condicio obliuiscor ab ille deformatio tantus maiestas uelut ab nefandus spectaculum averto oculus


[ M. Ualerio P. Decio coss.] profligato fere Samnitium bello, priusquam ea cura decederet patribus Romanis, Etrusci belli fama exorta est; nec erat ea tempestate gens alia, cuius secundum Gallicos tumultus arma terribiliora essent cum propinquitate agri tum multitudine hominum. itaque altero consule in Samnio reliquias belli persequente P. Decius , qui grauiter aeger Romae restiterat, auctore senatu dictatorem C. Iunium Bubulcum dixit. is, prout rei magnitudo postulabat, omnes iuniores sacramento adigit, arma quaeque alia res poscit summa industria parat; nec tantis apparatibus elatus de inferendo bello agitat, quieturus haud dubie, nisi ultro arma Etrusci inferrent. eadem in comparando cohibendoque bello consilia et apud Etruscos fuere; neutri finibus egressi. et censura clara eo anno Ap. Claudi et C. Plauti fuit; memoriae tamen felicioris ad posteros nomen Appi, quod uiam muniuit et aquam in urbem duxit; eaque unus perfecit quia ob infamem atque inuidiosam senatus lectionem uerecundia uictus collega magistratu se abdicauerat, Appius iam inde antiquitus insitam pertinaciam familiae gerendo solus censuram obtinuit. eodem Appio auctore Potitia gens, cuius ad Aram Maximam Herculis familiare sacerdotium fuerat, seruos publicos ministerii delegandi causa sollemnia eius sacri docuerat. traditur inde, dictu mirabile et quod dimouendis statu suo sacris religionem facere posset, cum duodecim familiae ea tempestate Potitiorum essent, puberes ad triginta, omnes intra annum cum stirpe exstinctos; nec nomen tantum Potitiorum interisse sed censorem etiam [Appium] memori deum ira post aliquot annos luminibus captum.

m valerius p decius coss profligo fere samnites bellum priusquam is cura decedo pater romanus etruscus bellum fama exorior sum neque sum is tempestas gens alius qui secundus gallicus tumultus arma terribilis sum cum propinquitas ager tum multitudo homo itaque alter consul in samnium reliquiae bellum persequor p decius qui grauis aeger roma resto auctor senatus dictator que junius bubulcus dico is prout res magnitudo postulo omnis iuniores sacramentum adigo arma quisque alius res posco summus industria paro neque tantus apparatus effero de infero bellum agito quiesco haud dubius nisi ultro arma etruscus infero idem in comparo cohibeo bellum consilium et apud etrusci sum neuter finis egredior et censeo clarus is annus ap claudius et que plautius sum memoria tamen felix ad posterus nomen appius qui uia munio et aqua in urbs duco is unus perficio quia ob infamo atque invidiosus senatus lectio verecundia uinco collega magistratus sui abdico appius iam inde antiquus inquiro pertinacia familia gero solus censeo obtineo idem appius auctor potitius gens qui ad ara maximus hercules familiaris sacerdotium sum seruus publicus ministerium delego causa sollemne is sacer doceo trado inde dico mirabilis et qui dimoveo status suus sacrum religio facio possum cum duodecim familia is tempestas potitius sum pubes ad triginta omnis intra annus cum stirps exstinguo neque nomen tantus potitius intereo sed censor etiam appius memor deus ira post aliquot annus lumen capio


mouit patres conscriptos cum causa tum auctor, nec ceteros solum sed tribunos etiam plebei, ut se in senatus dicerent fore potestate. magistratu inde se extemplo abdicauerunt traditique fetialibus cum ceteris Caudium ducendi. hoc senatus consulto facto lux quaedam adfulsisse ciuitati uisa est. Postumius in ore erat; eum laudibus ad caelum ferebant, deuotioni P. Deci consulis, aliis claris facinoribus aequabant: emersisse ciuitatem ex obnoxia pace illius consilio et opera; ipsum se cruciatibus et hostium irae offerre piaculaque pro populo Romano dare. arma cuncti spectant et bellum: en unquam futurum, ut congredi armatis cum Samnite liceat? in ciuitate ira odioque ardente dilectus prope omnium uoluntariorum fuit. rescriptae ex eodem milite nouae legiones ductusque ad Caudium exercitus. praegressi fetiales ubi ad portam uenere, uestem detrahi pacis sponsoribus iubent, manus post tergum uinciri. cum apparitor uerecundia maiestatis Postumi laxe uinciret, 'quin tu' inquit 'adduces lorum, ut iusta fiat deditio?' tum ubi in coetum Samnitium et ad tribunal uentum Ponti est, A. Cornelius Aruina fetialis ita uerba fecit. 'quandoque hisce homines iniussu populi Romani Quiritium foedus ictum iri spoponderunt atque ob eam rem noxam nocuerunt, ob eam rem quo populus Romanus scelere impio sit solutus hosce homines uobis dedo.' haec dicenti fetiali Postumius genu femur quanta maxime poterat ui perculit et clara uoce ait se Samnitem ciuem esse, illum legatum [fetialem] a se contra ius gentium uiolatum; eo iustius bellum gesturos.

moueo pater conscribo cum causa tum auctor neque ceterus solus sed tribunus etiam plebes ut sui in senatus dico sum potestas magistratus inde sui extemplo abdico trado fetial cum ceterus caudium duco hic senatus consultum facio lux quidam affulgeo ciuitas uideo sum postumus in os sum is laus ad caelum fero deuotio p decius consul alius claris facinus aequo emergo ciuitas ex obnoxius pax ille consilium et opus ipse sui cruciatus et hostis ira offero piaculum pro populus romanus do arma cunctus specto et bellum en umquam sum ut congredior armo cum samnite licet in ciuitas ira odium ardeo delectus prope omnis voluntarius sum rescribo ex idem miles nouus legio duco ad caudium exercitus praegredior fetial ubi ad porta uenio uestis detraho pax sponsor iubeo manus post tergum vincio cum apparitor verecundia maiestas postumius laxus vincio quin tu inquam adduco lorus ut iustus fio deditio tum ubi in coitus samnites et ad tribunal uenio pontus sum ab cornelius arvina fetialis ita uerbum facio quandoque hic homo injussus populus romanus quiris foedus ictus eo spoponderunt atque ob is res noxa noceo ob is res quo populus romanus scelus impius sum soluo hic homo tu dedo hic dico fetial postumus genu femur quantus magnus possum uis percello et clarus uox aio sui samnitem ciuis sum ille legatus fetial ab sui contra ius gens violo is iustus bellum gero