type: header

title: Themistocles

wing: latin

grain: passage

license: CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

attribution_rule: Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

licensed_material_note: Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.

source: production D1


type: passage

text: Huius consilium plerisque civitatibus displicebat et in terra dimicari magis placebat. itaque missi sunt delecti cum Leonida, Lacedaemoniorum rege, qui Thermopylas occuparent longiusque barbaros progredi non paterentur. ii vim hostium non sustinuerunt eoque loco omnes interierunt. at classis communis Graeciae trecentarum navium, in qua ducentae erant Atheniensium, primum apud Artemisium inter Euboeam continentemque terram cum classiariis regiis conflixit. angustias enim Themistocles quaerebat, ne multitudine circumiretur. hinc etsi pari proelio discesserant, tamen eodem loco non sunt ausi manere, quod erat periculum, ne, si pars navium adversariorum Euboeam superasset, ancipiti premerentur periculo. quo factum est ut ab Artemisio discederent et exadversum Athenas apud Salamina classem suam constituerent.

lemmas: hic consilium plerusque civitas displiceo et in terra dimicaris magis placeo itaque mitto sum deligo cum leonidas lacedaemonius rex qui thermopylae occupo longus barbarus progredior non pateo is vis hostis non sustineo eo locus omnis intereo at classis communis graecia trecentaris navis in qui ducenti sum atheniensis primus apud artemisium inter euboea contineo terra cum classiarii regius confligo angustiae enim themistocles quaero ne multitudo circumeo hinc etsi par proelium discedo tamen idem locus non sum audeo maneo qui sum periculum ne si pars navis adversarius euboea supero anceps premo periculum quo facio sum ut ab artemisium discedo et exadversum athenae apud salamina classis suus constituo


text: Primus autem gradus fuit capessendae rei publicae bello Corcyraeo: ad quod gerendum praetor a populo factus non solum praesenti bello, sed etiam reliquo tempore ferociorem reddidit civitatem. nam cum pecunia publica, quae ex metallis redibat, largitione magistratuum quotannis interiret, ille persuasit populo ut ea pecunia classis centum navium aedificaretur. qua celeriter effecta primum Corcyraeos fregit, deinde maritimos praedones consectando mare tutum reddidit. in quo cum divitiis ornavit, tum etiam peritissimos belli navalis fecit Athenienses. id quantae saluti fuerit universae Graeciae, bello cognitum est Persico. nam cum Xerxes et mari et terra bellum universae inferret Europae, cum tantis copiis eam invasit, quantas neque ante nec postea habuit quisquam: huius enim classis mille et ducentarum navium longarum fuit, quam duo milia onerariarum sequebantur, terrestris autem exercitus septingenta peditum, equitum quadringenta milia fuerunt. cuius de adventu cum fama in Graeciam esset perlata et maxime Athenienses peti dicerentur propter pugnam Marathoniam, miserunt Delphos consultum, quidnam facerent de rebus suis. deliberantibus Pythia respondit, ut moenibus ligneis se munirent. id responsum quo valeret cum intellegeret nemo, Themistocles persuasit consilium esse Apollinis, ut in naves se suaque conferrent: eum enim a deo significari murum ligneum. tali consilio probato addunt ad superiores totidem naves triremes suaque omnia, quae moveri poterant, partim Salamina, partim Troezena deportant: arcem sacerdotibus paucisque maioribus natu ad sacra procuranda tradunt, reliquum oppidum relinquunt.

lemmas: primus autem gradus sum capesso res publicus bellum corcyraeus ad qui gero praetor ab populus facio non solus praesens bellum sed etiam reliquus tempus ferox reddo civitas nam cum pecunia publicus qui ex metallum redeo largitio magistratus quot intereo ille persuadeo populus ut is pecunia classis centum navis aedifico qui celer efficio primus corcyraei frango deinde maritimus praedo consector mare tueor reddo in quo cum divitiae orno tum etiam pereo bellum naval facio atheniensis is quantus salus sum universus graecia bellum cognosco sum persicus nam cum xerxes et mare et terra bellum universus infero europa cum tantus copia is invado quantus neque ante neque postea habeo quisquam hic enim classis mille et ducentaris navis longaris sum quam duo mille onerariaris sequor terrestris autem exercitus septingenti pedes eques quadringenti mille sum qui de advenio cum fama in graecia sum perfero et magnus atheniensis peto dico propter pugna marathonius mitto delphi consulo quisnam facio de res suus delibero pythia respondeo ut moenia ligneus sui munio is responsum quo valeo cum intellego nemo themistocles persuadeo consilium sum apollo ut in navo sui suum confero is enim ab deus significo murus ligneus talis consilium probo addo ad superus totidem navo triremis suum omnis qui moveo possum pars salamina pars troezena deporto arx sacerdos paucus magnus natus ad sacer procuro trado reliquus oppidum relinquo


text: Scio plerosque ita scripsisse, Themistoclem Xerxe regnante in Asiam transisse. sed ego potissimum Thucydidi credo, quod et aetate proximus de iis, qui illorum temporum historiam reliquerunt, et eiusdem civitatis fuit. is autem ait ad Artaxerxen eum venisse atque his verbis epistulam misisse: 'Themistocles veni ad te, qui plurima mala omnium Graiorum in domum tuam intuli, quamdiu mihi necesse fuit adversum patrem tuum bellare patriamque meam defendere. idem multo plura bona feci, postquam in tuto ipse et ille in periculo esse coepit. nam cum in Asiam reverti vellet proelio apud Salamina facto, litteris eum certiorem feci id agi ut pons, quem in Hellesponto fecerat, dissolveretur atque ab hostibus circumiretur: quo nuntio ille periculo est liberatus. nunc autem confugi ad te exagitatus a cuncta Graecia, tuam petens amicitiam: quam si ero adeptus, non minus me bonum amicum habebis, quam fortem inimicum ille expertus est. te autem rogo, ut de iis rebus, quas tecum colloqui volo, annuum mihi tempus des eoque transacto ad te venire patiaris.'

lemmas: scio plerus ita scribo themistoclem xerxes regno in asia transeo sed ego potis thucydides credo qui et aetas proximus de is qui ille tempus historia relinquo et idem civitas sum is autem aio ad artaxerxes is venio atque hic verbum epistula mitto themistocles venio ad tu qui multus malus omnis graius in domus tuus intulis quamdiu ego necesse sum adverro pater tuus bellaris patria meus defendo idem multus multus bonus facio postquam in tueor ipse et ille in periculum sum coepio nam cum in asia revorto volo proelium apud salamina facio littera is certus facio is ago ut pons qui in hellespontus facio dissolvo atque ab hostis circumeo quo nuntio ille periculum sum libero nunc autem confugio ad tu exagito ab cunctus graecia tuus peto amicitia quam si sum adipiscor non paruus ego bonus amicus habeo quam fortis inimicus ille experior sum tu autem rogo ut de is res qui tu colloquor volo annuus ego tempus do eo transigo ad tu venio patior


text: At Xerxes Thermopylis expugnatis protinus accessit astu idque nullis defendentibus interfectis sacerdotibus, quos in arce invenerat, incendio delevit. cuius flamma perterriti classiarii cum manere non auderent et plurimi hortarentur, ut domos suas discederent moenibusque se defenderent, Themistocles unus restitit et universos pares esse posse aiebat, dispersos testabatur perituros, idque Eurybiadi, regi Lacedaemoniorum, qui tum summae imperii praeerat, fore affirmabat. quem cum minus quam vellet moveret, noctu de servis suis quem habuit fidelissimum ad regem misit, ut ei nuntiaret suis verbis, adversarios eius in fuga esse: qui si discessissent, maiore cum labore et longinquiore tempore bellum confecturum, cum singulos consectari cogeretur: quos si statim aggrederetur, brevi universos oppressurum. hoc eo valebat, ut ingratiis ad depugnandum omnes cogerentur. hac re audita barbarus, nihil doli subesse credens, postridie alienissimo sibi loco, contra opportunissimo hostibus adeo angusto mari conflixit, ut eius multitudo navium explicari non potuerit. victus ergo est magis etiam consilio Themistocli quam armis Graeciae.

lemmas: at xerxes thermopylae expugno protinus accedo astus is nullus defendo interficio sacerdos qui in arx invenio incendium deleo qui flamma perterreo classiarii cum maneo non audeo et plurimus horto ut domus suus discedo moenia sui defendo themistocles unus resto et universi par sum possum aio dispermulceo testo pereo is eurybiadi rex lacedaemonius qui tum summa imperium praesum sum affirmo qui cum paruus quam volo moveo nox de servio suus qui habeo fidelis ad rex mitto ut is nuntio suus verbum adversarius is in fuga sum qui si discedo magnus cum labor et longinquus tempus bellum confacio cum singuli consectaris cogo qui si statim aggredior brevis universi opprimo hic is valeo ut ingratia ad depugno omnis cogo hic res audio barbarus nihil dolus subsum credo postridie alienus sui locus contra opportunus hostis adeo angustus mare confligo ut is multitudo navis explicaris non possum vinco ergo sum magis etiam consilium themistocles quam arma graecia


text: Magnus hoc bello Themistocles fuit neque minor in pace. cum enim Phalerico portu neque magno neque bono Athenienses uterentur, huius consilio triplex Piraei portus constitutus est iisque moenibus circumdatus, ut ipsam urbem dignitate aequiperaret, utilitate superaret. idem muros Atheniensium restituit praecipuo suo periculo. namque Lacedaemonii causam idoneam nacti propter barbarorum excursiones, qua negarent oportere extra Peloponnesum ullam urbem muros habere, ne essent loca munita, quae hostes possiderent, Athenienses aedificantes prohibere sunt conati. hoc longe alio spectabat atque videri volebant. Athenienses enim duabus victoriis, Marathonia et Salaminia, tantam gloriam apud omnes gentes erant consecuti, ut intellegerent Lacedaemonii de principatu sibi cum iis certamen fore. quare eos quam infirmissimos esse volebant. postquam autem audierunt muros strui, legatos Athenas miserunt, qui id fieri vetarent. his praesentibus desierunt ac se de ea re legatos ad eos missuros dixerunt. hanc legationem suscepit Themistocles et solus primo profectus est: reliqui legati ut tum exirent, cum satis alti tuendo muri exstructi viderentur, praecepit: interim omnes, servi atque liberi, opus facerent neque ulli loco parcerent, sive sacer sive privatus esset sive publicus, et undique, quod idoneum ad muniendum putarent, congererent. quo factum est ut Atheniensium muri ex sacellis sepulcrisque constarent.

lemmas: magnus hic bellum themistocles sum neque paruus in pax cum enim phalericus portus neque magnus neque bonus atheniensis uto hic consilium triplex piraceus portus constituo sum is moenia circumdo ut ipse urbs dignitas aequiperaret utilitas supero idem murus atheniensis restituo praecipuus suus periculum namque lacedaemonius causa idoneus nanciscor propter barbarus excursio qui nego oportet extra peloponnesus ullus urbs murus habeo ne sum locum munio qui hostis possideo atheniensis aedifico prohibeo sum conor hic longus alius specto atque video volo atheniensis enim duo victoria marathonius et salaminius tantus gloria apud omnis gens sum consequor ut intellego lacedaemonius de principatus sui cum is certamen sum quare is quam infirmis sum volo postquam autem audio murus struo legatus athenae mitto qui is fio veto hic praesens desino atque sui de is res legatus ad is mitto dico hic legatio suscipio themistocles et solus primus proficiscor sum reliquus legatus ut tum exeo cum satis alo tueor murus exstruo video praecipio interim omnis servio atque liber opus facio neque ullus locus parco sive sacer sive privo sum sive publicus et undique qui idoneus ad munio puto congero quo facio sum ut atheniensis murus ex sacellum sepulcrum consto


text: Hic etsi male rem gesserat, tamen tantas habebat reliquias copiarum, ut etiamtum iis opprimere posset hostes: iterum ab eodem gradu depulsus est. nam Themistocles, verens ne bellare perseveraret, certiorem eum fecit id agi, ut pons, quem ille in Hellesponto fecerat, dissolveretur ac reditu in Asiam excluderetur, idque ei persuasit. itaque qua sex mensibus iter fecerat, eadem minus diebus triginta in Asiam reversus est seque a Themistocle non superatum, sed conservatum iudicavit. sic unius viri prudentia Graecia liberata est Europaeque succubuit Asia. haec altera victoria, quae cum Marathonio possit comparari tropaeo. nam pari modo apud Salamina parvo numero navium maxima post hominum memoriam classis est devicta.

lemmas: hic etsi malus res gero tamen tantus habeo reliquiae copia ut etiamtum is opprimo possum hostis iterum ab idem gradus depello sum nam themistocles vereor ne bellaris persevero certus is facio is ago ut pons qui ille in hellespontus facio dissolvo atque reditus in asia excludo is is persuadeo itaque qui sex mensis iter facio idem paruus dies triginta in asia revorto sum sequor ab themistocles non supero sed conservo judico sic unus vir prudentia graecia libero sum europa succumbo asia hic alter victoria qui cum marathonius possum compararis tropaeum nam par modo apud salamina parvus numerus navis maximus post homo memoria classis sum devinco


text: Themistocles, Neocli filius, Atheniensis. huius vitia ineuntis adulescentiae magnis sunt emendata virtutibus, adeo ut anteferatur huic nemo, pauci pares putentur. sed ab initio est ordiendus. pater eius Neocles generosus fuit. is uxorem Acarnanam civem duxit, ex qua natus est Themistocles. qui cum minus esset probatus parentibus, quod et liberius vivebat et rem familiarem neglegebat, a patre exheredatus est. quae contumelia non fregit eum, sed erexit. nam cum iudicasset sine summa industria non posse eam exstingui, totum se dedidit rei publicae, diligentius amicis famaeque serviens. multum in iudiciis privatis versabatur, saepe in contionem populi prodibat; nulla res maior sine eo gerebatur; celeriter quae opus erant reperiebat, facile eadem oratione explicabat, neque minus in rebus gerendis promptus quam excogitandis erat, quod et de instantibus, ut ait Thucydides, verissime iudicabat et de futuris callidissime coniciebat. quo factum est ut brevi tempore illustraretur.

lemmas: themistocles neocli filius atheniensis hic vitio ineo adulescentia magnus sum emendo virtus adeo ut antefero hic nemo paucus par puto sed ab initium sum ordior pater is neocles generosus sum is uxor acarnanam civis duco ex qui nascor sum themistocles qui cum paruus sum probo parens qui et liber vivo et res familiaris neglego ab pater exheredo sum qui contumelia non frango is sed erigo nam cum judico sine summus industria non possum is exstinguo totus sui dedo res publicus diligo amicus fama servio multus in iudicium privo verso saepe in contio populus prodeo nullus res magnus sine is gero celer qui opus sum reperio facilis idem oratio explico neque paruus in res gero promptus quam excogito sum qui et de insto ut aio thucydides verus judico et de sum callidus conicio quo facio sum ut brevis tempus illustro


text: Tamen non effugit civium suorum invidiam. namque ob eundem timorem, quo damnatus erat Miltiades, testularum suffragiis e civitate eiectus Argos habitatum concessit. hic cum propter multas virtutes magna cum dignitate viveret, Lacedaemonii legatos Athenas miserunt, qui eum absentem accusarent, quod societatem cum rege Perse ad Graeciam opprimendam fecisset. hoc crimine absens damnatus est. id ut audivit, quod non satis tutum se Argis videbat, Corcyram demigravit. ibi cum eius principes insulae animadvertisset timere, ne propter se bellum iis Lacedaemonii et Athenienses indicerent, ad Admetum, Molossum regem, cum quo ei hospitium non erat, confugit. huc cum venisset et in praesentia rex abesset, quo maiore religione se receptum tueretur, filium eius parvulum arripuit et cum eo se in sacrarium, quod summa colebatur caerimonia, coniecit. inde non prius egressus est, quam rex eum data dextra in fidem reciperet, quam praestitit. nam cum ab Atheniensibus et Lacedaemoniis exposceretur publice, supplicem non prodidit monuitque ut consuleret sibi: difficile enim esse in tam propinquo loco tuto eum versari. itaque Pydnam eum deduci iussit et quod satis esset praesidii dedit. hic in navem omnibus ignotus nautis escendit. quae cum tempestate maxima Naxum ferretur, ubi tum Atheniensium erat exercitus, sensit Themistocles, si eo pervenisset, sibi esse pereundum. hac necessitate coactus domino navis, quis sit, aperit, multa pollicens, si se conservasset. at ille clarissimi viri captus misericordia diem noctemque procul ab insula in salo navem tenuit in ancoris neque quemquam ex ea exire passus est. inde Ephesum pervenit ibique Themistoclem exponit. cui ille pro meritis postea gratiam rettulit.

lemmas: tamen non effugio civis suus invidia namque ob idem timor quo damno sum miltiades testularis suffragium e civitas eicio argi habitas concedo hic cum propter multus virtus magnus cum dignitas vivo lacedaemonius legatus athenae mitto qui is absum accuso qui societas cum rex perses ad graecia opprimo facio hic crimen absum damno sum is ut audio qui non satis tueor sui argus video corcyra demigravit ibi cum is princeps insula animadverto timeo ne propter sui bellum is lacedaemonius et atheniensis indico ad admetus molossus rex cum quo is hospitium non sum confugio huc cum venio et in praesens rex absum quo magnus religio sui recipio tueor filius is parvulis arripio et cum is sui in sacrarium qui summus colo caerimonia conicio inde non prior egredior sum quam rex is do dextera in fides recipio quam praesto nam cum ab atheniensis et lacedaemonius exposco publicus supplex non prodo moneo ut consulo sui difficilis enim sum in tam propinquo locus tueor is versaris itaque pydna is deduco iubeo et qui satis sum praesidium do hic in navo omnis ignosco nauta escendo qui cum tempestas maximus naxos fero ubi tum atheniensis sum exercitus sentio themistocles si is pervenio sui sum pereo hic necessitas cogo dominus navus quis sum aperio multus polliceo si sui conservo at ille clarus vir capio misericordia dies nox procul ab insula in salum navo teneo in ancora neque quisquam ex is exeo patior sum inde ephesus pervenio ibi themistoclem expono qui ille pro meritum postea gratia refero


text: Themistocles autem, ut Lacedaemonem venit, adire ad magistratus noluit et dedit operam, ut quam longissime tempus duceret, causam interponens se collegas exspectare. cum Lacedaemonii quererentur opus nihilo minus fieri eumque in ea re conari fallere, interim reliqui legati sunt consecuti. a quibus cum audisset non multum superesse munitionis, ad ephoros Lacedaemoniorum accessit, penes quos summum erat imperium, atque apud eos contendit falsa iis esse delata: quare aequum esse illos viros bonos nobilesque mittere , qui rem explorarent: interea se obsidem retinerent. gestus est ei mos, tresque legati functi summis honoribus Athenas missi sunt. cum his collegas suos Themistocles iussit proficisci iisque praedixit, ut ne prius Lacedaemoniorum legatos dimitterent quam ipse esset remissus. hos postquam Athenas pervenisse ratus est, ad magistratus senatumque Lacedaemoniorum adiit et apud eos liberrime professus est: Athenienses suo consilio, quod communi iure gentium facere possent, deos publicos suosque patrios ac penates, quo facilius ab hoste possent defendere, muris saepsisse neque in eo quod inutile esset Graeciae fecisse. nam illorum urbem propugnaculum oppositum esse barbaris, apud quam iam bis copias regias fecisse naufragium. Lacedaemonios autem male et iniuste facere, qui id potius intuerentur, quod ipsorum dominationi quam quod universae Graeciae utile esset. quare, si suos legatos recipere vellent, quos Athenas miserant, se remitterent, cum aliter illos numquam in patriam essent recepturi.

lemmas: themistocles autem ut lacedaemon venio adeo ad magistratus nolo et do opera ut quam longus tempus duco causa interpono sui collega exspectaris cum lacedaemonius queror opus nihilum paruus fio is in is res conor fallo interim reliquus legatus sum consequor ab qui cum audio non multus supersum munitio ad ephorus lacedaemonius accedo penis qui superus sum imperium atque apud is contendo fallo is sum defero quare aequus sum ille vir bonus nobilis mitto qui res exploro interea sui obsidem retineo gero sum is mos tres legatus fungor summus honor athenae mitto sum cum hic collega suus themistocles iubeo proficisco is praedico ut ne prior lacedaemonius legatus dimitto quam ipse sum remitto hic postquam athenae pervenio reor sum ad magistratus senatus lacedaemonius adeo et apud is liber profiteor sum atheniensis suus consilium qui communis ius gens facio possum deus publicus suus patrius atque penates quo facilis ab hostis possum defendo murus saepio neque in is qui inutilis sum graecia facio nam ille urbs propugnaculis oppono sum barbaris apud quam iam bis copia regia facio naufragium lacedaemonii autem malus et injustus facio qui is potis intueor qui ipse dominatio quam qui universus graecia utilis sum quare si suus legatus recipio volo qui athenae mitto sui remitto cum aliter ille numquam in patria sum recipio


text: Huius rex animi magnitudinem admirans cupiensque talem virum sibi conciliari veniam dedit. ille omne illud tempus litteris sermonique Persarum dedit: quibus adeo eruditus est, ut multo commodius dicatur apud regem verba fecisse, quam ii poterant, qui in Perside erant nati. hic cum multa regi esset pollicitus gratissimumque illud, si suis uti consiliis vellet, illum Graeciam bello oppressurum, magnis muneribus ab Artaxerxe donatus in Asiam rediit domiciliumque Magnesiae sibi constituit. namque hanc urbem ei rex donarat, his quidem verbis, quae ei panem praeberet (ex qua regione quinquagena talenta quotannis redibant), Lampsacum autem, unde vinum sumeret, Myunta, ex qua obsonium haberet. Huius ad nostram memoriam monumenta manserunt duo: sepulcrum prope oppidum, in quo est sepultus, statua in foro Magnesiae. de cuius morte multimodis apud plerosque scriptum est, sed nos eundem potissimum Thucydidem auctorem probamus, qui illum ait Magnesiae morbo mortuum neque negat fuisse famam, venenum sua sponte sumpsisse, cum se, quae regi de Graecia opprimenda pollicitus esset, praestare posse desperaret. idem ossa eius clam in Attica ab amicis sepulta, quoniam legibus non concederetur, quod proditionis esset damnatus, memoriae prodidit.

lemmas: hic rex animus magnitudo admiror cupio talis vir sui concilio venio do ille omnis ille tempus littera sermo persaris do qui adeo erudio sum ut multus commodus dico apud rex verbum facio quam is possum qui in persideo sum nascor hic cum multus rex sum polliceor gratus ille si suus uti consilium volo ille graecia bellum opprimo magnus munus ab artaxerxes dono in asia redeo domicilium magnesia sui constituo namque hic urbs is rex dono hic quidem verbum qui is panis praebeo ex qui regio quinquageni talentum quot redeo lampsacus autem unde vinum sumo myunta ex qui obsonium habeo hic ad noster memoria monumentum maneo duo sepulcrum prope oppidum in quo sum sepelio statua in forum magnesia de qui mors multimodus apud plerus scribo sum sed nos idem potis thucydides auctor probo qui ille aio magnesia morbus mortuus neque nego sum fama venenum suus sponte sumo cum sui qui rex de graecia opprimo polliceor sum praesto possum despero idem os is clam in atticus ab amicus sepelio quoniam lex non concedo qui proditio sum damno memoria prodo