type: header

title: Epaminondas

wing: latin

grain: passage

license: CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

attribution_rule: Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

licensed_material_note: Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.

source: production D1


type: passage

text: Hic extremo tempore imperator apud Mantineam cum acie instructa audacius instaret hostes, cognitus a Lacedaemoniis, quod in unius pernicie eius patriae sitam putabant salutem, universi in unum impetum fecerunt neque prius abscesserunt, quam magna caede edita multisque occisis fortissime ipsum Epaminondam pugnantem, sparo eminus percussum, concidere viderunt. huius casu aliquantum retardati sunt Boeoti, neque tamen prius pugna excesserunt, quam repugnantes profligarunt. at Epaminondas, cum animadverteret mortiferum se vulnus accepisse simulque, si ferrum, quod ex hastili in corpore remanserat, extraxisset, animam statim emissurum, usque eo retinuit, quoad renuntiatum est vicisse Boeotos. id postquam audivit, satis' inquit 'vixi: invictus enim morior.' tum ferro extracto confestim exanimatus est.

lemmas: hic exter tempus imperator apud mantinea cum acies instruo audax insto hostis cognosco ab lacedaemonius qui in unus pernicies is patria sino puto salus universus in unus impetus facio neque prior abscedo quam magnus caedes edo multa occido fortis ipse epaminondas pugno sparus eminus percutio concaedes video hic casus aliquantus retardo sum boeotus neque tamen prior pugno excedo quam repugno profligo at epaminondas cum animadverto mortiferus sui vulnus accipio simul si ferrum qui ex hastilis in corpus remaneo extraho anima statim emitto usque is retineo quoad renuntio sum vinco boeoti is postquam audio satis inquam vivo invictus enim morior tum ferrum extraho confestim exanimo sum


text: Fuisse patientem suorumque iniurias ferentem civium, quod se patriae irasci nefas esse duceret, haec sunt testimonia. cum eum propter invidiam cives sui praeficere exercitui noluissent duxque esset delectus belli imperitus, cuius errore res eo esset deducta, ut omnes de salute pertimescerent, quod locorum angustiis clausi ab hostibus obsidebantur, desiderari coepta est Epaminondae diligentia: erat enim ibi privatus numero militis. a quo cum peterent opem, nullam adhibuit memoriam contumeliae et exercitum obsidione liberatum domum reduxit incolumem. nec vero hoc semel fecit, sed saepius. maxime autem fuit illustre, cum in Peloponnesum exercitum duxisset adversus Lacedaemonios haberetque collegas duos, quorum alter erat Pelopidas, vir fortis ac strenuus. hi cum criminibus adversariorum omnes in invidiam venissent ob eamque rem imperium iis esset abrogatum atque in eorum locum alii praetores successissent, Epaminondas populi scito non paruit idemque ut facerent persuasit collegis et bellum, quod susceperat, gessit. namque animadvertebat, nisi id fecisset, totum exercitum propter praetorum imprudentiam inscitiamque belli periturum. lex erat Thebis, quae morte multabat, si quis imperium diutius retinuisset, quam lege praefinitum foret. hanc Epaminondas cum rei publicae conservandae causa latam videret, ad perniciem civitatis conferri noluit et quattuor mensibus diutius, quam populus iusserat, gessit imperium.

lemmas: sum patior suum injuria fero civis qui sui patria irascor nefas sum duco hic sum testimonium cum is propter invidia civis suus praeficio exercitus nolo dux sum deligo bellum imperitus qui error res is sum deduco ut omnis de salus pertimesco qui locus angustia claudo ab hostis obsido desidero coepio sum epaminondas diligentia sum enim ibi privo numerus miles ab quo cum peto ops nullus adhibeo memoria contumelia et exercitus obsidio libero domus reduco incolumis neque verus hic semel facio sed saepis magnus autem sum illustris cum in peloponnesus exercitus duco adverro lacedaemonii habeo collega duo qui alter sum pelopidas vir fortis atque strenuus hic cum crimen adversarius omnis in invidia venio ob eo res imperium is sum abrogo atque in is locus alius praetor succedo epaminondas populus scio non pareo idem ut facio persuadeo collega et bellum qui suscipio gero namque animadverto nisi is facio totus exercitus propter praetor imprudentia inscitia bellum pereo lex sum thebae qui mors multo si quis imperium diu retineo quam lex praefinio sum hic epaminondas cum res publicus conservo causa fero video ad pernicies civitas confero nolo et quattuor mensis diu quam populus iubeo gero imperium


text: Ad hanc corporis firmitatem plura etiam animi bona accesserant. erat enim modestus, prudens, gravis, temporibus sapienter utens, peritus belli, fortis manu, animo maximo, adeo veritatis diligens, ut ne ioco quidem mentiretur. idem continens, clemens patiensque admirandum in modum, non solum populi, sed etiam amicorum ferens iniurias, in primis commissa celans, quodque interdum non minus prodest quam diserte dicere, studiosus audiendi: ex hoc enim facillime disci arbitrabatur. itaque cum in circulum venisset, in quo aut de re publica disputaretur aut de philosophia sermo haberetur, numquam inde prius discessit, quam ad finem sermo esset adductus. paupertatem adeo facile perpessus est, ut de re publica nihil praeter gloriam ceperit. amicorum in se tuendo caruit facultatibus, fide ad alios sublevandos saepe sic usus est, ut iudicari possit omnia ei cum amicis fuisse communia. nam cum aut civium suorum aliquis ab hostibus esset captus aut virgo nubilis propter paupertatem collocari non posset, amicorum concilium habebat et, quantum quisque daret, pro facultatibus imperabat. eamque summam cum fecerat, potius quam ipse acciperet pecuniam, adducebat eum, qui quaerebat, ad eos, qui conferebant, eique ut ipsi numerarent faciebat, ut ille, ad quem ea perveniebat, sciret quantum cuique deberet.

lemmas: ad hic corpus firmitas multus etiam animus bonus accedo sum enim modestus prudens gravis tempus sapienter uto pereo bellum fortis manus animus maximus adeo veritas diligo ut ne iocus quidem mentior idem contineo clemens patior admiror in modus non solus populus sed etiam amicus fero injuria in primus committo celo quisque interdum non paruus prodo quam dissero dico studiosus audio ex hic enim facilis disco arbitror itaque cum in circulis venio in quo aut de res publicus disputo aut de philosophia sermo habeo numquam inde prior discedo quam ad finis sermo sum adduco paupertas adeo facilis perpetior sum ut de res publicus nihil praeter gloria capio amicus in sui tueor careo facultas fides ad alius sublevandos saepe sic utor sum ut iudico possum omnis is cum amicus sum commune nam cum aut civis suus aliquis ab hostis sum capio aut virgo nubilis propter paupertas collocaris non possum amicus concilium habeo et quantus quisque do pro facultas impero eo summa cum facio potis quam ipse accipio pecunia adduco is qui quaero ad is qui confero is ut ipse numero facio ut ille ad qui is pervenio scio quantus quisque debeo


text: Idem cum in conventum venisset Arcadum, petens ut societatem cum Thebanis et Argivis facerent, contraque Callistratus, Atheniensium legatus, qui eloquentia omnes eo praestabat tempore, postularet ut potius amicitiam sequerentur Atticorum, et in oratione sua multa invectus esset in Thebanos et Argivos in eisque hoc posuisset, animum advertere debere Arcades, quales utraque civitas cives procreasset, ex quibus de ceteris possent iudicare: Argivos enim fuisse Orestem et Alcmeonem matricidas, Thebis Oedipum natum, qui, cum patrem suum interfecisset, ex matre liberos procreasset: huic in respondendo Epaminondas, cum de ceteris perorasset, postquam ad illa duo opprobria pervenit, admirari se dixit stultitiam rhetoris Attici, qui non animadverterit, innocentes illos natos domi, scelere admisso cum patria essent expulsi, receptos esse ab Atheniensibus. sed maxime eius eloquentia eluxit Spartae legati ante pugnam Leuctricam. quo cum omnium sociorum convenissent legati, coram frequentissimo conventu sic Lacedaemoniorum tyrannidem coarguit, ut non minus illa oratione opes eorum concusserit quam Leuctrica pugna. tum enim perfecit, quod post apparuit, ut auxilio sociorum privarentur.

lemmas: idem cum in convenio venio arcades peto ut societas cum thebanus et argivus facio contra callistratus atheniensis legatus qui eloquentia omnis is praesto tempus postulo ut potis amicitia sequor atticus et in oratio suus multus inveho sum in thebani et argivus in is hic pono animus adverto debeo arcades qualis uter civitas civis procreo ex qui de ceterus possum iudicaris argivus enim sum orestes et alcmeonem matricida thebae oedipum natus qui cum pater suus interfacio ex mater liber procreo hic in respondeo epaminondas cum de ceterus peroro postquam ad ille duo opprobrium pervenio admiraris sui dico stultitia rhetor atticus qui non animadverto innocens ille nascor domus scelus admitto cum patria sum expello recipio sum ab atheniensis sed magnus is eloquentia eluceo sparta legatus ante pugna leuctricus quo cum omnis socius convenio legatus coram frequens convenio sic lacedaemonius tyrannis coarguo ut non paruus ille oratio ops is concutio quam leuctricus pugno tum enim perficio qui post appareo ut auxilium socius privo


text: Hic uxorem numquam duxit. in quo cum reprehenderetur a Pelopida, qui filium habebat infamem, maleque eum in eo patriae consulere diceret, quod liberos non relinqueret, 'vide' inquit 'ne tu peius consulas, qui talem ex te natum relicturus sis. neque vero stirps potest mihi deesse: namque ex me natam relinquo pugnam Leuctricam, quae non modo mihi superstes, sed etiam immortalis sit necesse est.' quo tempore duce Pelopida exules Thebas occuparunt et praesidium Lacedaemoniorum ex arce expulerunt, Epaminondas, quamdiu facta est caedes civium, domo se tenuit, quod neque defendere malos volebat neque impugnare, ne manus suorum sanguine cruentaret: namque omnem civilem victoriam funestam putabat. idem, postquam apud Cadmeam cum Lacedaemoniis pugnari coeptum est, in primis stetit.

lemmas: hic uxor numquam duco in quo cum reprehendo ab pelopidas qui filius habeo infamo malus is in is patria consulo dico qui liber non relinquo video inquam ne tu malus consulo qui talis ex tu natus relinquo sum neque verus stirps possum ego desum namque ex ego nata relinquo pugna leuctricus qui non modo ego supersto sed etiam immortal sum necesse sum quo tempus dux pelopidas exulis thebae occupo et praesidium lacedaemonius ex arx expello epaminondas quamdiu facio sum caedes civis domus sui teneo qui neque defendo malus volo neque impugnaris ne manus suus sanguis cruento namque omnis civilis victoria funestus puto idem postquam apud cadmea cum lacedaemonius pugno coepio sum in primus sto


text: Fuit etiam disertus, ut nemo ei Thebanus par esset eloquentia, neque minus concinnus in brevitate respondendi quam in perpetua oratione ornatus. habuit obtrectatorem Menecliden quendam, indidem Thebis, et adversarium in administranda re publica, satis exercitatum in dicendo, ut Thebanum scilicet: namque illi genti plus inest virium quam ingenii. is quod in re militari florere Epaminondam videbat, hortari solebat Thebanos, ut pacem bello anteferrent, ne illius imperatoris opera desideraretur. huic ille 'fallis' inquit 'verbo cives tuos, quod eos a bello avocas: otii enim nomine servitutem concilias. nam paritur pax bello. itaque qui ea diutina volunt frui, bello exercitati esse debent. quare si principes Graeciae vultis esse, castris est vobis utendum, non palaestra.' idem ille Meneclides cum huic obiceret, quod liberos non haberet neque uxorem duxisset, maximeque insolentiam, quod sibi Agamemnonis belli gloriam videretur consecutus: at ille 'desine,' inquit 'Meneclida, de uxore mihi exprobrare: nam nullius in ista re minus uti consilio volo.' (habebat enim Meneclides suspicionem adulterii.) 'quod autem me Agamemnonem aemulari putas, falleris. namque ille cum universa Graecia vix decem annis unam cepit urbem, ego contra ea una urbe nostra dieque uno totam Graeciam Lacedaemoniis fugatis liberavi.'

lemmas: sum etiam dissero ut nemo is thebanus par sum eloquentia neque paruus concinnus in brevitas respondeo quam in perpetuus oratio orno habeo obtrectator menecliden quidam indidem thebae et adversarius in administro res publicus satis exercitas in dico ut thebanus scilicet namque ille gens multus insum vis quam ingenium is qui in res militaris floreo epaminondas video hortor soleo thebani ut pax bellum antefero ne ille imperator opus desidero hic ille fallo inquam verbum civis tuus qui is ab bellum avocas otium enim nomen servitus concilio nam pario pax bellum itaque qui is diutinus volo fruor bellum exercitas sum debeo quare si princeps graecia volo sum castrum sum tu utor non palaestra idem ille meneclides cum hic obicio qui liber non habeo neque uxor duco magnus insolentia qui sui agamemnon bellum gloria video consequor at ille desino inquam meneclida de uxor ego exprobraris nam nullus in iste res paruus uti consilium volo habeo enim meneclides suspicio adulterium qui autem ego agamemnon aemularis puto fallo namque ille cum universus graecia vix decem annus unus capio urbs ego contra is unus urbs noster dius unus totus graecia lacedaemonius fugo libero


text: Natus igitur patre, quo diximus, genere honesto, pauper iam a maioribus relictus est, eruditus autem sic ut nemo Thebanus magis. nam et citharizare et cantare ad chordarum sonum doctus est a Dionysio, qui non minore fuit in musicis gloria quam Damon aut Lamprus, quorum pervulgata sunt nomina, cantare tibiis ab Olympiodoro, saltare a Calliphrone. at philosophiae praeceptorem habuit Lysim Tarentinum, Pythagoreum: cui quidem sic fuit deditus, ut adulescens tristem ac severum senem omnibus aequalibus suis in familiaritate anteposuerit; neque prius eum a se dimisit, quam in doctrinis tanto antecessit condiscipulos, ut facile intellegi posset pari modo superaturum omnes in ceteris artibus. atque haec ad nostram consuetudinem sunt levia et potius contemnenda; at in Graecia, utique olim, magnae laudi erant. postquam ephebus est factus et palaestrae dare operam coepit, non tam magnitudini virium servivit quam velocitati: illam enim ad athletarum usum, hanc ad belli existimabat pertinere. itaque exercebatur plurimum currendo et luctando ad eum finem, quoad stans complecti posset atque contendere. in armis vero plurimum studii consumebat.

lemmas: nascor igitur pater quo dico genus honestus pauper iam ab magnus relinquo sum erudio autem sic ut nemo thebanus magis nam et citharizaris et canto ad chordaris sonus doceo sum ab dionysius qui non paruus sum in musica gloria quam damon aut lamprus qui pervulgo sum nomen canto tibia ab olympiodorus salto ab calliphrone at philosophia praeceptor habeo lysis tarentinus pythagoreus qui quidem sic sum dedo ut adulescens tristis atque severus senex omnis aequal suus in familiaritas antepono neque prior is ab sui dimitto quam in doctrina tantus antecedo condiscipulus ut facilis intellego possum par modo supero omnis in ceterus ars atque hic ad noster consuetudo sum levis et potis contemno at in graecia utique olim magnus laus sum postquam ephebus sum facio et palaestra do opera coepio non tam magnitudo vis servio quam velocitas ille enim ad athleta usus hic ad bellum existimo pertineo itaque exerceo multus curro et luctor ad is finis quoad sto complector possum atque contendo in arma verus multus studium consumo


text: Tentata autem eius est abstinentia a Diomedonte Cyziceno: namque is rogatu Artaxerxis regis Epaminondam pecunia corrumpendum susceperat. hic magno cum pondere auri Thebas venit et Micythum adulescentulum, quem tum Epaminondas plurimum diligebat, quinque talentis ad suam perduxit voluntatem. Micythus Epaminondam convenit et causam adventus Diomedontis ostendit. at ille Diomedonti coram 'nihil' inquit 'opus pecunia est: nam si rex ea vult, quae Thebanis sunt utilia, gratiis facere sum paratus, sin autem contraria, non habet auri atque argenti satis. namque orbis terrarum divitias accipere nolo pro patriae caritate. tu quod me incognitum tentasti tuique similem existimasti, non miror tibique ignosco; sed egredere propere, ne alios corrumpas, cum me non potueris. et tu, Micythe, argentum huic redde, aut, nisi id confestim facis, ego te tradam magistratui.' hunc Diomedon cum rogaret, ut tuto exire suaque, quae attulerat, liceret efferre, 'istud quidem' inquit 'faciam, neque tua causa, sed mea, ne, si tibi sit pecunia adempta, aliquis dicat id ad me ereptum pervenisse, quod delatum accipere noluissem.' a quo cum quaesisset, quo se deduci vellet, et ille Athenas dixisset, praesidium dedit, ut tuto perveniret. neque vero id satis habuit, sed etiam, ut inviolatus in navem escenderet, per Chabriam Atheniensem, de quo supra mentionem fecimus, effecit. abstinentiae erit hoc satis testimonium. plurima quidem proferre possumus, sed modus adhibendus est, quoniam uno hoc volumine vitam excellentium virorum complurium concludere constituimus, quorum res separatim multis milibus versuum complures scriptores ante nos explicarunt.

lemmas: tento autem is sum abstinentia ab diomedonte cyziceno namque is rogo artaxerxes rex epaminondas pecunia corrumpo suscipio hic magnus cum pondus aurum thebae venio et micythum adulescentulus qui tum epaminondas multus diligo quinque talentum ad suus perduco voluntas micythus epaminondas convenio et causa advenio diomedontis ostendo at ille diomedonti coram nihil inquam opus pecunia sum nam si rex is volo qui thebanus sum utilis gratia facio sum paro sin autem contrarius non habeo aurum atque argentum satis namque orbis terra divitiae accipio nolo pro patria caritas tu qui ego incognitus tento tu similis existimo non miro tu ignosco sed egredior properus ne alius corrumpo cum ego non possum et tu micythe argentum hic reddo aut nisi is confestim facio ego tu trado magistratus hic diomedon cum rogo ut tueor exeo suum qui affero licet effero iste quidem inquam facio neque tuus causa sed meus ne si tu sum pecunia adimo aliquis dico is ad ego eripio pervenio qui defero accipio nolo ab quo cum quaero quo sui deduco volo et ille athenae dico praesidium do ut tueor pervenio neque verus is satis habeo sed etiam ut inviolo in navo escendo per chabrias atheniensis de quo supra mentio facio efficio abstinentia sum hic satis testimonium multus quidem profero possum sed modus adhibeo sum quoniam unus hic volumen vita excello vir complures concludo constituo qui res separatim multus mille versus complures scriptor ante nos explicarunt


text: Huius de virtutibus vitaque satis erit dictum, si hoc unum adiunxero, quod nemo ibit infitias, Thebas et ante Epaminondam natum et post eiusdem interitum perpetuo alieno paruisse imperio, contra ea, quamdiu ille praefuerit rei publicae, caput fuisse totius Graeciae. ex quo intellegi potest unum hominem pluris quam civitatem fuisse.

lemmas: hic de virtus vito satis sum dico si hic unus adjungo qui nemo eo infitior thebae et ante epaminondas natus et post idem interitus perpetuus alienus pareo imperium contra is quamdiu ille praesum res publicus caput sum totus graecia ex quo intellego possum unus homo multus quam civitas sum


text: Epaminondas, Polymnii filius, Thebanus. de hoc priusquam scribimus, haec praecipienda videntur lectoribus, ne alienos mores ad suos referant, neve ea, quae ipsis leviora sunt, pari modo apud ceteros fuisse arbitrentur. scimus enim musicen nostris moribus abesse a principis persona, saltare vero etiam in vitiis poni: quae omnia apud Graecos et grata et laude digna ducuntur. cum autem exprimere imaginem consuetudinis atque vitae velimus Epaminondae, nihil videmur debere praetermittere, quod pertineat ad eam declarandam. quare dicemus primum de genere eius, deinde quibus disciplinis et a quibus sit eruditus, tum de moribus ingeniique facultatibus et si qua alia memoria digna erunt, postremo de rebus gestis, quae a plurimis animi anteponuntur virtutibus.

lemmas: epaminondas polymnii filius thebanus de hic priusquam scribo hic praecipio video lector ne alienus mos ad suus refero neve is qui ipse levis sum par modo apud ceterus sum arbitror scio enim musice noster mos absum ab princeps persono salto verus etiam in vitium pono qui omnis apud graeci et gratus et laus dignus duco cum autem exprimo imago consuetudo atque vita volo epaminondas nihil video debeo praetermitto qui pertineo ad is declaro quare dico primus de genus is deinde qui disciplina et ab qui sum erudio tum de mos ingenium facultas et si qui alius memoria dignus sum postremo de res gero qui ab multus animus antepono virtus


text: Postquam domum reditum est, collegae eius hoc crimine accusabantur. quibus ille permisit, ut omnem causam in se transferrent suaque opera factum contenderent, ut legi non oboedirent. qua defensioue illis periculo liberatis nemo Epaminondam responsurum putabat, quod quid diceret non haberet. at ille in iudicium venit, nihil eorum negavit, quae adversarii crimini dabant, omniaque, quae collegae dixerant, confessus est neque recusavit quominus legis poenam subiret, sed unum ab iis petivit, ut in sepulcro suo inscriberent: 'Epaminondas a Thebanis morte multatus est, quod eos coegit apud Leuctra superare Lacedaemonios, quos ante se imperatorem nemo Boeotorum ausus sit aspicere in acie, quodque uno proelio non solum Thebas ab interitu retraxit, sed etiam universam Graeciam in libertatem vindicavit eoque res utrorumque perduxit, ut Thebani Spartam oppugnarent, Lacedaemonii satis haberent, si salvi esse possent, neque prius bellare destitit, quam Messene restituta urbem eorum obsidione clausit.' haec cum dixisset, risus omnium cum hilaritate coortus est, neque quisquam iudex ausus est de eo ferre suffragium. sic a iudicio capitis maxima discessit gloria.

lemmas: postquam domus redeo sum collega is hic crimen accuso qui ille permitto ut omnis causa in sui transfero suum opus facio contendo ut lego non oboedio qui defensioue ille periculum libero nemo epaminondas respondeo puto qui quis dico non habeo at ille in iudicium venio nihil is nego qui adversarius crimen do omne qui collega dico confiteor sum neque recuso quominus lex poena subeo sed unus ab is peto ut in sepulcrum suus inscribo epaminondas ab thebanus mors multo sum qui is cogo apud leuctra supero lacedaemonii qui ante sui imperator nemo boeotor audeo sum aspicio in acies quisque unus proelium non solus thebae ab interitus retraho sed etiam universus graecia in libertas vindico eo res uter perduco ut thebanus sparta oppugno lacedaemonius satis habeo si salvus sum possum neque prior bellaris desisto quam meto restituo urbs is obsidio claudo hic cum dico rideo omnis cum hilaritas coorior sum neque quisquam iudex audeo sum de is fero suffragium sic ab iudicium capio maximus discedo gloria