De Bello Africo

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


Caesar interim ab Thapso progressus Ussetam pervenit, ubi Scipio magnum frumenti numerum, armorum, telorum ceterarumque rerum cum parvo praesidio habuerat. Id adveniens potitur, deinde Hadrumetum pervenit. Quo cum sine mora introisset, armis, frumento pecuniaque considerata Q. Ligario, C. Considio filio, qui tum ibi fuerant, vitam concessit. Deinde eodem die Hadrumeto egressus Livineio Regulo eum legione ibi relicto Uticam ire contendit. Cui in itinere fit obvius L. Caesar et subito se ad genua proiecit vitamque sibi neque amplius quicquam deprecatur. Cui Caesar facile et pro natura sua et pro instituto concessit, item Caecinae, C. Ateio, P. Atrio, L. Cellae patri et filio, M. Eppio, M. Aquino, Catonis filio Damasippique liberis ex sua consuetudine tribuit circiterque luminibus accensis Uticam pervenit atque extra oppidum ea nocte mansit.

caesar interim ab thapsus progredior ussetam pervenio ubi scipio magnus frumentum numerus armus telum ceter res cum parvus praesidium habeo is advenio potio deinde hadrumetum pervenio quo cum sine mora introisset arma frumentum pecunia considero q ligarius que considius filius qui tum ibi sum vita concedo deinde idem dies hadrumetum egredior livineius regulus is legio ibi relinquo utica eo contendo qui in iter fio obvius l caesar et subeo sui ad genu proicio vita sui neque amplus quisquam deprecor qui caesar facilis et pro natura suus et pro instituo concedo item caecina que atteius p atrius l cella pater et filius m eppius m aquinum cato filius damasippus liber ex suus consuetudo tribuo circito lumen accendo utica pervenio atque extra oppidum is nox maneo


Ob has causas quas supra commemoravi sollicitabatur Caesar tardiorque et consideratior erat factus et ex pristina bellandi consuetudine celeritateque excesserat. Neque mirum: copias enim habebat in Gallia bellare consuetas locis campestribus et contra Gallos, homines apertos minimeque insidiosos, qui per virtutem, non per dolum dimicare consuerunt; tum autem erat ei laborandum ut consuefaceret milites hostium dolos, insidias, artificia cognoscere et quid sequi, quid vitare conveniret. Itaque, quo haec celerius conciperent, dabat operam ut legiones non in uno loco contineret sed per causam frumentandi huc atque illuc rapsaret, ideo quod hostium copias ab se suoque vestigio non discessuras existimabat. Atque post diem tertium productis accuratius suis copiis sicut instruxerat, propter hostium castra praetergressus aequo loco invitat ad dimicandum. Postquam eos abhorrere videt, reducit sub vesperum legiones in castra.

ob hic causa qui supra commemoro sollicito caesar tardus et considero sum facio et ex pristinus bellor consuetudo celeritas excedo neque mirus copia enim habeo in gallia bellaris consuesco locus campestre et contra galli homo aperio minimus insidiosus qui per virtus non per dolus dimicaris consuo tum autem sum is laboro ut consuefacio miles hostis dolus insidiae artificium cognosco et quis sequor quis vitaris convenio itaque quo hic celer concipio do opera ut legio non in unus locus contineo sed per causa frumentor huc atque illic rapso ideo qui hostis copia ab sui suo vestigium non discedo existimo atque post dies tertius produco accuro suus copia sicut instruo propter hostis castrum praetergredior aequus locus invito ad dimico postquam is abhorreo video reduco sub vesperus legio in castrum


Interim cum iam Caesar progressus esset a castris circiter milia passuum III, per speculatores et antecessores equites nuntiatur ei copias hostium haud longe ab sese visas. Et hercule cum eo nuntio pulvis ingens conspici coeptus est. Hac re cognita Caesar celeriter iubet equitatum universum, cuius copiam habuit in praesentia non magnam, et sagittarios, quorum parvus numerus, ex castris arcessi atque ordinatim signa se leniter consequi ipse antecedere cum paucis armatis. Iamque eum procul hostis conspici posset, milites in campo iubet galeari et ad pugnam parari quorum omnino numerus fuit XXX cohortium cum equitibus CCCC, sagittariis CL.

interim cum iam caesar progredior sum ab castrum circiter mille passus iii per speculator et antecessor eques nuntio is copia hostis haud longus ab sui video et herculis cum is nuntio pulvis ingens conspicio coepio sum hic res cognosco caesar celer iubeo equitas universus qui copia habeo in praesens non magnus et sagittarius qui parvus numerus ex castrum arcesso atque ordinatim signum sui lenis consequor ipse antecedo cum paucus armo iam is procul hostis conspicio possum miles in campus iubeo galearis et ad pugna paro qui omnino numerus sum xxx cohors cum eques cccc sagittarius cl


Quibus rebus Scipio quique eum eo essent comites mirari et requirere: C. Caesarem, qui ultro consuesset bellum inferre ac lacessere proelio, subito commutatum non sine magno consilio suspicabantur. Itaque ex eius patientia in magnum timorem coniecti ex Gaetulis duos quos arbitrabantur suis rebus amicissimos magnis praemiis pollicitationibusque propositis pro perfugis speculandi gratia in castra Caesaris mittunt. Qui simul ad eum sunt deducti, petierunt ut sibi liceret verba sine periculo proloqui. Potestate facta, Saepenumero, inquiunt, imperator, complures Gaetuli, qui sumus clientes C. Mari, et propemodum omnes cives Romani qui sunt in legione IIII. et VI., ad te voluimus in tuaque praesidia confugere sed custodiis equitum Numidarum quo id sine periculo minus faceremus impediebamur. Nunc data facultate ad te cupidissime venimus, pro speculatoribus missi ab Scipione ut perspiceremus num quae fossae aut insidiae elephantis ante castra portasque valli factae essent, simulque consilia vestra contra easdem bestias comparationemque pugnae cognosceremus atque eis renuntiaremus. Qui collaudati a Caesare stipendioque donati ad reliquos perfugas deducuntur. Quorum orationem celeriter veritas comprobavit: namque postero die ex legionibus eis quas Gaetuli nominarunt milites legionarii complures ab Scipione in castra Caesaris perfugerunt.

qui res scipio quisque is is sum comes miror et requiro que caesaris qui ultro consuesset bellum infero atque lacesso proelium subeo commutas non sine magnus consilium suspicor itaque ex is patientia in magnus timor conicio ex gaetulis duo qui arbitror suus res amicus magnus praemium pollicitatio propono pro perfugio speculor gratia in castrum caesar mitto qui simul ad is sum deduco peto ut sui licet verbum sine periculum proloquor potestas facio saepenumero inquam imperator complures gaetulis qui sum cliens que maris et propemodum omnis civis romanus qui sum in legio quattuor et vis ad tu volo in tuus praesidium confugio sed custodia eques numidaris quo is sine periculum paruus facio impedio nunc do facultas ad tu cupidus venio pro speculator mitto ab scipio ut perspicio num qui fodio aut insidiae elephantus ante castrum porto valles facio sum simul consilium vester contra idem bestia comparatio pugna cognosco atque is renuntio qui collaudati ab caesaris stipendium dono ad reliquus perfuga deduco qui oratio celer vereor comprobo namque posterus dies ex legio is qui gaetulis nomino miles legionarius complures ab scipio in castrum caesar perfugio


Caesar postquam legionibus veteranis duabus, equitatu levique armatura copias suas ex secundo commeatu auxerat, navis exoneratas statim iubet Lilybaeum ad reliquum exercitum transportandum proficisci; ipse VI. Kal. Febr. circiter vigilia prima imperat speculatores apparitoresque omnes ut sibi praesto essent. Itaque omnibus insciis neque suspicantibus vigilia tertia iubet omnis legiones extra castra educi atque se consequi ad oppidum Ruspinam versus, in quo ipse praesidium habuit et quod primum ad amicitiam eius accessit. Inde parvulam proclivitatem degressus sinistra parte campi propter mare legiones ducit. Hic campus mirabili planitie patet milia passuum XII; quem iugum cingens a mari ortum neque ita praealtum velut theatri efficit speciem. In hoc iugo colles sunt excelsi pauci, in quibus singulae turres speculaeque singulae perveteres erant collocatae, quarum apud ultimam praesidium et statio fuit Scipionis.

caesar postquam legio veteranus duo equitatus levis armo copia suus ex secundus commeatus augeo navus exonero statim iubeo lilybaeum ad reliquus exercitus transporto proficisco ipse vis kal febr circiter vigil primus impero speculator apparitor omnis ut sui praesto sum itaque omnis inscius neque suspicor vigil tertius iubeo omnis legio extra castrum educo atque sui consequor ad oppidum ruspina verro in quo ipse praesidium habeo et qui primus ad amicitia is accedo indus parvulus proclivitas degredior sinistra pars campus propter mare legio duco hic campus mirabilis planitie pateo mille passus duodecim qui iugum cingo ab mare orior neque ita praealtus velut theatrum efficio species in hic iugum collis sum excello paucus in qui singulus turris specula singulus pervetero sum colloco qui apud ulter praesidium et statio sum scipio


Caesar interim celeriter per nuntios in castris, cum opera circumiret, certior factus, quae aberant a portu milia passuum VI, equo admisso omissis omnibus rebus celeriter pervenit Leptim ibique hortatur omnes ut se naves consequerentur; ipse parvulum navigiolum conscendit, in cursu Aquilam multitudine navium perterritum atque trepidantem nactus hostium classem sequi coepit. Interim Varus celeritate Caesaris audaciaque commotus cum universa classe conversis navibus Hadrumetum versus fugere contendit. Quem Caesar in milibus passuum IIII consecutus reciperata quinqueremi eum suis omnibus epibatis atque etiam hostium custodibus CXXX in ea nave captis triremem hostium proximam, quae in repugnando erat commorata, onustam remigum epibatarumque cepit. Reliquae naves hostium promunturium superarunt atque Hadrumetum in cothonem se universae contulerunt. Caesar eodem vento promunturium superare non potuit atque in salo in ancoris ea nocte commoratus prima luce Hadrumetum accedit ibique navibus onerariis quae erant extra cothonem incensis omnibusque reliquis ab eis aut subductis aut in cothonem compulsis paulisper commoratus, si forte vellent classe dimicare, rursus se recepit in castra.

caesar interim celer per nuntius in castrum cum opus circumeo certus facio qui absum ab portus mille passus vis equus admitto omitto omnis res celer pervenio leptis ibi hortor omnis ut sui navo consequor ipse parvulis navigiolum conscendo in cursus aquila multitudo navis perterreo atque trepido nanciscor hostis classis sequor coepio interim varus celeritas caesar audacia commoueo cum universus classis converro navis hadrumetum verro fugio contendo qui caesar in mille passus quattuor consequor recipero quinqueremis is suus omnis epibata atque etiam hostis custos cxxx in is navus capio triremis hostis propior qui in repugno sum commoro onustus remex epibata capio reliquus navo hostis promunturium supero atque hadrumetum in cothonem sui universus confero caesar idem venio promunturium supero non possum atque in salum in ancora is nox commoro primus lux hadrumetum accedo ibi navis oneraria qui sum extra cothonem incendo omne reliquus ab is aut subduco aut in cothonem compello paulisper commoro si fors volo classis dimicaris rursus sui recipio in castrum


Zamenses interim legatos de his rebus ad Caesarem Uticam mittunt petuntque ab eo uti antequam rex manum colligeret seseque oppugnaret sibi auxilium mitteret: se tamen paratos esse, sibi quoad vita suppeteret, oppidum seque ei reservare. Legatos collaudatos Caesar domum iubet antecedere ac suum adventum praenuntiare. Ipse postero die Utica egressus cum equitatu in regnum ire contendit. Interim in itinere ex regiis copiis duces complures ad Caesarem veniunt orantque ut sibi ignoscat. Quibus supplicibus venia data Zamam pervenit. Rumore interim perlato de eius lenitate clementiaque propemodum omnes regni equites Zamam perveniunt ad Caesarem ab eoque sunt metu periculoque liberati.

zamensis interim legatus de hic res ad caesaris utica mitto peto ab is uti antequam rex manus colligo sesequor oppugno sui auxilium mitto sui tamen paro sum sui quoad vito suppeto oppidum sequor is reservaris legatus collaudatos caesar domus iubeo antecedo atque suus advenio praenuntiaris ipse posterus dies utica egredior cum equitatus in regnum eo contendo interim in iter ex regius copia dux complures ad caesaris venio oro ut sui ignosco qui supplex venia do zama pervenio rumor interim perfero de is lenitas clemens propemodum omnis regnum eques zama pervenio ad caesaris ab eo sum metus periculum libero


Interim ea re gesta et proelio dirempto ex adversariis perfugere plures ex omni genere hominum, et praeterea intercepti hostium complures equites peditesque. Ex quibus cognitum est consilium hostium, eos hae mente et conatu venisse ut novo atque inusitato genere proeli tirones legionarii paucique perturbati Curionis exemplo ab equitatu circumventi opprimerentur, et ita Labienum dixisse pro contione, tantam se multitudinem auxiliorum adversariis Caesaris sumministraturum ut etiam caedendo in ipsa victoria defatigati vincerentur atque a suis superarentur, quippe qui sine illorum ope sibi confideret, primum quod audierat Romae legiones veteranas dissentire neque in Africam velle transire; deinde quod triennio in Africa suos milites retentos consuetudine fidelis sibi iam effecisset, maxima autem auxilia haberet Numidarum equitum levisque armaturae, praeterea ex fuga proelioque Pompeiano Labienus quos secum a Buthroto transportaverat equites Germanos Gallosque ibique postea ex hibridis, libertinis servisque conscripserat, armaverat equoque uti frenato condocuerat, praeterea regia auxilia, elephantis CXX equitatuque innumerabili, deinde legiones conscriptas ex cuiusquemodi generis amplius XII milibus. Hac spe atque ea audacia inflammatus Labienus cum equitibus Gallis Germanisque MDC, Numidarum sine frenis VIII milibus, praeterea Petreiano auxilio adhibito equitibus MDC, peditum ac levis armaturae quater tanto, sagittariis ac funditoribus hippotoxotisque compluribus: his copiis pridie Non. Iam, post diem VI. quam Africam Caesar attigit, in campis planissimis purissimisque ab hora diei quinta usque ad solis occasum est decertatum. In eo proelio Petreius graviter ictus ex acie recessit.

interim is res gero et proelium disredimo ex adversarius perfugio multus ex omnis genus homo et praeterea intercipio hostis complures eques pedito ex qui cognosco sum consilium hostis is hic mens et conatus venio ut novo atque inusitatus genus proelium tiro legionarius paucus perturbo curio exemplum ab equitatus circumvenio opprimo et ita labienus dico pro contio tantus sui multitudo auxilia adversarius caesar sumministraturum ut etiam caedo in ipse victoria defatigo vinco atque ab suus supero quippe qui sine ille ops sui confido primus qui audio roma legio veteranus dissentio neque in africa volo transeo deinde qui triennium in africanus suus miles retineo consuetudo fidelis sui iam efficio maximus autem auxilium habeo numidaris eques levis armo praeterea ex fuga proelio pompejanus labienus qui sui ab buthrotos transporto eques germani galli ibi postea ex hibrida libertinus servio conscribo armo equus uti freno condocuerat praeterea regius auxilium elephantus cxx equito innumerabilis deinde legio conscribo ex cuiusquemodi genus amplus duodecim mille hic spes atque is audacia inflammo labienus cum eques gallus germanus mdc numidaris sine frenum viii mille praeterea petreianus auxilium adhibeo eques mdc pedes atque levis armo quater tantus sagittarius atque funditor hippotoxotae complures hic copia pridie non iam post dies vis quam africa caesar attigo in campus planus purus ab hora dies quintus usque ad sol occasus sum decertas in is proelium petreius gravis iacio ex acies recedo


Interim Varus classem, quam antea Uticae hiemis gratia subduxerat, cognito legionis VII et VIII ex Sicilia adventu celeriter deducit ibique Gaetulis remigibus epibatisque complet insidiandique gratia ab Utica progressus Hadrumetum eum L V navibus pervenit. Cuius adventus inscius Caesar L. Cispium cum classe XXVII navium ad Thapsum versus in stationem praesidi gratia commeatus sui mittit itemque Q. Aquilam cum XIII navibus longis Hadrumetum eadem de causa praemittit. Cispius quo erat missus celeriter pervenit; Aquila tempestate iactatus promunturium superare non potuit atque angulum quendam tutum a tempestate nactus cum classe se longius a prospectu removit. Reliqua classis in salo ad Leptim egressis remigibus passimque in litore vagantibus, partim in oppidum victus sui mercandi gratia progressis, vacua a defensoribus stabat. Quibus rebus Varus ex perfuga cognitis occasionem nactus vigilia secunda Hadrumeto ex cothone egressus primo mane Leptim cum universa classe vectus navis onerarias, quae longius a portu in sal o stabant, vacuas a defensoribus incendit et penteres duas nullo repugnante cepit.

interim varus classis quam antea utica hiems gratia subduco cognosco legio vii et viii ex sicilia advenio celer deduco ibi gaetulis remex epibata compleo insidior gratia ab utica progredior hadrumetum is l v navis pervenio qui advenio inscius caesar l cispius cum classis xxvii navis ad thapsus verro in statio praesidium gratia commeatus suus mitto ito q aquila cum xiii navis longus hadrumetum idem de causa praemitto cispius quo sum mitto celer pervenio aquila tempestas jacto promunturium supero non possum atque angulis quidam tueor ab tempestas nanciscor cum classis sui longus ab prospectus removeo reliquus classis in salum ad leptis egredior remex passim in litus vago pars in oppidum vinco suus mercor gratia progredior vacuus ab defensor sto qui res varus ex perfuga cognosco occasio nanciscor vigil secundus hadrumetum ex cothone egredior primus mane leptis cum universus classis veho navus oneraria qui longus ab portus in sal o sto vacuus ab defensor incendo et penteris duo nullus repugno capio


Thabenenses interim, qui sub dicione et potestate Iubae esse consuessent in extrema eius regni regione maritima locati, interfecto regio praesidio legatos ad Caesarem mittunt, rem a se gestam docent, petunt orantque ut suis fortunis populus Romanus, quod bene meriti essent, auxilium ferret. Caesar eorum consilio probato Marcium Crispum tribus cum cohortibus et sagittariis tormentisque compluribus praesidio Thabenam mittit. Eodem tempore ex legionibus omnibus milites qui aut morbo impediti aut commeatu dato cum signis non potuerant ante transire in Africam ad milia IIII, equites CCCC, funditores sagittariique mille uno commeatu Caesari occurrerunt. Itaque cum his copiis et omnibus legionibus eductis, sicut erat instructus, V milibus passuum ab suis castris, ab Scipionis vero II milibus passuum longe constitit in campo.

thabenenses interim qui sub dicio et potestas juba sum consuesco in exter is regnum regio maritimus loco interficio regius praesidium legatus ad caesaris mitto res ab sui gero doceo peto oro ut suus fortuna populus romanus qui bene mereo sum auxilium fero caesar is consilium probo marcius crispus tres cum cohors et sagittarius tormentum complures praesidium thabena mitto eos tempus ex legio omnis miles qui aut morbus impedio aut commeatus do cum signum non possum ante transeo in africa ad mille quattuor eques cccc funditor sagittarius mille unus commeatus caesaris occurro itaque cum hic copia et omnis legio educo sicut sum instruo v mille passus ab suus castrum ab scipio verus is mille passus longus consto in campus


Gaetuli interim perfugae, quos cum litteris mandatisque a Caesare missos supra docuimus, ad suos civis perveniunt. Quorum auctoritate facile adducti Caesarisque nomine persuasi a rege Iuba desciscunt celeriterque cuncti arma capiunt contraque regem facere non dubitant. Quibus rebus cognitis Iuba, distentus triplici bello necessitateque coactus, de suis copiis quas contra Caesarem adduxerat sex cohortis in finis regni sui mittit quae essent praesidio contra Gaetulos.

gaetulis interim perfuga qui cum littera mando ab caesaris mitto supra doceo ad suus civis pervenio qui auctoritas facilis adduco caesar nomen persuadeo ab rex juba descisco celeriter cunctus arma capio contra rex facio non dubito qui res cognosco juba distendo triplex bellum necessitas cogo de suus copia qui contra caesaris adduco sex cohors in finis regnum suus mitto qui sum praesidium contra gaetuli


Postquam nulla condicione cogere adversarios poterat ut in aequum locum descenderent legionumque periculum facerent, neque ipse propius hostem castra ponere propter aquae penuriam se posse animadvertebat, adversarios non virtute eorum confidere sed aquarum inopia fretos despicere se intellexit. II. Non. Apr. tertia vigilia egressus ab Aggar XVI milia nocte progressus ad Thapsum, ubi Vergilius cum grandi praesidio praeerat, castra ponit oppidumque eo die circummunire coepit locaque idonea opportunaque complura praesidiis occupare, hostes ne intrare ad se ae loca interiora capere possent. Scipio interim cognitis Caesaris consiliis ad necessitatem adductus dimicandi, ne per summum dedecus fidissimos suis rebus Thapsitanos et Vergilium amitteret, confestim Caesarem per superiora loca consecutus milia passuum VIII a Thapso binis castris consedit.

postquam nullus condicio cogo adversarius possum ut in aequus locus descendo legio periculum facio neque ipse propius hostis castrum pono propter aqua penuria sui possum animadverto adversarius non virtus is confido sed aqua inopia fretus despicio sui intellego is non apr tertius vigil egredior ab aggar xvi mille nox progredior ad thapsus ubi vergilius cum grandis praesidium praesum castrum pono oppidum is dies circummunio coepio loco idoneus opportunus complures praesidium occuparis hostis ne intro ad sui ae locum interior capio possum scipio interim cognosco caesar consilium ad necessitas adduco dimico ne per superus dedecus fidus suus res thapsitani et vergilius amitto confestim caesaris per superus locum consequor mille passus viii ab thapsus bini castrum consido


Caesar in opere milites adhortari neque adversariorum copiis moveri. Iam cum non amplius passus MD inter hostium agmen suasque munitiones esse animadvertisset intellexissetque ad impediendos milites suos et ab opere depellendos hostem propius accedere necesseque haberet legiones a munitionibus deducere, imperat turmae Hispanorum ut ad proximum collem propere occurrerent praesidiumque inde deturbarent locumque caperent, eodemque iubet levis armaturae paucos consequi subsidio. Qui missi celeriter Numidas adorti partim vivos capiunt, non nullos equites fugientis convulneraverunt locumque sunt potiti. Postquam id Labienus animadvertit, quo celerius eis auxilium ferret, ex acie instructa equitatus sui prope totum dextrum cornu avertit atque suis fugientibus suppetias ire contendit. Quod ubi Caesar conspexit Labienum ab suis copiis longius iam abscessisse, equitatus sui alam sinistram ad intercludendos hostis immisit.

caesar in opus miles adhortaris neque adversarius copia moveo iam cum non amplus patior md inter hostis agmen suo munitio sum animadverto intellego ad impedio miles suus et ab opus depello hostis propius accedo necesse habeo legio ab munitio deduco impero turma hispanus ut ad propior collis properus occurro praesidium inde deturbo locus capio idem iubeo levis armo paucus consequor subsidium qui mitto celer numida adorior pars vivus capio non nullus eques fugio convolnero locus sum potior postquam is labienus animadverto quo celer is auxilium fero ex acies instruo equito suus prope totus dexter cornu averto atque suus fugio suppetiae eo contendo qui ubi caesar conspicio labienus ab suus copia longus iam abscedo equito suus alo sinistra ad intercludo hostis immitto


Itaque ibi relicto P. Saserna, fratre eius quem Lepti in proximo oppido reliquerat, cum legione, iubet comportari ligna in oppidum quam plurima ipse cum cohortibus VII, quae ex veteranis legionibus in classe cum Sulpicio et Vatinio rem gesserant, ex oppido Ruspina egressus proficiscitur ad portum, qui abest ab oppido milia passuum duo, ibique classem sub vesperum cum ea copia conscendit. Omnibus in exercitu insciis et requirentibus imperatoris consilium, magno metu ae tristimonia sollicitabantur. Parva enim cum copia et ea tironum, neque omni exposita, in Africa contra magnas copias et insidiosae nationis equitatum innumerabilem se expositos videbant neque quicquam solati in praesentia neque auxili in suorum consilio animum advertebant, nisi in ipsius imperatoris vultu, vigore mirabilique hilaritate; animum enim altum et erectum prae se gerebat. Huic adquiescebant homines et in eius scientia et consilio omnia sibi proclivia omnes fore sperabant.

itaque ibi relinquo p saserna frater is qui leptis in propior oppidum relinquo cum legio iubeo comportaris lignum in oppidum quam multus ipse cum cohors vii qui ex veteranus legio in classis cum sulpicius et vatinius res gero ex oppidum ruspina egredior proficisco ad portus qui absum ab oppidum mille passus duo ibi classis sub vesperus cum is copia conscendo omnis in exercitus inscius et requiro imperator consilium magnus metus ae tristimonia sollicito parvus enim cum copia et is tiro neque omnis expono in africanus contra magnus copia et insidiosus natio equitas innumerabilis sui expono video neque quisquam solati in praesens neque auxilium in suus consilium animus adverto nisi in ipse imperator vultus vigor mirabilis hilaritas animus enim altus et erigo prae sui gero hic adquiesco homo et in is scientia et consilium omnis sui proclivis omnis sum spero


Caesar interim Zamae auctione regia facta bonisque eorum venditis qui cives Romani contra populum Romanum arma tulerant praemiisque Zamensibus, qui de rege excludendo consilium ceperant, tributis vectigalibusque regiis locatis ex regnoque provincia facta atque ibi C Sallustio pro consule cum imperio relicto ipse Zama egressus Uticam se recepit. Ibi bonis venditis eorum qui sub Iuba Petreioque ordines duxerant, Thapsitanis HS |X̅X̅, conventui eorum HS |X̅X̅X̅, itemque Hadrumetinis HS |X̅X̅X̅, conventui eorum HS |L̅ multae nomine imponit; civitates bonaque eorum ab omni iniuria rapinisque defendit. Leptitanos, quorum superioribus annis bona Iuba diripuerat, et ad senatum questi per legatos atque arbitris a senatu datis sua receperant, XXX centenis milibus pondo olei in annos singulos multati ideo quod initio per dissensionem principum societatem cum Iuba inierant eumque armis, militibus, pecunia iuverant. Thysdritanos propter humilitatem civitatis certo numero frumenti multati

caesar interim zama auctio regius facio bonus is vendo qui civis romanus contra populus romanus arma fero praemium zamensis qui de rex excludo consilium capio tribuo vectigalis regius loco ex regno provincia facio atque ibi que sallustius pro consul cum imperium relinquo ipse zama egredior utica sui recipio ibi bonus vendo is qui sub juba petreius ordo duco thapsitani sestertius decem decem conventus is sestertius decem decem decem ito hadrumetinus sestertius decem decem decem conventus is sestertius l multus nomen impono civitas bonus is ab omnis iniuria rapina defendo leptitani qui superus annus bonus juba diripio et ad senatus queror per legatus atque arbiter ab senatus do suus recipio xxx centeni mille pondo oleum in annus singuli multas ideo qui initium per dissensio princeps societas cum juba ineo is arma miles pecunia juvo thysdritanos propter humilitas civitas certus numerus frumentum multas


Postero die universas omnium copias de castris omnibus educunt et supercilium quoddam excelsum nacti non longe a Caesaris castris aciem constituunt atque ibi consistunt. Caesar item producit copias celeriterque cis instructis ante suas munitiones quae erant in campo consistit, sine dubio existimans ultro adversarios, cum tam magnis copiis auxiliisque regis essent praediti promptiusque prosiluissent ante, secum concursuros propiusque se accessuros. Equo circumvectus legionesque cohortatus signo dato accessum hostium aucupabatur. Ipse enim a suis munitionibus longius non sine ratione non procedebat, quod in oppido Uzittae, quod Scipio tenebat, hostium erant cohortes armatae; eidem autem oppido ad dextrum latus eius cornu erat oppositum, verebaturque ne, si praetergressi esset, ex oppido eruptione facta ab latere eum adorti conciderent. Praeterea haec quoque eum causa tardavit, quod erat locus quidam perimpeditus ante aciem Scipionis, quem suis impedimento ad ultro occurrendum fore existimabat.

posterus dies universus omnis copia de castrum omnis educo et supercilium quidam excello nanciscor non longus ab caesar castrum acies constituo atque ibi consisto caesar item produco copia celeriter cis instruo ante suus munitio qui sum in campus consisto sine dubius existimo ultro adversarius cum tam magnus copia auxilia rex sum praeditus promptus prosilio ante sui concurro propius sui accedo equus circumvehor legio cohortor signum do accedo hostis aucupo ipse enim ab suus munitio longus non sine ratio non procedo qui in oppidum uzittae qui scipio teneo hostis sum cohors armo idem autem oppidum ad dexter latus is cornu sum oppono vereor ne si praetergredior sum ex oppidum eruptio facio ab lateo is adorior concaedes praeterea hic quoque is causa tardo qui sum locus quidam perimpeditus ante acies scipio qui suus impedimentum ad ultro occurro sum existimo


Postquam Caesar ad oppidum Sarsuram venit, inspectantibus adversariis interfecto praesidio Scipionis, cum suis auxilium ferre non auderent, fortiter repugnante P. Cornelio, evocato Scipionis, qui ibi praeerat, atque a multitudine circumvento interfectoque oppido potitur atque ibi frumento exercitui dato postero die ad oppidum Thysdram pervenit; in quo Considius per id tempus fuerat cum grandi praesidio cohorteque sua gladiatorum. Caesar oppidi natura perspecta aquae inopia ab oppugnatione eius deterritus protinus profectus circiter milia passuum Illi ad aquam facit castra atque inde quarta vigilia egressus redit rursus ad ea castra quae ad Aggar habuerat. Idem facit Scipio atque in antiqua castra copias reducit.

postquam caesar ad oppidum sarsuram venio inspecto adversarius interficio praesidium scipio cum suus auxilium fero non audeo fortis repugno p cornelius evoco scipio qui ibi praesum atque ab multitudo circumvenio interfacio oppidum potio atque ibi frumentum exercitus do posterus dies ad oppidum thysdram pervenio in quo considius per is tempus sum cum grandis praesidium cohors suus gladiator caesar oppidum natura perspicio aqua inopia ab oppugnatio is deterreo protinus proficiscor circiter mille passus ille ad aqua facio castrum atque inde quartus vigil egredior redeo rursus ad is castrum qui ad aggar habeo idem facio scipio atque in antiquus castrum copia reduco


Hostes interim, quorum dux erat Labienus et duo Pacidei, aciem derigunt mirabili longitudine non peditum sed equitum confertam, et inter eos levis armaturae Numidas et sagittarios pedites interposuerant et ita condensaverant ut procul Caesariani pedestris copias arbitrarentur; dextrum ae sinistrum cornu magnis equitum copiis firmaverant. Interim Caesar aciem derigit simplicem, ut poterat propter paucitatem; sagittarios ante aciem constituit, equites dextro sinistroque cornu opponit et ita praecipit ut providerent ne multitudine equitatus hostium circumvenirentur: existimabat enim se acie instructa cum pedestribus copiis dimicaturum.

hostis interim qui dux sum labienus et duo pacidei acies derego mirabilis longitudo non pedes sed eques confercio et inter is levis armo numida et sagittarius pedito interpono et ita condenso ut procul caesarianus pedestris copia arbitror dexter ae sinister cornu magnus eques copia firmo interim caesar acies derego simplex ut possum propter paucitas sagittarius ante acies constituo eques dexter sinister cornu oppono et ita praecipio ut provideo ne multitudo equito hostis circumvenio existimo enim sui acies instruo cum pedestribus copia dimico


Interea ex secundo commeatu, quem a Sicilia miserat Alienus, navis una, in qua fuerat Q. Cominius et L. Ticida, eques Romanus, ab residua classe cum erravisset delataque esset vento ad Thapson, a Vergilio scaphis naviculisque actuariis excepta est et adducta. Item altera navis trieris ex eadem classe errabunda ae tempestate delata ad Aegimurum a classe Vari et M. Octavi est capta, in qua milites veterani eum uno centurione et non nulli tirones fuerunt; quos Varus asservatos sine contumelia deducendos curavit ad Scipionem. Qui postquam ad eum pervenerunt et ante suggestum eius constiterunt, Non vestra, inquit, sponte vos certo scio, sed illius scelerati vestri imperatoris impulsu et imperio coactos civis et optimum quemque nefarie consectari. Quos quoniam fortuna in nostram detulit potestatem, si, id quod facere debetis, rem publicam cum optimo quoque defendetis, certum est vobis vitam et pecuniam donare. Quapropter quid sentiatis proloquimini.

interea ex secundus commeatus qui ab sicilia mitto alienus navus unus in qui sum q cominius et l ticida eques romanus ab residuus classis cum erro defero sum venio ad thapsus ab vergilius scapha navicula actuarius excipio sum et adduco item alter navus trieris ex idem classis errabundus ae tempestas defero ad aegimurus ab classis varis et m octavius sum capio in qui miles veteranus is unus centurio et non nullus tiro sum qui varus asservatos sine contumelia deduco curo ad scipio qui postquam ad is pervenio et ante suggero is consto non vester inquam sponte tu certus scio sed ille scelero vester imperator impulsus et imperium cogo civis et bonus quisque nefarius consectaris qui quoniam fortuna in noster defero potestas si is qui facio debeo res publicus cum bonus quoque defendo certus sum tu vita et pecunia donaris quapropter quis sentio proloquor


Est in Africa consuetudo incolarum ut in agris et in omnibus fere villis sub terra specus frumenti condendi gratia clam habeant atque id propter bella maxime hostiumque subitum adventum praeparent. Qua de re Caesar per indicem certior factus tertia vigilia legiones duas eum equitatu mittit a castris suis milia passuum X atque inde magno numero frumenti onustos recipit in castra. Quibus rebus cognitis Labienus progressus a suis castris milia passuum VII per iugum et collem, per quem Caesar pridie iter fecerat, ibi castra duarum legionum facit atque ipse cotidie existimans Caesarem eadem saepe frumentandi gratia commeaturum eum magno equitatu levique armatura insidiaturus locis idoneis considit.

sum in africanus consuetudo incolaris ut in ager et in omnis fere villa sub terra specus frumentum condo gratia clam habeo atque is propter bellum magnus hostis subeo advenio praeparo qui de res caesar per index certus facio tertius vigil legio duo is equitatus mitto ab castrum suus mille passus decem atque inde magnus numerus frumentum onustus recipio in castrum qui res cognosco labienus progredior ab suus castrum mille passus vii per iugum et collis per qui caesar pridie iter facio ibi castrum duaris legio facio atque ipse cottidie existimo caesaris idem saepe frumentor gratia conmeo is magnus equitatus levis armo insidior locus idoneus consido


Scipio interim paulisper, ut antea dixi, in eo loco commoratus, ut quasi despexisse Caesarem videretur, paulatim reducit suas copias in castra et contione advocata de terrore suo desperationeque exercitus Caesaris facit verba et cohortatus suos victoriam propriam se eis brevi daturum pollicetur. Caesar iubet milites rursus ad opus redire et per causam munitionum tirones in labore defatigare non intermittit. Interim Numidae Gaetulique diffugere cotidie ex castris Scipionis et partim in regnum se conferre, partim, quod ipsi maioresque eorum beneficio C. Mari usi fuissent Caesaremque eius adfinem esse audiebant, in eius castra perfugere catervatim non intermittunt. Quorum ex numero electis hominibus inlustrioribus et litteris ad suos civis datis cohortatus uti manu facta se suosque defenderent, ne suis inimicis adversariisque dicto audientes essent, mittit.

scipio interim paulisper ut antea dico in is locus commoro ut quasi despicio caesaris video paulatim reduco suus copia in castrum et contio advoco de terror suus desperatio exercitus caesar facio verbum et cohortor suus victoria proprius sui is brevis do polliceor caesar iubeo miles rursus ad opus redeo et per causa munitio tiro in labor defatigaris non intermitto interim numida gaetulique diffugio cottidie ex castrum scipio et pars in regnum sui confero pars qui ipse magnus is beneficium que maris utor sum caesar is affinis sum audio in is castrum perfugio catervatim non intermitto qui ex numerus eligo homo illustris et littera ad suus civis do cohortor uti manus facio sui suus defendo ne suus inimicus adversarius dico audio sum mitto


Postquam Hadrumetum accessit, ubi praesidium erat adversariorum cui praeerat C. Considius, et a Clupeis secundum oram maritimam cum equitatu Hadrumetum petens Cn. Piso cum Maurorum circiter tribus milibus apparuit, ibi paulisper Caesar ante portum commoratus, dum reliquae naves convenirent, exponit exercitum, cuius numerus in praesentia fuit peditum III milia, equites CL, castrisque ante oppidum positis sine iniuria cuiusquam consedit cohibetque omnis a praeda. Oppidani interim muros armatis complent, ante portam frequentes considunt ad sese defendendum quorum numerus duarum legionum instar erat. Caesar circum oppidum vectus natura loci perspecta rediit in castra. Non nemo culpae eius imprudentiaeque assignabat, quod neque circum loca gubernatoribus praefectisque quid peterent praeceperat neque, ut more ipsius consuetudo superioribus temporibus fuerat, tabellas signatas dediderat, ut in tempore his perlectis locum certum peterent universi. Quod minime Caesarem fefellerat; nam neque ullum portum terrae Africae quo classes decurrerent pro certo tutum ab hostium praesidio fore suspicabatur, sed fortuito oblatam occasionem egressus aucupabatur.

postquam hadrumetum accedo ubi praesidium sum adversarius qui praesum que considius et ab clipeus secundus ora maritimus cum equitatus hadrumetum peto cn piso cum maurus circiter tres mille appareo ibi paulisper caesar ante portus commoro dum reliquus navo convenio expono exercitus qui numerus in praesens sum pedes iii mille eques cl castra ante oppidum pono sine iniuria quisquam consido cohibeo omnis ab praeda oppidanus interim murus armo compleo ante porta frequens consido ad sui defendo qui numerus duaris legio instar sum caesar circum oppidum veho natura locus perspicio redeo in castrum non nemo culpa is imprudentia assignabat qui neque circum locum gubernator praeficio quis peto praecipio neque ut mos ipse consuetudo superus tempus sum tabella signo dedo ut in tempus hic perlego locus certus peto universus qui paruus caesaris fallo nam neque ullus portus terra africa quo classis decurro pro certus tueor ab hostis praesidium sum suspicor sed fortuitus offertor occasio egredior aucupo


Caesar una nocte in navibus consumpta iam caelo albente cum proficisci conaretur, subito navium pars de qua timebat ex errore eodem conferebatur. Hac re cognita Caesar celeriter de navibus imperat omnis egredi atque in litore armatos reliquos advenientis milites exspectare. Itaque sine mora navibus eis in portum receptis et advectis militum equitumque copiis rursus ad oppidum Ruspinam redit atque ibi castris constitutis ipse eum cohortibus expeditis XXX frumentatum est profectus. Ex eo est cognitum Caesaris consilium, illum cum classe navibus onerariis quae deerrassent subsidio ire clam hostibus voluisse, ne casu imprudentes suae naves in classem adversariorum inciderent, neque eam rem eos voluisse scire qui in praesidiis relicti sui milites fuissent, ne hi propter suorum paucitatem et hostium multitudinem metu deficerent.

caesar unus nox in navis consumo iam caelum albeo cum proficisco conor subeo navis pars de qui timeo ex error idem confero hic res cognosco caesar celer de navis impero omnis egredior atque in litus armatus reliquus advenio miles exspectaris itaque sine mora navis is in portus recipio et adveho miles equio copia rursus ad oppidum ruspina redeo atque ibi castrum constitus ipse is cohors expeditus xxx frumentas sum proficiscor ex is sum cognosco caesar consilium ille cum classis navis oneraria qui deerro subsidium eo clam hostis volo ne casus imprudens suus navo in classis adversarius incido neque is res is volo scio qui in praesidium relinquo suus miles sum ne hic propter suus paucitas et hostis multitudo metus deficio


Interim Considius, qui Acyllam VIII cohortibus et stipendiariis Numidis Gaetulisque obsidebat, ubi C. Messius cum III cohortibus praeerat, diu multumque expertus magnisque operibus saepe admotis et his ab oppidanis incensis eum proficeret nihil, subito nuntio de equestri proelio allato commotus, frumento cuius in castris copiam habuerat incenso, vino, oleo ceterisque rebus quae ad victum parari solent corruptis, Acyllam, quam obsidebat, deseruit atque itinere per regnum Iubae facto copias eum Scipione partitus Hadrumetum se recepit.

interim considius qui acyllam viii cohors et stipendiarius numida gaetulus obsido ubi que messus cum iii cohors praesum diu multus experior magnus opus saepe admoueo et hic ab oppidanus incendo is proficio nihil subeo nuntio de equester proelium affero commoueo frumentum qui in castrum copia habeo incensum vinum oleum ceter res qui ad vinco paro soleo corruptus acyllam quam obsido desero atque iter per regnum juba facio copia is scipio partior hadrumetum sui recipio


Postquam haec centurio praesenti animo adversus opinionem eius est locutus, ira percitus Scipio atque animi dolore incensus innuit suis centurionibus quid fieri vellet, atque ante pedes centurionem interfecit reliquosque veteranos a tironibus iubet secerni. Abducite istos, inquit, nefario scelere contaminatos et caede civium saginatos. Sic extra vallum deducti sunt et cruciabiliter interfecti. Tirones autem iubet inter legiones dispertiri et Cominium cum Ticida in conspectum suum prohibet adduci. Qua ex re Caesar commotus eos quos in stationibus cum longis navibus apud Thapsum custodiae causa in salo esse iusserat ut suis onerariis longisque navibus praesidio essent, ob neglegentiam ignominiae causa dimittendos ab exercitu gravissimumque in eos edictum proponendum curavit.

postquam hic centurio praesens animus adverro opinio is sum loquor ira percio scipio atque animus dolor incendo innuo suus centurio quis fio volo atque ante pes centurio interfacio reliquus veteranus ab tiro iubeo secerno abduco iste inquam nefarius scelus contamino et caedes civis sagino sic extra valles deduco sum et cruciabilis interfacio tiro autem iubeo inter legio dispertior et cominium cum ticida in conspectus suus prohibeo adduco qui ex res caesar commoueo is qui in statio cum longus navis apud thapsus custodia causa in salum sum iubeo ut suus oneraria longus navis praesidium sum ob neglegentia ignominia causa dimitto ab exercitus gravis in is edictum propono curo


Postero die mane in oppidum introiit contioneque advocata Uticensis incolas cohortatus gratias pro eorum erga se studio egit, civis autem Romanos negotiatores et eos qui inter CCC pecunias contulerant Varo et Scipioni multis verbis accusat et de eorum sceleribus longiore habita oratione ad extremum ut sine metu prodirent edicit: se eis dumtaxat vitam confossurum bona quidem eorum se venditurum, ita tamen, qui eorum ipse sua bona redemisset, se bonorum venditionem inducturum et pecuniam multae nomine relaturum, ut incolumitatem retinere posset. Quibus metu exsanguibus de vitaque ex suo promerito desperantibus subito oblata salute libentes cupidique condicionem acceperunt petieruntque a Caesare ut universis CCC uno nomine pecuniam imperaret. Itaque bis milies sestertio his imposito, ut per triennium sex pensionibus populo Romano solverent, nullo eorum recusante ae se eo demum die natos praedicantes laeti gratias agunt Caesari.

posterus dies mane in oppidum introeo contio advoco uticensis incolo cohortor gratia pro is erga sui studium ago civis autem romanus negotiator et is qui inter ccc pecunia confero varus et scipio multus verbum accuso et de is scelus longus habeo oratio ad exter ut sine metus prodeo edico sui is dumtaxat vita confossurum bonus quidem is sui vendo ita tamen qui is ipse suus bonus reemo sui bonus venditio induco et pecunia multus nomen refero ut incolumitas retineo possum qui metus exsanguis de vito ex suus promereo despero subeo offertor salus libet cupidus condicio accipio peto ab caesaris ut universus ccc unus nomen pecunia impero itaque bis millies sestertius hic impono ut per triennium sex pensio populus romanus solvo nullus is recuso ae sui is demum dies nascor praedico laetus gratia ago caesaris


Scipio interim cum eis copiis quas paulo ante demonstravimus Uticae grandi praesidio relicto profectus primum Hadrumeti castra ponit, deinde ibi paucos dies commoratus noctu itinere facto eum Labieni et Petrei copiis coniungit, atque unis castris factis III milia passuum longe considunt. Equitatus interim eorum circum Caesaris munitiones vagari atque eos qui pabulandi aut aquandi gratia extra vallum progressi essent excipere: ita omnis adversarios intra munitiones continere. Qua re Caesariani gravi annona sunt conflictati, ideo quod nondum neque ab Sicilia neque ab Sardinia commeatus supportatus erat neque per anni tempus in mari classes sine periculo vagari poterant; neque amplius milia passuum VI terrae Africae quoquo versus tenebant pabulique inopia premebantur. Qua necessitate coacti veterani milites equitesque, qui multa terra marique bella confecissent et periculis inopiaque tali saepe essent conflictati, alga e litore collecta et aqua dulci eluta et ita iumentis esurientibus data vitam eorum producebant.

scipio interim cum is copia qui paulus ante demonstro utica grandis praesidium relinquo proficiscor primus hadrumetum castrum pono deinde ibi paucus dies commoro nox iter facio is labienus et petreius copia conjungo atque unus castrum facio iii mille passus longus consido equito interim is circum caesar munitio vagaris atque is qui pabulor aut aquor gratia extra valles progredior sum excipio ita omnis adversarius intra munitio contineo qui res caesarianus gravis annona sum conflictas ideo qui nondum neque ab sicilia neque ab sardinia commeatus supportatus sum neque per annus tempus in mare classis sine periculum vagaris possum neque amplus mille passus vis terra africa quisquis verro teneo pabulum inopia premo qui necessitas cogo veteranus miles equito qui multus terra mare bellum confacio et periculum inopia talis saepe sum conflictas alga e litus colligo et aqua dulcis eluo et ita jumentum exsurio do vita is produco


Caesar interim consilio hostium cognito iubet aciem in longitudinem quam maximam porrigi et alternis conversis cohortibus, ut una post, altera ante signa tenderet, ita coronam hostium dextro sinistroque cornu mediam dividit et unam partem ab altera exclusam equitibus intrinsecus adortus cum peditatu telis coniectis in fugam vertit neque longius progressus veritus insidias se ad suos recipit; idem altera pars equitum peditumque Caesaris fecit. His rebus gestis ac procul hostibus repulsis convulneratisque ad sua praesidia sese, sicut erat instructus, recipere coepit.

caesar interim consilium hostis cognosco iubeo acies in longitudo quam maximus porrigo et alternus converro cohors ut unus post alter ante signum tendo ita corona hostis dexter sinister cornu medius divido et unus pars ab alter excludo eques intrinsecus adorior cum pedito telum conicio in fuga verto neque longus progredior vereor insidiae sui ad suus recipio idem alter pars eques pedes caesar facio hic res gero atque procul hostis repello convolnero ad suus praesidium sui sicut sum instruo recipio coepio


Oppidum erat Zeta, quod aberat a Scipione milia passuum X, ad eius regionem et partem castrorum collocatum, a Caesare autem diversum ac remotum, quod erat ab eo longe milia passuum XIIII. Huc Scipio legiones duas frumentandi gratia misit. Quod postquam Caesar ex perfuga cognovit, castris ex campo in collem ac tutiora loca collatis atque ibi praesidio relicto ipse quarta vigilia egressus praeter hostium castra proficiscitur eum copiis et oppidum potitur. Legiones Scipionis comperit longius in agris frumentari et, cum eo contendere conaretur, animadvertit copias hostium his legionibus occurrere suppetias. Quae res eius impetum retardavit. Itaque capto C. Minucio Regino, equite Romano. Scipionis familiarissimo, qui ei oppido praeerat, et P. Atrio, equite Romano de conventu Uticensi, et camelis XXII regis abductis, praesidio ibi cum Oppio legato relicto ipse se recipere coepit ad castra.

oppidum sum zetes qui absum ab scipio mille passus decem ad is regio et pars castrum colloco ab caesaris autem diverto atque removeo qui sum ab is longus mille passus xiiii huc scipio legio duo frumentor gratia mitto qui postquam caesar ex perfuga cognosco castrum ex campus in collis atque tueor locum confero atque ibi praesidium relinquo ipse quartus vigil egredior praeter hostis castrum proficisco is copia et oppidum potio legio scipio comperio longus in ager frumentaris et cum is contendo conor animadverto copia hostis hic legio occurro suppetiae qui res is impetus retardo itaque capio que minucius reginus eques romanus scipio familiaris qui is oppidum praesum et p atrius eques romanus de convenio uticensis et camelis xxii rex abduco praesidium ibi cum oppius legatus relinquo ipse sui recipio coepio ad castrum


Non arbitror esse praetermittendum, quem ad modum exercitus utriusque fuerint in aciem instructi. Scipio hoc modo aciem derexit. Collocabat in fronte suas et Iubae legiones, post eas autem Numidas in subsidiaria acie ita extenuatos et in longitudinem derectos ut procul simplex esse acies media ab legionariis militibus videretur. Elephantos dextro sinistroque cornu collocaverat aequalibus inter eos intervallis interiectis, post autem elephantos armaturas levis Numidasque auxiliaris substituerat. Equitatum fremitum universum in suo dextro cornu disposuerat: sinistrum enim cornu oppido Uzitta claudebatur neque erat spatium equitatus explicandi. Praeterea Numidas Iovisque armaturae infinitam multitudinem ad dextram partem suae aciei opposuerat fere interiecto non minus mille passuum spatio et ad collis radices magis appulerat longiusque ab adversariorum suisque copiis promovebat, id hoc consilio ut, cum acies duae inter se concurrissent, initio certaminis paulo longius eius equitatus circumvectus ex improviso clauderet multitudine sua exercitum Caesaris atque perturbatum iaculis configeret. Haec fuit ratio Scipionis eo die proeliandi.

non arbitror sum praetermitto qui ad modus exercitus uterque sum in acies instruo scipio hic modo acies derego colloco in frons suus et juba legio post is autem numida in subsidiarius acies ita extenuo et in longitudo derecingo ut procul simplex sum acies medius ab legionarius miles video elephantus dexter sinister cornu colloco aequal inter is intervallum interjacio post autem elephantus armo levis numida auxiliaris substituo equitas fremo universus in suus dexter cornu dispono sinister enim cornu oppidum uzitta claudeo neque sum spatium equito explico praeterea numida iuppiter armo infinitus multitudo ad dexter pars suus acies oppono fere interiacio non paruus mille passus spatium et ad collis radix magis appello longus ab adversarius suo copia promoveo is hic consilium ut cum acies duo inter sui concurro initium certamen paulus longus is equito circumvehor ex improvide claudeo multitudo suus exercitus caesar atque perturbo iaculis configo hic sum ratio scipio is dies proelio


Caesar interim, cum de suo adventu dubitatio in provincia esset neque quisquam crederet ipsum sed aliquem legatum in Africam cum copiis venisse, conscriptis litteris circum provinciam omnis civitates facit de suo adventu certiores. Interim nobiles homines ex suis oppidis profugere et in castra Caesaris devenire et de adversariorum eius crudelitate acerbitateque commemorare coeperunt. Quorum lacrimis querelisque Caesar commotus, cum antea constituisset e stativis castris aestate inita cunctis copiis auxiliisque accitis bellum cum suis adversariis gerere, hieme gerere instituit, litteris celeriter in Siciliam ad Alienum et Rabirium Postumum conscriptis et per catascopum missis, ut sine mora ae nulla excusatione hiemis ventorumque quam celerrime exercitus sibi transportaretur: Africam provinciam perire funditusque everti ab suis inimicis; quod nisi celeriter sociis foret subventum, praeter ipsam Africam terram nihil, ne tectum quidem quo se reciperent, ab eorum scelere insidiisque reliquum futurum. Atque ipse erat in tanta festinatione et exspectatione ut postero die quam misisset litteras nuntiumque in Siciliam classem exercitumque morari diceret, dies noctesque oculos mentemque ad mare dispositos directosque haberet. Nec mirum: animadvertebat enim villas exuri, agros vastati, pecus diripi, trucidari, oppida castellaque dirui deserique, principes civitatum aut interfici aut in catenis teneri, liberos eorum obsidum nomine in servitutem abripi; eis se miseris suamque fidem imperantibus auxilio propter copiarum paucitatem esse non posse. Milites interim in opere exercere atque castra munire, turris, castella facere molesque iacere in mare non intermittere.

caesar interim cum de suus advenio dubitatio in provincia sum neque quisquam credo ipse sed aliquis legatus in africa cum copia venio conscribo littera circum provincia omnis civitas facio de suus advenio certus interim nobilis homo ex suus oppidum profugio et in castrum caesar devenio et de adversarius is crudelitas acerbitas commemoraris coepio qui lacrima querela caesar commoueo cum antea constituo e stativus castrum aestas ineo cunctus copia auxilia accio bellum cum suus adversarius gero hiems gero instituo littera celer in sicilia ad alienus et rabirius postumus conscribo et per catascopus mitto ut sine mora ae nullus excusatio hiems venio quam celer exercitus sui transporto africa provincia pereo funditus everto ab suus inimicus qui nisi celer socius sum subvenio praeter ipse africa terra nihil ne tectum quidem quo sui recipio ab is scelus insidiae reliquus sum atque ipse sum in tantus festinatio et exspectatio ut posterus dies quam mitto littera nuntius in sicilia classis exerceo moraris dico dies nox oculus mens ad mare dispono directosque habeo neque mirus animadverto enim villa exuro ager vastas pecus diripio trucido oppidum castellum diruo desero princeps civitas aut interficio aut in catena teneo liber is obses nomen in servitus abripio is sui miser suo fides impero auxilium propter copia paucitas sum non possum miles interim in opus exerceo atque castrum munio turris castellum facio molo iacio in mare non intermitto


Quibus rebus cognitis Caesar iubet milites qui extra munitiones processerant pabulandi lignandique aut etiam muniendi gratia quique vallum petierant quaeque ad eam rem opus erant, omnis intra munitiones minutatim modesteque sine tumultu aut terrore se recipere atque in opere consistere. Equitibus autem qui in statione fuerant praecipit ut usque eo locum obtinerent in quo paulo ante constitisset donec ab hoste telum missum ad se perveniet quod si propius accederetur, quam honestissime se intra munitiones reciperent. Alii quoque equitatui edicit uti suo quisque loco paratus armatusque praesto esset. At haec non ipse per se coram, cum de vallo prospecularetur, sed mirabili peritus scientia bellandi in praetorio sedens per speculatores et nuntios imperabat quae fieri volebat. Animadvertebat enim, quamquam magnis essent copiis adversarii freti, tamen saepe a se fugatis, pulsis perterritisque et concessam vitam et ignota peccata; quibus rebus numquam tanta suppeteret ex ipsorum inertia conscientiaque animi victoriae fiducia ut castra sua adoriri auderent. Praeterea ipsius nomen auctoritasque magna ex parte eorum exercitus minuebat audaciam. Tum egregiae munitiones castrorum atque valli fossarumque altitudo et extra vallum stili caeci mirabilem in modum consiti vel sine defensoribus aditum adversariis prohibebant: scorpionum, catapultarum ceterorumque telorum quae ad defendendum solent parari magnam copiam habebat. Atque haec propter exercitus sui praesentis paucitatem et tirocinium praeparaverat, non hostium vi et metu commotus patientem se timidumque hostium opinioni praebebat. Neque idcirco copias, quamquam erant paucae tironumque, non educebat in aciem qui victoriae suae diffideret, sed referre arbitrabatur, cuiusmodi victoria esset futura; turpe enim sibi existimabat tot rebus gestis tantisque exercitibus devictis, tot tam claris victoriis partis, ab reliquis copiis adversariorum suorum ex fuga collectis se cruentam adeptum existimari victoriam. Itaque constituerat gloriam exsultationemque eorum pati, donec sibi veteranarum legionum pars aliqua in secundo commeatu occurrisset.

qui res cognosco caesar iubeo miles qui extra munitio procedo pabulor lignor aut etiam munio gratia quisque valles peto quisque ad is res opus sum omnis intra munitio minutatim modestus sine tumultus aut terror sui recipio atque in opus consisto eques autem qui in statio sum praecipio ut usque is locus obtineo in quo paulus ante consto donec ab hostis telis mitto ad sui pervenio qui si propius accedo quam honestus sui intra munitio recipio alius quoque equitatus edico uti suus quisque locus paro armo praesto sum at hic non ipse per sui coram cum de vallo prospeculor sed mirabilis pereo scientia bellor in praetorius sedeo per speculator et nuntius impero qui fio volo animadverto enim quamquam magnus sum copia adversarius fretus tamen saepe ab sui fugo pello perterreo et concedo vita et ignotus pecco qui res numquam tantus suppeto ex ipse inertia conscio animus victoria fiducia ut castrum suus adorio audeo praeterea ipse nomen auctoritas magnus ex pars is exercitus minuo audacia tum egregius munitio castrum atque valles fodio altitudo et extra valles stilis caecus mirabilis in modus consero vel sine defensor aditus adversarius prohibeo scorpio catapultaris ceter telum qui ad defendo soleo paro magnus copia habeo atque hic propter exercitus suus praesum paucitas et tirocinium praeparo non hostis vis et metus commoueo patior sui timidus hostis opinio praebeo neque idcirco copia quamquam sum paucus tiro non educo in acies qui victoria suus diffido sed refero arbitror cuiusmodi victoria sum sum turpis enim sui existimo tot res gero tantus exercitus devinco tot tam claris victoria pars ab reliquus copia adversarius suus ex fuga colligo sui cruentus adeptum existimo victoria itaque constituo gloria exsultatio is patior donec sui veteranaris legio pars aliqui in secundus commeatus occurro


Caesar postquam animadvertit Scipioni auxilia fere quae exspectasset omnia convenisse neque moram pugnandi ullam fore, per iugum summum eum copiis progredi coepit et bracchia protinus ducere et castella munire propiusque Scipionem capiendo loca excelsa occupare contendit, ne adversarii magnitudine copiarum confisi proximum collem occuparent atque ita longius sibi progrediendi eriperent facultatem. Eiusdem collis occupandi Labienus consilium ceperat et quo propiore loco fuerat eo celerius occurrerat.

caesar postquam animadverto scipio auxilium fere qui exspecto omnis convenio neque mora pugno ullus sum per iugum superus is copia progredior coepio et bracchium protinus duco et castellum munio propius scipio capio locum excello occuparis contendo ne adversarius magnitudo copia confido propior collis occupo atque ita longus sui progredio eripio facultas idem collis occupo labienus consilium capio et quo propior locus sum is celer occurro


Quibus ex rebus Caesar vehementer commovebatur quod, quotiescunque proelium erat commissum, equitatu suo sine legionario milite hostium equitatui levique armaturae eorum nullo modo par esse poterat. Sollicitabatur autem his rebus, quod nondum legiones hostium cognoverat, et quonam modo sustinere se posset ab eorum equitatu levique armatura, quae erat mirifica, si legiones quoque accessissent. Accedebat etiam haec causa, quod elephantorum magnitudo multitudoque animos militum detinebat in terrore. Cui uni rei tamen invenerat remedium: namque elephantos ex Italia transportari iusserat, quos et miles nosset speciemque et virtutem bestiae cognosceret et cui parti corporis eius telum facile adigi posset, ornatusque ac loricatus cum esset elephas, quae pars corporis eius sine tegmine nuda relinqueretur, ut eo tela coicerentur; praeterea ut iumenta bestiarum odorem, stridorem, speciem consuetudine capta non reformidarent. Quibus ex rebus largiter erat consecutus: nam et milites bestias manibus pertrectabant carumque tarditatem cognoscebant, equitesque in eos pila praepilata coiciebant, atque in consuetudinem equos patientia bestiarum adduxerat.

qui ex res caesar vehemens commoveo qui quotiescunque proelium sum committo equitatus suus sine legionarius miles hostis equitatus levis armo is nullus modo par sum possum sollicito autem hic res qui nondum legio hostis cognosco et quonam modo sustineo sui possum ab is equitatus levis armo qui sum mirificus si legio quoque accedo accedo etiam hic causa qui elephantor magnitudo multitudo animus miles detineo in terror qui unus res tamen invenio remedium namque elephantus ex italia transportaris iubeo qui et miles nosco species et virtus bestia cognosco et qui pario corpus is telis facilis adigo possum orno atque lorico cum sum elephas qui pars corpus is sine tegimen nudo relinquo ut is telum cojacio praeterea ut iumentum bestia odor stridor species consuetudo capio non reformido qui ex res largiter sum consequor nam et miles bestia manus pertrectabant carus tarditas cognosco equito in is pilum praepilatus cojacio atque in consuetudo equus patientia bestia adduco


Caesar ab eo opere eum iam sub vesperum copias in castra reduceret, magno incursu cum omni equitatu levique armatura Iuba, Scipio, Labienus in legionarios impetum fecerunt. Equites Caesariani vi universae subitaeque hostium multitudinis pulsi parumper cesserunt. Quae res aliter adversariis cecidit: namque Caesar ex medio itinere copiis reductis equitibus suis auxilium tulit; equites autem adventu legionum animo addito conversis equis in Numidas cupide insequentis dispersosque impetum fecerunt atque eos convulneratos usque in castra regia reppulerunt multosque ex eis interfecerunt. Quod nisi in noctem proelium esset coniectum pulvisque vento elatus omnium prospectui offecisset, Iuba cum Labieno capti in potestatem Caesaris venissent, equitatusque eum levi armatura funditus ad internecionem deletus esset. Interim incredibiliter ex legione IIII. et VI. Scipionis milites diffugere partim in castra Caesaris, partim in quas quisque poterat regiones pervenire: itemque equites Curioniani diffisi Scipioni eiusque copiis complures se eodem conferebant.

caesar ab is opus is iam sub vesperus copia in castrum reduco magnus incursus cum omnis equitatus levis armo juba scipio labienus in legionarius impetus facio eques caesarianus vis universus subeo hostis multitudo pello parumper cedo qui res aliter adversarius cado namque caesar ex medium iter copia reduco eques suus auxilium fero eques autem advenio legio animus addo converro equus in numida cupidus insequor dispermulceo impetus facio atque is convolnero usque in castrum regius repello multi ex is interfacio qui nisi in nox proelium sum conicio pulvis venio effero omnis prospectus officio juba cum labienus capio in potestas caesar venio equito is levis armo fundus ad internecio deleo sum interim incredibilis ex legio quattuor et vis scipio miles diffugio pars in castrum caesar pars in qui quisque possum regio pervenio ito eques curionianus diffido scipio is copia complures sui idem confero


Non videtur esse praetermittendum de virtute militis veterani V. legionis. Nam cum in sinistro cornu elephas vulnere ictus et dolore concitatus in lixam inermem impetum fecisset cumque sub pede subditum dein genu innixus pondere suo proboscide erecta vibrantique stridore maximo premeret atque enecaret, miles hic non potuit pati quin se armatus bestiae offerret. Quem postquam elephas ad se telo infesto venire animadvertit, relicto cadavere militem proboscide circumdat atque in sublime extollit. Armatus, qui in eiusmodi periculo constanter agendum sibi videret, gladio proboscidem qua erat circumdatus caedere quantum viribus poterat non destitit. Quo dolore adductus elephas milite abiecto maximo cum stridore cursuque conversus ad reliquas bestias se recepit.

non video sum praetermitto de virtus miles veteranus v legio nam cum in sinister cornu elephas vulnus iacio et dolor concito in lixa inermis impetus facio cum sub pes subdo deinde genu innitor pondus suus proboscis erigo vibro stridor maximus premo atque eneco miles hic non possum patior quin sui armo bestia offertor qui postquam elephas ad sui telum infesto venio animadverto relinquo cadaver miles proboscis circumdo atque in sublimis extollo armo qui in eiusmodi periculum consto ago sui video gladius proboscis qui sum circumdo caedo quantus vis possum non desisto quo dolor adduco elephas miles abicio maximus cum stridor curro converro ad reliquus bestia sui recipio


Legionibus collectis VI et equitum II milibus, ut quaeque prima legio venerat in navis longas imponebatur, equites autem in onerarias. Ita maiorem partem navium antecedere iussit et insulam petere Aponianam, quae abest a Lilybaeo milia passuum X: ipse paucos dies ibi commoratus bona paucorum vendit publice, deinde Alieno praetori, qui Siciliam obtinebat, de omnibus rebus praecipit et de reliquo exercitu celeriter imponendo. Datis mandatis ipse navem conscendit a. d. VI. Kal. Ian. et reliquas navis statim est consecutus. Ita vento certo celerique navigio vectus post diem quartum cum longis paucis navibus in conspectum Africae venit; namque onerariae reliquae praeter paucas vento dispersae atque errabundae diversa loca petierunt. Clupeam classe praetervehitur, dein Neapolim; complura praeterea castella et oppida non longe a mari reliquit.

legio colligo vis et eques is mille ut quisque primus legio venio in navus longus impono eques autem in oneraria ita magnus pars navis antecedo iubeo et insula peto aponianam qui absum ab lilybaeum mille passus decem ipse paucus dies ibi commoro bonus paucus vendo publicus deinde alienus praetor qui sicilia obtineo de omnis res praecipio et de reliquus exercitus celer impono do mandatum ipse navo conscendo ab d vis kal ian et reliquus navus statim sum consequor ita venio certus celer navigium veho post dies quartus cum longus paucus navis in conspectus africa venio namque oneraria reliquus praeter paucus venio dispermulceo atque errabundus diverto locum peto clupea classis praetervehor deinde neapolis complures praeterea castellum et oppidum non longus ab mare relinquo


Caesar trinis castris potitus occisisque hostium X milibus fugatisque compluribus se recepit L militibus amissis, paucis sauciis in castra ae statim ex itinere ante oppidum Thapsum constitit elephantosque LXIIII ornatos armatosque cum turribus ornamentisque capit, captos ante oppidum instructos constituit, id hoc consilio, si posset Vergilius quique cum eo obsidebantur rei male gestae suorum indicio a pertinacia deduci. Deinde ipse Vergilium appellavit invitavitque ad deditionem suamque lenitatem et clementiam commemoravit. Quem postquam animadvertit responsum sibi non dare, ab oppido discessit. Postero die divina re facta contione advocata in conspectu oppidanorum milites collaudat totumque exercitum veteranorum donavit, praemia fortissimo cuique ac bene merenti pro suggestu tribuit, ae statim inde digressus Rebilo pro consule cum III ad Thapsum legionibus et Cn. Domitio cum duabus Thysdrae, ubi Considius praeerat, ad obsidendum relictis, M. Messalla Uticam ante praemisso eum equitatu ipse eodem iter facere contendit.

caesar terni castrum potior occaedes hostis decem mille fugo complures sui recipio l miles amitto paucus saucius in castrum ae statim ex iter ante oppidum thapsus consto elephantus lxiiii orno armo cum turris ornamentum capio capio ante oppidum instruo constituo is hic consilium si possum vergilius quisque cum is obsido res malus gero suus indicium ab pertinacia deduco deinde ipse vergilius appello invito ad deditio suo lenitas et clementia commemoro qui postquam animadverto responsum sui non do ab oppidum discedo posterus dies divino res facio contio advoco in conspectus oppidanus miles collaudo totus exercitus veteranus dono praemium fortis quisque atque bene mereo pro suggero tribuo ae statim inde digredior rebilus pro consul cum iii ad thapsus legio et cn domitius cum duo thysdrae ubi considius praesum ad obsideo relinquo m messalla utica ante praemitto is equitatus ipse idem iter facio contendo


Sic utrorumque exercitus instructi non plus passuum CCC interiecto spatio, quod forsitan ante id tempus acciderit numquam quin dimicaretur, a mane usque ad horam X. diei perstiterunt. Iamque Caesar dum exercitum intra munitiones suas reducere coepisset, subito universus equitatus ulterior Numidarum Gaetulorumque sine frenis ad dextram partem se movere propiusque Caesaris castra quae erant in colle se conferre coepit, fremitus autem Labieni eques in loco permanere legionesque distinere: cum subito pars equitatus Caesaris cum levi armatura contra Gaetulos iniussu ac temere longius progressi paludemque transgressi multitudinem hostium pauci sustinere non potuerunt levique armatura deserta pulsi convulneratique uno equite amisso, multis equis sauciis, levis armaturae XXVII occisis ad suos refugerunt. Quo secundo equestri proelio facto Scipio laetus in castra nocte copias reduxit. Quod proprium gaudium bellantibus fortuna tribuere non decrevit: namque postero die Caesar cum partem equitatus sui frumentandi gratia Leptim misisset, in itinere praedatores equites Numidas Gaetulosque ex improviso adorti circiter C partim occiderunt, partim vivorum potiti sunt. Caesar interim cotidie legiones in campum deducere atque opus facere vallumque et fossam per medium campum ducere adversariorumque excursionibus ita officere non intermittit. Scipio item munitiones contra facere et, ne iugo a Caesare excluderetur, approperare. Ita duces utrique et in operibus occupati esse et nihilo minus equestribus proeliis inter se cotidie dimicabant.

sic uter exercitus instruo non multus passus ccc interiacio spatium qui forsitan ante is tempus accido numquam quin dimico ab mane usque ad hora decem dies persto iam caesar dum exercitus intra munitio suus reduco coepio subeo universus equito ulterior numidaris gaetulus sine frenum ad dexter pars sui moveo propius caesar castrum qui sum in collis sui confero coepio fremo autem labienus eques in locus permaneo legio distineo cum subeo pars equito caesar cum levis armo contra gaetuli injussus atque temere longus progredior palus transgredior multitudo hostis paucus sustineo non possum levis armo desero pello convolnero unus eques amitto multus equus saucius levis armo xxvii occido ad suus refugio quo secundus equester proelium facio scipio laetus in castrum nox copia reduco qui proprius gaudium bellor fortuna tribuo non decerno namque posterus dies caesar cum pars equito suus frumentor gratia leptis mitto in iter praedator eques numida gaetuli ex improvide adorior circiter que pars occido pars vivus potior sum caesar interim cottidie legio in campus deduco atque opus facio valles et fodio per medius campus duco adversarius excursio ita officio non intermitto scipio item munitio contra facio et ne iugum ab caesaris excludo approperaris ita dux uterque et in opus occupo sum et nihilum paruus equester proelium inter sui cottidie dimico


Erat stagnum salinarum, inter quod et mare angustiae quaedam non amplius mille et D passus intererant; quas Scipio intrare et Thapsitanis auxilium ferre conabatur. Quod futurum Caesarem non fefellerat. Namque pridie in eo loco castello munito ibique III cohortium praesidio relicto ipse cum reliquis copiis lunatis castris Thapsum operibus circummunivit. Scipio interim exclusus ab incepto, itinere supra stagnum postero die et castra confecto, caelo albente non longe a castris praesidioque quod supra commemoravi MD passibus ad mare versus consedit et castra munire coepit. Quod postquam Caesari nuntiatum est, milite ab opere deducto, castris praesidio Asprenate pro consule eum legionibus duabus relicto ipse eum expedita copia in eum locum citatim contendit, classisque parte ad Thapsum relicta reliquas navis iubet post hostium tergum quam maxime ad litus appelli signumque suum observare, quo signo dato subito clamore facto ex improviso hostibus aversis incuterent terrorem, ut perturbati ae perterriti respicere post terga cogerentur.

sum stagnum salinaris inter qui et mare angustia quidam non amplus mille et d patior intersum qui scipio intro et thapsitani auxilium fero conor qui sum caesaris non fallo namque pridie in is locus castellum munio ibi iii cohors praesidium relinquo ipse cum reliquus copia luno castrum thapsus opus circummunio scipio interim excludo ab inceptum iter supra stagnum posterus dies et castrum conficio caelum albeo non longus ab castrum praesidium qui supra commemoro md passus ad mare verro consido et castrum munio coepio qui postquam caesaris nuntio sum miles ab opus deduco castrum praesidium asprenate pro consul is legio duo relinquo ipse is expedio copia in is locus citatim contendo classis pars ad thapsus relinquo reliquus navus iubeo post hostis tergum quam magnus ad litus appello signum suus observaris quo signum do subeo clamor facio ex improvide hostis averto incutio terror ut perturbo ae perterreo respicio post tergum cogo


L. Plancus interim legatus petit a Caesare uti sibi daret potestatem cum Considio agendi, si posset aliqua ratione perduci ad sanitatem. Itaque data facultate litteras conscribit et eas captivo dat perferendas in oppidum ad Considium. Quo simul atque captivus cum pervenisset litterasque, ut erat mandatum, Considio porrigere coepisset, prius quam acciperet ille, Unde, inquit, istas? Tum captivus: Imperatore a Caesare. Tum Considius, Unus est, inquit, Scipio imperator hoc tempore populi Romani; deinde in conspectu suo statim captivum interfici iubet litterasque nondum perlectas, sicut erant signatae, dat homini certo ad Scipionem perferendas.

l plancus interim legatus peto ab caesaris uti sui do potestas cum considius ago si possum aliqui ratio perduco ad sanitas itaque do facultas littera conscribo et is captivus do perfero in oppidum ad considius quo simul atque captivus cum pervenio littera ut sum mando considius porrigo coepio prior quam accipio ille unde inquam iste tum captivus imperator ab caesaris tum considius unus sum inquam scipio imperator hic tempus populus romanus deinde in conspectus suus statim captivus interficio iubeo littera nondum perlego sicut sum signo do homo certus ad scipio perfero


Caesar interim de insidiis Labieni ex perfugis, certior factus paucos dies ibi commoratus, dum hostes cotidiano instituto saepe idem faciendo in neglegentiam adducerentur, subito mane imperat porta decumana legiones se III veteranas cum parte equitatus sequi atque equitibus praemissis neque opinantis insidiatores subito in convallibus latentis ex levi armatura concidit circiter D, reliquos in fugam turpissimam coniecit. Interim Labienus cum universo equitatu fugientibus suis suppetias occurrit. Cuius vim multitudinis cum equites pauci Caesariani iam sustinere non possent. Caesar instructas legiones hostium copiis ostendit. Quo facto perterrito Labieno ac retardato suos equites recepit incolumis. Postero die Iuba Numidas eos qui loco amisso fuga se receperam in castra in cruce omnis suffixit.

caesar interim de insidiae labienus ex perfugio certus facio paucus dies ibi commoro dum hostis cottidianus instituo saepe idem facio in neglegentia adduco subeo mane impero porto decimanus legio sui iii veteranus cum pars equito sequor atque eques praemitto neque opinor insidiator subeo in convallis lateo ex levis armo concido circiter d reliquus in fuga turpis conicio interim labienus cum universus equitatus fugio suus suppetiae occurro qui vis multitudo cum eques paucus caesarianus iam sustineo non possum caesar instruo legio hostis copia ostendo quo facio perterreo labienus atque retardo suus eques recipio incolumis posterus dies juba numida is qui locus amitto fuga sui recipio in castrum in crux omnis suffigo


P. Sittius interim pulso exercitu Saburrae, praefecti Iubae, ipsoque interfecto eum iter cum paucis per Mauretaniam ad Caesarem faceret, forte incidit in faustum Afraniumque, qui eam manum habebant qua Uticam diripuerant iterque in Hispaniam intendebant et erant numero circiter mille. Itaque celeriter nocturno tempore insidiis dispositis cum prima luce adortus praeter paucos equites, qui ex primo agmine fugerant, reliquos aut interfecit aut in deditionem accepit, Afranium et Faustum cum coniuge et liberis vivos capit. Paucis post diebus dissensione in exercitu orta Faustus et Afranius interficiuntur; Pompeiae eum Fausti liberis Caesar incolumitatem suaque omnia concessit.

p sittius interim pulso exercitus saburra praefectus juba ipse interficio is iter cum paucus per mauretania ad caesaris facio fors incido in faustus afranius qui is manus habeo qui utica diripio ito in hispania intendo et sum numerus circiter mille itaque celer nocturnus tempus insidiae dispono cum primus lux adorior praeter paucus eques qui ex primus agmen fugio reliquus aut interfacio aut in deditio accipio afranius et faustus cum coniunx et liber vivus capio paucus post dies dissensio in exercitus orior faustus et afranius interfacio pompeja is faustus liber caesar incolumitas suum omnis concedo


Caesar interim lustrato exercitu a. d. XII. Kal. April, postero die productis universis copiis progressus ab suis castris milia passuum V, a Scipionis circiter duum milium interiecto spatio, in acie constitit. Postquam satis diuque adversarios ab se ad dimicandum invitatos supersedere pugnae animadvertit, reducit copias posteroque die castra movet atque iter ad oppidum Sarsuram, ubi Scipio Numidarum habuerat praesidium frumentumque comportaverat, ire contendit. Quod ubi Labienus animadvertit, cum equitatu levique armatura agmen eius extremum carpere coepit atque ita lixarum mercatorumque qui plaustris merces portabant interceptis sarcinis addito animo propius audaciusque accedit ad legiones, quod existimabat milites sub onere ae sub sarcinis defatigatos pugnare non posse. Quae res Caesarem non fefellerat: namque expeditos ex singulis legionibus trecenos milites esse iusserat. Itaque eos in equitatum Labieni immissos turmis suorum suppetias mittit. Tum Labienus conversis equis signorum conspectu perterritus turpissime fugere contendit. Multis eius occisis, compluribus vulneratis milites legionarii ad sua se recipiunt signa atque iter inceptum ire coeperunt. Labienus per iugum summum collis dextrorsus procul subsequi non destitit.

caesar interim lustro exercitus ab d duodecim kal april posterus dies produco universus copia progredior ab suus castrum mille passus v ab scipio circiter duum mille interiacio spatium in acies consto postquam satis diu adversarius ab sui ad dimico invito supersedeo pugna animadverto reduco copia posterus dies castrum moveo atque iter ad oppidum sarsuram ubi scipio numidaris habeo praesidium frumentum comporto eo contendo qui ubi labienus animadverto cum equitatus levis armo agmen is exter carpo coepio atque ita lixaris mercor qui plaustrum merces porto intercipio sarcina addo animus propius audax accedo ad legio qui existimo miles sub onus ae sub sarcina defatigo pugno non possum qui res caesaris non fallo namque expedio ex singuli legio treceni miles sum iubeo itaque is in equitas labienus immitto turma suus suppetiae mitto tum labienus converro equus signum conspectus perterreo turpis fugio contendo multus is occido complures vulnero miles legionarius ad suus sui recipio signum atque iter incipio eo coepio labienus per iugum superus collis dextrorsus procul subsequor non desisto


Caesar novo genere pugnae oblato eum animum adverteret ordines suorum in procurrendo turbari— pedites enim, dum equites longius a signis persequuntur, latere nudato a proximis Numidis iaculis vulnerabantur equites autem hostium pilum militis cursu facile vitabant—edicit per ordines ne quis miles ab signis IIII pedes longius procederet. Equitatus interim Labieni suorum multitudine confisus Caesaris paucitatem circuire conatur: equites Iuliam pauci multitudine hostium defessi equis convulneratis paulatim cedere; hostes magis magisque instare. Ita puncto temporis omnibus legionariis ab hostium equitatu circumventis Caesarisque copiis in orbem compulsis intra cancellos omnes coniecti pugnare cogebantur.

caesar novo genus pugna offertor is animus adverto ordo suus in procurro turbaris pedito enim dum eques longus ab signum persequor lateo nudo ab propior numida iaculis vulnero eques autem hostis pilis miles cursus facilis vito edico per ordo ne quis miles ab signum quattuor pes longus procedo equito interim labienus suus multitudo confido caesar paucitas circumeo conor eques julius paucus multitudo hostis defatiscor equus convolnero paulatim cedo hostis magis magus insto ita pungo tempus omnis legionarius ab hostis equitatus circumvenio caesar copia in orbis compello intra cancelli omnis conicio pugno cogo


Cum utrimque exspectatio fieret neque Caesar sese moveret et eum suorum paucitate contra magnam vim hostium artificio magis quam viribus decernendum videret, subito adversariorum equitatus sese extendere et in latitudinem promovere collisque complecti et Caesaris equitatum extenuare simulque ad circumeundum comparare se coeperant. Caesariani equites eorum multitudinem aegre sustinebant. Acies interim mediae eum concurrere conarentur, subito ex condensis turmis pedites Numidae levis armaturae eum equitibus procurrunt et inter legionarios pedites iacula coiciunt. Hic cum Caesariani in eos impetum fecissent, illorum equites refugiebant; pedites interim resistebant, dum equites rursus cursu renovato peditibus suis succurrerent.

cos utrimque exspectatio fio neque caesar sui moveo et is suus paucitas contra magnus vis hostis artificium magis quam vis decerno video subeo adversarius equito sui extendo et in latitudo promoveo collis complector et caesar equitas extenuaris simul ad circumeo comparo sui coepio caesarianus eques is multitudo aeger sustineo acies interim medius is concurro conor subeo ex condensus turma pedito numida levis armo is eques procurro et inter legionarius pedito jaculus cojacio hic cum caesarianus in is impetus facio ille eques refugio pedito interim resisto dum eques rursus cursus renovo pedes suus succurro


Caesar interim in Sardiniam nuntios cum litteris et in reliquas provincias finitimas dimisit, ut sibi auxilia, commeatus, frumentum, simul atque litteras legissent, mittenda curarent, exoneratisque partim navibus longis Rabirium Postumum in Siciliam ad secundum commeatum arcessendum mittit. Vatinium eum X navibus longis ad reliquas navis onerarias conquirendas quae deerrassent et simul mare tuendum ab hostibus iubet proficisci. Item C. Sallustium Crispum praetorem ad Cercinam insulam versus, quam adversarii tenebant, cum parte navium ire iubet, quod ibi magnum numerum frumenti esse audiebat. Haec ita imperabat unicuique, ita praecipiebat uti fieri posset necne locum excusatio nullum haberet nec moram tergiversatio. Ipse interea ex perfugis et incolis cognitis condicionibus Scipionis et qui cum eo bellum contra se gerebant, miserari—regium enim equitatum Scipio ex provincia Africa alebat—tanta homines esse dementia ut malint regis esse vectigales quam cum civibus in patria in suis fortunis esse incolumes.

caesar interim in sardinia nuntius cum littera et in reliquus provincia finitimus dimitto ut sui auxilium commeatus frumentum simul atque littera lego mitto curo exonero pars navis longus rabirius postumus in sicilia ad secundus commeatus arcesso mitto vatinius is decem navis longus ad reliquus navus oneraria conquaero qui deerro et simul mare tueor ab hostis iubeo proficisco item que sallustius crispus praetor ad cercina insula verro quam adversarius teneo cum pars navis eo iubeo qui ibi magnus numerus frumentum sum audio hic ita impero uniquique ita praecipio uti fio possum necne locus excusatio nullus habeo neque mora tergiversatio ipse interea ex perfugio et incolo cognosco condicio scipio et qui cum is bellum contra sui gero miseror regius enim equitas scipio ex provincia africanus alo tantus homo sum dementia ut malo rex sum vectigal quam cum civis in patria in suus fortuna sum incolumis


Cum iam ad solis occasum esset, et non totos C passus in horis IIII esset progressus, equitatu suo propter equorum interitum extremo agmine remoto legiones in vicem ad extremum agmen evocabat. Ita vim hostium placide leniterque procedens per legionarium militem commodius sustinebat. Interim equitum Numidarum copiae dextra sinistraque per collis praecurrere coronaeque in modum cingere multitudine sua Caesaris copias, pars agmen extremum insequi. Caesaris interim non amplius III aut IIII milites veterani si se convenissent et pila viribus contorta in Numidas infestos coniecissent, amplius duum milium numero ad unum terga vertebant ac rursus ad aciem passim conversis equis se colligebant atque in spatio consequebantur et iacula in legionarios coiciebant. Ita Caesar modo procedendo modo resistendo tardius itinere confecto noctis hora prima omnis suos ad unum in castra incolumis sauciis X factis reduxit. Labienus circiter CCC amissis, multis vulneratis ac defessis instando omnibus ad suos se recepit. Scipio interim legiones productas eum elephantis, quos ante castra in acie terroris gratia in conspectu Caesaris collocaverat, reducit in castra.

cos iam ad sol occasus sum et non totus que patior in hora quattuor sum progredior equitatus suus propter equus interitus exter agmen removeo legio in vicis ad exter agmen evoco ita vis hostis placidus lenis procedo per legionarius miles commodus sustineo interim eques numidaris copia dextera sinister per collis praecurro corona in modus cingo multitudo suus caesar copia pars agmen exter insequor caesar interim non amplus iii aut quattuor miles veteranus si sui convenio et pilum vis contorqueo in numida infestus conicio amplus duum mille numerus ad unus tergum verto atque rursus ad acies passim converro equus sui colligo atque in spatium consequor et jaculus in legionarius cojacio ita caesar modo procedo modo resisto tardus iter conficio nox hora primus omnis suus ad unus in castrum incolumis saucius decem facio reduco labienus circiter ccc amitto multus vulnero atque defetiscor insto omnis ad suus sui recipio scipio interim legio produco is elephantus qui ante castrum in acies terror gratia in conspectus caesar colloco reduco in castrum


Dum haec circum Uzittam ab utrisque ducibus administrantur, legiones duae, X. et VIIII., ex Sicilia navibus onerariis profectae, eum iam non longe a portu Ruspinae abessent, conspicati navis Caesarianas quae in statione apud Thapsum stabant, veriti ne in adversariorum ut insidiandi gratia ibi commorantium classem inciderent imprudentes, vela in altum dederunt ac diu multumque iactati tandem multis post diebus siti inopiaque confecti ad Caesarem perveniunt.

dum hic circum uzittam ab uterque dux administro legio duo decem et viiii ex sicilia navis oneraria proficio is iam non longus ab portus ruspina absum conspicor navus caesarianus qui in statio apud thapsus sto vereor ne in adversarius ut insidior gratia ibi commoro classis incido imprudens velo in altus do atque diu multus iactas tandem multus post dies sitis inopia confacio ad caesaris pervenio


M. Cato interim, qui Uticae praeerat, Cn. Pompeium filium multis verbis assidueque obiurgare non desistebat, Tuus, inquit, pater istuc aetatis cum esset et animadvertisset rem publicam ab nefariis sceleratisque civibus oppressam bonosque aut interfectos aut exsilio multatos patria civitateque carere, gloria et animi magnitudine elatus privatus atque adulescentulus paterni exercitus reliquiis collectis paene oppressam funditus et deletam Italiam urbemque Romanam in libertatem vindicavit, idemque Siciliam, Africam, Numidiam, Mauretaniam mirabili celeritate armis recepit. Quibus ex rebus sibi eam dignitatem quae est per gentis clarissima notissimaue conciliavit adulescentulusque atque eques Romanus triumphavit. Atque ille non ita amplis rebus patris gestis neque tam excellenti dignitate maiorum parta neque tantis clientelis nominisque claritate praeditus in rem publicam est ingressus. Tu contra et patris nobilitate et dignitate et per te ipse satis animi magnitudine diligentiaque praeditus nonne eniteris et proficisceris ad paternas clientelas auxilium tibi reique publicae atque optimo cuique efflagitatum?

m cato interim qui utica praesum cn pompejus filius multus verbum assiduus obiurgaris non desisto tuus inquam pater iste aetas cum sum et animadverto res publicus ab nefarius scelero civis opprimo bonus aut interfacio aut exsilium multo patria civitas careo gloria et animus magnitudo effero privo atque adulescentulus paternus exercitus reliquiae colligo paene opprimo fundus et deleo italia urbs romanus in libertas vindico idem sicilia africa numidia mauretania mirabilis celeritas arma recipio qui ex res sui is dignitas qui sum per gens clarus notissimaue concilio adulescentulus atque eques romanus triumpho atque ille non ita amplus res pater gero neque tam excello dignitas magnus pario neque tantus clientelis nomen claritas praeditus in res publicus sum ingredior tu contra et pater nobilitas et dignitas et per tu ipse satis animus magnitudo diligo praeditus nonne enitor et proficisco ad paternus clientela auxilium tu redeo publicus atque bonus quisque efflagitas


Complures interim ex fuga Uticam perveniunt. Quos omnis Cato convocatos una cum CCC, qui pecuniam Scipioni ad bellum faciendum contulerant, hortatur uti servitia manumitterent oppidumque defenderent. Quorum eum partem assentire, partem animum mentemque perterritam atque in fugam destinatam habere intellexisset, amplius de ea re agere destitit navisque his attribuit, ut in quas quisque partis vellet proficisceretur. Ipse omnibus rebus diligentissime constitutis, liberis suis L. Caesari, qui tum ei pro quaestore fuerat, commendatis, et sine suspicione, vultu atque sermone quo superiore tempore usus fuerat, cum dormitum isset, ferrum intro clam in cubiculum tulit atque ita se traiecit. Qui dum anima nondum exspirata concidisset, et impetu facto in cubiculum ex suspicione medicus familiaresque continere atque vulnus obligari coepissent, ipse suis manibus vulnus crudelissime divellit atque animo praesenti se interemit. Quem Uticenses quamquam oderant partium gratia, tamen propter eius singularem integritatem, et quod dissimillimus reliquorum ducum fuerat quodque Uticam mirificis operibus muniverat turrisque auxerat, sepultura adficiunt. Quo interfecto L. Caesar ut aliquid sibi ex ea re auxili pararet convocato populo contione habita cohortatur omnis ut portae aperirentur: se in C. Caesaris clementia magnam spem habere. Itaque portis patefactis Utica egressus Caesari imperatori obviam proficiscitur. Messalla, ut erat imperatum, Uticam pervenit omnibusque portis custodias ponit.

complures interim ex fuga utica pervenio qui omnis cato convoco unus cum ccc qui pecunia scipio ad bellum facio confero hortor uti servitium manumitto oppidum defendo qui is pars assentior pars animus mens perterreo atque in fuga destino habeo intellego amplus de is res ago desisto navus hic attribuo ut in qui quisque pars volo proficiscor ipse omnis res diligens constitus liber suus l caesaris qui tum is pro quaestor sum commendo et sine suspicio vultus atque sermo quo superus tempus utor sum cum dormio eo ferrum intro clam in cubiculum fero atque ita sui transiacio qui dum anima nondum exspiro concido et impetus facio in cubiculum ex suspicio medicus familiaris contineo atque vulnus obligaris coepio ipse suus manus vulnus crudelis divello atque animus praesens sui interimo qui uticensis quamquam odi pars gratia tamen propter is singularis integritas et qui dissimilis reliquus dux sum quisque utica mirificus opus munio turris augeo sepelio afficio quo interficio l caesar ut aliquis sui ex is res auxilium paro convoco populus contio habeo cohorto omnis ut porta aperio sui in que caesar clemens magnus spes habeo itaque porta patefacio utica egredior caesaris imperator obvius proficisco messalla ut sum impero utica pervenio omne porta custodio pono


Caesar contra eiusmodi hostium genera copias suas non ut imperator exercitum veteranum victoremque maximis rebus gestis, sed ut lanista tirones gladiatores condocefacere quot pedes se reciperent ab hoste et quem ad modum obversi adversariis et in quantulo spatio resisterent, modo procurrerent modo recederent comminarenturque impetum, ac prope quo loco et quem ad modum tela mitterent, praecipere. Mirifice enim hostium levis armatura anxium exercitum nostrum atque sollicitum habebat, quia et equites deterrebat proelium inire propter equorum interitum, quod eos iaculis interficiebat, et legionarium militem defatigabat propter velocitatem: gravis enim armaturae miles simul atque ab eis insectatus constiterat in eosque impetum fecerat, illi veloci cursu periculum facile vitabant.

caesar contra eiusmodi hostis genus copia suus non ut imperator exercitus veteranus victor magnus res gero sed ut lanista tiro gladiator condocefacio quot pes sui recipio ab hostis et qui ad modus obverto adversarius et in quantulus spatium resisto modo procurro modo recedo commino impetus atque prope quo locus et qui ad modus telum mitto praecipio mirificus enim hostis levis armo anxius exercitus nos atque sollicitus habeo quia et eques deterreo proelium ineo propter equus interitus qui is iaculis interfacio et legionarius miles defatigo propter velocitas gravis enim armo miles simul atque ab is insector consto in is impetus facio ille velox cursus periculum facilis vito


Legati interim ex oppido Vaga, quod finitimum fuit Zetae, cuius Caesarem potitum esse demonstravimus, veniunt petunt, obsecrant, ut sibi praesidium mittat: se res compluris quae utiles bello sint sumministraturos. Per id tempus deorum voluntate studioque erga Caesarem transfuga suos civis facit certiores Iubam regem celeriter cum copiis suis, antequam Caesaris praesidium eo perveniret, ad oppidum accucurrisse atque advenientem multitudine circumdata eo potitum omnibusque eius oppidi incolis ad unum interfectis dedisse oppidum diripiendum delendumque militibus.

legatus interim ex oppidum vago qui finitimus sum zetes qui caesaris potior sum demonstro venio peto obsecro ut sui praesidium mitto sui res complures qui utilis bellum sum sumministraturos per is tempus deus voluntas studium erga caesaris transfuga suus civis facio certus juba rex celer cum copia suus antequam caesar praesidium is pervenio ad oppidum accurro atque advenio multitudo circumdo is potior omne is oppidum incolo ad unus interficio do oppidum diripio deleo miles


Caesar bracchiis perfectis promotisque usque eo quo telum ex oppido adigi non posset castra munit, ballistis scorpionibusque crebris ante frontem castrorum contra oppidum collocatis defensores muri deterrere non intermittit eoque quinque legiones ex superioribus castris deducit. Qua facultate oblata inlustriores notissimique conspectum amicorum propinquorumque efflagitabant atque inter se colloquebantur. Quae res quid utilitatis haberet Caesarem non fallebat: namque Gaetuli ex equitatu regio nobiliores equitumque praefecti, quorum patres cum Mario ante meruerant eiusque beneficio agris fidibusque donati post Sullae victoriam sub Hiempsalis regis erant dati potestatem, occasione capta nocte iam luminibus accensis cum equis calonibusque suis circiter mille perfugium in Caesaris castra quae erant in campo proxime Uzittae locata.

caesar bracchium perficio promoveo usque is quo telis ex oppidum adigo non possum castrum munio ballista scorpionibusque creber ante frons castrum contra oppidum colloco defensor murus deterreo non intermitto eo quinque legio ex superus castrum deduco qui facultas offertor illustris nosco conspectus amicus propinquus efflagito atque inter sui colloquor qui res quis utilitas habeo caesaris non fallo namque gaetulis ex equitatus regius nobilis equio praefectus qui pater cum marius ante mereo is beneficium ager fides dono post sulla victoria sub hiempsal rex sum do potestas occasio capio nox iam lumen accendo cum equus calo suus circiter mille perfugium in caesar castrum qui sum in campus propior uzittae loco


Quo postquam Caesar pervenit et animadvertit aciem pro vallo Scipionis constitutam elephantis dextro sinistroque cornu collocatis, et nihilo minus partem militum castra non ignaviter munire, ipse acie triplici collocata, legione X. VII. que dextro cornu, VIII. et VIIII, sinistro oppositis, quintae legionis in quarta acie ad ipsa cornua quinis cohortibus contra bestias collocatis, sagittariis, funditoribus in utrisque cornibus dispositis levique armatura inter equites interiecta, ipse pedibus circum milites concursans virtutesque veteranorum proeliaque superiora commemorans blandeque appellans animos eorum excitabat. Tirones autem, qui numquam in acie dimicassent, hortabatur ut veteranorum virtutem aemularentur eorumque famam, locum, nomen victoria parta cuperent possidere.

quo postquam caesar pervenio et animadverto acies pro vallo scipio constituo elephantus dexter sinister cornu colloco et nihilum paruus pars miles castrum non ignaviter munio ipse acies triplex colloco legio decem vii que dexter cornu viii et viiii sinister oppono quintus legio in quartus acies ad ipse cornu quini cohors contra bestia colloco sagittarius funditor in uterque cornu dispono levis armo inter eques interjacio ipse pes circum miles concurso virtus veteranus proelio superus commemoro blandus appello animus is excito tiro autem qui numquam in acies dimico hortor ut veteranus virtus aemulo is fama locus nomen victoria pario cupio possideo