Rex interim Iuba, ut ex proelio fugerat, una eum Petreio interdiu in villis latitando tandem nocturnis itineribus confectis in regnum pervenit atque ad oppidum Zamam, ubi ipse domicilium, coniuges liberosque habebat, quo ex cuncto regno omnem pecuniam carissimasque res comportaverat quodque inito bello operibus maximis muniverat, accedit. Quem antea oppidani rumore exoptato de Caesaris victoria audito ob has causas oppido prohibuerunt, quod bello contra populum Romanum suscepto in oppido Zamae lignis congestis maximam in medio foro pyram construxerat ut, si forte bello foret superatus, omnibus rebus eo coacervatis, dein civibus cunctis interfectis eodemque proiectis igne subiecto tum demum se ipse insuper interficeret atque una eum liberis, coniugibus, civibus cunctaque gaza regia cremaretur. Postquam Iuba ante portas diu multumque primo minis pro imperio egisset cum Zamensibus, dein cum se parum proficere intellexisset precibus orasset uti se ad suos deos penates admitterent, ubi eos perstare in sententia animadvertit nec minis nec precibus suis moveri quo magis se reciperent, tertio petit ab eis ut sibi coniuges liberosque redderent ut secum eos asportaret. Postquam sibi nihil omnino oppidanos responsi reddere animadvertit, nulla re ab his impetrata ab Zama discedit atque ad villam suam se eum M. Petreio paucisque equitibus conferti

rex interim juba ut ex proelium fugio unus is petreius interdiu in villa latito tandem nocturnus iter conficio in regnum pervenio atque ad oppidum zama ubi ipse domicilium coniunx liber habeo quo ex cuncto regnum omnis pecunia carus res comporto quisque ineo bellum opus magnus munio accedo qui antea oppidanus rumor exopto de caesar victoria audio ob hic causa oppidum prohibeo qui bellum contra populus romanus suscepto in oppidum zama lignum congero maximus in medium forum pyra construo ut si fors bellum sum supero omnis res is coacervo deinde civis cunctus interficio idem proicio ignis subiectus tum demum sui ipse insuper interfacio atque unus is liber conjunx civis cuncto gaza regius cremo postquam juba ante porta diu multus primus minae pro imperium ago cum zamensis deinde cum sui parum proficio intellego prex oro uti sui ad suus deus penates admitto ubi is perstaris in sententia animadverto neque minae neque prex suus moveo quo magis sui recipio tertius peto ab is ut sui coniunx liber reddo ut sui is asporto postquam sui nihil omnino oppidanus respondeo reddo animadverto nullus res ab hic impetro ab zama discedo atque ad villa suus sui is m petreius paucus eques confercio


Kal. Ianuariis inde movit et pervenit ad oppidum Leptim, liberam civitatem et immunem. Legati ex oppido obviam veniunt, libenter se omnia facturos quae vellet pollicentur. Itaque centurionibus ad portas oppidi et custodiis impositis, ne quis miles in oppidum introiret aut iniuriam faceret cuipiam incolae, non longe ab oppido secundum litus facit castra. Eodemque naves onerariae et longae non nullae casu advenerunt; reliquae, ut est ei nuntiatum, incertae locorum Uticam versus petere visae sunt. Interim Caesar a mari non digredi neque mediterranea petere propter navium errorem equitatumque in navibus omnem continere, ut arbitror, ne agri vastarentur; aquam in navis iubet comportari. Remiges interim, qui aquatum e navibus exierant, subito equites Mauri neque opinantibus Caesarianis adorti multos iaculis convulnerarunt, non nullos interfecerunt. Latent enim in insidiis cum equis inter convallis ut subito exsistant, non ut in campo comminus depugnent.

kal januarius inde moveo et pervenio ad oppidum leptis liber civitas et immunis legatus ex oppidum obvius venio libet sui omnis facio qui volo polliceo itaque centurio ad porta oppidum et custodia impono ne quis miles in oppidum introeo aut iniuria facio qui incola non longus ab oppidum secundus litus facio castrum eos navo oneraria et longus non nullus casus advenio reliquus ut sum is nuntio incertus locus utica verro peto video sum interim caesar ab mare non digredior neque mediterraneus peto propter navis error equito in navis omnis contineo ut arbitror ne ager vasto aqua in navus iubeo comportaris remex interim qui aquor e navis exeo subeo eques maurus neque opinor caesarianus adorior multus iaculis convolnero non nullus interfacio lateo enim in insidiae cum equus inter convallis ut subeo exsisto non ut in campus comminus depugno


Erat oppidum infra castra Scipionis nomine Tegea, ubi praesidium equestre circiter II milium numero habere consuerat. Eo equitatu dextra sinistra derecto ab oppidi lateribus ipse legiones ex castris eductus atque in iugo inferiore instructas non longius fere mille passus ab suis munitionibus progressus in acie constituit. Postquam diutius in uno loco Scipio commorabitur et tempus diei in otio consumebatur. Caesar equitum turmas suorum iubet in hostium equitatum qui ad oppidum in statione erant facere impressionem levemque armaturam, sagittarios funditoresque eodem summittit. Quod ubi coeptum est fieri et equis concitatis Iuliam impetum fecissent, Pacideius suos equites exporrigere coepit in longitudinem, ut haberent facultatem turmas lulianas circumfundi et nihilo minus fortissime acerrimeque pugnare. Quod ubi Caesar animadvertit, CCC. quos ex legionibus habere expeditos consuerat, ex legione quae proxima ei proelio in acie constiterat iubet equitatui succurrere. Labienus interim suis equitibus auxilia equestris summittere sauciisque ac defatigatis integros recentioribusque viribus equites sumministrare. Postquam equites Iuliani CCCC vim hostium ad IIII milia numero sustinere non poterant et ab levi armatura Numidarum vulnerabantur minutatimque cedebant, Caesar alteram alam mittit qui satagentibus celeriter occurrerent. Quo facto sui sublati universi in hostis impressione ficta in fugam adversarios dederunt multis occisis, compluribus vulneratis insecuti per III milia passuum usque ad collem hostibus adactis se ad suos recipiunt. Caesar in horam X. commoratus, sicut erat instructus, se ad sua castra recepit omnibus incolumibus. In quo proelio Pacideius graviter pilo per cassidem caput ictus compluresque duces ac fortissimus quisque interfecti vulneratique sunt.

sum oppidum infra castrum scipio nomen tegea ubi praesidium equester circiter is mille numerus habeo consuo eos equitatus dextera sinistra derecingo ab oppidum later ipse legio ex castrum educo atque in iugum inferus instruo non longus fere mille patior ab suus munitio progredior in acies constituo postquam diu in unus locus scipio commoro et tempus dies in otium consumo caesar eques turma suus iubeo in hostis equitas qui ad oppidum in statio sum facio impressio levo armo sagittarius funditor idem summitto qui ubi coepio sum fio et equus concitas julius impetus facio pacideius suus eques exporrigo coepio in longitudo ut habeo facultas turma lulianas circumfundo et nihilum paruus fortis acer pugno qui ubi caesar animadverto ccc qui ex legio habeo expedio consuo ex legio qui propior is proelium in acies consto iubeo equitatus succurro labienus interim suus eques auxilium equester summitto saucius atque defatigo integer recens vis eques sumministraris postquam eques julianus cccc vis hostis ad quattuor mille numerus sustineo non possum et ab levis armo numidaris vulnero minutatim cedo caesar alter alo mitto qui satagentibus celer occurro quo facio suus suffero universus in hostis impressio fictum in fuga adversarius do multus occido complures vulnero insequor per iii mille passus usque ad collis hostis adigo sui ad suus recipio caesar in hora decem commoro sicut sum instruo sui ad suus castrum recipio omnis incolumis in quo proelium pacideius gravis pilo per cassis caput iacio complures dux atque fortis quisque interfacio vulnero sum


Rex interim ab omnibus civitatibus exclusus, desperata salute, cum iam cenatus esset cum Petreio, ut per virtutem interfecti esse viderentur, ferro inter se depugnant atque firmior imbecilliorem Iuba Petreium facile ferro consumpsit. Deinde ipse sibi eum conaretur gladio traicere pectus nec posset, precibus a servo suo impetravit ut se interficeret idque obtinuit.

rex interim ab omnis civitas excludo despero salus cum iam ceno sum cum petreius ut per virtus interfacio sum video ferrum inter sui depugno atque firmus imbecillis juba petreius facilis ferrum consumo deinde ipse sui is conor gladius traicio pectus neque possum prex ab servo suus impetro ut sui interfacio is obtineo


Dum haec ad Ruspinam fiunt, legati ex Acylla, civitate libera et immuni, ad Caesarem veniunt seque paratos quaecumque imperasset et libenti animo facturos pollicentur: tantum orare et petere ab eo ut sibi praesidium daret, quo tutius id et sine periculo facere possent; se et frumentum et quaecumque res eis suppeteret communis salutis gratia sumministraturos. Quibus rebus facile a Caesare impetratis praesidioque dato. C. Messium, aedilicia functum potestate. Acyllam iubet proficisci. Quibus rebus cognitis Considius Longus, qui Hadrumeti cum duabus legionibus et equitibus DCC praeerat, celeriter ibi parte praesidi relicta cum VIII cohortibus ad Acyllam ire contendit. Messius celerius itinere confecto prior Acyllam cum cohortibus pervenit. Considius interim eum ad urbem cum copiis accessisset et animadvertisset praesidium Caesaris ibi esse, non ausus periculum suorum facere nulla re gesta pro multitudine hominum rursus se Hadrumetum recepit; deinde, paucis post diebus equestribus copiis a Labieno adductis, rursus Acyllitanos castris positis obsidere coepit.

dum hic ad ruspina fio legatus ex acylla civitas liber et immunis ad caesaris venio sequor paro quicumque impero et libet animus facio polliceo tantus oro et peto ab is ut sui praesidium do quo tueor is et sine periculum facio possum sui et frumentum et quicumque res is suppeto communis salus gratia sumministraturos qui res facilis ab caesaris impetro praesidium do que messis aedilicia fungor potestas acyllam iubeo proficisco qui res cognosco considius longus qui hadrumetum cum duo legio et eques septingenti praesum celer ibi pars praesidium relinquo cum viii cohors ad acyllam eo contendo messus celer iter conficio prior acyllam cum cohors pervenio considius interim is ad urbs cum copia accedo et animadverto praesidium caesar ibi sum non audeo periculum suus facio nullus res gero pro multitudo homo rursus sui hadrumetum recipio deinde paucus post dies equester copia ab labienus adduco rursus acyllitanos castrum pono obsido coepio


Per id tempus C. Sallustius Crispus, quem paucis ante diebus missum a Caesare cum classe demonstravimus, Cercinam pervenit. Cuius adventu C. Decimius quaestorius, qui ibi cum grandi familiae suae praesidio praeerat commeatui, parvulum navigium nactus conscendit ae se fugae commendat. Sallustius interim praetor a Cercinitanis receptus magno numero frumenti invento navis onerarias, quarum ibi satis magna copia fuit, complet atque in castra ad Caesarem mittit. Alienus interim pro consule Lilybaeo in navis onerarias imponit legionem XIII. et XIIII, et equites Gallos DCCC, funditorum sagittariorumque mille ac secundum commeatum in Africam mittit ad Caesarem. Quae naves ventum secundum nactae quarto die in portum ad Ruspinam, ubi Caesar castra habuerat, incolumes pervenerunt. Ita Caesar duplici laetitia ac voluptate uno tempore auctus, frumento auxiliisque, tandem suis hilaritis annonaque levata sollicitudinem deponit, legiones equitesque ex navibus egressos iubet ex languore nauseaque reficere, dimissos in castella munitionesque disponit.

per is tempus que sallustius crispus qui paucus ante dies mitto ab caesaris cum classis demonstro cercina pervenio qui advenio que decimus quaestorius qui ibi cum grandis familia suus praesidium praesum commeatus parvulis navigium nanciscor conscendo ae sui fuga commendo sallustius interim praetor ab cercinitanis recipio magnus numerus frumentum invenio navus oneraria qui ibi satis magnus copia sum compleo atque in castrum ad caesaris mitto alienus interim pro consul lilybaeum in navus oneraria impono legio xiii et xiiii et eques galli dccc funditor sagittarius mille atque secundus commeatus in africa mitto ad caesaris qui navo venio secundus nanciscor quartum dies in portus ad ruspina ubi caesar castrum habeo incolumis pervenio ita caesar duplex laetitia atque voluptas unus tempus augeo frumentum auxilia tandem suus hilaritis annona levo sollicitudo depono legio equito ex navis egredior iubeo ex languor nauseo reficio dimitto in castellum munitio dispono


Postquam Caesar ad iugum de quo docui ascendit atque in unumquemque collem turremque, castella facere coepit atque ea minus semihora effecit; et postquam non ita longe ab ultimo colle turrique fuit, quae proxima fuit castris adversariorum, in qua docui esse praesidium stationemque Numidarum, Caesar paulisper commoratus perspectaque natura loci equitatu in statione disposito legionibus opus attribuit bracchiumque medio iugo ab eo loco ad quem pervenerat usque ad eum unde egressus erat iubet derigi ac muniri. Quod postquam Scipio Labienusque animadverterant, equitatu omni ex castris educto acieque equestri instructa a suis munitionibus circiter passus mille progrediuntur pedestremque copiam in secunda acie minus passus CCCC a castris suis constituunt.

postquam caesar ad iugum de quo doceo ascendo atque in unumquemque collis turremque castellum facio coepio atque is paruus semihora efficio et postquam non ita longus ab ultimo collis turris sum qui propior sum castrum adversarius in qui doceo sum praesidium statio numidaris caesar paulisper commoro perspicio natura locus equitatus in statio dispono legio opus attribuo bracchiumque medium iugum ab is locus ad qui pervenio usque ad is unde egredior sum iubeo derego atque munio qui postquam scipio labienus animadverto equitatus omnis ex castrum educo acieris equester instruo ab suus munitio circiter patior mille progredio pedestremque copia in secundus acies paruus patior cccc ab castrum suus constituo


Dum haec ita fierent, rex Iuba cognitis Caesaris difficultatibus copiarumque paucitate—non est visum dari spatium convalescendi augendarumque eius opum: itaque comparatis equitum magnis peditumque copiis subsidio suis egressus e regno ire contendit. P. Sittius interim et rex Bochus coniunctis suis copiis cognito regis Iubae egressu propius eius regnum copias suas admovere, Cirtamque, oppidum opulentissimum eius regni, adortus paucis diebus pugnando capit et praeterea duo oppida Gaetulorum. Quibus cum condicionem ferret, ut oppido excederent idque sibi vacuum traderent, condicionemque repudiassent, postea ab eo capti interfectique sunt omnes. Inde progressus agros oppidaque vexare non destitit. Quibus rebus cognitis Iuba cum iam non longe ab Scipione atque eius ducibus abesset, capit consilium satius esse sibi suoque regno subsidio ire quam, dum alios adiuturus proficisceretur, ipse suo regno expulsus forsitan utraque re expelleretur. Itaque rursus recipere atque auxilia etiam ab Scipione abduxit sibi suisque rebus timens elephantisque XXX relictis suis finibus oppidisque suppetias profectus est.

dum hic ita fio rex juba cognosco caesar difficultas copia paucitas non sum video do spatium convalesco augeo is opos itaque comparo eques magnus pedes copia subsidium suus egredior e regnum eo contendo p sittius interim et rex bochus conjungo suus copia cognosco rex juba egredior propius is regnum copia suus admoveo cirta oppidum opulens is regnum adorior paucus dies pugno capio et praeterea duo oppidum gaetulus qui cum condicio fero ut oppidum excedo is sui vacuus trado condicio repudio postea ab is capio interfacio sum omnis indus progredior ager oppidum vexaris non desisto qui res cognosco juba cum iam non longus ab scipio atque is dux absum capio consilium sero sum sui suo regnum subsidium eo quam dum alius adjuvo proficiscor ipse suus regnum expello forsitan uter res expello itaque rursus recipio atque auxilium etiam ab scipio abduco sui suo res timeo elephantus xxx relinquo suus finis oppidum suppetiae proficiscor sum


Scipio interim elephantos hoc modo condocefacere instituit. Duas instruxit acies, unam funditorum contra elephantos, quae quasi adversariorum locum obtineret et contra eorum frontem adversam lapillos minutos mitteret; deinde in ordinem elephantos constituit, post illos autem suam aciem instruxit ut, cum ab adversariis lapides mitti coepissent et elephanti perterriti se ad suos convertissent, rursus ab sua acie lapidibus missis eos converterent adversus hostem. Quod aegre tardeque fiebat; rudes enim elephanti multorum annorum doctrina usuque vetusto vix edocti tamen communi periculo in aciem producuntur.

scipio interim elephantus hic modo condocefacio instituo duo instruo acies unus funditor contra elephantus qui quasi adversarius locus obtineo et contra is frons adverro lapillus minuo mitto deinde in ordo elephantus constituo post ille autem suus acies instruo ut cum ab adversarius lapis mitto coepio et elephantus perterreo sui ad suus converto rursus ab suus acies lapis mitto is converto adverro hostis qui aeger tardus fio rudo enim elephantus multus annus doctrina utor vetustus vix edoceo tamen communis periculum in acies produco


Hac habita oratione Scipio cum existimasset pro suo beneficio sine dubio ab his gratias sibi actum iri, potestatem eis dicendi fecit. Ex eis centurio legionis XIIII. Pro tuo, inquit, summo beneficio, Scipio, tibi gratias ago—non enim imperatorem te appello— quod mihi vitam incolumitatemque belli iure capto polliceris, et forsan isto uterer beneficio, si non ei summum scelus adiungeretur. Egone contra Caesarem imperatorem meum, apud quem ordinem duxi, eiusque exercitum, pro cuius dignitate victoriaque amplius XXXVI annos depugnavi, adversus armatusque consistam? Neque ego istud facturus sum et te magnopere ut de negotio desistas adhortor. Contra cuius enim copias contendas, si minus antea expertus es, licet nunc cognoscas. Elige ex tuis cohortem unam quam putas esse firmissimam, et constitue contra me; ego autem ex meis commilitonibus quos nunc in tua tenes potestate non amplius X sumam. Tune ex virtute nostra intelleges quid ex tuis copiis sperare debeas.

hic habeo oratio scipio cum existimo pro suus beneficium sine dubius ab hic gratia sui ago eo potestas is dico facio ex is centurio legio xiiii pro tuus inquam superus beneficium scipio tu gratia ago non enim imperator tu appello qui ego vita incolumitas bellum ius capio polliceo et forsan iste uto beneficium si non is superus scelus adjungo ego contra caesaris imperator meus apud qui ordo duco is exercitus pro qui dignitas victoria amplus xxxvi annus depugno adverro armo consisto neque ego iste facio sum et tu magnopere ut de negotium desisto adhortor contra qui enim copia contendo si paruus antea experior sum licet nunc cognosco eligo ex tuus cohors unus quam puto sum firmus et constituo contra ego ego autem ex meus commilito qui nunc in tuus teneo potestas non amplus decem sumo tu ex virtus noster intellego quis ex tuus copia spero debeo


Dum haec ad Ruspinam ab utrisque ducibus administrantur, C. Vergilius praetorius, qui Thapsi oppido maritimo praeerat, cum animum advertisset navis singulas cum exercitu Caesaris incertas locorum atque castrorum suorum vagari, occasionem nactus navem quam ibi habuit actuariam complet militibus et sagittariis et eidem scaphas de navibus adiungit ac singulas navis Caesarianas consectari coepit. Et cum pluris adortus esset pulsus fugatusque inde discessisset nec tamen desideret periclitari, forte incidit in navem, in qua erant duo Titii, Hispani adulescentes, tribuni legionis V., quorum patrem Caesar in senatum legerat, et eum his T. Salienus, centurio legionis eiusdem, qui M. Messallam legatum obsederat Messanae seditiosissima oratione apud eum usus idemque pecuniam et ornamenta triumphi Caesaris retinenda et custodienda curarat et ob has causas sibi timebat. Hic propter conscientiam peccatorum suorum persuasit adulescentibus ne repugnarent seseque Vergilio traderent. Itaque deducti a Vergilio ad Scipionem custodibus traditi et post diem tertium sunt interfecti. Qui cum ducerentur ad necem, petisse dicitur maior Titius a centurionibus uti se priorem quam fratrem interficerent, idque ab eis facile impetrasse atque ita esse interfectos.

dum hic ad ruspina ab uterque dux administro que vergilius praetorius qui thapsus oppidum maritimus praesum cum animus adverto navus singulus cum exercitus caesar incertus locus atque castrum suus vagaris occasio nanciscor navo quam ibi habeo actuaria compleo miles et sagittarius et idem scapha de navis adjungo atque singulus navus caesarianus consectaris coepio et cum multus adorior sum pello fugo inde discedo neque tamen desidero periclitaris fors incido in navo in qui sum duo titius hispanus adulescens tribunus legio v qui pater caesar in senatus lego et is hic t salienus centurio legio idem qui m messalla legatus obsedeo messana seditiosus oratio apud is utor idem pecunia et ornamentum triumphus caesar retineo et custodio curo et ob hic causa sui timeo hic propter conscientia peccator suus persuadeo adulescens ne repugno sesequor vergilius trado itaque deduco ab vergilius ad scipio custos trado et post dies tertius sum interfacio qui cum duco ad nex peto dico magnus titius ab centurio uti sui prior quam frater interficio is ab is facilis impetro atque ita sum interfacio


His rebus gestis Caesar postero die ex omnibus praesidiis cohortis deduxit atque omnis suas copias in campo instruxit. Scipio suis male acceptis, occisis convulneratisque intra suas continere se munitiones coepit. Caesar instructa acie secundum infimas iugi radices propius munitiones leniter accessit. Iamque minus mille passus ab oppido Uzitta, quod Scipio tenebat, aberant legiones Iulianae, eum Scipio veritus ne oppidum amitteret, unde aquari reliquisque rebus sublevari eius exercitus consuerat, eductis omnibus copiis quadruplici acie instructa ex instituto suo, prima equestri turmatim derecta elephantisque turritis interpositis armatisque, suppetias ire contendit—quod ubi Caesar animadvertit, arbitratus Scipionem ad dimicandum paratum ad se certo animo venire, in eo loco, quo paulo ante commemoravi, ante oppidum constitit—suamque aciem mediam eo oppido texit; dextrum sinistrumque cornu, ubi elephanti erant, in conspectu patenti adversariorum constituit.

hic res gero caesar posterus dies ex omnis praesidium cohors deduco atque omnis suus copia in campus instruo scipio suus malus accipio occido convolnero intra suus contineo sui munitio coepio caesar instruo acies secundus infimo jugo radix propius munitio lenis accedo iam paruus mille patior ab oppidum uzitta qui scipio teneo absum legio julianus is scipio vereor ne oppidum amitto unde aquaris reliquus res sublevaris is exercitus consuo educo omnis copia quadruplex acies instruo ex instituo suus primus equester turmatim derecingo elephantus turritus interpono armo suppetiae eo contendo qui ubi caesar animadverto arbitror scipio ad dimico paro ad sui certus animus venio in is locus quo paulus ante commemoro ante oppidum consto suo acies medius is oppidum tego dexter sinister cornu ubi elephantus sum in conspectus pateo adversarius constituo


Scipio interim fere cotidie non longe a suis castris passibus CCC instruere aciem ac maiore parte diei consumpta rursus in castra se recipere. Quod eum saepius fieret neque ex Caesaris castris quisquam prodiret neque propius eius copias accederet, despecta Caesaris patientia exercitusque eius, universis copiis productis elephantisque turritis XXX ante aciem instructis, quam latissime potuit porrecta equitum peditumque multitudine uno tempore progressus haud ita longe a Caesaris castris constitit in campo.

scipio interim fere cottidie non longus ab suus castrum passus ccc instruo acies atque magnus pars dies consumo rursus in castrum sui recipio qui is saepis fio neque ex caesar castrum quisquam prodeo neque propius is copia accedo despicio caesar patientia exerceo is universus copia produco elephantus turritus xxx ante acies instruo quam fero possum porrigo eques pedes multitudo unus tempus progredior haud ita longus ab caesar castrum consto in campus


Postquam una nocte et die ad oppidum consumpta neque responsum ullum a Considio dabatur, neque ei reliquae copiae succurrebant neque equitatu abundabat et ad oppidum oppugnandum non satis copiarum habebat et eas tironum neque primo adventu convulnerari exercitum volebat, et oppidi egregia munitio et difficilis ad oppugnandum erat ascensus et nuntiabatur auxilia magna equitatus oppidanis suppetias venire, non est visa ratio ad oppugnandum oppidum commorandi, ne, dum in ea re est Caesar occupatus, circumventus a tergo ab equitatu hostium laboraret.

postquam unus nox et dies ad oppidum consumo neque responsum ullus ab considius do neque is reliquus copia succurro neque equitatus abundo et ad oppidum oppugno non satis copia habeo et is tiro neque primus advenio convulneraris exercitus volo et oppidum egregius munitio et difficilis ad oppugno sum ascensus et nuntio auxilium magnus equito oppidanus suppetiae venio non sum video ratio ad oppugno oppidum commoro ne dum in is res sum caesar occupo circumvenio ab tergum ab equitatus hostis laboro


Cum iam non longe a castris Scipionis abesset, quae eum necesse erat praetergredi, Labienus Afraniusque eum omni equitatu levique armatura ex insidiis adorti agmini eius extremo se offerunt atque ex collibus proximis exsistunt. Quod postquam Caesar animum advertit, equitibus suis hostium vi oppositis sarcinas legionarios in acervum iubet comportare atque celeriter signa hostibus inferre. Quod postquam coeptum est fieri, primo impetu legionum equitatus et levis armatura hostium nullo negotio loco pulsa et deiecta est de colle. Cum iam Caesar existimasset hostis pulsos deterritosque finem lacessendi facturos et iter coeptum pergere coepisset, iterum celeriter ex proximis collibus erumpunt atque eadem ratione qua ante dixi in Caesaris legionarios impetum faciunt Numidae Iovisque armatura mirabili velocitate praediti, qui inter equites pugnabant et una pariterque eum equitibus accurrere et refugere consueverant. Cum hoc saepius facerent et proficiscentis Iulianos insequerentur, refugerent instantis, propius non accederent et singulari genere pugnae uterentur equosque iaculis convulnerare satis esse existimarent, Caesar intellexit nihil aliud eos conari nisi ut se cogerent castra eo loco ponere ubi omnino aquae nihil esset, ut exercitus ieiunus, qui a quarta vigilia usque ad horam X. diei nihil gustasset, ac iumenta siti perirent.

cos iam non longus ab castrum scipio absum qui is necesse sum praetergredior labienus afranius is omnis equitatus levis armo ex insidiae adorior agmen is exter sui offertor atque ex collis propior exsisto qui postquam caesar animus adverto eques suus hostis vis oppono sarcina legionarius in acervus iubeo comportaris atque celer signum hostis infero qui postquam coepio sum fio primus impetus legio equito et levis armo hostis nullus negotium locus pello et deicio sum de collis cos iam caesar existimo hostis pello deterreo finis lacesso facio et iter coepio pergo coepio iterum celer ex propior collis erumpo atque idem ratio qui ante dico in caesar legionarius impetus facio numida iuppiter armo mirabilis velocitas praeditus qui inter eques pugno et unus parito is eques accurro et refugio consuesco cos hic saepis facio et proficisco juliani insequor refugio insto propius non accedo et singularis genus pugna uto equus iaculis convulneraris satis sum existimo caesar intellego nihil alius is conor nisi ut sui cogo castrum is locus pono ubi omnino aqua nihil sum ut exercitus jejunus qui ab quartus vigil usque ad hora decem dies nihil gusto atque iumentum sitis pereo


Caesar interim castra munire diligentius, praesidia firmare copiis maioribus vallumque ab oppido Ruspina usque ad mare ducere et a castris alterum eodem, quo tutius ultro citroque commeare auxiliaque sine periculo sibi succurrere possent, tela tormentaque ex navibus in castra comportare, remigum partem ex classe, Gallorum, Rhodiorum epibatarumque armare et in castra evocare uti, si posset, eadem ratione qua adversarii levis armatura interiecta inter equites suos interponeretur, sagittariisque ex omnibus navibus Ityreis, Syris et cuiusque generis ductis in castra compluribus frequentabat suas copias—audiebat enim Scipionem post diem tertium eius diei quo proelium factum erat appropinquare, copias suas eum Labieno et Petreio coniungere; cuius copiae legionum VIII et equitum III milium esse nuntiabantur—officinas ferrarias instruere, sagittas telaque ut fierent complura curare, glandis fundere, sudis comparare, litteras in Siciliam nuntiosque mittere, ut sibi eratis materiemque congererent ad arietes, cuius inopia in Africa esset, praeterea ferrum, plumbum mitteretur. Etiam animum advertebat frumento se in Africa nisi importaticio uti non posse: priore anno enim propter adversariorum dilectus, quod stipendiarii aratores milites essent facti, messem non esse factam; praeterea ex omni Africa frumentum adversarios in pauca oppida et bene munita comportasse omnemque regionem Africae exinanisse frumento, oppida praeter ea pauca quae ipsi suis praesidiis tueri poterant reliqua dirui ac deseri, et eorum incolas intra sua praesidia coegisse commigrare, agros desertos ac vastatos esse.

caesar interim castrum munio diligo praesidium firmaris copia magnus valles ab oppidum ruspina usque ad mare duco et ab castrum alter idem quo tueor ultro citer commearis auxilio sine periculum sui succurro possum telum tormentum ex navis in castrum comportaris remex pars ex classis gallus rhodius epibata armaris et in castrum evocaris uti si possum idem ratio qui adversarius levis armo interjacio inter eques suus interpono sagittarius ex omnis navis ityreis syrus et quisque genus duco in castrum complures frequento suus copia audio enim scipio post dies tertius is dies quo proelium facio sum appropinquo copia suus is labienus et petreius coniungo qui copia legio viii et eques iii mille sum nuntio officina ferraria instruo sagitto telum ut fio complures curo glandis fundo sudis comparo littera in sicilia nuntius mitto ut sui sum materio congero ad aries qui inopia in africanus sum praeterea ferrum plumbum mitto etiam animus adverto frumentum sui in africanus nisi importaticius uti non possum prior annus enim propter adversarius delectus qui stipendiarius arator miles sum facio messis non sum facio praeterea ex omnis africanus frumentum adversarius in paucus oppidum et bene munio comporto omnis regio africa exinanio frumentum oppidum praeter is paucus qui ipse suus praesidium tueor possum reliquus diruo atque desero et is incolo intra suus praesidium cogo commigraris ager desero atque vasto sum


Quod postquam Scipio quique cum eo erant cognoverunt, cum commoti ex tali incommodo essent, fere per id tempus M. Aquinum cum C. Saserna colloquentem viderunt. Scipio mittit ad Aquinum, nihil attulere eum cum adversariis colloqui. Cum nihilo minus eius sermonem nuntius ad Scipionem referret sed restare ut reliqua quae sibi vellet perageret, viator praeterea ab Iuba ad eum est missus qui diceret audiente Saserna: Vetat te rex colloqui. Quo nuntio perterritus discessit et dicto audiens fuit regi. Usu venisse hoc civi Romano et ei qui ab populo Romano honores accepisset, incolumi patria fortunisque omnibus Iubae barbaro potius oboedientem fuisse quam aut Scipionis obtemperasse nuntio aut caesis eiusdem partis civibus incolumem reverti malle! Atque etiam et superbius Iubae factum non in M. Aquinum, hominem novum parvumque senatorem, sed in Scipionem, hominem illa familia, dignitate, honoribus praestantem. Namque cum Scipio sagulo purpureo ante regis adventum uti solitus esset, dicitur Iuba cum eo egisse non oportere illum eodem vestitu atque ipse uteretur. Itaque factum est ut Scipio ad album sese vestitum transferret et Iubae homini superbissimo inertissimo que obtemperaret.

qui postquam scipio quisque cum is sum cognosco cum commoveo ex talis incommodus sum fere per is tempus m aquinum cum que saserna colloquentem video scipio mitto ad aquinum nihil affero is cum adversarius colloquor cos nihilum paruus is sermo nuntius ad scipio refero sed resto ut reliquus qui sui volo perago viator praeterea ab juba ad is sum mitto qui dico audio saserna veto tu rex colloquor quo nuntio perterreo discedo et dico audio sum rex usus venio hic cieo romanus et is qui ab populus romanus honor accipio incolumis patria fortuna omnis juba barbarus potis oboedio sum quam aut scipio obtempero nuntio aut caedo idem pars civis incolumis revorto malo atque etiam et superbus juba facio non in m aquinum homo novus parvus senator sed in scipio homo ille familia dignitas honor praesto namque cum scipio sagulum purpureus ante rex advenio uti soleo sum dico juba cum is ago non oportet ille idem vestio atque ipse uto itaque facio sum ut scipio ad albus sui vestio transfero et juba homo superbus inertissimo que obtempero


Caesar a. d. IIII Non. Ian. castra movet; Lepti sex cohortium praesidio cum Saserna relicto ipse rursus unde pridie venerat Ruspinam cum reliquis copiis convertit ibique sarcinis exercitus relictis ipse cum expedita manu proficiscitur circum villas frumentatum oppidanisque imperat ut plaustra iumentaque omnia sequantur. Itaque magno numero frumenti invento Ruspinam redit. Huc eum idcirco existimo recepisse, ut maritima oppida post se ne vacua relinqueret praesidioque firmata ad classim receptacula muniret.

caesar ab d quattuor non ian castrum moveo leptis sex cohors praesidium cum saserna relinquo ipse rursus unde pridie venio ruspina cum reliquus copia converto ibi sarcina exercitus relinquo ipse cum expedio manus proficisco circum villa frumentas oppidanus impero ut plaustrum jumentum omnis sequor itaque magnus numerus frumentum invenio ruspina redeo huc is idcirco existimo recipio ut maritimus oppidum post sui ne vacuus relinquo praesidium firmo ad classim receptaculum munio


His verbis hominis gravissimi incitatus adulescentulus eum naviculis cuiusquemodi generis XXX, inibi paucis rostratis, profectus ab Utica in Mauretaniam regnumque Bogudis est ingressus expeditoque exercitu servorum, liberorum II milium numero, cuius partem inermem, partem habuerat armatam, ad oppidum Ascurum accedere coepit; in quo oppido praesidium fuit regium. Pompeio adveniente oppidani, usque eo passi propius accedere donec ad ipsas portas ac murum appropinquaret, subito eruptione facta prostratos perterritosque Pompeianos in mare navisque passim compulerunt. Ita re male gesta Cn. Pompeius filius navis inde avertit neque postea litus attigit classemque ad insulas Balearis versus convertit.

hic verbum homo gravis incito adulescentulus is naviculis cuiusquemodi genus xxx inibi paucus rostratus proficiscor ab utica in mauretania regnum bogudis sum ingredior expedio exercitus servus liberi is mille numerus qui pars inermis pars habeo armo ad oppidum ascurum accedo coepio in quo oppidum praesidium sum regius pompejus advenio oppidanus usque is patior propius accedo donec ad ipse porta atque murus appropinquo subeo eruptio facio prosterno perterreo pompejani in mare navus passim compello ita res malus gero cn pompejus filius navus inde averto neque postea litus attigo classis ad insula balearis verro converto


His rebus gestis Idibus Iun. Uticae classem conscendit et post diem tertium Caralis in Sardiniam pervenit. Ibi Sulcitanos, quod Nasidium eiusque classem receperant copiisque iuverant. HS C multat et pro decumis octavas pendere iubet bonaque paucorum vendit et ante diem IIII Kal. Quint, navis conscendit et a Canalibus secundum terram provectus duodetricesimo die, ideo quod tempestatibus in portibus cohibebatur, ad urbem Romam venit.

hic res gero idus jus utica classis conscendo et post dies tertius caral in sardinia pervenio ibi sulcitani qui nasidius is classis recipio copia juvo sestertius que multo et pro decimus octava pendeo iubeo bonus paucus vendo et ante dies quattuor kal quint navus conscendo et ab canal secundus terra proveho duodetricesimus dies ideo qui tempestas in portus cohibeo ad urbs roma venio


Itaque castra cum movere vellet, subito ex oppido erupit multitudo atque equitatus subsidio uno tempore eis casu succurrit, qui erat missus a Iuba ad stipendium accipiendum, castraque, unde Caesar egressus iter facere coeperat, occupant et eius agmen extremum insequi coeperunt. Quae res eum animadversa esset, subito legionarii consistunt et equites, quamquam erant pauci, tamen contra tantam multitudinem audacissime concurrunt. Accidit res incredibilis, ut equites minus XXX Galli Maurorum equitum II milia loco pellerent fugarentque in oppidum. Postquam repulsi et coniecti erant intra munitiones, Caesar iter constitutum ire contendit. Quod cum saepius facerent et modo insequerentur, modo rursus ab equitibus in oppidum repellerentur, cohortibus paucis ex veteranis quas secum habebat in extremo agmine collocatis et parte equitatus iter leniter cum reliquis facere coepit. Ita quanto longius ab oppido discedebatur, tanto tardiores ad insequendum erant Numidae. Interim in itinere ex oppidis et castellis legationes venire, polliceri frumentum paratosque esse quae imperasset facere. Itaque eo die castra posuit ad oppidum Ruspinam.

itaque castrum cum moveo volo subeo ex oppidum erumpo multitudo atque equito subsidium unus tempus is casus succurro qui sum mitto ab juba ad stipendium accipio castro unde caesar egredior iter facio coepio occupo et is agmen exter insequor coepio qui res is animadverto sum subeo legionarius consisto et eques quamquam sum paucus tamen contra tantus multitudo audax concurro accido res incredibilis ut eques paruus xxx gallus maurus eques is mille locus pello fugo in oppidum postquam repello et conicio sum intra munitio caesar iter constituo eo contendo qui cum saepis facio et modo insequor modo rursus ab eques in oppidum repello cohors paucus ex veteranus qui sui habeo in exter agmen colloco et pars equito iter lenis cum reliquus facio coepio ita quantus longus ab oppidum discedo tantus tardus ad insequor sum numida interim in iter ex oppidum et castellum legatio venio polliceor frumentum paro sum qui impero facio itaque is dies castrum pono ad oppidum ruspina


Scipio interim eum Damasippo et Torquato et Plaetorio Rustiano navibus longis diu multumque iactati, eum Hispaniam peterent, ad Hipponem regium deferuntur, ubi classis P. Sitti id temporis erat. A qua pauciora ab amplioribus circumventa navigia deprimuntur, ibique Scipio cum illis quos paulo ante nominavi interiit.

scipio interim is damasippus et torquatus et plaetorius rustiano navis longus diu multus iactas is hispania peto ad hippo regius defero ubi classis p sittius is tempus sum ab qui paucus ab amplus circumvenio navigium deprimo ibi scipio cum ille qui paulus ante nomino intereo


Turmae interim equitum, quae pro vallo in stationibus esse solebant, cotidie minutis proeliis inter se depugnare non intermittunt non numquam etiam Germani Gallique Labieniani eum Caesaris equitibus fide data inter se colloquebantur. Labienus interim cum parte equitatus Leptim oppidum, cui praeerat Saserna eum cohortibus VI, oppugnare ac vi irrumpere conabatur; quod ab defensoribus propter egregiam munitionem oppidi et multitudinem tormentorum facile et sine periculo defendebatur. Quod ubi saepius eius equitatus facere non intermittebat, et eum forte ante portam turma densa adstitisset, scorpione accuratius misso atque eorum deditione percusso et ad equum defixo reliqui perterriti fuga se in castra recipiunt. Quo facto postea sunt deterriti oppidum temptare.

turma interim eques qui pro vallo in statio sum soleo cottidie minuo proelium inter sui depugnaris non intermitto non numquam etiam germanus gallus labienianus is caesar eques fides do inter sui colloquor labienus interim cum pars equito leptis oppidum qui praesum saserna is cohors vis oppugnaris atque vis irrumpo conor qui ab defensor propter egregius munitio oppidum et multitudo tormentum facilis et sine periculum defendo qui ubi saepis is equito facio non intermitto et is fors ante porta turma densus assisto scorpio accuro mitto atque is deditio percutio et ad equus defigo reliquus perterreo fuga sui in castrum recipio quo facio postea sum deterreo oppidum tento


Labienus in equo capite nudo versari in prima acie simul suos cohortari, non numquam legionarios Caesaris ita appellare: Quid tu, inquit, miles tiro? Tam feroculus es? Vos quoque iste verbis infatuavit? In magnum mehercule vos periculum impulit. Misereor vestri. Tum miles, Non sum, inquit, tiro, Labiene, sed de legione X. veteranus. Tum Labienus, Non agnosco, inquit, signa decumanorum. Tum ait miles: Iam me qui sim intelleges; simul cassidem de capite deiecit, ut cognosci ab eo posset, atque ita pilum viribus contortum, dum in Labienum mittere contendit, equi graviter adverso pectori adfixit et ait: Labiene, decumanum militem qui te petit scito esse. Omnium tamen animi in terrorem coniecti, et maxime tironum: circumspicere enim Caesarem neque amplius facere nisi hostium iacula vitare.

labienus in equus caput nudus versaris in primus acies simul suus cohortor non numquam legionarius caesar ita appello quis tu inquam miles tiro tam feroculus sum tu quoque iste verbum infatuo in magnus hercules tu periculum impello misereo vester tum miles non sum inquam tiro labienus sed de legio decem veteranus tum labienus non agnosco inquam signum decimanus tum aio miles iam ego qui sum intellego simul cassis de caput deicio ut cognosco ab is possum atque ita pilis vis contorqueo dum in labienus mitto contendo equus gravis adverso pector affigo et aio labienus decimanus miles qui tu peto scio sum omnis tamen animus in terror conicio et magnus tiro circumspicio enim caesaris neque amplus facio nisi hostis jaculus vitaris


Quod postquam Caesar intellexit incitatis militum animis resisti nullo modo posse, signo Felicitatis dato equo admisso in hostem contra principes ire contendit. A dextro interim cornu funditores tariique concita tela in elephantos frequentes iniciunt. Quo facto bestiae stridore fundarum, lapidum plumbique iactatu perterritae sese convertere et suos post se frequentis stipatosque proterere et in portas valli semifactas ruere contendunt. Item Mauri equites, qui in eodem cornu elephantis erant, praesidio deserti principes fugiunt. Ita celeriter bestiis circumitis legiones vallo hostium sunt potitae, et paucis acriter repugnantibus interfectisque reliqui concitati in castra unde pridie erant egressi confugiunt.

qui postquam caesar intellego incitas miles animus requiro nullus modo possum signum felicitas do equus admitto in hostis contra princeps eo contendo ab dexter interim cornu funditor tariique concito telum in elephantus frequens inicio quo facio bestia stridor fundaris lapis plumbum jacto perterreo sui converto et suus post sui frequens stipo protero et in porta valles semifactus ruo contendo item maurus eques qui in idem cornu elephantus sum praesidium desero princeps fugio ita celer bestia circumeo legio vallo hostis sum potior et paucus acer repugno interfacio reliquus concitas in castrum unde pridie sum egredior confugio


Rex interim Iuba de equestri proelio Scipionis certior factus evocatusque ab eodem litteris praefecto Saburra eum parte exercitus contra Sittium relicto, ut secum ipse aliquid auctoritatis adderet exercitui Scipionis ac terrorem Caesaris, eum tribus legionibus equitibusque frenatis DCCC, Numidis sine frenis peditibusque levis armaturae grandi numero, elephantis XXX egressus e regno ad Scipionem est profectus. Postquam ad eum pervenit, castris regiis seorsum positis cum eis copiis quas commemoravi, haud ita longe ab Scipione consedit.—Erat in castris Caesaris superiore tempore magnus terror, et exspectatione copiarum regiarum exercitus eius magis suspensiore animo ante adventum Iubae commovebatur; postquam vero castra castris contulit, despectis eius copiis omnem timorem deponit. Ita quam antea absens habuerat auctoritatem, eam omnem praesens dimiserat.—Quo facto cuivis facile fuit intellectu Scipioni additum animum fiduciamque regis adventu. Nam postero die universas suas regisque copias cum elephantis LX productas in aciem quam speciosissime potuit instruxit ac paulo longius progressus ab suis munitionibus haud ita diu commoratus se recipit in castra.

rex interim juba de equester proelium scipio certus facio evoco ab idem littera praeficio saburra is pars exercitus contra sittius relinquo ut sui ipse aliquis auctoritas addo exercitus scipio atque terror caesar is tres legio eques freno dccc numida sine frenum pedes levis armo grandis numerus elephantus xxx egredior e regnum ad scipio sum proficiscor postquam ad is pervenio castrum regius seorsus pono cum is copia qui commemoro haud ita longus ab scipio consido sum in castrum caesar superus tempus magnus terror et exspectatio copia regiaris exercitus is magis suspendo animus ante advenio juba commoveo postquam verus castrum castrum confero despicio is copia omnis timor depono ita quam antea absum habeo auctoritas is omnis praesens dimitto quo facio quivis facilis sum intellego scipio addo animus fiducia rex advenio nam posterus dies universus suus rego copia cum elephantus lx produco in acies quam speciosus possum instruo atque paulus longus progredior ab suus munitio haud ita diu commoro sui recipio in castrum


Quibus legionibus expositis memor in Italia pristinae licentiae militaris ac rapinarum certorum hominum parvulam modo causulam nactus Caesar, quod C. Avienus, tribunus militum X. legionis, navem ex commeatu familia sua atque iumentis occupavisset neque militem unum ab Sicilia sustulisset, postero die de suggestu convocatis omnium legionum tribunis centurionibusque, Maxime vellem, inquit, homines suae petulantiae nimiaeque libertatis aliquando finem fecissent meaeque lenitatis, modestiae patientiaeque rationem habuissent. Sed quoniam ipsi sibi neque modum neque terminum constituunt, quo ceteri dissimiliter se gerant egomet ipse documentum more militari constituam. C. Aviene, quod in Italia milites populi Romani contra rem publicam instigasti rapinasque per municipia fecisti quodque mihi reique publicae inutilis fuisti et pro militibus tuam familiam iumentaque in navis imposuisti tuaque opera militibus tempore necessario res publica caret, ob eas res ignominiae causa ab exercitu meo removeo hodieque ex Africa abesse et quantum pote proficisci iubeo. Itemque te, A. Fontei, quod tribunus militum seditiosus maiusque civis fuisti, te ab exercitu dimitte T. Saliene, M. Tiro, C. Clusinas, cum ordines in meo exercitu beneficio non virtute consecuti ita vos gesseritis ut neque bello fortes neque pace boni aut utiles fueritis et magis in seditione concitandisque militibus adversum vestrum imperatorem quam pudoris modestiaeque fueritis studiosiores, indignos vos esse arbitror qui in meo exercitu ordines ducatis, missosque facio et quantum pote abesse ex Africa iubeo. Itaque tradit eos centurionibus et singulis non amplius singulos additos servos in navem imponendos separatim curavit.

qui legio expono memor in italia pristinus licentia militaris atque rapina certor homo parvulus modo causula nanciscor caesar qui que avienus tribunus miles decem legio navo ex commeatus familia suus atque jumentum occupo neque miles unus ab sicilia tollo posterus dies de suggero convoco omnis legio tribunus centurio magnus volo inquam homo suus petulantia nimius libertas aliquando finis facio meus lenitas modestia patientia ratio habeo sed quoniam ipse sui neque modus neque terminus constituo quo ceterus dissimilis sui gero nos ipse documentum mos militaris constituo que avienus qui in italia miles populus romanus contra res publicus instigo rapina per municipium facio quisque ego redeo publicus inutilis sum et pro miles tuus familia jumentum in navus impono tuus opus miles tempus necessarius res publicus careo ob is res ignominia causa ab exercitus meus removeo hodie ex africanus absum et quantus potis proficisco iubeo ito tu ab fonteius qui tribunus miles seditiosus magnus civis sum tu ab exercitus dimitto t salius m tiro que clusinus cum ordo in meus exercitus beneficium non virtus consequor ita tu gero ut neque bellum fortis neque pax bonus aut utilis sum et magis in seditio concito miles adverro vester imperator quam pudor modestia sum studiosus indignus tu sum arbitror qui in meus exercitus ordo duco mitto facio et quantus potis absum ex africanus iubeo itaque trado is centurio et singuli non amplus singuli addo servus in navo impono separatim curo


Interim Thapso qui erant praesidio ex oppido eruptionem porta maritima faciunt et, sive ut suis subsidio occurrerent, sive ut oppido deserto fuga salutem sibi parerent, egrediuntur atque ita per mare umbilici fine ingressi terram petebant. Qui a servitiis puerisque qui in castris erant lapidibus pilisque prohibiti terram attingere rursus se in oppidum receperunt. Interim Scipionis copiis prostratis passimque toto campo fugientibus confestim Caesaris legiones consequi spatiumque se non dare colligendi. Qui postquam ad ea castra quae petebant perfugerunt, ut refecti castris rursus sese defenderent ducemque aliquem requirerent, quem respicerent, cuius auctoritate imperioque rem gererem:—qui postquam animadverterunt neminem ibi esse praesidio, protinus armis abiectis in regia castra fugere contendunt. Quo postquam pervenerunt, ea quoque ab Iulianis teneri vident. Desperata salute in quodam colle consistunt atque armis demissis salutationem more militari faciunt. Quibus miseris ea res parvo praesidio fuit. Namque milites veterani ira et dolore incensi non modo ut parcerent hosti non poterant adduci sed etiam ex suo exercitu inlustris urbanos, quos auctores appellabant, compluris aut vulnerarunt aut interfecerunt; in quo numero fuit Tullius Rufus quaestorius, qui pilo traiectus consulto a milite interiit; item Pompeius Rufus bracchium gladio percussus, nisi celeriter ad Caesarem accucurrisset, interfectus esset. Quo facto complures equites Romani senatoresque perterriti ex proelio se receperunt, ne a militibus, qui ex tanta victoria licentiam sibi assumpsissent immoderate peccandi impunitatis spe propter maximas res gestas, ipsi quoque interficerentur. Itaque ei omnes Scipionis milites cum fidem Caesaris implorarent, inspectante ipso Caesare et a militibus deprecante eis uti parcerent, ad unum sunt interfecti.

interim thapsus qui sum praesidium ex oppidum eruptio porto maritimus facio et sive ut suus subsidium occurro sive ut oppidum desero fuga salus sui pario egredior atque ita per mare umbilicus finis ingredior terra peto qui ab servitium puer qui in castrum sum lapis pilus prohibeo terra attingo rursus sui in oppidum recipio interim scipio copia prosterno passim totus campus fugio confestim caesar legio consequor spatium sui non do colligo qui postquam ad is castrum qui peto perfugio ut reficio castrum rursus sui defendo dux aliquis requiro qui respicio qui auctoritas imperium res gero qui postquam animadverto nemo ibi sum praesidium protinus arma abicio in regius castrum fugio contendo quo postquam pervenio is quoque ab julianus teneo video despero salus in quidam collis consisto atque arma demitto salutatio mos militaris facio qui miser is res parvus praesidium sum namque miles veteranus ira et dolor incendo non modo ut parco hostis non possum adduco sed etiam ex suus exercitus illustris urbanus qui auctor appello complures aut vulnero aut interfacio in quo numerus sum tullius rufus quaestorius qui pilo trajectus consultum ab miles intereo item pompejus rufus bracchium gladius percutio nisi celer ad caesaris accucurrisset interficio sum quo facio complures eques romanus senator perterreo ex proelium sui recipio ne ab miles qui ex tantus victoria licentia sui assumpsissent immoderatus pecco impunitas spes propter magnus res gero ipse quoque interfacio itaque is omnis scipio miles cum fides caesar imploro inspecto ipse caesaris et ab miles deprecor is uti parco ad unus sum interfacio


Dum haec utrobique geruntur, Considius, qui Thysdrae cum familia sua, gladiatoria manu Gaetulisque praeerat, cognita caede suorum Domitique et legionum adventu perterritus desperata salute oppidum deserit seque clam cum paucis barbaris pecunia onustus subducit atque in regnum fugere contendit. Quem Gaetuli, sui comites, in itinere praedae cupidi concidunt seque in quascumque potuere partis conferunt. C. interim Vergilius, postquam terra marique clausus se nihil proficere intellexit suosque interfectos aut fugatos, M. Catonem Uticae sibi ipsum manus attulisse, regem vagum ab suisque desertum ab omnibus aspernari, Saburram eiusque copias ab Sittio esse deletas, Uticae Caesarem sine mora receptum, de tanto exercitu reliquias esse nullas, ipse sibi suisque liberis a Caninio pro consule, qui eum obsidebat, fide accepta seque et sua omnia et oppidum proconsuli tradit.

dum hic utrobique gero considius qui thysdrae cum familia suus gladiatorius manus gaetulus praesum cognosco caedes suus domo et legio advenio perterreo despero salus oppidum desero sequor clam cum paucus barbaris pecunia onustus subduco atque in regnum fugio contendo qui gaetulis suus comes in iter praeda cupidus concaedes sequor in quicumque possum pars confero que interim vergilius postquam terra mare claudo sui nihil proficio intellego suus interfacio aut fugo m cato utica sui ipse manus affero rex vagus ab suo desertum ab omnis aspernaris saburra is copia ab sittius sum deleo utica caesaris sine mora recipio de tantus exercitus reliquiae sum nullus ipse sui suo liber ab caninius pro consul qui is obsido fides accipio sequor et suus omnis et oppidum proconsulis trado


Erat in eo campo ubi ea res gerebatur villa permagna turribus IIII exstructa: quae Labieni prospectum impediebat, ne posset animum advertere ab equitatu Caesaris se intercludi. Itaque non prius vidit turmas Iulianas quam suos caedi a tergo sentit. Ex qua re subito in terrorem converso equitatu Numidarum recta in castra fugere contendit. Galli Germanique, qui restiterant, ex superiore loco et post tergum circumventi fortiterque restantes conciduntur universi. Quod ubi legiones Scipionis, quae pro castris erant instructae, animum adverterunt, metu ae terrore, occaecatae omnibus portis in sua castra fugere coeperunt. Postquam Scipione eiusque copiis campo collibusque exturbatis atque in castra compulsis cum receptui Caesar cani iussisset equitatumque omnem intra suas munitiones recepisset, campo purgato animadvertit mirifica corpora Gallorum Germanorumque qui partim eius auctoritatem erant ex Gallia secuti, partim pretio pollicitationibusque adducti ad eum se contulerant, non nulli, qui ex Curionis proelio capti conservatique parem gratiam in fide pariter tuenda praestare voluerant. Horum corpora mirifica specie amplitudineque caesa toto campo ac prostrata diverse iacebant.

sum in is campus ubi is res gero villa permagnus turris quattuor exstruo qui labienus prospicio impedio ne possum animus adverto ab equitatus caesar sui intercludo itaque non prior video turma julianus quam suus caedo ab tergum sentio ex qui res subeo in terror converro equitatus numidaris recta in castrum fugio contendo gallus germanus qui resto ex superus locus et post tergum circumvenio fortis resto concaedes universus qui ubi legio scipio qui pro castrum sum instruo animus adverto metus ae terror occaecatae omnis porta in suus castrum fugio coepio postquam scipio is copia campus collis exturbo atque in castrum compello cum receptus caesar canis iubeo equito omnis intra suus munitio recipio campus purgo animadverto mirificus corpus gallus germanus qui pars is auctoritas sum ex gallia sequor pars pretium pollicitatio adduco ad is sui confero non nullus qui ex curio proelium capio conservo par gratia in fides pariter tueor praesto volo horus corpus mirificus species amplitudo caedo totus campus atque prosterno diverto jaceo


Interim M. Petreius et Cn. Piso eum equitibus Numidis MDC electis peditatuque eiusdem generis satis grandi ex itinere recta subsidio suis occurrunt. Atque hostes suis ex terrore firmatis rursusque renovatis animis legionarios conversis equitibus recipientes novissimos adoriri et impedire coeperunt quo minus se in castra reciperent. Hac re animadversa Caesar iubet signa converti et medio campo redintegrari proelium. Cum ab hostibus eodem modo pugnaretur nec comminus ad manus rediretur Caesarisque equites iumenta ex nausea recenti, siti, languore, paucitate, vulneribus defatigata ad insequendum hostem perseverandumque cursum tardiora haberent dicique pars exigua iam reliqua esset, cohortibus equitibusque circumdatis cohortatur ut uno ictu contenderent neque remitterent, donec ultra ultimos collis hostis reppulissent atque eorum essent potiti. Itaque signo dato eum iam hostes languide tela neglegenterque mitterent, subito immittit cohortis turmasque suorum atque puncto temporis hostibus nullo negotio campo pulsis post collemque deiectis nacti locum atque ibi paulisper commorati, ita uti erant instructi leniter se ad suas recipiunt munitiones. Itemque adversarii male accepti tum demum se ad sua praesidia contulerunt.

interim m petreius et cn piso is eques numida mdc eligo pedito idem genus satis grandis ex iter recta subsidium suus occurro atque hostis suus ex terror firmo rursus renovo animus legionarius converro eques recipio novus adorio et impedio coepio quo paruus sui in castrum recipio hic res animadverto caesar iubeo signum converto et medium campus redintegraris proelium cos ab hostis idem modo pugno neque comminus ad manus redeo caesar eques iumentum ex nausea recens sitis languor paucitas vulnus defatigo ad insequor hostis persevero cursus tardus habeo dico pars exiguus iam reliquus sum cohors eques circumdo cohorto ut unus ictus contendo neque remitto donec ultra ulter collis hostis repello atque is sum potior itaque signum do is iam hostis languidus telum neglegenter mitto subeo immitto cohors turma suus atque pungo tempus hostis nullus negotium campus pello post collis deicio nanciscor locus atque ibi paulisper commoro ita uti sum instruo lenis sui ad suus recipio munitio ito adversarius malus accipio tum demum sui ad suus praesidium confero


Hac necessitate Caesar coactus privatos ambiendo et blande appellando aliquantum numerum frumenti in sua praesidia congesserat et eo parce utebatur. Opera interim ipse cotidie circuire et alteras cohortis in statione habere propter hostium multitudinem. Labienus saucios suos, quorum numerus maximus fuit, iubet in plaustris deligatos Hadrumetum deportari. Naves interim Caesaris onerariae errabundae male vagabantur incertae locorum atque castrorum suorum quas singulas scaphae adversariorum complures adortae incendebant atque expugnabant. Hac re nuntiata Caesar classis circum insulas portusque disposuit, quo tutius commeatus supportari posset.

hic necessitas caesar cogo privo ambeo et blandus appello aliquantus numerus frumentum in suus praesidium congero et is parco utor opus interim ipse cottidie circumeo et alter cohors in statio habeo propter hostis multitudo labienus saucius suus qui numerus magnus sum iubeo in plaustrum deligatos hadrumetum deportaris navo interim caesar oneraria errabundus malus vago incertus locus atque castrum suus qui singulus scapha adversarius complures adorior incendo atque expugno hic res nuntio caesar classis circum insula portus dispono quo tueor commeatus supportaris possum


Caesar interim, quoniam inopia frumenti premebatur, copias omnis in castra conducit atque praesidio Lepti, Ruspinae, Acyllae relicto, Cispio Aquilaeque classe tradita ut alter Hadrumetum, alter Thapsum mari obsiderent, ipse castris incensis quarta noctis vigilia acie instructa impedimentis in sinistra parte collocatis ex eo loco proficiscitur et pervenit ad oppidum Aggar, quod a Gaetulis saepe antea oppugnatum summaque vi per ipsos oppidanos erat defensum. Ibi in campo castris unis positis ipse frumentatum circum villas cum parte exercitus profectus magno invento hordei, olei, vini, fici numero, pauco tritici, atque recreato exercitu redit in castra. Scipio interim cognito Caesaris discessu cum universis copiis per iugum Caesarem subsequi coepit atque ab eius castris milia passuum VI longe trinis castris dispertitis copiis consedit.

caesar interim quoniam inopia frumentum premo copia omnis in castrum conduco atque praesidium leptis ruspina acyllae relinquo cispius aquila classis trado ut alter hadrumetum alter thapsus mare obsido ipse castrum incendo quartus nox vigil acies instruo impedimentum in sinistra pars colloco ex is locus proficisco et pervenio ad oppidum aggar qui ab gaetulis saepe antea oppugno summum vis per ipse oppidanus sum defendo ibi in campus castrum unus pono ipse frumentas circum villa cum pars exercitus proficiscor magnus invenio hordeum oleum vinum fici numerus paucus triticum atque recreo exercitus redeo in castrum scipio interim cognosco caesar discessus cum universus copia per iugum caesaris subsequor coepio atque ab is castrum mille passus vis longus terni castrum dispertior copia consido


Caesaris autem acies hoc modo fuit collocata, ut ab sinistro eius cornu ordiar et ad dextrum perveniam. Habuit legionem X. et VIIII, in sinistro cornu, XXV., XXVIIII, XIII., XIV., XXVIII., XXVI. in media acie. Ipso autem dextro cornu veteranarum legionum partem cohortium collocaverat, praeterea ex tironum adiecerat paucas. Tertiam autem aciem in sinistrum suum cornu contulerat et usque ad aciei suae mediam legionem porrexerat et ita collocaverat uti sinistrum suum cornu esset triplex. Id eo consilio fecerat quod suum dextrum latus munitionibus adiuvabatur, sinistrum autem equitatus hostium multitudini uti resistere posset laborabat, eodemque suum omnem equitatum contulerat et, quod ei parum confidebat, praesidio his equitibus legionem V. praemiserat levemque armaturam inter equites interposuerat. Sagittarios varie passimque locis certis maximeque in cornibus collocaverat.

caesar autem acies hic modo sum colloco ut ab sinister is cornu ordior et ad dexter pervenio habeo legio decem et viiii in sinister cornu xxv xxviiii xiii xiv xxviii xxvi in medius acies ipse autem dexter cornu veteranaris legio pars cohors colloco praeterea ex tiro adicio paucus tertia autem acies in sinister suus cornu confero et usque ad acies suus medius legio porrigo et ita colloco uti sinister suus cornu sum triplex is is consilium facio qui suus dexter latus munitio adjuvo sinister autem equito hostis multitudo uti resisto possum laboro idem suus omnis equitas confero et qui is parum confido praesidium hic eques legio v praemitto levo armo inter eques interpono sagittarius varius passim locus certus magnus in cornu colloco


Dum haec ad Ruspinam geruntur, M. Cato, qui Uticae praeerat, dilectus cotidie libertinorum, Afrorum, servorum denique et cuiusquemodi generis hominum, qui modo per aetatem arma ferre poterant, habere atque sub manum Scipioni in castra summitere non intermittit. Legati interim ex oppido Thysdrae, in quod tritici modium milia CCC comportata fuerant a negotiatoribus Italicis aratoribusque, ad Caesarem venire, quantaque copia frumenti apud se sit docent simulque orant ut sibi praesidium mittat quo facilius et frumentum et copiae suae conserventur. Quibus Caesar in praesentia gratias egit praesidiumque brevi tempore se missurum dixit cohortatusque ad suos civis iubet proficisci. P. Sittius interim cum copiis Numidiae finis ingressus castellum in montis loco munito locatum, in quod Iuba belli gerendi gratia et frumentum et res ceteras quae ad bellum usui solent esse comportaverat, vi expugnando est potitus.

dum hic ad ruspina gero m cato qui utica praesum delectus cottidie libertinus afrorum servus denique et cuiusquemodi genus homo qui modo per aetas arma fero possum habeo atque sub manus scipio in castrum summitere non intermitto legatus interim ex oppidum thysdrae in qui triticum modius mille ccc comporto sum ab negotiator italicus arator ad caesaris venio quantus copia frumentum apud sui sum doceo simul oro ut sui praesidium mitto quo facilis et frumentum et copia suus conservo qui caesar in praesens gratia ago praesidium brevis tempus sui mitto dico cohorto ad suus civis iubeo proficisco p sittius interim cum copia numidia finis ingredior castellum in mons locus munio loco in qui juba bellum gero gratia et frumentum et res ceterus qui ad bellum usus soleo sum comporto vis expugno sum potior


Itaque in circumeundo exercitu animadvertit hostis circa vallum trepidare atque ultro citroque pavidos concursare et modo se intra portas recipere, modo inconstanter immoderateque prodire. Cum idem a pluribus animadverti coeptum esset, subito legati evocatique obscerare Caesarem ne dubitaret signum dare: victoriam sibi propriam a dis immortalibus portendi. Dubitante Caesare atque eorum studio cupiditatique resistente sibique eruptione pugnari non placere clamitante, etiam atque etiam aciem sustentante, subito dextro cornu iniussu Caesaris tubicen a militibus coactus canere coepit. Quo facto ab universis cohortibus signa in hostem coepere inferri, cum centuriones pectore adverso resisterent vique continerent milites, ne iniussu imperatoris concurrerent, nec quicquam proficerent.

itaque in circumeo exercitus animadverto hostis circa valles trepido atque ultro citer pavidus concursaris et modo sui intra porta recipio modo inconstanter immoderatus prodeo cos idem ab multus animadverto coepio sum subeo legatus evoco obsceraris caesaris ne dubito signum do victoria sui proprius ab deus immortalis portendo dubito caesaris atque is studium cupiditas resisto sui eruptio pugno non placeo clamito etiam atque etiam acies sustento subeo dexter cornu injussus caesar tubicen ab miles cogo cano coepio quo facio ab universus cohors signum in hostis coepio infero cum centurio pectus adverso resisto vis contineo miles ne injussus imperator concurro neque quisquam proficio


Equites interim Scipionis qui ex proelio fugerant, eum Uticam versus iter facerent, perveniunt ad oppidum Paradae. Ubi eum ab incolis non reciperentur, ideo quod fama de victoria Caesaris praecucurrisset, vi oppido potiti in medio foro lignis coacervatis omnibusque rebus eorum congestis ignem subiciunt atque eius oppidi incolas cuiusque generis aetatisque vivos constrictosque in flammam coiciunt atque ita acerbissimo adficiunt supplicio; deinde protinus Uticam perveniunt. Superiore tempore M. Cato, quod in Uticensibus propter beneficium legis Iuliae parum suis partibus praesidi esse existimaverat, plebem inermem oppido eiecerat et ante portam bellicam castris fossaque parvula dumtaxat muniverat ibique custodiis circumdatis habitare coegerat; senatum autem oppidi custodia tenebat. Eorum castra ei equites adorti expugnare coeperunt, ideo quod eos Caesaris partibus favisse sciebant, ut eis interfectis eorum pernicie dolorem suum ulciscerentur. Uticenses animo addito ex Caesaris victoria lapidibus fustibusque equites reppulerunt. Itaque postea quam castra non potuerant potiri, Uticam se in oppidum coniecerunt atque ibi multos Uticensis interfecerunt domosque eorum expugnaverunt ae diripuerunt. Quibus eum Cato persuadere nulla ratione quiret ut secum oppidum defenderent et caede rapinisque desisterent et quid sibi vellent sciret, sedandae eorum importunitatis gratia singulis C divisit. Idem Sulla Faustus fecit ae de sua pecunia largitus est unaque cum his ab Utica proficiscitur atque in regnum ire intendit.

eques interim scipio qui ex proelium fugio is utica verro iter facio pervenio ad oppidum parada ubius is ab incolo non recipio ideo qui fama de victoria caesar praecurro vis oppidum potior in medium forum lignum coacervo omne res is congero ignis subicio atque is oppidum incolo quisque genus aetas vivus constringo in flamma cojacio atque ita acerbus afficio supplicium deinde protinus utica pervenio superus tempus m cato qui in uticensis propter beneficium lex julius parum suus pars praesidium sum existimo plebs inermis oppidum eicio et ante porta bellicus castrum fodio parvulus dumtaxat munio ibi custodia circumdo habito cogo senatus autem oppidum custodia teneo eos castrum is eques adorior expugnaris coepio ideo qui is caesar pars faveo scio ut is interficio is pernicies dolor suus ulciscor uticensis animus addo ex caesar victoria lapis fustis eques repello itaque postea quam castrum non possum potior utica sui in oppidum conicio atque ibi multus uticensis interfacio domus is expugno ae diripio qui is cato persuadeo nullus ratio quiret ut sui oppidum defendo et caedes rapina desisto et quis sui volo scio sedo is importunitas gratia singuli que divido idem sulla faustus facio ae de suus pecunia largior sum unus cum hic ab utica proficisco atque in regnum eo intendo


Cum iam prope solis occasum Caesar exspectavisset neque ex eo loco quo constiterat Scipionem progredi propius se animadvertisset locoque se magis defendere, si res coegisset, quam in campo comminus consistere audere, non est visa ratio propius accedendi eo die ad oppidum, quoniam ibi praesidium grande Numidarum esse cognoverat, hostisque mediam aciem suam oppido texisse et sibi difficile factu esse intellexit simul et oppidum uno tempore oppugnare et in acie in cornu dextro ae sinistro ex iniquiore loco pugnare, praesertim cum milites a mane diei ieiuni sub armis stetissent defatigati. Itaque reductis suis copiis in castra postero die propius eorum aciem instituit exporrigere munitiones.

cos iam prope sol occasus caesar exspecto neque ex is locus quo consto scipio progredior propius sui animadverto loco sui magis defendo si res cogo quam in campus comminus consisto audeo non sum video ratio propius accedo is dies ad oppidum quoniam ibi praesidium grandis numidaris sum cognosco hostis medius acies suus oppidum tego et sui difficilis factus sum intellego simul et oppidum unus tempus oppugnaris et in acies in cornu dexter ae sinister ex iniquus locus pugno praesertim cum miles ab mane dies jejunus sub arma sto defatigo itaque reduco suus copia in castrum posterus dies propius is acies instituo exporrigo munitio


Per id tempus fere Caesaris exercitui res accidit incredibilis auditu. Namque vergiliarum signo confecto circiter vigilia secunda noctis nimbus cum saxea grandine subito est exortus ingens. Ad quod autem incommodum accesserat quod Caesar non more superiorum temporum in hibernis exercitum continebat, sed in tertio quartoque die procedendo propiusque hostem accedendo castra communibat opereque faciendo milites se circumspiciendi non habebant facultatem. Praeterea ita ex Sicilia exercitum transportabat ut praeter ipsum militem et arma nec vas nec mancipium neque ullam rem quae usui militi esse consuevit in navis imponi pateretur. In Africa autem non modo sibi quicquam non adquisierant aut paraverant sed etiam propter annonae caritatem ante parta consumpserant. Quibus rebus attenuati oppido perquam pauci sub pellibus adquiescebant: reliqui ex vestimentis tentoriolis laetis atque harundinibus scopisque contextis permanebant. Itaque subito imbre grandineque consecuta gravatis pondere tentoriis aquarumque vi subrutis disiectisque, nocte intempesta ignibus exstinctis, rebus quae ad victum pertinent omnibus corruptis per castra passim vagabantur scutisque capita contegebant. Eadem nocte V. legionis pilorum cacumina sua sponte arserunt.

per is tempus fere caesar exercitus res accido incredibilis auditus namque vergiliaris signum conficio circiter vigil secundus nox nimbus cum saxeus grando subeo sum exorior ingens ad qui autem incommodus accedo qui caesar non mos superus tempus in hibernus exercitus contineo sed in tertius quartum dies procedo propius hostis accedo castrum communio opus facio miles sui circumspicio non habeo facultas praeterea ita ex sicilia exercitus transporto ut praeter ipse miles et arma neque vas neque mancipium neque ullus res qui usus miles sum consuesco in navus impono pateo in africanus autem non modo sui quisquam non acquiro aut paro sed etiam propter annona caritas ante pario consumo qui res adtenuo oppidum perquam paucus sub pellis adquiesco reliquus ex vestimentum tentoriolum laetus atque harundo scopisque contexo permaneo itaque subeo imber grando consequor gravo pondus tentorius aqua vis surruo disjacio nox intempestus ignis exstinguo res qui ad vinco pertineo omnis corruptus per castrum passim vago scutum caput contego idem nox v legio pilus cacumen suus sponte ardeo


Erat convallis satis magna latitudine, altitudine praerupta, crebris locis speluncae in modum subrutis, quae erat transgredienda Caesari, ante quam ad eum collem quem capere volebat perveniretur; ultraque eam convallem olivetum vetus crebris arboribus condensum. Hic cum Labienus animadvertisset Caesarem, si vellet eum locum occupare, prius necesse esse convallem olivetumque transgredi, eorum locorum peritus in insidiis eum parte equitatus levique armatura consedit et praeterea post montem collesque equites in occulto collocaverat ut, eum ipse ex improviso legionarios adortus esset, ex colle se equitatus ostenderet, ut re duplici perturbatus Caesar eiusque exercitus neque retro regrediendi neque ultra procedendi oblata facultate circumventus concideretur. Caesar postquam equitatu ante praemisso inscius insidiarum cum ad cum locum venisset, abusi sive obliti praeceptorum Labieni sive veriti ne in fossa ab equitibus opprimerentur rari ae singuli de rupe prodire et summa petere collis. Quos Caesaris equites consecuti partim interfecerunt, partim vivorum sunt potiti; deinde protinus collem petere contenderunt atque cum decusso Labieni praesidio celeriter occupaverunt. Labienus cum parte equitum vix fuga sibi peperit salutem.

sum convallis satis magnus latitudo altitudo praeruptus creber locus spelunca in modus surruo qui sum transgredior caesaris ante quam ad is collis qui capio volo pervenio ulter is convallis olivetum vetus creber arbor condensus hic cum labienus animadverto caesaris si volo is locus occuparis prior necesse sum convallis olivetum transgredior is locus pereo in insidiae is pars equito levis armo consido et praeterea post mons collis eques in occulo colloco ut is ipse ex improvide legionarius adorior sum ex collis sui equito ostendo ut res duplex perturbo caesar is exercitus neque retro regrediendi neque ultra procedo offertor facultas circumvenio concaedes caesar postquam equitatus ante praemitto inscius insidiaris cum ad cum locus venio abutor sive obliuiscor praeceptor labienus sive vereor ne in fossa ab eques opprimo raris ae singuli de rupes prodeo et summus peto collis qui caesar eques consequor pars interfacio pars vivus sum potior deinde protinus collis peto contendo atque cum decutio labienus praesidium celer occupo labienus cum pars eques vix fuga sui pario salus


Caesar itineribus iustis confectis nullo die intermisso a. d . XIIII Kal. Ian. Lilybaeum pervenit statimque ostendit sese navis velle conscendere, cum non amplius legionem tironum haberet unam, equites vix DC. Tabernaculum secundum litus ipsum constituit, ut prope fluctus verberaret. Hoc eo consilio fecit ne quis sibi morae quicquam fore speraret et ut omnes in dies horasque parati essent. Incidit per id tempus ut tempestates ad navigandum idoneas non haberet; nihilo tamen minus in navibus remiges militesque continere et nullam praetermittere occasionem profectionis, cum praesertim ab incolis eius provinciae nuntiarentur adversariorum copiae equitatus hinnitus, legiones regiae IIII, levis armaturae magna vis. Scipionis legiones X, elephanti CXX classesque esse complures; tamen non deterrebatur animoque et spe confidebat. Interim in dies et naves longae adaugeri et onerariae complures eodem concurrere et legiones tironum convenire IIII, veterana legio quinta, equitum ad II milia.

caesar iter iustus conficio nullus dies intermitto ab d xiiii kal ian lilybaeum pervenio statim ostendo sui navus volo conscendo cum non amplus legio tiro habeo unus eques vix sescenti tabernaculis secundus litus ipse constituo ut prope fluctus verbero hic is consilium facio ne quis sui mora quisquam sum spero et ut omnis in dies hora paro sum incido per is tempus ut tempestas ad navigo idoneus non habeo nihilum tamen paruus in navis remex milito contineo et nullus praetermitto occasio profectio cum praesertim ab incolo is provincia nuntio adversarius copia equito hinnio legio regia quattuor levis armo magnus volo scipio legio decem elephantus cxx classis sum complures tamen non deterreo animo et spes confido interim in dies et navo longus adaugeo et oneraria complures idem concurro et legio tiro convenio quattuor veteranus legio quintus eques ad is mille


In ea nave captus est P. Vestrius, eques Romanus, et P. Ligarius, Afranianus, quem Caesar in Hispania cum reliquis dimiserat, et postea se ad Pompeium contulerat, inde ex proelio effugerat in Africamque ad Varum venerat; quem ob periuri perfidiam Caesar iussit necari. P. Vestrio autem, quod eius frater Romae pecuniam imperatam numeraverat et quod ipse suam causam probaverat Caesari, se a Nasidi classe captum, cum ad necem duceretur, beneficio Vari esse servatum, postea sibi facultatem nullam datam transeundi, ignovit.

in is navus capio sum p vester eques romanus et p ligarius afranianus qui caesar in hispania cum reliquus dimitto et postea sui ad pompejus confero inde ex proelium effugio in africa ad varis venio qui ob perjurus perfidia caesar iubeo neco p vestrio autem qui is frater roma pecunia impero numero et qui ipse suus causa probo caesaris sui ab nasidius classis capio cum ad nex duco beneficium varis sum servo postea sui facultas nullus do transeo ignosco


Hae re per equites gesta Caesar legionibus opera distribuit atque in eo colle quo erat potitus castra munivit. Deinde ab suis maximis castris per medium campum e regione oppidi Uzittae, quod inter sua castra et Scipionis in planitie positum erat tenebaturque a Scipione, duo bracchia instituit ducere et ita dirigere ut ad angulum dextrum sinistrumque eius oppidi convenirent. Id hae ratione opus instruebat ut, eum propius oppidum copias admovisset oppugnareque coepisset, tecta latera suis munitionibus haberet, ne ab equitatus multitudine circumventus ab oppugnatione deterreretur, praeterea quo facilius colloquia fieri possent et, si qui perfugere vellent, id quod antea saepe accidebat magno eum eorum periculo, tum facile et sine periculo fieret. Voluit etiam experiri, cum propius hostem accessisset, haberetne in animo dimicare. Accedebat etiam ad reliquas causas quod is locus depressus erat puteique ibi non nulli fieri poterant: aquatione enim longa et angusta utebatur. Dum haec opera quae ante dixi fiebant a legione, interim pars acie ante opus instructa sub hoste stabat: equites barbari levisque armaturae proeliis minutis comminus dimicabant.

hic res per eques gero caesar legio opus distribuo atque in is collis quo sum potior castrum munio deinde ab suus magnus castrum per medius campus e regio oppidum uzittae qui inter suus castrum et scipio in planitie pono sum teneo ab scipio duo bracchium instituo duco et ita dirigo ut ad angulis dexter sinister is oppidum convenio is hic ratio opus instruo ut is propius oppidum copia admoveo oppugno coepio tectum latus suus munitio habeo ne ab equito multitudo circumvenio ab oppugnatio deterreo praeterea quo facilis colloquium fio possum et si qui perfugio volo is qui antea saepe accido magnus is is periculum tum facilis et sine periculum fio volo etiam experior cum propius hostis accedo habeo in animus dimicaris accedo etiam ad reliquus causa qui is locus deprimo sum puteus ibi non nullus fio possum aquatio enim longus et angustus utor dum hic opus qui ante dico fio ab legio interim pars acies ante opus instruo sub hostis sto eques barbaris levis armo proelium minuo comminus dimico