De Bello Alexandrino

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


Interim litteras accepit a Caesare, ut in Africam exercitum traiceret perque Mauretaniam ad finis Numidiae perveniret, quod magna Cn. Pompeio Iuba miserat auxilia maioraque missurus existimabatur. Quibus litteris acceptis insolenti voluptate efferebatur, quod sibi novarum provinciarum et fertilissimi regni tanta oblata esset facultas. Itaque ipse in Lusitaniam proficiscitur ad legiones arcessendas auxiliaque adducenda; certis hominibus dat negotium ut frumentum navesque C praepararentur pecuniaeque describerentur atque imperarentur, ne qua res cum redisset moraretur. Reditus eius fuit celerior omnium opinione: non enim labor aut vigilantia cupienti praesertim aliquid Cassio deerat.

interim littera accipio ab caesaris ut in africa exercitus traicio per mauretania ad finis numidia pervenio qui magnus cn pompejus juba mitto auxilium magnus mitto existimo qui littera accipio insolens voluptas effero qui sui novaris provinciaris et fertilis regnum tantus offertor sum facultas itaque ipse in lusitania proficisco ad legio arcesso auxilio adduco certus homo do negotium ut frumentum navo que praeparo pecunia describerentur atque impero ne qui res cum redeo moror redeo is sum celer omnis opinio non enim labor aut vigilo cupio praesertim aliquis casseius desum


Caesar cum ab hoste milia passuum V castra posuisset videretque eas vallis quibus regia castra munirentur eodem intervallo sua castra munituras, si modo ea loca hostes priores non cepissent, quae multo erant propiora regis castris, aggerem comportari iubet intra munitiones. Quo celeriter collato proxima nocte vigilia quarta legionibus omnibus expeditis impedimentisque in castris relictis prima luce neque opinantibus hostibus eum ipsum locum cepit, in quo Mithridates secundum proelium adversus Triarium fecerat. Huc omnem comportatum aggerem ex castris per servitia aggeri iussit, ne quis ab opere miles discederet, eum spatio non amplius passuum mille intercisa vallis castra hostium divideret ab opere incepto Caesaris castrorum.

caesar cum ab hostis mille passus v castrum pono video is valles qui regius castrum munio idem intervallum suus castrum munio si modo is locum hostis prior non capio qui multus sum propiora rex castrum aggero comportaris iubeo intra munitio quo celer confero propior nox vigil quartus legio omnis expeditus impedimentum in castrum relinquo primus lux neque opinor hostis is ipse locus capio in quo mithridates secundus proelium adverro triarius facio huc omnis comportas aggero ex castrum per servitium aggero iubeo ne quis ab opus miles discedo is spatium non amplus passus mille intercisi valles castrum hostis divido ab opus inceptum caesar castrum


Quo facto dubitatione sublata tantus incessit timor ut ad extremum periculi omnes deducti viderentur atque alii morari Caesarem dicerent quin navis conscendere iuberet, alii multo gravius extimescerent, quod neque celari Alexandrini possent in apparanda fuga, cum tam parvo spatio distarent ab ipsis, neque illis imminentibus atque insequentibus ullus in navis receptus daretur. Erat autem magna multitudo oppidanorum in parte Caesaris, quam domiciliis ipsorum non moverat, quod ea se fidelem palam nostris esse simulabat et descivisse a suis videbatur: at mihi si defendendi essent Alexandrini neque fallaces esse neque temerarii, multa oratio frustra absumeretur; cum vero uno tempore et natio eorum et natura cognoscatur, aptissimum esse hoc genus ad proditionem dubitare nemo potest.

quo facio dubitatio tollo tantus incedo timor ut ad exter periculum omnis deduco video atque alius moraris caesaris dico quin navus conscendo iubeo alius multus gravis extimesco qui neque celaris alexandrinus possum in appario fuga cum tam parvus spatium disto ab ipse neque ille immineo atque insequor ullus in navus recipio do sum autem magnus multitudo oppidanus in pars caesar quam domicilium ipse non moveo qui is sui fidelis palam noster sum simulo et descio ab suus video at ego si defendo sum alexandrinus neque fallax sum neque temerarius multus oratio frustra absumo cum verus unus tempus et natio is et natura cognosco aptus sum hic genus ad proditio dubitaris nemo possum


Caesar praeda militibus concessa aedificia diripi iussit castellumque ad pontem, qui propior erat Pharo, communivit atque ibi praesidium posuit. Hunc fuga Pharitae reliquerant; artiorem illum propioremque oppido Alexandrini tuebantur. Sed eum postero die simili ratione aggreditur, quod his obtentis duobus omnem navigiorum excursum et repentina latrocinia sublatum iri videbatur. Iamque eos qui praesidio eum locum tenebant tormentis ex navibus sagittisque depulerat atque in oppidum redegerat et cohortium trium instar in terram exposuerat—non enim pluris consistere angustiae loci patiebantur—; reliquae copiae in navibus stationem obtinebant. Quo facto imperat pontem adversus hostem praevallari et, qua exitus navibus erat fornice exstructo, quo pons sustinebatur, lapidibus oppleri atque obstrui. Quorum altero opere effecto, ut nulla omnino scapha egredi posset, altero instituto omnes Alexandrinorum copiae ex oppido se eiecerunt et contra munitiones pontis latiore loco constiterunt, eodemque tempore quae consueverant navigia per pontis ad incendia onerariarum emittere ad molem constituerunt. Pugnabatur a nobis ex ponte, ex mole ab illis ex area, quae erat adversus pontem, et ex navibus contra molem.

caesar praeda miles concedo aedificium diripio iubeo castellum ad pons qui propior sum pharus communio atque ibi praesidium pono hic fuga pharitae relinquo artus ille propioremque oppidum alexandrinus tueor sed is posterus dies similis ratio aggredior qui hic obtendo duo omnis navigium excurro et repentinus latrocinium tollo eo video iam is qui praesidium is locus teneo tormentum ex navis sagitta depello atque in oppidum redigo et cohors tres instar in terra expono non enim multus consisto angustia locus patior reliquus copia in navis statio obtineo quo facio impero pons adverro hostis praevallaris et qui exitus navis sum fornix exstruo quo pons sustineo lapis oppleo atque obstruo qui alter opus efficio ut nullus omnino scapha egredior possum alter instituo omnis alexandrinus copia ex oppidum sui eicio et contra munitio pons fero locus consto idem tempus qui consuesco navigium per pons ad incendium onerariaris emitto ad moles constituo pugno ab nos ex pons ex moles ab ille ex area qui sum adverro pons et ex navis contra moles


Re felicissime celerrimeque gesta Caesar magnae victoriae fiducia proximo terrestri itinere Alexandream eum equitibus contendit atque ea parte oppidi victor introiit quae praesidio hostium tenebatur. Neque eum consilium suum fefellit quin hostes eo proelio audito nihil iam de bello essent cogitaturi. Dignum adveniens fructum virtutis et animi magnitudinis tulit: omnis enim multitudo oppidanorum armis proiectis munitionibusque suis relictis, veste ea sumpta qua supplices dominantis deprecari censuerunt, sacrisque omnibus prolatis quorum religione precari offensos natosque animos regum erant soliti, advenienti Caesari occurrerunt seque ei dediderunt. Caesar in fidem receptos consolatus per hostium munitiones in suam partem oppidi magna gratulatione venit suorum, qui non tantum bellum ipsum ac dimicationem sed etiam talem adventum eius felicem fuisse laetabantur.

res felix celer gero caesar magnus victoria fiducia propior terrestris iter alexandrea is eques contendo atque is pars oppidum victor introeo qui praesidium hostis teneo neque is consilium suus fallo quin hostis is proelium audio nihil iam de bellum sum cogito dignus advenio fructus virtus et animus magnitudo fero omnis enim multitudo oppidanus arma proicio munitio suus relinquo vestis is sumo qui supplex dominor deprecor censeo sacer omnis profero qui religio precor offendo nascor animus rex sum soleo advenio caesaris occurro sequor is dedo caesar in fides recipio consolo per hostis munitio in suus pars oppidum magnus gratulatio venio suus qui non tantus bellum ipse atque dimicatio sed etiam talis advenio is felix sum laeto


Aliquot post diebus litteras a Caesare missas accipit, quibus cognoscit Pompeium in acie victum amissis copiis fugisse. Qua re cognita mixtam dolore voluptatem capiebat: victoriae nuntius laetitiam exprimebat, confectum bellum licentiam temporum intercludebat. Sic erat dubius animus utrum nihil timere an omnia licere mallet. Sanatis vulneribus arcessit omnis qui sibi pecunias expensas tulerant, acceptasque eas iubet referri; quibus parum videbatur imposuisse oneris, ampliorem pecuniam imperat. Equitum autem Romanorum dilectum instituit; quos ex omnibus conventibus coloniisque conscriptos transmarina militia perterritos ad sacramenti redemptionem vocabat. Magnum hoc fuit vectigal, maius tamen creabat odium. His rebus confectis totum exercitum lustrat legiones quas in Africam ducturus erat et auxilia mittit ad traiectum. Ipse classem quam parabat ut inspiceret, Hispalim accedit ibique moratur, propterea quod edictum tota provincia proposuerat, quibus pecunias imperasset neque contulissent, se adirent. Quae evocatio vehementer omnis turbavit.

aliquot post dies littera ab caesaris mitto accipio qui cognosco pompejus in acies vinco amitto copia fugio qui res cognosco misceo dolor voluptas capio victoria nuntius laetitia exprimo conficio bellum licentia tempus intercludo sic sum dubius animus utrum nihil timeo an omnis licet malo sano vulnus arcesso omnis qui sui pecunia expendo fero accipio is iubeo refero qui parum video impono onus amplus pecunia impero eques autem romanus dilectus instituo qui ex omnis conventus colonia conscribo transmarinus militia perterreo ad sacramentum redemptio voco magnus hic sum vectigal magnus tamen creo odium hic res conficio totus exercitus lustro legio qui in africa duco sum et auxilium mitto ad trajectus ipse classis quam paro ut inspicio hispalis accedo ibi moror propterea qui edictum totus provincia propono qui pecunia impero neque confero sui adeo qui evocatio vehemens omnis turbo


Erat una navis Rhodia in dextro Caesaris cornu longe ab reliquis collocata. Hanc conspicati hostes non tenuerunt sese, magnoque impetu IIII ad eam constratae naves et complures apertae contenderunt. Cui coactus est Caesar ferre subsidium, ne turpem in conspectu hostium contumeliam acciperet, quamquam, si quid gravius illis accidisset, merito casurum iudicabat. Proelium commissum est magna contentione Rhodiorum; qui cum in omnibus dimicationibus et scientia et virtute praestitissent, tum maxime illo tempore totum onus sustinere non recusabant, ne quod suorum culpa detrimentum acceptum videretur. Ita proelium secundissimum est factum. Capta est una hostium quadriremis, depressa est altera, duae omnibus epibatis nudatae magna praeterea multitudo in reliquis navibus propugnatorum est interfecta. Quod uisi nox proelium diremisset, tota classe hostium Caesar potitus esset. Hac calamitate perterritis hostibus adverso vento leniter flante navis onerarias Caesar remulco victricibus suis navibus Alexandrini, deducit.

sum unus navus rhodius in dexter caesar cornu longus ab reliquus colloco hic conspicor hostis non teneo sui magnus impetus quattuor ad is consterno navo et complures aperio contendo qui cogo sum caesar fero subsidium ne turpis in conspectus hostis contumelia accipio quamquam si quis gravis ille accido mereo cado judico proelium committo sum magnus contentio rhodius qui cum in omnis dimicatio et scientia et virtus praesto tum magnus ille tempus totus onus sustineo non recuso ne qui suus culpa detrimentum accipio video ita proelium secundus sum facio capio sum unus hostis quadriremis deprimo sum alter duo omnis epibata nudo magnus praeterea multitudo in reliquus navis propugnator sum interfacio qui video nox proelium disredimo totus classis hostis caesar potior sum hic calamitas perterreo hostis adverso venio lenis flo navus oneraria caesar remulcum victrix suus navis alexandrinus deduco


Hae oratione apud suos habita atque omnium mentibus excitatis dat centurionibus negotium ut reliquis operibus intermissis ad fodiendos puteos animum conferant neve quam partem nocturni temporis intermittant. Quo suscepto negotio atque omnium animis ad laborem incitatis magna una nocte vis aquae dulcis inventa est. Ita operosis Alexandrinorum machinationibus maximisque conatibus non longi temporis labore occursum est. Eo biduo legio XXXVII. ex dediticiis Pompeianis militibus cum frumento, armis, telis, tormentis imposita in navis a Domitio Calvino ad litora Africae paulo supra Alexandream delata est. Hae naves Euro, qui multos dies continenter flabat, portum capere prohibebantur; sed loca sunt egregia omni illa regione ad tenendas ancoras. Hi cum diu retinerentur atque aquae inopia premerentur, navigio actuario Caesarem faciunt certiorem.

hic oratio apud suus habeo atque omnis mens excitas do centurio negotium ut reliquus opus intermitto ad fodio puteus animus confero neve quam pars nocturnus tempus intermitto quo suscepto negotium atque omnis animus ad labor incitas magnus unus nox volo aqua dulcis invenio sum ita operosus alexandrinus machinatio magnus conatus non longus tempus labor occurro sum eos biduus legio xxxvii ex dediticius pompejanus miles cum frumentum arma telum tormentum impono in navus ab domitius calvinus ad litus africa paulus supra alexandrea defero sum hic navo eurus qui multus dies contineo flo portus capio prohibeo sed locum sum egregius omnis ille regio ad teneo ancora hic cum diu retineo atque aqua inopia premo navigium actuarius caesaris facio certus


Tali victoria totiens victor Caesar incredibili est laetitia adfectus, quod maximum bellum tanta celeritate confecerat, quodque subiti periculi recordatione laetior victoria facilis ex difficillimis rebus acciderat. Ponto recepto praeda omni regia militibus condonata postero die eum expeditis equitibus ipse proficiscitur, legionem sextam decedere ad praemia atque honores accipiendos in Italiam iubet, auxilia Deiotari domum remittit, duas legiones eum Caelio Viniciano in Ponto relinquit.

tal victoria totiens victor caesar incredibilis sum laetitia affectus qui magnus bellum tantus celeritas confacio quisque subeo periculum recordatio laetus victoria facilis ex difficilis res accido pontus recipio praeda omnis regius miles condono posterus dies is expeditus eques ipse proficisco legio sextus decedo ad praemium atque honor accipio in italia iubeo auxilium deiotaris domus remitto duo legio is caelius viniciano in pontus relinquo


Proxima nocte Pharnaces interceptis tabellariis, qui de Alexandrinis rebus litteras ad Domitium ferebant, cognoscit Caesarem magno in periculo versari flagitarique ab Domitio ut quam primum Caesari subsidia mitteret propiusque ipse Alexandream per Syriam accederet. Qua cognita re Pharnaces victoriae loco ducebat, si trahere tempus posset, eum discedendum Domitio celeriter putaret. Itaque ab oppido, qua facillimum accessum et aequissimum ad dimicandum nostris videbat, fossas duas delectas non ita magno medio intervallo relicto IIII pedum altitudinis in eum locum deduxit quo longius constituerat suam non producere aciem. Inter has fossas aciem semper instruebat, equitatum autem omnem ab lateribus extra fossam collocabat; qui neque aliter utilis esse poterat et multum numero anteibat nostrum equitatum.

propior nox pharnaces intercipio tabellarius qui de alexandrinus res littera ad domitius fero cognosco caesaris magnus in periculum versaris flagito ab domitius ut quam primus caesaris subsidium mitto propius ipse alexandrea per syria accedo qui cognosco res pharnaces victoria locus duco si traho tempus possum is discedo domitius celer puto itaque ab oppidum qui facilis accedo et aequus ad dimico noster video fossa duo delecto non ita magnus medium intervallum relinquo quattuor pes altitudo in is locus deduco quo longus constituo suus non produco acies inter hic fossa acies semper instruo equitas autem omnis ab later extra fodio colloco qui neque aliter utilis sum possum et multus numerus anteeo nos equitas


Pharnaces rebus secundis elatus, eum de Caesare ea quae optabat speraret, Pontum omnibus copiis occupavit ibique et victor et crudelissimus rex, eum sibi fortunam paternam feliciore eventu destinaret, multa oppida expugnavit, bona civium Romanorum Ponticorumque diripuit, supplicia constituit in eos qui aliquam formae atque aetatis commendationem habebant ea quae morte essent miseriora. Pontumque nullo defendente paternum regnum gloriam se recepisse obtinebat.

pharnaces res secundus effero is de caesaris is qui opto spero pontus omnis copia occupo ibi et victor et crudelis rex is sui fortuna paternus felix evenio destino multus oppidum expugno bonus civis romanus ponticum diripio supplicium constituo in is qui aliqui forma atque aetas commendatio habeo is qui mors sum miser pontus nullus defendo paternus regnum gloria sui recipio obtineo


Domitius autem, eum Caesaris magis periculo quam suo commoveretur neque se tuto discessurum arbitraretur, si condiciones quas reiecerat rursus appeteret aut sine causa discederet, ex propinquis castris in aciem exercitum eduxit: XXXVI. legionem in dextro cornu collocavit, Ponticam in sinistro, Deiotari legiones in mediam aciem contulit, quibus tamen angustissimum intervallum frontis reliquit reliquis cohortibus in subsidiis collocatis. Sic utrimque acie instructa processum est ad dimicandum.

domitius autem is caesar magis periculum quam suus commoveo neque sui tueor discedo arbitror si condicio qui reicio rursus appeto aut sine causa discedo ex propinquus castrum in acies exercitus educo xxxvi legio in dexter cornu colloco ponticus in sinister deiotaris legio in medius acies confero qui tamen angustus intervallum frons relinquo reliquus cohors in subsidium colloco sic utrimque acies instruo procedo sum ad dimico


Vatinius cum animum adverteret neque navium se magnitudine neque numero parem esse fortuitae dimicationi, fortunae rem committere maluit. Itaque primus sua quinqueremi in quadriremem ipsius Octavi impetum fecit. Celerrime fortissimeque contra illo remigante naves adversae rostris concurrerunt adeo vehementer ut navis Octaviana rostro discusso ligno contineretur. Committitur acriter reliquis locis proelium concurriturque ad duces maxime: nam cum suo quisque auxilium ferret, magnum comminus in angusto mari proelium factum est. Quantoque coniunctis magis navibus confligendi potestas dabatur, tanto superiores erant Vatiniani; qui admiranda virtute ex suis navibus in hostium navis transilire non dubitabant et dimicatione aequata longe superiores virtute rem feliciter gerebant. Deprimitur ipsius Octavi quadriremis, multae praeterea capiuntur aut rostris perforatae merguntur; propugnatores Octaviani partim in navibus iugulantur, partim in mare praecipitantur. Ipse Octavius se in scapham confert; in quam plures cum confugerent, depressa scapha vulneratus tamen adnatat ad suum myoparonem. Eo receptus, eum proelium nox dirimeret, tempestate magna velis profugit. Sequuntur hunc suae naves non nullae, quas casus ab illo periculo vindicarat.

vatinius cum animus adverto neque navis sui magnitudo neque numerus par sum fortuitus dimicatio fortuna res committo malo itaque primus suus quinqueremis in quadriremis ipse octavius impetus facio celer fortis contra ille remigo navo adverro rostrum concurro adeo vehemens ut navus octavianus rostrum discutio lignum contineo committo acer reliquus locus proelium concurro ad dux magnus nam cum suus quisque auxilium fero magnus comminus in angustus mare proelium facio sum quantus conjungo magis navis confligo potestas do tantus superus sum vatinianus qui admiror virtus ex suus navis in hostis navus transeo non dubito et dimicatio aequo longus superus virtus res feliciter gero deprimo ipse octavius quadriremis multus praeterea capio aut rostrum perforo mergo propugnator octavianus pars in navis jugulo pars in mare praecipito ipse octavus sui in scapha confero in quam multus cum confugio deprimo scapha vulnero tamen adnato ad suus myoparo eos recipio is proelium nox dirimo tempestas magnus velis profugio sequor hic suus navo non nullus qui casus ab ille periculum vindico


Hoc detrimento milites nostri tantum afuerunt ut perturbarentur, ut incensi atque incitati magnas accessiones fecerint in operibus hostium expugnandis. In proeliis cotidianis, quandocumque fors obtulerat, procurrentibus et erumpentibus Alexandrinis, manum conserendi potestate facta multum proficiebat Caesar voluntate optima et ardentibus studiis militum; nec divulgata Caesaris hortatio subsequi legionum aut laborem aut pugnandi poterat cupiditatem, ut magis deterrendi et continendi a periculosissimis essent dimicationibus quam incitandi ad pugnandum.

hic detrimentum miles noster tantus asum ut perturbo ut incendo atque incitas magnus accessio facio in opus hostis expugno in proelium cottidianus quandocumque fors offero procurro et erumpo alexandrinus manus consero potestas facio multus proficio caesar voluntas bonus et ardeo studium miles neque divulgo caesar hortatio subsequor legio aut labor aut pugno possum cupiditas ut magis deterreo et contineo ab periculosus sum dimicatio quam incito ad pugno


Interim L. Titius, qui eo tempore tribunus militum in legione vernacula fuerat, nuntiat eam a legione XXX., quam Q. Cassius legatus simul ducebat, eum ad oppidum Ilipam castra haberet, seditione facta centurionibus aliquot occisis qui signa tolli non patiebantur, discessisse et ad secundam legionem contendisse, quae ad fretum alio itinere ducebatur. Cognita re noctu eum V cohortibus unetvicesimanorum egreditur, mane pervenit Naevam. Ibi eum diem, ut quid ageretur perspiceret, moratus Carmonem contendit. Hic, cum legio XXX. et XXI. et cohortes IIII ex V. legione totusque convenisset equitatus, audit IIII cohortis a vernaculis oppressas ad Obuculam eum his ad secundam pervenisse legionem omnisque ibi se coniunxisse et T. Thorium Italicensem ducem delegisse. Celeriter habito consilio M. Marcellum quaestorem Cordubam, ut eam in potestate retineret, Q. Cassium legatum Hispalim mittit. Paucis ei diebus affertur conventum Cordubensem ab eo defecisse Marcellumque aut voluntate aut necessitate adductum—namque id varie nuntiabatur—consentire cum Cordubensibus duas cohortis legionis V., quae fuerant Cordubae in praesidio, idem facere. Cassius his rebus incensus movet castra et postero die Segoviam ad flumen Singiliense venit. Ibi habita contione militum temptat animos; quos cognoscit non sua sed Caesaris absentis causa sibi fidissimos esse nullumque periculum deprecaturos, dum per eos Caesari provincia restitueretur.

interim l titius qui is tempus tribunus miles in legio vernaculus sum nuntio is ab legio xxx quam q casseius legatus simul duco is ad oppidum ilipa castrum habeo seditio facio centurio aliquot occido qui signum tollo non patior discedo et ad secundus legio contendo qui ad fretus alius iter duco cognosco res nox is v cohors unetvicesimanorum egredior mane pervenio naevam ibi is dies ut quis ago perspicio moror carmonem contendo hic cum legio xxx et xxi et cohors quattuor ex v legio totus convenio equito audio quattuor cohors ab vernaculis opprimo ad obuculam is hic ad secundus pervenio legio omne ibi sui coniungo et t thorius italicensem dux deligo celer habeo consilium m marcellus quaestor corduba ut is in potestas retineo q casseius legatus hispalis mitto paucus is dies affero convenio cordubensis ab is deficio marcellus aut voluntas aut necessitas adduco namque is varius nuntio consentio cum cordubensis duo cohors legio v qui sum corduba in praesidium idem facio casseius hic res incendo moveo castrum et posterus dies segoviam ad flumen singiliense venio ibi habeo contio miles tento animus qui cognosco non suus sed caesar absum causa sui fidus sum nullus periculum deprecor dum per is caesaris provincia restituo


Erat copiis pedestribus multo firmior Marcellus habebat enim veteranas multisque proeliis expertas legiones. Cassius fidei magis quam virtuti legionum confidebat. Itaque, eum castra castris collata essent et Marcellus locum idoneum castello cepisset quo prohibere aqua Cassianos posset, Longinus, veritus ne genere quodam obsidionis clauderetur in regionibus alienis sibique infestis, noctu silentio ex castris proficiscitur celerique itinere Uliam contendit, quod sibi fidele esse oppidum credebat. Ibi adeo coniuncta ponit moenibus castra ut et loci natura—namque Ulia in edito monte posita est—et ipsa munitione urbis undique ab oppugnatione tutus esset. Hunc Marcellus insequitur et quam proxime potest Uliam castra castris confert locorumque cognita natura, quo maxime rem deducere volebat, necessitate est deductus ut neque confligeret—cuius si rei facultas esset, resistere incitatis militibus non poterat— neque vagari Cassium latius pateretur, ne plures civitates ea paterentur quae passi erant Cordubenses. Castellis idoneis locis collocatis operibusque in circuitu oppidi continuatis Uliam Cassiumque munitionibus clausit. Quae prius quam perficerentur, Longinus omnem suum equitatum emisit; quem magno sibi usu fore credebat, si pabulari frumentarique Marcellum non pateretur, magno autem fore impedimento, si clausus obsidione et inutilis necessarium consumeret frumentum.

sum copia pedestribus multus firmus marcellus habeo enim veteranus multa proelium experior legio casseius fides magis quam virtus legio confido itaque is castrum castrum confero sum et marcellus locus idoneus castellum capio quo prohibeo aqua cassianos possum longinus vereor ne genus quidam obsidio claudeo in regio alienus sui infestus nox silentium ex castrum proficisco celer iter ulia contendo qui sui fidelis sum oppidum credo ibi adeo conjungo pono moenia castrum ut et locus natura namque ulia in edo mons pono sum et ipse munitio urbs undique ab oppugnatio tueor sum hic marcellus insequor et quam propior possum ulia castrum castrum confero locus cognosco natura quo magnus res deduco volo necessitas sum deduco ut neque confligo qui si res facultas sum resisto incitas miles non possum neque vagaris casseius fero pateo ne multus civitas is pateo qui patior sum cordubensis castellum idoneus locus colloco opus in circuitus oppidum continuo ulia casseius munitio claudo qui prior quam perficio longinus omnis suus equitas emitto qui magnus sui usus sum credo si pabularis frumentarius marcellus non pateo magnus autem sum impedimentum si claudo obsidio et inutilis necessarius consumo frumentum


Sub idem tempus in Illyrico est incommodum acceptum, quae provincia superioribus mensibus retenta non tantum sine ignominia sed etiam cum laude erat. Namque eo missus aestate cum duabus legionibus Q. Cornificius, Caesaris quaestor, pro praetore, quamquam erat provincia minime copiosa ad exercitus alendos et finitimo bello ac dissensionibus confecta et vastata, tamen prudentia ac diligentia sua, quod magnam curam suscipiebat ne quo temere progrederetur, et recepit et defendit. Namque et castella complura locis editis posita, quorum opportunitas castellanos impellebat ad decursiones faciendas et bellum inferendum, expugnavit eaque praeda milites donavit, quae etsi erat tenuis, tamen in tanta provinciae desperatione erat grata, praesertim virtute parta, et cum Octavius ex fuga Pharsalici proeli magna classe in illum se sinum contulisset, paucis navibus Iadertinorum, quorum semper in rem publicam singulare constiterat officium, dispersis Octavianis navibus erat potitus, ut vel classe dimicare posset adiunctis captivis navibus sociorum. Cum diversissima parte orbis terrarum Cn. Pompeium Caesar victor sequeretur complurisque adversarios in Illyricum propter Macedoniae propinquitatem se reliquiis ex fuga collectis contulisse audiret, litteras ad Gabinium mittit, uti cum legionibus tironum, quod nuper erant conscriptae, proficisceretur in Illyricum coniunctisque copiis cum Q. Cornificio, si quod periculum provinciae inferretur, depelleret; sin ea non magnis copiis tuta esse posset, in Macedoniam legiones adduceret. Omnem enim illam partem regionemque vivo Cn. Pompeio bellum instauraturam esse credebat.

sub idem tempus in illyricus sum incommodus accipio qui provincia superus mensis retineo non tantus sine ignominia sed etiam cum laus sum namque is mitto aestas cum duo legio q cornificius caesar quaestor pro praetor quamquam sum provincia paruus copiosus ad exercitus alo et finitimus bellum atque dissensio conficio et vasto tamen prudentia atque diligentia suus qui magnus cura suscipio ne quo temere progredior et recipio et defendo namque et castellum complures locus edo pono qui opportunitas castellani impello ad decursio facio et bellum infero expugno is praeda miles dono qui etsi sum tenuis tamen in tantus provincia desperatio sum gratus praesertim virtus pario et cum octavus ex fuga pharsalicus proelium magnus classis in ille sui sinum confero paucus navis iadertinorum qui semper in res publicus singularis consto officium dispermulceo octavianus navis sum potior ut vel classis dimicaris possum adjungo captivus navis socius cos diverto pars orbis terra cn pompejus caesar victor sequor complures adversarius in illyricus propter macedonia propinquitas sui reliquiae ex fuga colligo confero audio littera ad gabinius mitto uti cum legio tiro qui nuper sum conscribo proficiscor in illyricus conjungo copia cum q cornificius si qui periculum provincia infero depello sin is non magnus copia tueor sum possum in macedonia legio adduco omnis enim ille pars regio vivo cn pompejus bellum instauro sum credo


In his rebus occupato Caesare militesque hortante remigum magnus numerus et classiariorum ex longis navibus nostris in molem se eiecit. Pars eorum studio spectandi ferebatur, pars etiam cupiditate pugnandi. Hi primum navigia hostium lapidibus ac fundis a mole repellebant ac multum proficere multitudine telorum videbantur. Sed postquam ultra eum locum ab latere eorum aperto ausi sunt egredi ex navibus Alexandrini pauci, ut sine signis certisque ordinibus, sine ratione prodierant, sic temere in navis refugere coeperunt. Quorum fuga incitati Alexandrini plures ex navibus egrediebantur nostrosque acrius perturbatos insequebantur. Simul qui in navibus longis remanserant scalas rapere navisque a terra repellere properabant, ne hostes navibus potientur. Quibus omnibus rebus perturbati milites nostri cohortium trium quae in ponte ac prima mole constiterant, eum post se clamorem exaudirent, fugam suorum viderent, magnam vim telorum adversi sustinerent, veriti ne ab tergo circumvenirentur et discessu navium omnino reditu intercluderentur munitionem in ponte institutam reliquerunt et magno cursu incitati ad navis contenderunt. Quorum pars proximas nacta navis multitudine hominum atque onere depressa est, pars resistens et dubitans quid esset capiendum consili ab Alexandrinis interfecta est; non nulli feliciore exitu expeditas ad ancoram navis consecuti incolumes discesserunt, pauci allevatis scutis et animo ad conandum nisi ad proxima navigia adnatarunt.

in hic res occupo caesaris milito horto remex magnus numerus et classiarii ex longus navis noster in moles sui eicio pars is studium specto fero pars etiam cupiditas pugno hic primus navigium hostis lapis atque fundo ab moles repello atque multus proficio multitudo telum video sed postquam ultra is locus ab lateo is aperio audeo sum egredior ex navis alexandrinus paucus ut sine signum certus ordo sine ratio prodeo sic temere in navus refugio coepio qui fuga incitas alexandrinus multus ex navis egredior noster acer perturbo insequor simul qui in navis longus remaneo scala rapio navus ab terra repello propero ne hostis navis potio qui omnis res perturbo miles noster cohors tres qui in pons atque primus moles consto is post sui clamor exaudio fuga suus video magnus vis telum adverro sustineo vereor ne ab tergum circumvenio et discessus navis omnino reditus intercludo munitio in pons instituo relinquo et magnus cursus incitas ad navus contendo qui pars propior nanciscor navus multitudo homo atque onus deprimo sum pars resisto et dubito quis sum capio consilium ab alexandrinus interfacio sum non nullus felix exeo expedio ad ancora navus consequor incolumis discedo paucus allevo scutum et animus ad conor nisi ad propior navigium adnato


At Pharnaces liberaliter omnia pollicitus, cum festinantem ac praecurrentem Caesarem speraret libentius etiam crediturum suis promissis quam res pateretur, quo celerius honestiusque ad res magis necessarias proficisceretur—nemini enim erat ignotum plurimis de causis ad urbem Caesarem revocari—, lentius agere, decedendi diem postulare longiorem, pactiones interponere, in summa frustrari coepit. Caesar cognita calliditate hominis, quod aliis temporibus natura facere consueverat tunc necessitate fecit adductus, ut celerius omnium opinione manum consereret.

at pharnaces liberalis omnis polliceor cum festino atque praecurro caesaris spero libet etiam credo suus promitto quam res pateo quo celer honestus ad res magis necessaria proficiscor nemo enim sum ignotus multus de causa ad urbs caesaris revocaris lentus ago decedo dies postulo longus pactio interpono in summus frustraris coepio caesar cognosco calliditas homo qui alius tempus natura facio consuesco tunc necessitas facio adduco ut celer omnis opinio manus consero


Mittitur a Mithridate nuntius Caesari qui rem gestam perferret. Cognoscit ex suis eadem haec accidisse rex. Ita paene sub idem tempus et rex ad opprimendum Mithridaten proficiscitur et Caesar ad recipiendum. Celeriore fluminis Nili navigatione rex est usus, in quo magnam et paratam classem habebat. Caesar eodem itinere uti noluit, ne navibus in flumine dimicaret, sed circumvectus est eo mari, quod Africae partis esse dicitur, sicuti supra demonstravimus; prius tamen regis copiis occurrit, quam is Mithridaten aggredi posset, eumque ad se victorem incolumi exercitu recepit. Consederat eum copiis rex loco natura munito, quod erat ipse excelsior planitie ex omnibus partibus subiecta; tribus autem ex lateribus variis genere munitionibus tegebatur: unum latus erat adiectum flumini Nilo, alterum editissimo loco ductum, ut partem castrorum obtineret, tertium palude cingebatur.

mitto ab mithridates nuntius caesaris qui res gero perfero cognosco ex suus idem hic accido rex ita paene sub idem tempus et rex ad opprimo mithridates proficisco et caesar ad recipio celer flumen nilis navigatio rex sum utor in quo magnus et paro classis habeo caesar idem iter uti nolo ne navis in flumen dimico sed circumvehor sum is mare qui africa pars sum dico sicut supra demonstro prior tamen rex copia occurro quam is mithridates aggredio possum is ad sui victor incolumis exercitus recipio consido is copia rex locus natura munio qui sum ipse excello planitie ex omnis pars subiectum tres autem ex later varius genus munitio tego unus latus sum adiectus flumen nilus alter edo locus duco ut pars castrum obtineo tertius palus cingo


Tantae multitudinis precibus et lacrimis exercitus commotus eum videret ad Cassium persequendum nihil opus esse Cn. Pompei nomine et memoria tamque omnibus Caesarianis quam Pompeianis Longinum esse in odio neque se, conventum neque M. Marcellum contra Caesaris causam posse perducere, nomen Pompei ex scutis detraxerunt, Marcellum, qui se Caesaris causam defensurum profitebatur, ducem asciverunt praetoremque appellarunt et conventum sibi adiunxerunt castraque ad Cordubam posuerunt. Cassius eo biduo circiter IIII milia passuum a Corduba citra flumen Baetim in oppidi conspectu loco excelso facit castra: litteras ad regem Bogudcm in Mauretaniam et ad M. Lepidum proconsulem in Hispaniam citeriorem mittit, subsidio sibi provinciaeque Caesaris causa quam primum veniret. Ipse hostili modo Cordubensium agros vastat, aedificia incendit.

tantus multitudo prex et lacrima exercitus commoueo is video ad casseius persequor nihil opus sum cn pompejus nomen et memoria tam omnis caesarianus quam pompejanus longo sum in odium neque sui convenio neque m marcellus contra caesar causa possum perduco nomen pompejus ex scutum detraho marcellus qui sui caesar causa defendo profiteor dux asciverunt praetor appello et convenio sui adjungo castro ad corduba pono casseius is biduus circiter quattuor mille passus ab corduba citer flumen baetis in oppidum conspectus locus excelsum facio castrum littera ad rex bogudcm in mauretania et ad m lepidus proconsulis in hispania citer mitto subsidium sui provincia caesar causa quam primus venio ipse hostilis modo cordubensis ager vasto aedificium incendo


Concurritur ad Cassium defendendum: semper enim Berones complurisque evocatos cum telis secum habere consuerat. A quibus ceteri intercluduntur qui ad caedem faciendam subsequebantur; quo in numero fuit Calpurnius Salvianus et Manilius Tusculus. Minucius inter saxa quae iacebant in itinere fugiens opprimitur et relato domum Cassio ad eum deducitur. Racilius in proximam se domum familiaris sui conferti dum certum cognosceret confectusne Cassius esset. L. Laterensis, cum id non dubitaret, accurrit laetus in castra militibusque vernaculis et secundae legionis, quibus odio sciebat praecipue Cassium esse, gratulatio; tollitur a multitudine in tribunal, praetor appellatur. Nemo enim aut in provincia natus, ut vernaculae legionis milites, aut diuturnitate iam factus provincialis, quo in numero erat secunda legio, non cum omni provincia consenserat in odio Cassi: nam legionem XXX. et XXI. paucis mensibus in Italia scriptas Caesar attribuerat Longino, quinta legio nuper ibi erat confecta.

concurro ad casseius defendo semper enim berones complures evoco cum telum sui habeo consuo ab qui ceterus intercludo qui ad caedes facio subsequor quo in numerus sum calpurnius salvianus et manilius tusculus minucius inter saxum qui jaceo in iter fugio opprimo et refero domus casseius ad is deduco racilius in propior sui domus familiaris suus confercio dum certus cognosco confacio casseius sum l laterensis cum is non dubito accurro laetus in castrum miles vernaculis et secundus legio qui odium scio praecipuus casseius sum gratulatio tollo ab multitudo in tribunal praetor appello nemo enim aut in provincia nascor ut vernacula legio miles aut diuturnitas iam facio provincial quo in numerus sum secundus legio non cum omnis provincia consentio in odium casseius nam legio xxx et xxi paucus mensis in italia scribo caesar attribuo longinus quintus legio nuper ibi sum conficio


Hoc ne sibi saepius accidere posset, omni ratione Caesar contendendum existimavit ut insulam molemque ad insulam pertinentem in suam redigeret potestatem. Perfectis enim magna ex parte munitionibus in oppido et insulam et urbem uno tempore temptari posse confidebat. Quo capto consilio cohortis X et levis armaturae electos, quosque idoneos ex equitibus Gallis arbitrabatur, in navigia minora scaphasque imponit; alteram insulae partem distinendae manus causa constratis navibus aggreditur, praemiis magnis propositus qui primus insulam cepisset. Ae primo impetum nostrorum pariter sustinuerunt: uno enim tempore et ex tectis aedificiorum propugnabant et litora armati defendebant, quo propter asperitatem loci non facilis nostris aditus dabatur, et scaphis navibusque longis quinque mobiliter et scienter angustias loci tuebantur. Sed ubi primum locis cognitis vadisque pertemptatis pauci nostri in litore constiterunt atque hos sunt alii subsecuti constanterque in eos qui in litore aequo institerant impetum fecerunt, omnes Pharitae terga verterunt. His pulsis custodia portus relicta navis ad litora et vicum applicarunt seque ex navibus ad tuenda aedificia eiecerunt.

hic ne sui saepis accido possum omnis ratio caesar contendo existimo ut insula moles ad insula pertineo in suus redigo potestas perficio enim magnus ex pars munitio in oppidum et insula et urbs unus tempus temptaris possum confido quo capio consilium cohors decem et levis armo eligo quisque idoneus ex eques gallus arbitror in navigium parvus scapha impono alter insula pars distineo manus causa consterno navis aggredior praemium magnus propono qui primus insula capio ae primus impetus noster pariter sustineo unus enim tempus et ex tectum aedificium propugno et litus armatus defendo quo propter asperitas locus non facilis noster aditus do et scapha navis longus quinque mobilis et scienter angustiae locus tueor sed ubi primus locus cognosco vado pertemptas paucus noster in litus consto atque hic sum alius subsequor constanter in is qui in litus aequus insto impetus facio omnis pharitae tergum verto hic pello custodia portus relinquo navus ad litus et vicus applicarunt sequor ex navis ad tueor aedificium eicio


Quibus de causis accidit ut, cum Longinus imperator eadem faceret quae fecerat quaestor, similia rursus de morte eius provinciales consilia inirent. Horum odium confirmabant non nulli familiares eius qui, cum in illa societate versarentur rapinarum, nihilo minus oderant eum cuius nomine peccabant, sibique quod rapuerant acceptum referebant, quod interciderat aut erat interpellatum Cassio assignabant. Quintam legionem novam conscribit. Augetur odium et ex ipso dilectu et sumptu additae legionis. Complentur equitum III milia maximisque ornantur impensis: nec provinciae datur ulla requies.

qui de causa accido ut cum longinus imperator idem facio qui facio quaestor similis rursus de mors is provincial consilium ineo horus odium confirmo non nullus familiaris is qui cum in ille societas verso rapina nihilum paruus odi is qui nomen pecco sui qui rapio accipio refero qui interciderat aut sum interpello casseius assignabant quintus legio novus conscribo augeo odium et ex ipse delectus et sumo addo legio compleo eques iii mille magnus orno impendo neque provincia do ullus requies


Locus est fere regionum illarum nobilissimus non ita longe ab Alexandrea, qui nominatur Delta; quod nomen a similitudine litterae cepit: nam pars quaedam fluminis Nili derivata duobus itineribus paulatim medium inter se spatium relinquens diversissimo ad litus intervallo mari coniungitur. Cui loco cum appropinquare Mithridaten rex cognovisset, et transeundum ei flumen sciret, magnas adversus eum copias misit, quibus vel superari delerique Mithridaten vel sine dubio retineri posse credebat. Quem ad modum autem optabat eum vinci, sic satis habebat interclusum a Caesare a se retineri. Quae primae copiae flumen a Delta transire et Mithridati occurrere potuerunt, proelium commiserunt festinantes praeripere subsequentibus victoriae societatem. Quorum impetum Mithridates magna cum prudentia consuetudine nostra castris vallatis sustinuit; eum vero incaute atque insolenter succedere cos munitionibus videret, eruptione undique facta magnum numerum eorum interfecit. Quod nisi locorum notitia reliqui se texissent partimque in navis quibus flumen transierant recepissent, funditus deleti essent. Qui ut paulum ab illo timore se recrearunt, adiuncti eis qui subsequebantur rursus oppugnare Mithridaten coeperunt.

locus sum fere regio ille nobilis non ita longus ab alexandrea qui nomino delta qui nomen ab similitudo littera capio nam pars quidam flumen nilis derivo duo iter paulatim medius inter sui spatium relinquo diverto ad litus intervallum mare conjungo qui locus cum appropinquo mithridates rex cognosco et transeo is flumen scio magnus adverro is copia mitto qui vel superaris deleo mithridates vel sine dubius retineo possum credo qui ad modus autem opto is vinco sic satis habeo intercludo ab caesaris ab sui retineo qui primus copia flumen ab delta transeo et mithridates occurro possum proelium committo festino praeripio subsequor victoria societas qui impetus mithridates magnus cum prudentia consuetudo noster castrum vallo sustineo is verus incautus atque insolenter succedo cos munitio video eruptio undique facio magnus numerus is interfacio qui nisi locus notitia reliquus sui tego pars in navus qui flumen transeo recipio fundus deleo sum qui ut paulus ab ille timor sui recreo adjungo is qui subsequor rursus oppugnaris mithridates coepio


Interim dissensione orta inter Achillan, qui veterano exercitui praeerat, et Arsinoen, regis Ptolomaei minorem filiam, ut supra demonstratum est, cum uterque utrique insidiaretur et summam imperi ipse obtinere vellet, praeoccupat Arsinoe per Ganymeden eunuchum, nutricium suum, atque Achillan interficit. Hoc occiso sine ullo socio et custode ipsa omne imperium obtinebat: exercitus Ganymedi traditur. Is suscepto officio largitionem in militem auget; reliqua pari diligentia administrat.

interim dissensio orior inter achillas qui veteranus exercitus praesum et arsinoen rex ptolomaeus paruus filia ut supra demonstro sum cum uterque uterque insidior et summa imperium ipse obtineo volo praeoccupo arsinoe per ganymedes eunuchus nutricius suus atque achillas interficio hic occido sine ullus socius et custos ipse omnis imperium obtineo exercitus ganymedes trado is suscepto officium largitio in miles augeo reliquus par diligentia administro


Postquam eo ventum est ut sibi uterque eorum confideret, Caesar Pharon classe circumvehitur adversasque navis hostibus constituit: in dextro cornu Rhodias collocat, in sinistro Ponticas. Inter has spatium CCCC passuum relinquit, quod satis esse ad explicandas navis videbatur. Post hunc ordinem reliquas navis subsidio distribuit quae quamque earum sequatur et cui subveniat constituit atque imperat. Non dubitanter Alexandrini classem producunt atque instruunt: in fronte collocant XXII, reliquas subsidiarias in secundo ordine constituunt. Magnum praeterea numerum minorum navigiorum et scapharum producunt eum malleolis ignibusque, si quid ipsa multitudo et clamor et flamma nostris terroris adferre possent. Erant inter duas classis vada transitu angusto, quae pertinent ad regionem Africae—sic enim praedicant, partem esse Alexandreae dimidiam Africae—satisque diu inter ipsos est exspectatum ab utris transeundi fieret initium, propterea quod ei qui intrassent et ad explicandam classem et ad receptum, si durior accidisset casus, impeditiores fore videbantur.

postquam is venio sum ut sui uterque is confido caesar pharus classis circumvehor adverso navus hostis constituo in dexter cornu rhodius colloco in sinister ponticus inter hic spatium cccc passus relinquo qui satis sum ad explico navus video post hic ordo reliquus navus subsidium distribuo qui quisque is sequor et qui subvenio constituo atque impero non dubitanter alexandrinus classis produco atque instruo in frons colloco xxii reliquus subsidiarius in secundus ordo constituo magnus praeterea numerus paruus navigium et scapharis produco is malleolus ignis si quis ipse multitudo et clamor et flamma noster terror affero possum sum inter duo classis vado transeo angustus qui pertineo ad regio africa sic enim praedico pars sum alexandrea dimidia africa sero diu inter ipse sum exspectas ab uter transeo fio initium propterea qui is qui intro et ad explico classis et ad recipio si durus accido casus impedio sum video


Rhodiis navibus praeerat Euphranor, animi magnitudine ae virtute magis cum nostris hominibus quam cum Graecis comparandus. Hic ob novissimam scientiam atque animi magnitudinem delectus est ab Rhodiis qui imperium classis obtineret. Qui ubi cessare Caesarem animum advertit, Videris milli, inquit, Caesar, vereri, si haec vada primis navibus intrans, ne prius dimicare cogaris quam reliquam classem potueris explicare. Nobis rem committe: nos proelium sustinebimus—neque tuum iudicium fallemus—dum reliqui subsequantur. Hos quidem diutius in nostro conspectu gloriari magno nobis et dedecori et dolori est. Caesar illum adhortatus atque omnibus laudibus prosecutus dat signum pugnae. Progressas ultra vadum IIII Rhodias navis circumsistunt Alexandrini atque in eas impetum faciunt. Sustinent illi atque arte sollertiaque se explicant; ac tantum doctrina potuit ut in dispari numero nulla transversa hosti obiceretur, nullius remi detergerentur, sed semper venientibus adversae occurrerent. Interim sunt reliquae subsecutae. Tum necessario discessum ab arte est propter angustias loci, atque omne certamen in virtute constitit. Neque vero Alexandreae fuit quisquam aut nostrorum aut oppidanorum, qui aut in opere aut in pugna occupatum animum haberent, quin altissima tecta peteret atque ex omni prospectu locum spectaculo caperet precibusque et votis victoriam suis ab dis immortalibus exposceret.

rhodius navis praesum euphranor animus magnitudo ae virtus magis cum noster homo quam cum graecum comparo hic ob novus scientia atque animus magnitudo deligo sum ab rhodius qui imperium classis obtineo qui ubi cessaris caesaris animus adverto video ego inquam caesar vereor si hic vado primus navis intro ne prior dimicaris cogaris quam reliquus classis possum explicaris nos res committo nos proelium sustineo neque tuus iudicium fallo dum reliquus subsequor hic quidem diu in noster conspectus glorior magnus nos et dedecor et dolor sum caesar ille adhortor atque omnis laus prosequor do signum pugna progredior ultra vadum quattuor rhodius navus circumsisto alexandrinus atque in is impetus facio sustineo ille atque ars sollertia sui explico atque tantus doctrina possum ut in disparus numerus nullus transverto hostis obicio nullus remi detergeo sed semper venio adverro occurro interim sum reliquus subsequor tum necessarius discedo ab ars sum propter angustiae locus atque omnis certamen in virtus consto neque verus alexandrea sum quisquam aut noster aut oppidanus qui aut in opus aut in pugno occupo animus habeo quin alo tectum peto atque ex omnis prospectus locus spectaculum capio prex et voveo victoria suus ab deus immortalis exposco


Eis autem temporibus quibus Caesar ad Dyrrachium Pompeium obsidebat et Palaepharsali rem feliciter gerebat Alexandreaeque eum periculo magno tum etiam maiore periculi fama dimicabat, Q. Cassius Longinus, in Hispania pro praetore provinciae ulterioris obtinendae causa relictus, sive consuetudine naturae suae sive odio quod in illam provinciam susceperat quaestor ex insidiis ibi vulneratus, magnas odi sui fecerat accessiones, quod vel ex conscientia sua, eum de se mutuo sentire provinciam crederet, vel multis signis et testimoniis eorum qui difficulter odia dissimulabant animum advertere poterat, et compensare offensionem provinciae exercitus amore cupiebat. Itaque, eum primum in unum locum exercitum conduxit, sestertios centenos militibus est pollicitus, nec multo post, cum in Lusitania Medobregam oppidum montemque Herminium expugnasset, quo Medobregenses confugerant, ibique imperator esset appellatus, sestertiis centenis milites donavit. Multa praeterea et magna praemia singulis concedebat quae speciosum reddebant praesentem exercitus amorem, paulatim tamen et occulte militarem disciplinam severitatemque minuebant.

eos autem tempus qui caesar ad dyrrachium pompejus obsido et palaepharsal res feliciter gero alexandreaeque is periculum magnus tum etiam magnus periculum fama dimico q casseius longinus in hispania pro praetor provincia ulter obtineo causa relinquo sive consuetudo natura suus sive odium qui in ille provincia suscipio quaestor ex insidiae ibi vulnero magnus odi suus facio accessio qui vel ex conscientia suus is de sui mutuus sentio provincia credo vel multus signum et testimonium is qui difficilis odium dissimulo animus adverto possum et compensaris offensio provincia exercitus amor cupio itaque is primus in unus locus exercitus conduco sestertius centeni miles sum polliceor neque multus post cum in lusitania medobregam oppidum mons herminium expugno quo medobregenses confugio ibi imperator sum appello sestertius centeni miles dono multus praeterea et magnus praemium singuli concedo qui speciosus reddo praesens exercitus amor paulatim tamen et occulte militaris disciplina severitas minuo


Alexandrini eum Romanos et secundis rebus confirmari et adversis incitari viderent neque ullum belli tertium casum nossent quo possent esse firmiores, ut coniectura consequi possumus, aut admoniti a regis amicis qui in Caesaris erant praesidiis, aut suo priore consilio per occultos nuntios regi probato legatos ad Caesarem miserunt, ut dimitteret regem transireque ad suos pateretur: paratam enim omnem multitudinem esse, confectam taedio puellae, fiduciario regno, dominatione crudelissima Ganymedis, facere id quod rex imperasset; quo si auctore in Caesaris fidem amicitiamque venturi essent, nullius periculi timorem multitudini fore impedimento quo minus se dederent.

alexandrinus is romanus et secundus res confirmaris et adverro incitaris video neque ullus bellum tertius casus nosco quo possum sum firmus ut conicio consequor possum aut admoneo ab rex amicus qui in caesar sum praesidium aut suus prior consilium per occulo nuntius rex probo legatus ad caesaris mitto ut dimitto rex transeo ad suus pateo paro enim omnis multitudo sum confacio taedium puella fiduciarius regnum dominatio crudelis ganymedes facio is qui rex impero quo si auctor in caesar fides amicitia venio sum nullus periculum timor multitudo sum impedimentum quo paruus sui dedo


Eo detrimento adeo sunt fracti Alexandrini, cum iam non virtute propugnatorum, sed scientia classiariorum se victos viderent, ut vix ex aedificiis defendi posse se comederent, quibus et superioribus locis sublevabantur, et materiam cunctam obicerent, quod nostrae classis oppugnationem etiam ad terram verebantur. Idem, postea quam Ganymedes in concilio confirmavit sese et eas quae essent amissae restituturum et numerum adaucturum, magna spe et fiducia veteres reficere navis accuratiusque huic rei studere atque inservire instituerunt. Ac tametsi amplius CX navibus longis in portu navalibusque amiserant, non tamen reparandae classis cogitationem deposuerunt. Videbant enim non auxilia Caesari, non commeatus supportari posse, si classe ipsi valerent; praeterea nautici homines urbis et regionis maritimae cotidianoque usu a pueris exercitati ad naturale ac domesticum bonum refugere cupiebant et quantum parvulis navigiis profecissent sentiebant; itaque omni studio ad parandam classem incubuerunt.

eos detrimentum adeo sum frango alexandrinus cum iam non virtus propugnator sed scientia classiarii sui vinco video ut vix ex aedificium defendo possum sui comedeor qui et superus locus sublevo et materia cunctus obicio qui noster classis oppugnatio etiam ad terra vereor idem postea quam ganymedes in concilio confirmo sui et is qui sum amitto restituo et numerus adaugeo magnus spes et fiducia vetus reficio navus accuro hic res studeo atque inservio instituo atque tametsi amplus cx navis longus in portus navalis amitto non tamen reparo classis cogitatio depono video enim non auxilium caesaris non commeatus supportaris possum si classis ipse valeo praeterea nauticus homo urbs et regio maritimus cottidianus usus ab puer exercitas ad natural atque domesticus bonus refugio cupio et quantus parvulis navigium proficio sentio itaque omnis studium ad paro classis incubo


Interim legati a Pharnace responsa referunt: Cappadocia se decessisse. Armeniam minorem recepisse, quam paternis nomine iure obtinere deberet. Denique eius regni causa integra Caesari servaretur: paratum enim se facere quod is statuisset. Cn. Domitius eum animadverteret eum Cappadocia decessisse non voluntate adductum sed necessitate, quod facilius Armeniam defendere posset subiectam suo regno quam Cappadociam longius remotam, quodque omnis tris legiones adducturum Domitium putasset, ex quibus cum duas ad Caesarem missas audisset, audacius in Armenia substitisse, perseverare coepit, ut eo quoque regno decederet; neque enim aliud ius esse Cappadociae atque Armeniae, nec iuste cum postulare ut in Caesaris adventum res integra differetur; id enim esse integrum quod ita esset ut fuisset. His responsis datis eum eis copiis quas supra scripsi profectus est in Armeniam locisque superioribus iter facere instituit: nam ex Ponto a Comanis iugum editum silvestre est, pertinens in Armeniam minorem, quo Cappadocia finitur ab Armenia cuius itineris has esse certas opportunitates vidit, quod in locis superioribus nullus impetus repentinus accidere hostium poterat, et quod Cappadocia his iugis subiecta magnam commeatus copiam erat sumministratura.

interim legatus ab pharnaces respondeo refero cappadocia sui decedo armenia paruus recipio quam paternus nomen ius obtineo debeo denique is regnum causa integer caesaris servo paro enim sui facio qui is statuo cn domitius is animadverto is cappadocia decedo non voluntas adduco sed necessitas qui facilis armenia defendo possum subicio suus regnum quam cappadocia longus removeo quisque omnis tres legio adduco domitius puto ex qui cum duo ad caesaris mitto audio audax in armenium substitisse perseveraris coepio ut is quoque regnum decedo neque enim alius ius sum cappadocia atque armenia neque justus cum postulo ut in caesar advenio res integer differo is enim sum integer qui ita sum ut sum hic respondeo do is is copia qui supra scribo proficiscor sum in armenia locus superus iter facio instituo nam ex pontus ab comana iugum edo silvestris sum pertineo in armenia paruus quo cappadocia finio ab armenium qui iter hic sum certo opportunitas video qui in locus superus nullus impetus repentinus accido hostis possum et qui cappadocia hic iugum subiectum magnus commeatus copia sum sumministratura


Alexandria est fere tota suffossa specusque habet a Nilo pertinentia, quibus aqua in privatas domos inducitur, quae paulatim spatio temporis liquescit ac subsidit. Hac uti domini aedificiorum atque eorum familiae consuerunt: nam quae flumine Nilo fertur adeo est limosa ac turbida ut multos variosque morbos efficiat sed ea plebes ac multitudo contenta est necessario, quod fons urbe tota nullus est. Hoc tamen flumen in ea parte erat urbis quae ab Alexandrinis tenebatur. Quo facto est admonitus Ganymedes posse nostros aqua intercludi; qui distributi munitionum tuendarum causa vicatim ex privatis aedificiis specubus ac puteis extracta aqua utebantur.

alexandrea sum fere totus suffodio specus habeo ab nilus pertineo qui aqua in privo domus induco qui paulatim spatium tempus liquesco atque subsido hic uti dominus aedificium atque is familia consuo nam qui flumen nilus fero adeo sum limosus atque turbidus ut multus varius morbus efficio sed is plebs atque multitudo contineo sum necessarius qui fons urbs totus nullus sum hic tamen flumen in is pars sum urbs qui ab alexandrinus teneo quo facio sum admonitus ganymedes possum noster aqua intercludo qui distribuo munitio tuendaris causa vicatim ex privo aedificium specus atque puteus extraho aqua uto


Magno atque acri proelio comminus facto, dextro cornu, quo veterana legio sexta erat collocata, initium victoriae natum est. Ab ea parte cum in proclive detruderentur hostes, multo tardius, sed tamen isdem dis adiuvantibus sinistro cornu mediaque acie totae profligantur copiae regis. Quae quam facile subierant iniquum locum, tam celeriter gradu pulsae premebantur loci iniquitate. Itaque multis militibus partim interfectis partim suorum ruina oppressis, qui velocitate effugere poterant, armis tamen proiectis vallem transgressi nihil ex loco superiore inermi proficere poterant. At nostri victoria elati subire iniquum locum munitionesque aggredi non dubitarunt. Defendentibus autem eis cohortibus castra quas Pharnaces praesidio reliquerat, celeriter castris hostium sunt potiti. Interfecta multitudine omni suorum aut capta Pharnaces eum paucis equitibus profugit cui nisi castrorum oppugnatio facultatem attulisset liberius profugiendi, vivus in Caesaris potestatem adductus esset.

magnus atque acer proelium comminus facio dexter cornu quo veteranus legio sextus sum colloco initium victoria natus sum ab is pars cum in proclivis detrudo hostis multus tardus sed tamen idem deus adjuvo sinister cornu medius acies totus profligo copia rex qui quam facilis subeo iniquus locus tam celer gradus pello premo locus iniquitas itaque multus miles pars interficio pars suus ruina opprimo qui velocitas effugio possum arma tamen proicio vallo transgredior nihil ex locus superus inermis proficio possum at noster victoria effero subeo iniquus locus munitio aggredio non dubito defendo autem is cohors castrum qui pharnaces praesidium relinquo celer castrum hostis sum potior interfacio multitudo omnis suus aut capio pharnaces is paucus eques profugio qui nisi castrum oppugnatio facultas affero liber profugio vivus in caesar potestas adduco sum


Caesar etsi fallacem gentem semperque alia cogitantem, alia simulantem bene cognitam habebat, tamen petentibus dare veniam utile esse statuit, quod, si quo pacto sentirent ea quae postularent, mansurum in fide dimissum regem credebat, sin, id quod magis illorum naturae conveniebat, ducem ad bellum gerendum regem habere vellent, splendidius atque honestius se contra regem quam contra convenarum ac fugitivorum manum bellum esse gesturum. Itaque regem cohortatus ut consuleret regno paterno, parceret praeclarissimae patriae, quae turpibus incendiis et ruinis esset deformata, civis suos primum ad sanitatem revocaret, deinde conservaret, fidem populo Romano sibique praestaret, cum ipse tantum ei crederet ut ad hostis armatos eum mitteret, dextra dextram tenens dimittere coepit adulta iam aetate puerum. At regius animus disciplinis fallacissimis eruditus, ne a gentis suae moribus degeneraret, flens orare contra Caesarem coepit ne se dimitteret: non enim sibi regnum ipsum conspectu Caesaris esse iucundius. Compressis pueri lacrimis Caesar ipse commotus celeriter, si illa sentiret, fore eum secum adfirmans ad suos dimisit. Ille, ut ex carceribus in liberum cursum emissus, adeo contra Caesarem acriter bellum gerere coepit ut lacrimas quas in colloquio proiecerat gaudio videretur profudisse. Accidisse hoc complures Caesaris legati, amici, centuriones militesque laetabantur, quod nimia bonitas eius fallaciis pueri elusa esset. Quasi vero id Caesar bonitate tantum adductus ae non prudentissimo consilio fecisset.

caesar etsi fallax gens semper alius cogito alius simulo bene cognosco habeo tamen peto do venio utilis sum statuo qui si quo pacisco sentio is qui postulo mando in fides dimitto rex credo sin is qui magis ille natura convenio dux ad bellum gero rex habeo volo splendidus atque honestus sui contra rex quam contra convenaris atque fugitivus manus bellum sum gero itaque rex cohortor ut consulo regnum paternus parco praeclarus patria qui turpis incendium et ruina sum deformo civis suus primus ad sanitas revoco deinde conservo fides populus romanus sui praesto cum ipse tantus is credo ut ad hostis armatus is mitto dextera dexter teneo dimitto coepio adolesco iam aetas puer at regius animus disciplina fallax erudio ne ab gens suus mos degenero fleo oro contra caesaris coepio ne sui dimitto non enim sui regnum ipse conspectus caesar sum jucundus comprimo puer lacrima caesar ipse commoueo celer si ille sentio sum is sui adfirmo ad suus dimitto ille ut ex carcer in liber cursus emitto adeo contra caesaris acer bellum gero coepio ut lacrima qui in colloquium projacio gaudium video profundo accido hic complures caesar legatus amicus centurio milito laeto qui nimius bonitas is fallacia puer eludo sum quasi verus is caesar bonitas tantus adduco ae non prudens consilium facio


Caesar incredibili eius vel temeritate vel fiducia commotus neque opinans imparatusque oppressus eodem tempore milites ab opere revocat, arma capere iubet, legiones opponit aciemque instruit; cuius rei subita trepidatio magnum terrorem attulit nostris. Nondum ordinibus instructis falcatae regiae quadrigae permixtos milites perturbant; quae tamen celeriter multitudine telorum opprimuntur. Insequitur has acies hostium, et clamore sublato confligitur multum adiuvante natura loci, plurimum deorum immortalium benignitate qui cum omnibus casibus bellicis intersunt, tum praecipue eis quibus nihil ratione potuit administrari.

caesar incredibilis is vel temeritas vel fiducia commoueo neque opinor imparatus opprimo idem tempus miles ab opus revoco arma capio iubeo legio oppono acies instruo qui res subeo trepidatio magnus terror affero noster nondum ordo instruo falcatus regia quadrigae permisceo miles perturbo qui tamen celer multitudo telum opprimo insequor hic acies hostis et clamor tollo confligo multus adjuvo natura locus multus deus immortalis benignitas qui cum omnis casus bellicus intersum tum praecipuus is qui nihil ratio possum administraris


Pharnaces, eum id repente prima luce animadvertisset, copias suas omnis pro castris instruxit. Quas interposita tanta locorum iniquitate consuetudine magis pervulgata militari credebat instrui Caesar vel ad opus suum tardandum, quo plures in armis tenerentur, vel ad ostentationem regiae fiduciae, ne munitione magis quam manu defendere locum Pharnaces videretur. Itaque deterritus non est quo minus prima acie pro vallo instructa reliqua pars exercitus opus faceret. At Pharnaces impulsus sive loci felicitate sive auspiciis et religionibus inductus, quibus obtemperasse eum postea audiebamus, sive paucitate nostrorum qui in armis erant comperta, cum more operis cotidiani magnam illam servorum multitudinem quae aggerem portabat militem esse credidisset, sive etiam fiducia veterani exercitus sui, quem bis et vicies in acie conflixisse et vicisse legati eius gloriabantur, simul contemptu exercitus nostri, quem pulsum a se. Domitio duce sciebat, inito consilio dimicandi descendere praerupta valle coepit. Cuius aliquamdiu Caesar irridebat inanem ostentationem et eo loco militum coartationem, quem in locum nemo sanus hostis subiturus esset: cum interim Pharnaces eodem gradu quo in praeruptam descenderat vallem ascendere adversus arduum collem instructis copiis coepit.

pharnaces is is repens primus lux animadverto copia suus omnis pro castrum instruo qui interpono tantus locus iniquitas consuetudo magis pervulgo militaris credo instruo caesar vel ad opus suus tardo quo multus in arma teneo vel ad ostentatio regia fiducia ne munitio magis quam manus defendo locus pharnaces video itaque deterreo non sum quo paruus primus acies pro vallo instruo reliquus pars exercitus opus facio at pharnaces impello sive locus felicitas sive auspicium et religio induco qui obtempero is postea audio sive paucitas noster qui in arma sum comperio cum mos opus cottidianus magnus ille servus multitudo qui aggero porto miles sum credo sive etiam fiducia veteranus exercitus suus qui bis et viciens in acies confligo et vinco legatus is glorior simul contemptus exercitus noster qui pello ab sui domitius dux scio ineo consilium dimico descendo praeruptus valles coepio qui aliquamdiu caesar irrideo inanis ostentatio et is locus miles coartatio qui in locus nemo sanus hostis subeo sum cum interim pharnaces idem gradus quo in praeruptus descendo vallo ascendo adverro arduus collis instruo copia coepio


Cassius legionibus in hiberna dispositis ad ius dicendum Cordubam se recepit contractumque in ea aes alienum gravissimis oneribus provinciae constituit exsolvere et ut largitionis postulat consuetudo, per causam liberalitatis speciosam plura largitori quaerebantur. Pecuniae locupletibus imperabantur, quas Longinus sibi expensas ferri non tantum patiebatur sed etiam cogebat, in gregem locupletium simultatem causa tenues coiciebantur, neque ullum genus quaestus aut magni et evidentis aut minimi et sordidi praetermittebatur quo domus et tribunal imperatoris vacaret. Nemo erat, qui modo aliquam iacturam facere posset, quin aut vadimonio teneretur aut in reos referretur. Ita magna etiam sollicitudo periculorum ad iacturas et detrimenta rei familiaris adiungebatur.

casseius legio in hibernus dispono ad ius dico corduba sui recipio contraho in is aes alienus gravis onus provincia constituo exsolvo et ut largitio postulo consuetudo per causa liberalitas speciosus multus largitor quaero pecunia locupletibus impero qui longinus sui expendo fero non tantus patior sed etiam cogo in grex locuples simultas causa tenuis cojacio neque ullus genus quaestus aut magnus et evidens aut minimus et sordidus praetermitto quo domus et tribunal imperator vaco nemo sum qui modo aliqui jacio facio possum quin aut vadimonium teneo aut in reus refero ita magnus etiam sollicitudo periculum ad jacio et detrimentum res familiaris adjungo


Cum duce assumpto Alexandrini nihilo se firmiores factos aut languidiores Romanos animadverterent cedentibusque militibus regis aetatem atque infirmitatem magnum dolorem acciperent neque se quicquam proficere viderent, rumoresque exsisterent magna Caesari praesidia terrestri itinere ex Syria Ciliciaque adduci, quod nondum auditum Caesari erat, commeatum, qui mari nostris supportabatur, intercipere statuerunt. Itaque expeditis navigiis locis idoneis ad Canopum in statione dispositis navibus insidiabantur nostris commeatuque. Quod ubi Caesari nuntiatum est, universam classem iubet expediri atque instrui. Praeficit huic Tiberium Neronem. Proficiscuntur in ea classe Rhodiae naves atque in his Euphranor, sine quo nulla umquam dimicatio maritima, nulla etiam parum feliciter confecta erat. At fortuna, quae plerumque eos quos plurimis beneficiis ornavit ad duriorem casum reservat, superiorum temporum dissimilis Euphranorem prosequebatur. Nam eum ad Canopum ventum esset instructaque utrimque classis conflixisset et sua consuetudine Euphranor primus proelium commisisset et quadriremem hostium perforasset ac demersisset, proximam longius insecutus parum celeriter insequentibus reliquis circumventus est ab Alexandrinis. Cui subsidium nemo tulit, sive quod in ipso satis praesidi pro virtute ac felicitate eius putarent esse, sive quod ipsi sibi timebant. Ita, qui unus ex omnibus eo proelio bene rem gessit, solus cum sua quadriremi victrice perit.

cos dux assumo alexandrinus nihilum sui firmus facio aut languidus romanus animadverto cedo miles rex aetas atque infirmitas magnus dolor accipio neque sui quisquam proficio video rumor exsisto magnus caesaris praesidium terrestris iter ex syria cilicia adduco qui nondum audio caesaris sum commeatus qui mare noster supportabatur intercipio statuo itaque expeditus navigium locus idoneus ad canopus in statio dispono navis insidior noster commeatus qui ubi caesaris nuntio sum universus classis iubeo expedio atque instruo praeficio hic tiberis nero proficisco in is classis rhodius navo atque in hic euphranor sine quo nullus umquam dimicatio maritimus nullus etiam parum feliciter conficio sum at fortuna qui plerusque is qui multus beneficium orno ad durus casus reservo superus tempus dissimilis euphranor prosequor nam is ad canopus venio sum instruo utrimque classis confligo et suus consuetudo euphranor primus proelium committo et quadriremis hostis perforo atque demergo propior longus insequor parum celer insequor reliquus circumvenio sum ab alexandrinus qui subsidium nemo fero sive qui in ipse satis praesidium pro virtus atque felicitas is puto sum sive qui ipse sui timeo ita qui unus ex omnis is proelium bene res gero solus cum suus quadriremis victrix pereo


Caesar respondit se fore aequissimum Pharnaci, si quae polliceretur repraesentaturus esset. Monuit autem, ut solebat, mitibus verbis legatos, ne aut Deiotarum sibi obicerent aut nimis eo gloriarentur beneficio, quod auxilia Pompeio non missisent. Nam se neque libentius facere quicquam quam supplicibus ignoscere neque provinciarum publicas iniurias condonare eis posse qui fuissent in se officiosi. Quin id ipsum quod commemorarent officium fuisse utilius Pharnaci, qui providisset ne vinceretur, quam sibi cui di immortales victoriam tribuissent. Itaque se magnas et gravis iniurias civium Romanorum qui in Ponto negotiati essent, quoniam in integrum restituere non posset, concedere Pharnaci. Nam neque interfectis amissam vitam neque exsectis virilitatem restituere posse; quod quidem supplicium gravius morte cives Romani subissent. Ponto vero decederet confestim familiasque publicanorum remitteret ceteraque restitueret sociis civibusque Romanis quae penes eum essent. Si fecisset, iam tune sibi mitteret munera ac dona quae bene rebus gestis imperatores ab amicis accipere consuessent. Miserat enim Pharnaces coronam auream. His responsis datis legatos remisit.

caesar respondeo sui sum aequus pharnaces si qui polliceo repraesento sum moneo autem ut soleo mitis verbum legatus ne aut deiotaris sui obicio aut nimis is glorior beneficium qui auxilium pompejus non missisent nam sui neque libet facio quisquam quam supplex ignosco neque provinciaris publicus injuria condonaris is possum qui sum in sui officiosus quin is ipse qui commemoro officium sum utilis pharnaces qui provideo ne vinco quam sui qui deus immortalis victoria tribuo itaque sui magnus et gravis injuria civis romanus qui in pontus negotior sum quoniam in integer restituo non possum concedo pharnaces nam neque interficio amitto vita neque exseco virilitas restituo possum qui quidem supplicium gravis mors civis romanus subeo pontus verus decedo confestim familia publicanus remitto ceter restituo socius civis romanus qui penis is sum si facio iam tu sui mitto munus atque donum qui bene res gero imperator ab amicus accipio consuesco mitto enim pharnaces corona aureus hic respondeo do legatus remitto


Erant omnibus ostiis Nili custodiae exigendi portorii causa dispositae naves veteres erant in occultis regiae navalibus, quibus multis annis ad navigandum non erant usi: has reficiebant, illas Alexandream revocabant. Deerant remi: porticus, gymnasia, publica aedificia detegebant, asseres remorum usum obtinebant; aliud naturalis sollertia, aliud urbis copia sumministrabat. Postremo non longam navigationem parabant, sed praesentis temporis necessitati serviebant et in ipso portu confligendum videbant. Itaque paucis diebus contra omnium opinionem quadriremis XXII, quinqueremis V confecerunt; ad has minores apertasque compluris adiecerunt et in portu periclitati remigio quid quaeque earum efficere posset idoneos milites imposuerunt seque ad confligendum omnibus rebus paraverunt. Caesar Rhodias navis VIIII habebat—nam decem missis una in cursu litore Aegyptio defecerat—, Ponticas VIII, Lycias V, ex Asia XII. Ex his erant quinqueremes et quadriremes decem, reliquae infra hanc magnitudinem et pleraeque apertae. Tamen virtute militum confisus cognitis hostium copiis se ad dimicandum parabat.

sum omnis ostium nilis custodia exigo portorium causa dispono navo vetus sum in occulo regia naval qui multus annus ad navigo non sum utor hic reficio ille alexandrea revoco desum remi porticus gymnasium publicus aedificium detego assero remi usus obtineo alius natural sollertia alius urbs copia sumministrabat postremo non longus navigatio paro sed praesum tempus necessitas servio et in ipse portus confligo video itaque paucus dies contra omnis opinio quadriremis xxii quinqueremis v confacio ad hic paruus aperio complures adicio et in portus periclitas remigium quis quisque is efficio possum idoneus miles impono sequor ad confligo omnis res paro caesar rhodius navus viiii habeo nam decem mitto unus in cursus litus aegyptius deficio ponticus viii lycia v ex asia duodecim ex hic sum quinqueremis et quadriremis decem reliquus infra hic magnitudo et plerus aperio tamen virtus miles confido cognosco hostis copia sui ad dimico paro


Bello Alexandrino conflato Caesar Rhodo atque ex Syria Ciliciaque omnem classem arcessit; Creta sagittarios, equites ab rege Nabataeorum Malcho evocat; tormenta undique conquiri et frumentum mitti, auxilia adduci iubet. Interim munitiones cotidie operibus augentur atque omnes oppidi partes, quae minus esse firmae videntur, testudinibus ac musculis aptantur; ex aedificiis autem per foramina in proxima aedificia arietes immittuntur, quantumque aut ruinis deicitur aut per vim recipitur loci, in tantum munitiones proferuntur. Nam incendio fere tuta est Alexandrea, quod sine contignatione ac materia sunt aedificia et structuris ac fornicibus continentur tectaque sunt rudere aut pavimentis. Caesar maxime studebat ut, quam angustissimam partem oppidi palus a meridie interiecta efficiebat, hanc operibus vineisque agendis ab reliqua parte urbis excluderet, illud spectans primum ut, cum in duas partis esset urbis divisa acies, uno consilio atque imperio administraretur, deinde ut laborantibus succurri atque ex altera oppidi parte auxilium ferri posset, in primis vero ut aqua pabuloque abundaret, quarum alterius rei copiam exiguam, alterius nullam omnino facultatem habebat; quod utrumque large palus praebere poterat.

bellum alexandrinus conflo caesar rhodos atque ex syria cilicia omnis classis arcesso creta sagittarius eques ab rex nabataei malcho evoco tormentum undique conquaero et frumentum mitto auxilium adduco iubeo interim munitio cottidie opus augeo atque omnis oppidum pars qui paruus sum firmus video testudo atque musculis apto ex aedificium autem per foramen in propior aedificium aries immitto quantus aut ruina deicio aut per vis recipio locus in tantus munitio profero nam incendium fere tueor sum alexandrea qui sine contignatio atque materia sum aedificium et struo atque fornix contineo tego sum rudo aut pavimentum caesar magnus studeo ut quam angustus pars oppidum palus ab meridies interjacio efficio hic opus vinea ago ab reliquus pars urbs excludo ille specto primus ut cum in duo pars sum urbs divido acies unus consilium atque imperium administro deinde ut laboro succurro atque ex alter oppidum pars auxilium fero possum in primus verus ut aqua pabulum abundo qui alter res copia exiguus alter nullus omnino facultas habeo qui uterque largus palus praebeo possum


Gabinius ut in Illyricum venit hiberno tempore anni ac difficili sive copiosiorem provinciam existimans sive multum fortunae victoris Caesaris tribuens sive virtute et scientia sua confisus, qua saepe in bellis periclitatus magnas res et secundas ductu ausuque suo gesserat, neque provinciae facultatibus sublevabatur, quae partim erat exinanita partim infidelis, neque navibus intercluso mari tempestatibus commeatus supportari poterat magnisque difficultatibus coactus non ut volebat sed ut necesse erat bellum gerebat. Ita cum durissimis tempestatibus propter inopiam castella aut oppida expugnare cogeretur, crebro incommoda accipiebat adeoque est a barbaris contemptus ut Salonam se recipiens in oppidum maritimum, quod cives Romani fortissimi fidelissimi incolebant, in agmine dimicare sit coactus. Quo proelio duobus milibus militum amplius amissis, centurionibus XXXVIII, tribunis IIII, cum reliquis copiis Salonam se recepit summaque ibi difficultate rerum omnium pressus paucis mensibus morbo periit. Cuius et infelicitas vivi et subita mors in magnam spem Octavium adduxit provinciae potiendae quem tamen diutius in rebus secundis et fortuna, quae plurimum in bellis potest, diligentiaque Cornifici et virtus Vatini versari passa non est.

gabinus ut in illyricus venio hiberno tempus annus atque difficilis sive copiosus provincia existimo sive multus fortuna victor caesar tribuo sive virtus et scientia suus confido qui saepe in bellum periclitor magnus res et secundus ductus ausuque suus gero neque provincia facultas sublevo qui pars sum exinanio pars infidelis neque navis intercludo mare tempestas commeatus supportaris possum magnus difficultas cogo non ut volo sed ut necesse sum bellum gero ita cum durus tempestas propter inopia castellum aut oppidum expugnaris cogo creber incommodus accipio adeo sum ab barbaris contemno ut salona sui recipio in oppidum maritimus qui civis romanus fortis fidelis incolo in agmen dimicaris sum cogo quo proelium duo mille miles amplus amitto centurio xxxviii tribunus quattuor cum reliquus copia salona sui recipio summum ibi difficultas res omnis premo paucus mensis morbus pereo qui et infelicito vivo et subeo mors in magnus spes octavius adduco provincia potio qui tamen diu in res secundus et fortuna qui multus in bellum possum diligo cornificius et virtus vatinius versaris patior non sum


Interim Lepidus ex citeriore provincia eum cohortibus legionariis XXXV magnoque numero equitum et reliquorum auxiliorum venit ea mente Uliam, ut sine ullo studio contentiones Cassi Marcellique componeret. Huic venienti sine dubitatione Marcellus se credit atque offert; Cassius contra suis se tenet praesidiis, sive eo quod plus sibi iuris deberi quam Marcello existimabat, sive eo quod ne praeoccupatus animus Lepidi esset obsequio adversarii verebatur. Ponit ad Uliam castra Lepidus neque habet a Marcello quicquam divisi. Ne pugnetur interdicit; ad exeundum Cassium invitat fidemque suam in re omni interponit. Cum diu dubitasset Cassius quid sibi faciendum quidve Lepido esset credendum, neque ullum exitum consili sui reperiret si permaneret in sententia, postulat uti munitiones disicerentur sibique liber exitus daretur. Non tantum indutiis factis sed prope iam pace constituta opera cum complanarent custodiaeque munitionum essent deductae, auxilia regis in id castellum Marcelli quod proximum erat regis castris, neque opinantibus omnibus—si tamen in omnibus fuit Cassius: nam de huius conscientia dubitabatur—, impetum fecerunt complurisque ibi milites oppresserunt. Quod nisi celeriter indignatione et auxilio Lepidi proelium esset diremptum, maior calamitas esset accepta.

interim lepidus ex citer provincia is cohors legionarius xxxv magnus numerus eques et reliquus auxilia venio is mens ulia ut sine ullus studium contentio casseius marcellus compono hic venio sine dubitatio marcellus sui credo atque offero casseius contra suus sui teneo praesidium sive is qui multus sui ius debeo quam marcellus existimo sive is qui ne praeoccupo animus lepidus sum obsequium adversarius vereor pono ad ulia castrum lepidus neque habeo ab marcellus quisquam divido ne pugno interdico ad exeo casseius invito fides suus in res omnis interpono cos diu dubito casseius quis sui facio quis lepidus sum credo neque ullus exitus consilium suus reperio si permaneo in sententia postulo uti munitio disicerentur sui liber exitus do non tantus indutiae facio sed prope iam pax constituo opus cum complanarent custodia munitio sum deduco auxilium rex in is castellum marcellus qui propior sum rex castrum neque opinor omnis si tamen in omnis sum casseius nam de hic conscientia dubito impetus facio complures ibi miles opprimo qui nisi celer indignatio et auxilium lepidus proelium sum disredimo magnus calamitas sum accipio


Vatinius Brundisi eum esset, cognitis rebus quae gesta erant in Illyrico, cum crebris litteris Cornifici ad auxilium provinciae ferendum evocaretur et M. Octavium audiret cum barbaris foedera percussisse compluribusque locis nostrorum militum oppugnare praesidia partim classe per se partim pedestribus copiis per barbaros, etsi gravi valetudine adfectus vix corporis viribus animum sequebatur, tamen virtute vicit incommodum naturae difficultatesque et hiemis et subitae praeparationis. Nam eum ipse paucas in portu navis longas haberet, litteras in Achaiam ad Q. Calenum misit, uti sibi classem mitteret. Quod cum tardius fieret quam periculum nostrorum flagrabat, qui sustinere impetum Octavi non poterant, navibus actuariis, quarum numerus erat satis magnus, magnitudo nequaquam satis iusta ad proeliandum, rostra imposuit. His adiunctis navibus longis et numero classis aucto militibus veteranis impositis, quorum magnam copiam habebat ex omnibus legionibus, qui numero aegrorum relicti erant Brundisi, cum exercitus in Graeciam transportaretur, profectus est in Illyricum maritimasque non nullas civitates, quae defecerant Octavioque se tradiderant, partim recipiebat, partim remanentis in suo consilio praetervehebatur nec sibi ullius rei moram necessitatemque iniungebat quin quam celerrime posset ipsum Octavium persequeretur. Hunc oppugnantem Epidaurum terra marique, ubi nostrum erat praesidium, adventu suo discedere ab oppugnatione coegit praesidiumque nostrum recepit.

vatinius brundisium is sum cognosco res qui gero sum in illyricus cum creber littera cornificius ad auxilium provincia fero evoco et m octavius audio cum barbaris foedero percutio complures locus noster miles oppugnaris praesidium pars classis per sui pars pedestribus copia per barbarus etsi gravis valetudo affectus vix corpus vis animus sequor tamen virtus vinco incommodus natura difficultas et hiems et subeo praeparatio nam is ipse paucus in portus navus longus habeo littera in achaia ad q calenus mitto uti sui classis mitto qui cum tardus fio quam periculum noster flagro qui sustineo impetus octavius non possum navis actuarius qui numerus sum satis magnus magnitudo nequaquam satis iustus ad proelio rostrum impono hic adjungo navis longus et numerus classis augeo miles veteranus impono qui magnus copia habeo ex omnis legio qui numerus aeger relinquo sum brundisium cum exercitus in graecia transporto proficiscor sum in illyricus maritimus non nullus civitas qui deficio octavius sui trado pars recipio pars remaneo in suus consilium praetervehor neque sui ullus res mora necessitas injungo quin quam celer possum ipse octavius persequor hic oppugno epidaurus terra mare ubi nos sum praesidium advenio suus discedo ab oppugnatio cogo praesidium nos recipio


Caesar re praeclarissime gesta, cum subitum adventum suum iudicaret magnum terrorem Alexandrinis iniecturum, protinus victor ad castra regis pertendit. Haec cum et opere magno vallata et loci natura munita animadverteret confertamque armatorum multitudinem collocatam in vallo videret, laesos itinere ac proeliando milites ad oppugnanda castra succedere noluit. Itaque non magno intervallo relicto ab hoste castra posuit. Postero die castellum, quod rex in proximo vico non longe a suis castris munierat bracchiisque cum opere castrorum coniunxerat vici obtinendi causa, Caesar aggressus omnibus copiis expugnat, non quo id minore numero militum consequi difficile factu putaret, sed ut ab ea victoria perterritis Alexandrum protinus castra regis oppugnaret. Itaque eo cursu, quo refugientis Alexandrinos ex castello in castra sunt milites insecuti, munitionibus successerunt acerrimeque eminus proeliari coeperunt. Duabus ex partibus aditus oppugnationis nostris dabatur: una, quam liberum accessum habere demonstravi, altera, quae mediocre intervallum inter castra et flumen Nilum habebat. Maxima et electissima multitudo Alexandrinorum defendebat eam partem, quae facillimum aditum habebat; plurimum proficiebam in repellendis vulnerandisque nostris, qui regione fluminis Nili propugnabant: diversis enim telis nostri figebantur, adversi ex vallo castrorum, aversi ex flumine, in quo multae naves instructae funditoribus et sagittairis nostros impugnabant.

caesar res praeclarus gero cum subeo advenio suus iudico magnus terror alexandrinus injacio protinus victor ad castrum rex pertendo hic cum et opus magnus vallo et locus natura munio animadverto confercio armator multitudo colloco in vallo video laedo iter atque proelio miles ad oppugno castrum succedo nolo itaque non magnus intervallum relinquo ab hostis castrum pono posterus dies castellum qui rex in propior vicus non longus ab suus castrum munio bracchium cum opus castrum conjungo vinco obtineo causa caesar aggredior omnis copia expugno non quo is paruus numerus miles consequor difficilis factus puto sed ut ab is victoria perterreo alexander protinus castrum rex oppugno itaque is cursus quo refugio alexandrini ex castellum in castrum sum miles insequor munitio succedo acer eminus proeliaris coepio duo ex pars aditus oppugnatio noster do unus quam liber accedo habeo demonstro alter qui mediocris intervallum inter castrum et flumen nilis habeo maximus et eligo multitudo alexandrinus defendo is pars qui facilis aditus habeo multus proficio in repello vulnero noster qui regio flumen nilis propugno diverto enim telum noster figo adverro ex vallo castrum averto ex flumen in quo multus navo instruo funditor et sagittairis noster impugno


Cuius rei deformitate atque indignitate legiones quae Marcellum sibi ducem ceperant ad eum concurrerunt, ut in aciem educerentur orant, priusque confligendi sibi potestas fieret quam eum tanta contumelia nobilissimae carissimaeque possessiones Cordubensium in conspectu suo rapinis, ferro flammaque consumerentur. Marcellus cum confligere miserrimum putaret, quod et victoris et victi detrimentum ad eundem Caesarem esset redundaturum neque suae potestatis esset, legiones Baetim traducit aciemque instruit. Cum Cassium contra pro suis castris aciem instruxisse loco superiore videret, causa interposita, quod is in aequum non descenderet, Marcellus militibus persuadet ut se recipiant in castra. Itaque copias reducere coepit. Cassius, quo bono valebat Marcellumque infirmum esse sciebat, aggressus equitatu legionarios se recipientis compluris novissimos in fluminis ripis interfecit. Cum hoc detrimento quid transitus fluminis viti difficultatisque haberet cognitum esset, Marcellus castra Baetim transfert, crebroque uterque legiones in aciem educit; neque tamen confligitur propter locorum difficultates.

qui res deformitas atque indignitas legio qui marcellus sui dux capio ad is concurro ut in acies educo oro prior confligo sui potestas fio quam is tantus contumelia nobilis carus possessio cordubensis in conspectus suus rapina ferrum flammo consumo marcellus cum confligo miser puto qui et victor et vinco detrimentum ad idem caesaris sum redundo neque suus potestas sum legio baetis traduco acies instruo cos casseius contra pro suus castrum acies instruo locus superus video causa interpono qui is in aequus non descendo marcellus miles persuadeo ut sui recipio in castrum itaque copia reduco coepio casseius quo bonus valeo marcellus infirmus sum scio aggredior equitatus legionarius sui recipio complures novus in flumen ripa interfacio cos hic detrimentum quis transitus flumen vitium difficultas habeo cognosco sum marcellus castrum baetis transfero creber uterque legio in acies educo neque tamen confligo propter locus difficultas


Interim nuntiatur Laterensi vivere Cassium. Quo nuntio dolore magis permotus quam animo perturbatus reficit se celeriter et ad Cassium visendum proficiscitur. Re cognita XXX. legio signa Cordubam infert ad auxilium ferendum imperatori suo. Facit hoc idem XXI. Subsequitur has V. Cum duae legiones reliquae essent in castris, secundam, veriti ne soli relinquerentur atque ex eo quid sensissent iudicaretur, secuti sunt factum superiorum. Permansit in sententia legio vernacula nec ullo timore de gradu deiecta est.

interim nuntio laterensis vivo casseius quo nuntio dolor magis permoueo quam animus perturbo reficio sui celer et ad casseius viso proficisco res cognosco xxx legio signum corduba infero ad auxilium fero imperator suus facio hic idem xxi subsequor hic v cos duo legio reliquus sum in castrum secundus vereor ne solus relinquo atque ex is quis sentio judico sequor sum facio superus permaneo in sententia legio vernaculus neque ullus timor de gradus deicio sum


Paucis diebus in ea provincia consumptis Sextum Caesarem, amicum et necessarium suum, legionibus Syriaeque praeficit; ipse eadem classe qua venerat proficiscitur in Ciliciam. Cuius provinciae civitates omnis evocat Tarsum, quod oppidum fere totius Ciliciae nobilissimum fortissimumque est. Ibi rebus omnibus provinciae et finitimarum civitatium constitutis cupiditate proficiscendi ad bellum gerendum non diutius moratur, magnisque itineribus per Cappadociam confectis biduum Mazacae commoratus Comana venit, vetustissimum et sanctissimum in Cappadocia Bellonae templum, quod tanta religione colitur ut sacerdos eius deae maiestate, imperio, potentia secundus a rege consensu gentis illius habeatur. Id homini nobilissimo Lycomedi Bithyno adiudicavit, qui regio Cappadocum genere ortus iure minime dubio, vetustate; tamen propter adversam fortunam maiorum suorum mutationemque generis intermisso sacerdotium id repetebat. Fratri autem Ariobarzanis Ariarathi, eum bene meritus uterque eorum de re publica esset, ne aut regni hereditas Ariarathen sollicitaret aut heres regni terreret Ariobarzanen, partem Armeniae minoris concessit, eumque Ariobarzani attribuit qui sub eius imperio ac dicione esset. Ipse iter inceptum simili velocitate conficere coepit.

paucus dies in is provincia consumo sextus caesaris amicus et necessarius suus legio syria praeficio ipse idem classis qui venio proficisco in cilicia qui provincia civitas omnis evoco tarsus qui oppidum fere totus cilicia nobilis fortis sum ibi res omnis provincia et finitimaris civitas constitus cupiditas proficisco ad bellum gero non diu moror magnus iter per cappadocia conficio biduus mazaca commoro comano venio vetustus et sancio in cappadocia bellona templum qui tantus religio colo ut sacerdos is dea maiestas imperium potentia secundus ab rex consensus gens ille habeo is homo nobilis lycomedes bithynus adjudico qui regius cappadocus genus ortus ius paruus dubius vetustas tamen propter adverro fortuna magnus suus mutatio genus intermitto sacerdotium is repeto frater autem ariobarzanes ariarathes is bene mereor uterque is de res publicus sum ne aut regnum hereditas ariarathes sollicito aut heres regnum terreo ariobarzanes pars armenia paruus concedo is ariobarzanes attribuo qui sub is imperium atque dicio sum ipse iter incipio similis velocitas confacio coepio


Haec cum administraret, numquam tamen intermittebat legatos de pace atque amicitia mittere ad Domitium, cum hoc ipso crederet facilius eum decipi posse. At contra spes pacis Domitio in isdem castris morandi attulit causam. Ita Pharnaces, amissa proximi temporis occasione cum vereretur ne cognoscerentur insidiae, suos in castra revocavit. Domitius postero die propius Nicopolim accessit castraque oppido contulit. Quae dum muniunt nostri, Pharnaces aciem instruxit more suo atque instituto. In fronte enim simplici derecta acie cornua trinis firmabantur subsidiis; eadem ratione haec media collocabantur acie duobus dextra sinistraque intervallis simplicibus ordinibus instructis. Perfecit inceptum castrorum opus Domitius parte copiarum pro vallo constituta.

hic cum administro numquam tamen intermitto legatus de pax atque amicitia mitto ad domitius cum hic ipse credo facilis is decipio possum at contra spes pax domitius in idem castrum moror affero causa ita pharnaces amitto propior tempus occasio cum vereor ne cognosco insidiae suus in castrum revoco domitius posterus dies propius nicopolis accedo castro oppidum confero qui dum munio noster pharnaces acies instruo mos suus atque instituo in frons enim simplex derecingo acies cornu terni firmo subsidium idem ratio hic medius collocabantur acies duo dextera sinister intervallum simplex ordo instruo perficio incipio castrum opus domitius pars copia pro vallo constituo


Zela est oppidum in Ponto positum, ipsum ut in plano loco satis munitum: tumulus enim naturalis, velut manu factus, excelsiore undique fastigio sustinet murum. Circumpositi sunt huic oppido magni multique intercisi vallibus colles; quorum editissimus unus, qui propter victoriam Mithridatis et infelicitatem Triari detrimentumque exercitus nostri magnam in illis partibus habet nobilitatem, superioribus locis atque itineribus paene coniunctus est oppido nec multo longius milibus passuum III abest ab Zela. Hunc locum Pharnaces veteribus paternorum felicium castrorum refectis operibus copiis suis omnibus occupavit.

zelo sum oppidum in pontus pono ipse ut in planus locus satis munio tumulus enim natural velut manus facio excello undique fastigium sustineo murus circumpono sum hic oppidum magnus multus intercisi valles collis qui edo unus qui propter victoria mithridates et infelicitas triaris detrimentum exercitus noster magnus in ille pars habeo nobilitas superus locus atque iter paene conjungo sum oppidum neque multus longus mille passus iii absum ab zelo hic locus pharnaces vetus paternus felicium castrum reficio opus copia suus omnis occupo


Paucis diebus Q. Cassi litteris acceptis rex Bogus cum copiis venit adiungitque ei legioni quam secum adduxerat compluris cohortis auxiliarias Hispanorum. Namque ut in civilibus dissensionibus accidere consuevit, ita temporibus illis in Hispania non nullae civitates rebus Cassi studebant, plures Marcellum fovebant. Accedit cum copiis Bogus ad exteriores Marcelli munitiones. Pugnatur utrimque acriter, crebroque id accidit fortuna saepe ad utrumque victoriam transferente; nec tamen umquam ab operibus depellitur Marcellus.

paucus dies q casseius littera accipio rex bogus cum copia venio adjungo is legio quam sui adduco complures cohors auxiliarius hispanus namque ut in civilis dissensio accido consuesco ita tempus ille in hispania non nullus civitas res casseius studeo multus marcellus foveo accedo cum copia bogus ad exter marcellus munitio pugno utrimque acer creber is accido fortuna saepe ad uterque victoria transfero neque tamen umquam ab opus depello marcellus


At Vatinius re bene gesta receptui cecinit suisque omnibus incolumibus in eum se portum victor recepit, quo ex portu classis Octavi ad dimicandum processerat. Capit ex eo proelio penterem unam, triremis duas, dicrotas VIII complurisque remiges Octavianos posteroque ibi die, dum suas captivasque navis reficeret, consumpto post diem tertium contendit in insulam Issam, quod eo se recepisse ex fuga credebat Octavium. Erat in ea nobilissimum regionum earum oppidum coniunctissimumque Octavio. Quo ut venit, oppidani supplices se Vatinio dediderunt, comperitque ipsum Octavium parvis paucisque navigiis vento secundo regionem Graeciae petisse, inde ut Siciliam, deinde Africam caperet. Ita brevi spatio re praeclarissime gesta, provincia recepta et Cornificio reddita, classe adversariorum ex illo toto sinu expulsa victor se Brundisium incolumi exercitu et classe recepit.

at vatinius res bene gero receptus cano suo omnis incolumis in is sui portus victor recipio quo ex portus classis octavius ad dimico procedo capio ex is proelium penteris unus triremis duo dicrota viii complures remex octavianus posterus ibi dies dum suus captiva navus reficio consumo post dies tertius contendo in insula issa qui is sui recipio ex fuga credo octavius sum in is nobilis regio is oppidum conjungo octavius quo ut venio oppidanus supplex sui vatinius dedo comperio ipse octavius parvus paucus navigium venio secundus regio graecia peto inde ut sicilia deinde africa capio ita brevis spatium res praeclarus gero provincia recipio et cornificius reddo classis adversarius ex ille totus sinus expello victor sui brundisium incolumis exercitus et classis recipio