Exercitu coacto in unum locum castris ad Cordubam positis pro contione militibus exponit quas res Caesaris iussu gerere deberet, polliceturque eis, eum in Mauretaniam traiecisset, sestertios centenos se daturum; quintam fore in Hispania legionem. Ex contione se Cordubam recepit eoque ipso die tempore postmeridiano, cum in basilicam iret, quidam Minucius Silo cliens L. Racili libellum, quasi aliquid ab eo postularet, ut miles ei tradit, deinde post Racilium—nam is latus Cassi tegebat—, quasi responsum peteret, celeriter dato loco eum se insinuasset, sinistra corripit aversum dextraque bis ferit pugione. Clamore sublato fit a coniuratis impetus universis. Munatius Flaccus proximum gladio traicit lictorem; hoc interfecto Q. Cassium legatum vulnerat. Ibi T. Vasius et L. Mercello simili confidentia Flaccum, municipem suum, adiuvant: erant enim omnes Italicenses. Ad ipsum Longinum L. Licinius Squillus involat iacentemque levibus sauciat plagis.

exercitus cogo in unus locus castrum ad corduba pono pro contio miles expono qui res caesar iussus gero debeo polliceo is is in mauretania transjacio sestertius centeni sui do quintus sum in hispania legio ex contio sui corduba recipio eo ipse dies tempus pomeridianus cum in basilica eo quidam minucius silus cliens l racilis libellus quasi aliquis ab is postulo ut miles is trado deinde post racilius nam is latus casseius tego quasi responsum peto celer do locus is sui insinuo sinistra corripio averto dexter bis ferio pugio clamor tollo fio ab coniuratus impetus universus munatius flaccus propior gladius traicio lictor hic interficio q casseius legatus vulnero ibi t vasius et l mercello similis confido flaccus municipem suus adjuvo sum enim omnis italicenses ad ipse longo l licinius squillus involo jaceo levis saucio plaga


Hoc probato consilio magnum ac difficile opus aggreditur. Intersaeptis enim specubus atque omnibus urbis partibus exclusis quae ab ipso tenebantur, aquae magnam vim ex mari rotis ac machinationibus exprimere contendit: hanc locis superioribus fundere in partem Caesaris non intermittebat. Quam ob causam salsior paulo praeter consuetudinem aqua trahebatur ex proximis aedificiis magnamque hominibus admirationem praebebat, quam ob rem id accidisset: nec satis sibi ipsi credebant, eum se inferiores eiusdem generis ac saporis aqua dicerent uti atque ante consuessent, vulgoque inter se conferebant et degustando quantum inter se differrent aquae cognoscebant. Parvo vero temporis spatio haec propior bibi omnino non poterat, illa inferior corruptior iam salsiorque reperiebatur.

hic probo consilium magnus atque difficilis opus aggredior intersaepio enim specus atque omnis urbs pars excludo qui ab ipse teneo aqua magnus vis ex mare rota atque machinatio exprimo contendo hic locus superus fundo in pars caesar non intermitto quam ob causa salio paulus praeter consuetudo aqua traho ex propior aedificium magnus homo admiratio praebeo quam ob res is accido neque satis sui ipse credo is sui inferus idem genus atque sapor aqua dico uti atque ante consuesco vulgo inter sui confero et degusto quantus inter sui differo aqua cognosco parvus verus tempus spatium hic propior bibo omnino non possum ille inferus corrumpo iam salio reperio


Caesar cum videret milites acrius proeliari non posse nec tamen multum profici propter locorum difficultatem, cumque animum adverteret excelsissimum locum castrorum relictum esse ab Alexandrinis, quod et per se munitus esset et studio partim pugnandi partim spectandi decucurrissent in eum locum in quo pugnabatur, cohortis illo circumire castra et summum locum aggredi iussit eisque Carfulenum praefecit, et animi magnitudine et rei militaris scientia virum praestantem. Quo ut ventum est, paucis defendentibus munitionem, nostris contra militibus acerrime pugnantibus, diverso clamore et proelio perterriti Alexandrini trepidantes in omnis partis castrorum discurrere coeperunt. Quorum perturbatione nostrorum animi adeo sunt incitati ut paene eodem tempore ex omnibus partibus, primi tamen editissimum castrorum locum caperent; ex quo decurrentes magnam multitudinem hostium in castris interfecerunt. Quod periculum plerique Alexandrini fugientes acervatim se de vallo praecipitarunt in eam partem quae flumini erat adiuncta. Horum primis in ipsa fossa munitionis magna ruina oppressis ceteri faciliorem fugam habuerunt. Constat fugisse ex castris regem ipsum receptumque in navem multitudine corum qui ad proximas navis adnatabant demerso navigio perisse.

caesar cum video miles acer proeliaris non possum neque tamen multus proficio propter locus difficultas cum animus adverto excello locus castrum relinquo sum ab alexandrinus qui et per sui munio sum et studium pars pugno pars specto decurro in is locus in quo pugno cohors ille circumeo castrum et superus locus aggredio iubeo is carfulenus praeficio et animus magnitudo et res militaris scientia vir praesto quo ut venio sum paucus defendo munitio noster contra miles acer pugno diverto clamor et proelium perterreo alexandrinus trepido in omnis pars castrum discurro coepio qui perturbatio noster animus adeo sum incitas ut paene idem tempus ex omnis pars primus tamen edo castrum locus capio ex quo decurro magnus multitudo hostis in castrum interfacio qui periculum plerusque alexandrinus fugio acervatim sui de vallo praecipito in is pars qui flumen sum adjungo horus primus in ipse fossa munitio magnus ruina opprimo ceterus facilis fuga habeo consto fugio ex castrum rex ipse recipio in navo multitudo corum qui ad propior navus adnato demergo navigium pereo


Dum haec in Aegypto geruntur, rex Deiotarus ad Domitium Calvinum, cui Caesar Asiam finitimasque provincias administrandas tradiderat, venit oratum ne Armeniam minorem, regnum suum, neve Cappadociam, regnum Ariobarzanis, possideri vastarique pateretur a Pharnace; quo malo nisi liberarentur, imperata se facere pecuniamque promissam Caesari non posse persolvere. Domitius, non tantum ad explicandos sumptus rei militaris cum pecuniam necessariam esse iudicaret, sed etiam turpe populo Romano et C. Caesari victori sibique infame esse statueret regna sociorum atque amicorum ab externo rege occupari, nuntios confestim ad Pharnacem misit, Armenia Cappadociaque decederet neve occupatione belli civilis populi Romani ius maiestatemque temptaret. Hanc denuntiationem cum maiorem vim habituram existimaret, si propius eas regiones cum exercitu accessisset, ad legiones profectus unam ex tribus. XXXVI., secum ducit, duas in Aegyptum ad Caesarem mittit litteris eius evocatas; quarum altera bello Alexandrino non occurrit, quod itinere terrestri per Syriam erat missa. Adiungit Cn. Domitius legioni XXXVI. duas ab Deiotaro, quas ille disciplina atque armatura nostra compluris annos constitutas habebat, equitesque C. totidemque ab Ariobarzane sumit. Mittit P. Sestium ad C. Plaetorium quaestorem, ut legionem adduceret quae ex tumultuariis militibus in Ponto confecta erat, Quantumque Patisium in Ciliciam ad auxilia arcessenda. Quae copiae celeriter omnes iussu Domiti Comana convenerunt.

dum hic in aegyptus gero rex deiotarus ad domitius calvinus qui caesar asia finitimus provincia administro trado venio oro ne armenia paruus regnum suus neve cappadocia regnum ariobarzanes possideo vasto pateo ab pharnaces quo malus nisi libero impero sui facio pecunia promitto caesaris non possum persolvo domitius non tantus ad explico sumptus res militaris cum pecunia necessaria sum iudico sed etiam turpis populus romanus et que caesaris victor sui infamis sum statuo regnum socius atque amicus ab externus rex occuparis nuntius confestim ad pharnaces mitto armenium cappadocia decedo neve occupatio bellum civilis populus romanus ius majestas tento hic denuntiatio cum magnus vis habeo existimo si propius is regio cum exercitus accedo ad legio proficiscor unus ex tres xxxvi sui duco duo in aegyptus ad caesaris mitto littera is evoco qui alter bellum alexandrinus non occurro qui iter terrestris per syria sum mitto adjungo cn domitius legio xxxvi duo ab deiotarus qui ille disciplina atque armo noster complures annus constituo habeo equito que totidem ab ariobarzanes sumo mitto p sestius ad que plaetorius quaestor ut legio adduco qui ex tumultuarius miles in pontus conficio sum quantus patisium in cilicia ad auxilium arcesso qui copia celer omnis iussus domitius comano convenio


Interim Thorius ad Cordubam veteres legiones adducit ac, ne dissensionis initium natum seditiosa militum suaque natura videretur, simul ut contra Q. Cassium, qui Caesaris nomine maioribus viribus uti videbatur, aeque potentem opponeret dignitatem, Cn. Pompeio se provinciam reciperare velle palam dictitabat. Et forsitan etiam hoc fecerit odio Caesaris et amore Pompei, cuius nomen multum poterat apud eas legiones quas M. Varro obtinuerat. Sed id qua mente, communis erat coniectura: certe hoc prae se Thorius ferebat; milites adeo fatebantur, ut Cn. Pompei nomen in scutis inscriptum haberent. Frequens legionibus conventus obviam prodit, neque tantum virorum sed etiam matrum familias ac praetextatorum, deprecaturque ne hostili adventu Cordubam diriperent: nam se contra Cassium consentire cum omnibus; contra Caesarem ne facere cogerentur orare.

interim thorius ad corduba vetus legio adduco atque ne dissensio initium natus seditiosus miles suum natura video simul ut contra q casseius qui caesar nomen magnus vis uti video aequus potens oppono dignitas cn pompejus sui provincia reciperaris volo palam dictito et forsitan etiam hic facio odium caesar et amor pompejus qui nomen multus possum apud is legio qui m varro obtineo sed is qui mens communis sum conicio certus hic prae sui thorius fero miles adeo fateor ut cn pompejus nomen in scutum inscriptum habeo frequens legio convenio obvius prodeo neque tantus vir sed etiam mater familia atque praetextator deprecor ne hostilis advenio corduba diripio nam sui contra casseius consentio cum omnis contra caesaris ne facio cogo oro


Sub idem tempus Mithridates Pergamenus, magnae nobilitatis domi scientiaeque in bello et virtutis, fidei dignitatisque in amicitia Caesaris, missus in Syriam Ciliciamque initio belli Alexandrini ad auxilia arcessenda, eum magnis copiis, quas celeriter et propensissima civitatium voluntate et sua diligentia confecerat, itinere pedestri, quo coniungitur Aegyptus Syriae, Pelusium adducit: idque oppidum firmo praesidio occupatum Achillae propter opportunitatem loci—namque tota Aegyptus maritimo accessu Pharo, pedestri Pelusio velut claustris munita existimatur—, repente magnis circumdatum copiis multiplici praesidio pertinaciter propugnantibus et copiarum magnitudine, quas integras vulneratis defessisque subiciebat, et perseverantia constantiaque oppugnandi quo die est aggressus in suam redegit potestatem praesidiumque ibi suum collocavit. Inde re bene gesta Alexandream ad Caesarem contendit omnisque eas regiones per quas iter faciebat auctoritate ea quae plerumque adest victori pacarat atque in amicitiam Caesaris redegerat.

sub idem tempus mithridates pergamenus magnus nobilitas domus scientia in bellum et virtus fides dignitas in amicitia caesar mitto in syria cilicia initium bellum alexandrinus ad auxilium arcesso is magnus copia qui celer et propendeo civitas voluntas et suus diligentia confacio iter pedestri quo conjungo aegyptus syria pelusium adduco is oppidum firmus praesidium occupo achillas propter opportunitas locus namque totus aegyptus maritimus accedo pharus pedestri pelusium velut claustra munio existimo repens magnus circumdo copia multiplex praesidium pertinax propugno et copia magnitudo qui integer vulnero defatiscor subicio et persevero consto oppugno quo dies sum aggredior in suus redigo potestas praesidium ibi suus colloco indus res bene gero alexandrea ad caesaris contendo omne is regio per qui iter facio auctoritas is qui plerusque adsum victor pacarat atque in amicitia caesar redigo


Urbs fertilissima et copiosissima omnium rerum apparatus suggerebat. Ipsi homines ingeniosi atque acutissimi quae a nobis fieri viderant ea sollertia efficiebant ut nostri illorum opera imitati viderentur, et sua sponte multa reperiebant unoque tempore et nostras munitiones infestabant et suas defendebant. Atque haec principes in consiliis contionibusque agitabant: populum Romanum paulatim in consuetudinem eius regni occupandi venire. Paucis annis ante A. Gabinium cum exercitu fuisse in Aegypto; Pompeium se ex fuga eodem recepisse; Caesarem venisse cum copiis, neque morte Pompei quicquam profectum quo minus apud se Caesar commoraretur. Quem si non expulissent, futuram ex regno provinciam: idque agendum mature: namque eum interclusum tempestatibus propter anni tempus recipere transmarina auxilia non posse.

urbs fertilis et copiosus omnis res apparatus suggero ipse homo ingeniosus atque acuo qui ab nos fio video is sollertia efficio ut noster ille opus imitor video et suus sponte multus reperio unus tempus et noster munitio infesto et suus defendo atque hic princeps in consilium contio agito populus romanus paulatim in consuetudo is regnum occupo venio paucus annus ante ab gabinius cum exercitus sum in aegyptus pompejus sui ex fuga idem recipio caesaris venio cum copia neque mors pompejus quisquam proficiscor quo paruus apud sui caesar commoro qui si non expello sum ex regnum provincia is ago maturus namque is intercludo tempestas propter annus tempus recipio transmarinus auxilium non possum


Cum in Syriam Caesar ex Aegypto venisset atque ab eis qui Roma venerant ad eum cognosceret litterisque urbanis animadverteret multa Romae male et inutiliter administrari neque ullam partem rei publicae satis commode geri, quod et contentionibus tribuniciis perniciosae seditiones orirentur et ambitione atque indulgentia tribunorum militum et qui legionibus praeerant multa contra morem consuetudinemque militarem fierent, quae dissolvendae disciplinae severitatisque essent, eaque omnia flagitare adventum suum videret, tamen praeferendum existimabat, quas in provincias legionesque venisset, eas ita relinquere constitutas ut domesticis dissensionibus liberarentur, iura legesque acciperent, externorum hostium metum deponerent. Haec in Syria, Cilicia, Asia celeriter se confecturum sperabat, quod hae provinciae nullo bello premebantur; in Bithynia ae Ponto plus oneris videbat sibi impendere. Non excessisse enim Ponto Pharnacen audiebat neque excessurum putabat, eum secundo proelio vehementer esset inflatus quod contra Domitium Calvinum fecerat. Commoratus fere in omnibus civitatibus quae maiore sunt dignitate, praemia bene meritis et viritim et publice tribuit, de controversiis veteribus cognoscit ae statuit; reges, tyrannos, dynastas provinciae finitimos, qui omnes ad eum concurrerant, receptos in fidem condicionibus impositis provinciae tuendae ac defendendae dimittit et sibi et populo Romano amicissimos.

cos in syria caesar ex aegyptus venio atque ab is qui roma venio ad is cognosco littera urbanus animadverto multus roma malus et inutilis administraris neque ullus pars res publicus satis commodus gero qui et contentio tribunicius perniciosus seditio orior et ambitio atque indulgeo tribunus miles et qui legio praesum multus contra mos consuetudo militaris fio qui dissolvo disciplina severitas sum is omnis flagito advenio suus video tamen praefero existimo qui in provincia legio venio is ita relinquo constituo ut domesticus dissensio libero ius lego accipio externus hostis metus depono hic in syria cilicium asia celer sui confacio spero qui hic provincia nullus bellum premo in bithynia ae pontus multus onus video sui impendeo non excedo enim pontus pharnaces audio neque excedo puto is secundus proelium vehemens sum inflo qui contra domitius calvinus facio commoro fere in omnis civitas qui magnus sum dignitas praemium bene meritum et viritim et publicus tribuo de controversia vetus cognosco ae statuo rex tyrannus dynastes provincia finitimi qui omnis ad is concurro recipio in fides condicio impono provincia tueor atque defendo dimitto et sui et populus romanus amicus


Cum propius Pontum finisque Gallograeciae accessisset, Deiotarus, tetrarches Gallograeciae tum quidem paene totius, quod ei neque legibus neque moribus concessum esse ceteri tetrarchae contendebant, sine dubio autem rex Armeniae minoris ab senatu appellatus, depositis regiis insignibus neque tantum privato vestitu sed etiam reorum habitu supplex ad Caesarem venit oratum ut sibi ignosceret, quod in ea parte positus terrarum quae nulla praesidia Caesaris habuisset exercitibus imperiisque coactus in Cn. Pompei castris fuisset: neque enim se debuisse iudicem esse controversiarum populi Romani, sed parere praesentibus imperiis.

cos propius pontus finio gallograecia accedo deiotarus tetrarches gallograecia tum quidem paene totus qui is neque lex neque mos concedo sum ceterus tetrarches contendo sine dubius autem rex armenia paruus ab senatus appello depono regius insignis neque tantus privo vestio sed etiam reus habitus supplex ad caesaris venio oro ut sui ignosco qui in is pars pono terra qui nullus praesidium caesar habeo exercitus imperium cogo in cn pompejus castrum sum neque enim sui debeo judico sum controversiaris populus romanus sed pareo praesens imperium


Inter castra et Caesaris iter flumen intercedebat angustum altissimis ripis, quod in Nilum influebat, aberat autem ab regis castris milia passuum circiter VII. Rex cum hoc itinere venire Caesarem comperisset, equitatum omnem expeditosque delectos pedites ad id flumen misit qui transitu Caesarem prohiberent et eminus ex ripis proelium impar inirent: nullum enim processum virtus habebat aut periculum ignavia subibat. Quae res incendit dolore milites equitesque nostros, quod tam diu pari proelio cum Alexandrinis certaretur. Itaque eodem tempore equites Germani dispersi vada fluminis quaerentes partim demissioribus ripis flumen tranarunt, et legionarii magnis arboribus excisis, quae longitudine utramque ripam contingerent, proiectis eis repentinoque aggere iniecto flumen transierunt. Quorum impetum adeo pertimuerunt hostes ut in fuga spem salutis collocarent: sed id frustra: namque ex ea fuga pauci ad regem refugerunt paene omni reliqua multitudine interfecta.

inter castrum et caesar iter flumen intercedo angustus alo ripa qui in nilis influo absum autem ab rex castrum mille passus circiter vii rex cum hic iter venio caesaris comperio equitas omnis expedio deligo pedito ad is flumen mitto qui transeo caesaris prohibeo et eminus ex ripa proelium impar ineo nullus enim procedo virtus habeo aut periculum ignavia subeo qui res incendo dolor miles equito noster qui tam diu par proelium cum alexandrinus certo itaque idem tempus eques germanus dispermulceo vado flumen quaero pars demissus ripa flumen trano et legionarius magnus arbor excaedo qui longitudo uter ripa contingo proicio is repentinus aggero injecto flumen transeo qui impetus adeo pertimeo hostis ut in fuga spes salus colloco sed is frustra namque ex is fuga paucus ad rex refugio paene omnis reliquus multitudo interfacio


Cum iter Cassio patefactum esset, castra Marcellus cum Lepido coniungit. Lepidus eodem tempore Marcellusque Cordubam cum suis, Cassius proficiscitur Carmonem. Sub idem tempus Trebonius proconsul ad provinciam obtinendam venit. De cuius adventu ut cognovit Cassius, legiones quas secum habuerat equitatumque in hiberna distribuit: ipse omnibus suis rebus celeriter correptis Malacam contendit ibique adverso tempore navigandi navis conscendit, ut ipse praedicabat, ne se Lepido et Trebonio et Marcello committeret, ut amici eius dictitabant, ne per eam provinciam minore cum dignitate iter faceret cuius magna pars ab eo defecerat, ut ceteri existimabant, ne pecunia illa ex infinitis rapinis confecta in potestatem cuiusquam veniret. Progressus secunda ut hiberna tempestate cum in Hiberum flumen noctis vitandae causa se contulisset, inde paulo vehementiore tempestate, nihilo periculosius se navigaturum credens, profectus, adversis fluctibus occurrentibus ostio fluminis, in ipsis faucibus, cum neque flectere navem propter vini fluminis neque directam tantis fluctibus tenere posset, demersa nave periit.

cos iter casseius patefacio sum castrum marcellus cum lepidus conjungo lepidus idem tempus marcellus corduba cum suus casseius proficisco carmonem sub idem tempus trebonius proconsul ad provincia obtineo venio de qui advenio ut cognosco casseius legio qui sui habeo equito in hibernus distribuo ipse omnis suus res celer corripio malaca contendo ibi adverso tempus navigo navus conscendo ut ipse praedico ne sui lepidus et trebonius et marcellus committo ut amicus is dictito ne per is provincia paruus cum dignitas iter facio qui magnus pars ab is deficio ut ceterus existimo ne pecunia ille ex infinitus rapina conficio in potestas quisquam venio progredior secundus ut hibernus tempestas cum in hiberus flumen nox vito causa sui confero inde paulus vehemens tempestas nihilum periculosus sui navigo credo proficiscor adverro fluctus occurro ostium flumen in ipse fauces cum neque flecto navo propter vinum flumen neque dirigo tantus fluctus teneo possum demergo navus pereo


Caesar quoad potuit cohortando suos ad pontem ac munitiones continere, eodem in periculo versatus est; postquam universos cedere animadvertit, in suum navigium se recepit. Quo multitudo hominum insecuta cum irrumperet neque administrandi neque repellendi a terra facultas daretur, fore quod accidit suspicatus sese ex navigio eiecit atque ad eas quae longius constiterant navis adnatavit. Hinc suis laborantibus subsidio scaphas mittens non nullos conservavit. Navigium quidem eius multitudine depressum militum una cum hominibus interiit. Hoc proelio desiderati sunt ex numero legionariorum militum circiter CCCC et paulo ultra eum numerum classiarii et remiges. Alexandrini eo loco castellum magnis munitionibus multisque tormentis confirmarunt atque egestis ex mari lapidibus libere sunt usi postea ad mittenda navigia.

caesar quoad possum cohorto suus ad pons atque munitio contineo idem in periculum verso sum postquam universi cedo animadverto in suus navigium sui recipio quo multitudo homo insequor cum irrumperet neque administro neque repello ab terra facultas do sum qui accido suspicor sui ex navigium eicio atque ad is qui longus consto navus adnato hinc suus laboro subsidium scapha mitto non nullus conservo navigium quidem is multitudo deprimo miles unus cum homo intereo hic proelium desidero sum ex numerus legionarius miles circiter cccc et paulus ultra is numerus classiarii et remex alexandrinus is locus castellum magnus munitio multa tormentum confirmo atque egero ex mare lapis libo sum utor postea ad mitto navigium


Cum in Pontum venisset copiasque omnis in unum locum coegisset, quae numero atque exercitatione bellorum mediocres erant—excepta enim legione sexta, quam secum abduxerat Alexandrea veteranam multis laboribus periculisque functam multisque militibus partim difficultate itinerum ae navigationum partim crebritate bellorum adeo deminutam, ut minus mille hominibus in ea esset, reliquae erant tres legiones, una Deiotari, duae quae in eo proelio quod Cn. Domitium fecisse cum Pharnace scripsimus fuerant—, legati a Pharnace missi Caesarem adeunt atque imprimis deprecantis ne eius adventus hostilis; esset: facturum enim omnia Pharnacen quae imperata essent. Maximeque commemorabant nulla Pharnacen auxilia contra Caesarem Pompeio dare voluisse, cum Deiotarus, qui dedisset, tamen ei satisfecisset.

cos in pontus venio copia omnis in unus locus cogo qui numerus atque exercitatio bellum mediocris sum excipio enim legio sextus quam sui abduco alexandrea veteranus multus labor periculum fungor multa miles pars difficultas iter ae navigatio pars crebritas bellum adeo deminuo ut paruus mille homo in is sum reliquus sum tres legio unus deiotaris duo qui in is proelium qui cn domitius facio cum pharnaces scribo sum legatus ab pharnaces mitto caesaris adeo atque imprimo deprecor ne is advenio hostilis sum facio enim omnis pharnaces qui impero sum magnus commemoro nullus pharnaces auxilium contra caesaris pompejus do volo cum deiotarus qui do tamen is satisfecisset


Cassius eos qui nominati erant conscii caedis iubet comprehendi: legiones in castra remittit quinque cohortibus tricesimae retentis. Indicio Minuci cognoscit L. Racilium et L. Laterensem et Annium Scapulam, maximae dignitatis et gratiae provincialem hominem sibique tam familiarem quam Laterensem et Racilium, in eadem fuisse coniuratione, nec diu moratur dolorem suum quin eos interfici iubeat. Minucium libertis tradit excruciandum, item Calpurnium Salvianum, qui profitetur indicium coniuratorumque numerum auget, vere, ut quidam existimant, ut non nulli queruntur, coactus. Isdem cruciatibus adfectus L. Mercello. . . . Squillus nominat pluris; quos Cassius interfici iubet exceptis eis qui se pecunia redemerunt. Nam palam HS LX eum Calpurnio paciscitur et cum Q. Sestio L. Qui si maxime nocentes sunt multati, tamen periculum vitae dolorque vulnerum pecuniae remissus crudelitatem eum avaritia certasse significabas

casseius is qui nomino sum conscius caedes iubeo comprehendo legio in castrum remitto quinque cohors tricesimae retineo indicium minucius cognosco l racilius et l laterensis et annius scapula magnus dignitas et gratia provincial homo sui tam familiaris quam laterensis et racilius in idem sum coniuratio neque diu moror dolor suus quin is interficio jubeo minucius libertus trado excrucio item calpurnius salvianus qui profiteor indicium conjuro numerus augeo verus ut quidam existimo ut non nullus queror cogo idem cruciatus affectus l mercello squillus nomino multus qui casseius interficio iubeo excipio is qui sui pecunia reemo nam palam sestertius lx is calpurnius pacisco et cum q sestius l qui si magnus noceo sum multas tamen periculum vita dolo vulnus pecunia remitto crudelitas is avaritia certo significo


Octavius cum Vatinium classem magna ex parte conlectam ex naviculis actuariis habere cognosset, confisus sua classe substitit ad insulam Tauridem; qua regione Vatinius insequens navigabat, non quo Octavium ibi restitisse sciret, sed quod eum longius progressum insequi decreverat. Cum propius Tauridem accessisset distensis suis navibus, quod et tempestas erat turbulenta et nulla suspicio hostis, repente adversam ad se venientem navem antemnis ad medium malum demissis instructam propugnatoribus animum advertit. Quod ubi conspexit, celeriter vela subduci demittique antemnas iubet et milites armari et vexillo sublato, quo pugnandi dabat signum, quae primae naves subsequebantur idem ut facerent significabas Parabant se Vatiniani repente oppressi; parati deinceps Octaviam ex portu procedebant. Instruitur utrimque acies, ordine disposita magis Octaviana, paratior militum animis Vatiniana.

octavus cum vatinius classis magnus ex pars collecta ex naviculis actuarius habeo cognosco confido suus classis substo ad insula tauris qui regio vatinius insequor navigo non quo octavius ibi resto scio sed qui is longus progredior insequor decerno cos propius tauris accedo distendo suus navis qui et tempestas sum turbulentus et nullus suspicio hostis repens adverro ad sui venio navo antenna ad medius malus demitto instruo propugnator animus adverto qui ubi conspicio celer velo subduco demitto antenna iubeo et miles armaris et vexillum tollo quo pugno do signum qui primus navo subsequor idem ut facio significo paro sui vatinianus repens opprimo paro deinceps octavia ex portus procedo instruo utrimque acies ordo dispono magis octavianus paro miles animus vatinianus


Caesar suorum timorem consolatione et ratione minuebat. Nam puteis fossis aquam dulcem reperiri posse adfirmabat: omnia enim litora naturaliter aquae dulcis venas habere. Quod si alia esset litoris Aegypti natura atque omnium reliquorum, tamen, quoniam mare libere tenerent, neque hostes classem haberent, prohiberi sese non posse quo minus cotidie navibus aquam peterent vel a sinistra parte a Paratonio vel a dextra ab insula, quae diversae navigationes numquam uno tempore adversis ventis praecluderentur. Fugae vero nullum esse consilium non solum eis qui primam dignitatem haberent, sed ne eis quidem qui nihil praeterquam de vita cogitarent. Magno negotio impetus hostium adversos ex munitionibus sustinere: quibus relictis nec loco nec numero pares esse posse. Magnam autem moram et difficultatem ascensum in navis habere, praesertim ex scaphis summam esse contra in Alexandrinis velocitatem locorumque et aedificiorum notitiam. Hos praecipue in victoria insolentis praecursuros et loca excelsiora atque aedificia occupaturos: ita fuga navibusque nostros prohibituros. Proinde eius consili obliviscerentur atque omni ratione esse vincendum cogitarent.

caesar suus timor consolatio et ratio minuo nam puteus fodio aqua dulcis reperio possum adfirmo omnis enim litus naturalis aqua dulcis vena habeo qui si alius sum litor aegyptius natura atque omnis reliquus tamen quoniam mare libo teneo neque hostis classis habeo prohibeo sui non possum quo paruus cottidie navis aqua peto vel ab sinistra pars ab paratonio vel ab dextera ab insula qui diverto navigatio numquam unus tempus adverro venio praecludo fuga verus nullus sum consilium non solus is qui primus dignitas habeo sed ne is quidem qui nihil praeterquam de vito cogito magnus negotium impetus hostis adverro ex munitio sustineo qui relinquo neque locus neque numerus par sum possum magnus autem mora et difficultas ascensus in navus habeo praesertim ex scapha summa sum contra in alexandrinus velocitas locus et aedificium notitia hic praecipuus in victoria insolens praecurro et locum excello atque aedificium occupo ita fuga navis noster prohibeo proinde is consilium obliviscor atque omnis ratio sum vinco cogito


Neque vero Alexandrinis in gerendis negotiis cunctatio ulla aut mora inferebatur. Nam in omnis partis, per quas fines Aegypti regnumque pertinet, legatos conquisitoresque dilectus habendi causa miserant magnumque numerum in oppidum telorum atque tormentorum convexerant et innumerabilem multitudinem adduxerant. Nec minus in urbe maximae armorum erant institutae officinae. Servos praeterea puberes armaverant; quibus domini locupletiores victum cotidianum stipendiumque praebebant. Hae multitudine disposita munitiones semotarum partium tuebantur; veteranas cohortis vacuas in celeberrimis urbis locis habebant, ut quacumque regione pugnaretur integris viribus ad auxilium ferendum opponi possent. Omnibus viis atque angiportis triplicem vallum obduxerant—erat autem quadrato exstructus saxo neque minus XL pedes altitudinis habebat—quaeque partes urbis inferiores erant, has altissimis turribus denorum tabulatorum munierant. Praeterea alias ambulatorias totidem tabulatorum confixerant subiectisque eas rotis funibus iumentisque obiectis deiectis plateis in quamcumque erat visum partem movebant.

neque verus alexandrinus in gero negotium cunctatio ullus aut mora infero nam in omnis pars per qui finis aegyptius regnum pertineo legatus conquisitor delectus habeo causa mitto magnus numerus in oppidum telum atque tormentum conveho et innumerabilis multitudo adduco neque paruus in urbs magnus armus sum instituo officina servus praeterea pubes armo qui dominus locupletiores vinco cottidianus stipendium praebeo hic multitudo dispono munitio semotaris pars tueor veteranus cohors vacuus in celeber urbs locus habeo ut quicumque regio pugno integer vis ad auxilium fero oppono possum omnis via atque angiportum triplex valles obduco sum autem quadro exstruo saxum neque paruus xl pes altitudo habeo quisque pars urbs inferus sum hic alo turris deni tabulator munio praeterea alius ambulatorius totidem tabulator configo subjectus is rota funis jumentum objecta deicio platea in quicumque sum video pars moveo


Contra quem Caesar, eum plurima sua commemorasset officia quae consul ei decretis publicis tribuisset, eumque defensionem eius nullam posse excusationem eius imprudentiae recipere coarguisset, quod homo tantae prudentiae ac diligentiae scire potuisset quis urbem Italiamque teneret, ubi senatus populusque Romanus, ubi res publica esset, quis denique post L. Lentulum, C. Marcellum consul esset, tamen se concedere id factum superioribus suis beneficiis, veteri hospitio atque amicitiae, dignitati aetatique hominis, precibus eorum qui frequentes concurrissent hospites atque amici Deiotari ad deprecandum, de controversiis tetrarcharum postea se cogniturum esse dixit, regium vestitum ei restituit. Legionem autem eam quam ex genere civium suorum Deiotarus armatura disciplinaque nostra constitutam habebat equitatumque omnem ad bellum gerendum adducere iussit.

contra qui caesar is multus suus commemoro officium qui consul is decretum publicus tribuo is defensio is nullus possum excusatio is imprudentia recipio coarguo qui homo tantus prudentia atque diligentia scio possum quis urbs italia teneo ubi senatus populus romanus ubi res publicus sum quis denique post l lentulis que marcellus consul sum tamen sui concedo is facio superus suus beneficium vetus hospitium atque amicitia dignitas aetas homo prex is qui frequens concurro hospes atque amicus deiotaris ad deprecor de controversia tetrarcharis postea sui cognosco sum dico regius vestio is restituo legio autem is quam ex genus civis suus deiotarus armo disciplina noster constituo habeo equito omnis ad bellum gero duco iubeo


Caesar Aegypto atque Alexandrea potitus reges constituit quos Ptolomaeus testamento scripserat atque obtestatus erat populum Romanum ne mutarentur. Nam maiore ex duobus pueris, rege, amisso minori tradidit regnum maiorique ex duabus filiis, Cleopatrae, quae manserat in fide praesidiisque eius; minorem. Arsinoen, cuius nomine diu regnasse impotenter Ganymeden docuimus, deducere ex regno statuit, ne qua rursus nova dissensio, prius quam diuturnitate confirmarentur regibus imperia, per homines seditiosos nasceretur. Legiones ibi veterana sexta secum reducta ceteras reliquit, quo firmius esset eorum regum imperium, qui neque amorem suorum habere poterant, quod fideliter permanserant in Caesaris amicitia, neque vetustatis auctoritatem, paucis diebus reges constituti. Simul ad imperi nostri dignitatem utilitatemque publicam pertinere existimabat, si permanerent in fide reges, praesidiis eos nostris esse tutos; si essent ingrati, posse isdem praesidiis coerceri. Sic rebus omnibus confectis et collocatis ipse profectus est in Syriam.

caesar aegyptus atque alexandrea potior rex constituo qui ptolomaeus testamentum scribo atque obtestor sum populus romanus ne muto nam magnus ex duo puer rex amitto parvus trado regnum magnus ex duo filius cleopatra qui maneo in fides praesidium is paruus arsinoen qui nomen diu regno impotens ganymedes doceo deduco ex regnum statuo ne qui rursus novo dissensio prior quam diuturnitas confirmo rex imperium per homo seditiosus nascor legio ibi veteranus sextus sui reduco ceterus relinquo quo firmus sum is rex imperium qui neque amor suus habeo possum qui fidelis permaneo in caesar amicitia neque vetustas auctoritas paucus dies rex constituo simul ad imperium noster dignitas utilitas publicus pertineo existimo si permaneo in fides rex praesidium is noster sum tueor si sum ingratus possum idem praesidium coerceo sic res omnis conficio et colloco ipse proficiscor sum in syria


Caesar, ut per se consilium caperet quid faciendum videretur, navem conscendit atque omnem classem se sequi iussit nullis nostris militibus impositis, quod, cum longius paulo discederet, munitiones nudare nolebat. Cumque ad eum locum accessissent, qui appellatur Chersonensus, aquandique causa remiges in terram exposuissent, non nulli ex eo numero, cum longius a navibus praedatum processissent, ab equitibus hostium sunt excepti. Ex his cognoverunt Caesarem ipsum in classe venisse nec ullos milites in navibus habere. Qua re comperta magnam sibi facultatem fortunam obtulisse bene gerendae rei crediderunt. Itaque navis omnis quas paratas habuerant ad navigandum propugnatoribus instruxerunt Caesarique redeunti eum classe occurrerunt. Qui duabus de causis eo die dimicare nolebat, quod et nullos milites in navibus habebat et post horam X. diei res agebatur, nox autem allatura videbatur maiorem fiduciam illis, qui locorum notitia confidebant; sibi etiam hortandi suos auxilium defuturum, quod nulla satis idonea esset hortatio quae neque virtutem posset notare neque inertiam. Quibus de causis navis quas potuit Caesar ad terram detrahit, quem in locum illos successuros non existimabam

caesar ut per sui consilium capio quis facio video navo conscendo atque omnis classis sui sequor iubeo nullus noster miles impono qui cum longus paulus discedo munitio nudaris nolo cos ad is locus accedo qui appello chersonensus aquor causa remex in terra expono non nullus ex is numerus cum longus ab navis praedor procedo ab eques hostis sum excipio ex hic cognosco caesaris ipse in classis venio neque ullus miles in navis habeo qui res comperio magnus sui facultas fortuna offertor bene gero res credo itaque navus omnis qui paro habeo ad navigo propugnator instruo caesar redeo is classis occurro qui duo de causa is dies dimicaris nolo qui et nullus miles in navis habeo et post hora decem dies res ago nox autem affero video magnus fiducia ille qui locus notitia confido sui etiam horto suus auxilium desum qui nullus satis idoneus sum hortatio qui neque virtus possum noto neque inertia qui de causa navus qui possum caesar ad terra detraho qui in locus ille succedo non existimo


Compluris interim legationes Pharnaces ad Domitium mittit quae de pace agerent regiaque munera Domitio ferrent. Ea constanter omnia aspernabatur nec sibi quicquam fore antiquius quam dignitatem populi Romani et regna sociorum reciperare legatis respondebat. Magnis et continuis itineribus confectis cum adventaret ad Nicopolim, quod oppidum positum in Armenia minore est plano ipso loco, montibus tamen altis ab duobus lateribus obiectis satis magno intervallo ab oppido remotis, castra posuit longe a Nicopoli circiter milia passuum VII. Quibus ex castris cum locus angustus atque impeditus esset transeundus, Pharnaces in insidiis delectos pedites omnisque paene disposuit equites, magnam autem multitudinem pecoris intra eas fauces dissipati iussit paganosque et oppidanos in his locis obversari, ut sive amicus Domitius eas angustias transiret, nihil de insidiis suspicaretur, cum in agris et pecora et homines animum adverteret versari tamquam amicorum adventu, sive inimicus ut in hostium finis veniret, praeda diripienda milites dissiparentur dispersique caederentur.

complures interim legatio pharnaces ad domitius mitto qui de pax ago regius munus domitius fero is consto omnis aspernor neque sui quisquam sum antiquus quam dignitas populus romanus et regnum socius reciperaris legatus respondeo magnus et continuus iter conficio cum advento ad nicopolis qui oppidum pono in armenium paruus sum planus ipse locus mons tamen altus ab duo later objecta satis magnus intervallum ab oppidum remoueo castrum pono longus ab nicopolis circiter mille passus vii qui ex castrum cum locus angustus atque impedio sum transeo pharnaces in insidiae deligo pedito omne paene dispono eques magnus autem multitudo pecus intra is fauces dissipati iubeo paganus et oppidanus in hic locus obversaris ut sive amicus domitius is angustiae transeo nihil de insidiae suspicor cum in ager et pecus et homo animus adverto versaris tamquam amicus advenio sive inimicus ut in hostis finis venio praeda diripio miles dissiparentur dispermulceo caedo


Ita per Gallograeciam Bithyniamque in Asiam iter facit omniumque earum provinciarum de controversiis cognoscit et statuit: iura in tetrarchas, reges, civitates distribuit. Mithridaten Pergamenum, a quo rem feliciter celeriterque gestam in Aegypto supra scripsimus, regio genere ortum, disciplinis etiam regiis educatum—nam eum Mithridates, rex Asiae totius, propter nobilitatem Pergamo parvulum secum asportaverat in castra multosque retinuerat annos—regem Bosphori constituit, qui sub imperio Pharnacis fuerat, provinciasque populi Romani a barbaris atque inimicis regibus interposito amicissimo rege munivit. Eidem tetrarchian Gallograecorum iure gentis et cognationis adiudicavit occupatam et possessam paucis ante annis a Deiotaro. Neque tamen usquam diutius moratus est quam necessitas urbanarum seditionum pati videbatur. Rebus felicissime celerrimeque confectis in Italiam celerius omnium opinione venit.

ita per gallograecia bithynia in asia iter facio omne is provinciaris de controversia cognosco et statuo ius in tetrarches rex civitas distribuo mithridates pergamenus ab quo res feliciter celeriter gero in aegyptus supra scribo regius genus orior disciplina etiam regius educo nam is mithridates rex asia totus propter nobilitas pergamum parvulis sui asporto in castrum multi retineo annus rex bosphori constituo qui sub imperium pharnaces sum provincia populus romanus ab barbaris atque inimicus rex interpono amicus rex munio eos tetrarchia gallograeci ius gens et cognatio adjudico occupo et possessus paucus ante annus ab deiotarus neque tamen usquam diu moror sum quam necessitas urbanaris seditio patior video res felix celer conficio in italia celer omnis opinio venio


Signo sub idem tempus ab utroque dato concurritur: acriter varioque pugnatur. Nam XXXVI. legio, cum extra fossam in equites regis impetum fecisset, adeo secundum proelium fecit ut moenibus oppidi succederet fossamque transiret aversosque hostis aggrederetur. At Pontica ex altera parte legio, cum paulum aversa hostibus cessisset, fossam autem circumire ac transcendere conata esset, ut aperto latere aggrederetur hostem, in ipso transitu fossae confixa et oppressa est. Deiotari vero legiones vix impetum sustinuerunt. Ita victrices regiae copiae cornu suo dextro mediaque acie convenerunt se ad XXXVI. legionem. Quae tamen fortiter vincentium impetum sustinuit, magnis copiis hostium circumdata praesentissimo animo pugnans in orbem se recepit ad radices montium: quo Pharnaces insequi propter iniquitatem loci noluit. Ita Pontica legione paene tota amissa, magna parte Deiotari militum interfecta XXXVI. legio in loca se superiora contulit non amplius CCL desideratis. Ceciderunt eo proelio splendida atque inlustres viri non nulli, equites Romani. Quo tamen incommodo Domitius accepto reliquias exercitus dissipati collegit itineribusque tutis per Cappadociam se in Asiam recepit.

signum sub idem tempus ab uterque do concurro acer vario pugno nam xxxvi legio cum extra fodio in eques rex impetus facio adeo secundus proelium facio ut moenia oppidum succedo fodio transeo averto hostis aggredior at ponticus ex alter pars legio cum paulus averto hostis cedo fodio autem circumeo atque transcendo conor sum ut aperio lateo aggredior hostis in ipse transeo fodio configo et opprimo sum deiotaris verus legio vix impetus sustineo ita victrix regia copia cornu suus dexter medius acies convenio sui ad xxxvi legio qui tamen fortis vinco impetus sustineo magnus copia hostis circumdo praesens animus pugno in orbis sui recipio ad radix mons quo pharnaces insequor propter iniquitas locus nolo ita ponticus legio paene totus amitto magnus pars deiotaris miles interfacio xxxvi legio in locum sui superus confero non amplus ccl desidero cado is proelium splendidus atque illustris vir non nullus eques romanus quo tamen incommodus domitius accipio reliquiae exercitus dissipati colligo iter tueor per cappadocia sui in asia recipio


Neque vero diutius ea munitione se continere potuerunt, etsi erat non dissimile atque Alexandreae genus aedificiorum, ut minora maioribus conferantur, turresque editae et coniunctae muri locum obtinebant, neque nostri aut scalis aut cratibus aut reliquis rebus parati venerant ad oppugnandum. Sed terror hominibus montem consiliumque eripit et membra debilitat: ut tum accidit. Qui se in aequo loco ac plano pares esse confidebant, idem perterriti fuga suorum et caede paucorum XXX pedum altitudine in aedificiis consistere ausi non sunt seque per molem in mare praecipitaverunt et DCCC passuum intervallum ad oppidum enataverunt. Multi tamen ex his capti interfectique sunt; sed numerus captivorum omnino fuit sex milium.

neque verus diu is munitio sui contineo possum etsi sum non dissimilis atque alexandrea genus aedificium ut parvus magnus confero turris edo et conjungo murus locus obtineo neque noster aut scalae aut cratis aut reliquus res paro venio ad oppugno sed terror homo mons consilium eripio et membrum debilito ut tum accido qui sui in aequus locus atque planus par sum confido idem perterreo fuga suus et caedes paucus xxx pes altitudo in aedificium consisto audeo non sum sequor per moles in mare praecipito et dccc passus intervallum ad oppidum enato multus tamen ex hic capio interfacio sum sed numerus captivus omnino sum sex mille


Minime autem par erat prodi certamen. Nostris enim pulsis neque terra neque mari effugium dabatur victis, omniaque victoribus erant futura in incerto; cum illi, si superassent navibus, omnia tenerent, si inferiores fuissent, reliquam tamen fortunam periclitarentur. Simul illud grave ac miserum videbatur, perpaucos de summa rerum ae de salute omnium decertare; quorum si qui aut animo aut virtute cessisset, reliquis etiam esset cavendum, quibus pro se pugnandi facultas non fuisset. Haec superioribus diebus saepenumero Caesar suis exposuerat, ut hoc maiore animo contenderem, quod omnium salutem sibi commendatam viderent. Eadem suum quisque contubernalem, amicum, notum prosequens erat obtestatus, ne suam atque omnium falleret opinionem, quorum iudicio delectus ad pugnam proficisceretur. Itaque hoc animo est decertatum, ut neque maritimis nauticisque sollertia atque ars praesidium ferret, neque numero navium praestantibus multitudo prodesset, neque electi ad virtutem e tanta multitudine viri virtuti nostrorum possent adaequare. Capitur hoc proelio quinqueremis una et biremis eum defensoribus remigibusque, et deprimuntur tres, nostris incolumibus omnibus. Reliquae propinquam fugam ad oppidum capiunt; quas protexerunt ex molibus atque aedificiis imminentibus et nostros adire propius prohibuerunt.

paruus autem par sum prodo certamen noster enim pello neque terra neque mare effugius do vinco omne victor sum sum in incertum cum ille si supero navis omnis teneo si inferus sum reliquus tamen fortuna periclitor simul ille gravis atque miser video perpaucus de summus res ae de salus omnis decertaris qui si qui aut animus aut virtus cedo reliquus etiam sum caveo qui pro sui pugno facultas non sum hic superus dies saepenumero caesar suus expono ut hic magnus animus contendo qui omnis salus sui commendo video idem suus quisque contubernalis amicus notus prosequor sum obtestor ne suus atque omnis fallo opinio qui iudicium deligo ad pugna proficiscor itaque hic animus sum decertas ut neque maritimus nauticus sollertia atque ars praesidium fero neque numerus navis praesto multitudo prosum neque eligo ad virtus e tantus multitudo vir virtus noster possum adaequaris capio hic proelium quinqueremis unus et biremis is defensor remex et deprimo tres noster incolumis omnis reliquus propinqua fuga ad oppidum capio qui protego ex moles atque aedificium immineo et noster adeo propius prohibeo