De Bello Hispaniensi

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


Dum haec geruntur, legati Carteienses renuntiaverunt quod Pompeium in potestatem haberent. Quod ante Caesari portas praeclusissent, illo beneficio suum maleficium existimabant se lucri facere. Lusitani Hispali pugnare nullo tempore desistebant. Quod Caesar cum animadverteret, si oppidum capere contenderet, timuit ne homines perditi incenderent et moenia delerent ita consilio habito noctu patitur Lusitanos eruptionem facere: id quod consulto non existimabant fieri. Ita erumpendo navis, quae ad Baetim flumen fuissent, incendunt. Nostri dum incendio detinentur, illi profugiunt et ab equitibus conciduntur. Quo facto oppido reciperato Astam iter facere coepit; ex qua civitate legati ad deditionem venerunt. Mundenscs, qui ex proelio in oppidum confugerant, cum diutius circumsiderentur, bene multi deditionem faciunt et, cum essent in legionem distributi, coniurant inter sese, ut noctu signo dato qui in oppido fuissent eruptionem facerent, illi caedem in castris administrarent. Huc re cognita insequenti nocte vigilia tertia tessera data extra vallum omnes sunt concisi.

dum hic gero legatus carteiensis renuntio qui pompejus in potestas habeo qui ante caesaris porta praecludo ille beneficium suus maleficium existimo sui lucrum facio lusitanus hispal pugno nullus tempus desisto qui caesar cum animadverto si oppidum capio contendo timeo ne homo perdo incendo et moenia deleo ita consilium habeo nox patior lusitani eruptio facio is qui consultum non existimo fio ita erumpo navus qui ad baetis flumen sum incendo noster dum incendium detineo ille profugio et ab eques concaedes quo facio oppidum recipero astam iter facio coepio ex qui civitas legatus ad deditio venio mundenscs qui ex proelium in oppidum confugio cum diu circumsiderentur bene multus deditio facio et cum sum in legio distribuo conjuro inter sui ut nox signum do qui in oppidum sum eruptio facio ille caedes in castrum administro huc res cognosco insequor nox vigil tertius tessera do extra valles omnis sum concaedes


Id cum animadverteret adversarios minime velle, quo eos quomodo ab Ulia retraxerat in aequum deduceret, copiis flumine traductis noctu iubet ignis fieri magnos: ita firmissimum eius praesidium Ateguam proficiscitur. Id cum Pompeius ex perfugis rescisset, qua die facultatem nactus est, relinquens montis et angustias, carra complura nullosque onustos retraxit et ad Cordubam se recepit. Caesar munitionibus Ateguam oppugnare et bracchia circumducere coepit. Cui de Pompeio cum nuntius esset allatus eo die proficisci, cuius in adventum praesidi causa Caesar complura castella occupasset, partim ubi equitatus, partim ubi pedestres copiae in statione et in excubitu castris praesidio esse possent, hic in adventu Pompei incidit ut matutino tempore nebula esset crassissima. Ita illa obscuratione cum aliquot cohortibus et equitum turmis circumcludunt Caesaris equites et concidunt, sic ut vix in ea caede pauci effugerent.

is cum animadverto adversarius paruus volo quo is quomodo ab ulia retraho in aequus deduco copia flumen traduco nox iubeo ignis fio magnus ita firmus is praesidium ateguam proficisco is cum pompejus ex perfugio rescio qui dies facultas nanciscor sum relinquo mons et angustiae carrum complures nullus onustus retraho et ad corduba sui recipio caesar munitio ateguam oppugnaris et bracchium circumduco coepio qui de pompejus cum nuntius sum affero is dies proficisco qui in advenio praesidium causa caesar complures castellum occupo pars ubi equito pars ubi pedester copia in statio et in excubitu castrum praesidium sum possum hic in advenio pompejus incido ut matutinus tempus nebula sum crassus ita ille obscuratio cum aliquot cohors et eques turma circumcludo caesar eques et concaedes sic ut vix in is caedes paucus effugio


Hoc praeterito tempore, qui in oppido Ategua Ursaonenses capti sunt legati profecti sunt cum nostris uti rem gestam Ursaonenses referrent, quid sperarent de Cn. Pompeio, cum viderent hospites iugulati, praeterea multa scelera ab eis fieri qui praesidi causa ab eis reciperentur. Qui cum ad oppidum venissent, nostri, qui fuissent equites Romani et senatores, non sunt ausi introire in oppidum, praeter quam qui eius civitatis fuissent. Quorum responsis ultro citroque acceptis et redditis cum ad nostros se reciperent qui extra oppidum fuissent, illi praesidio insecuti ex aversione legatos iugularunt. Duo reliqui ex eis fugerunt et Caesari rem gestam detulerunt . . . et speculatores ad oppidum Ateguam miserunt. Qui eum certum comperisset legatorum responsa ita esse gesta quem ad modum illi intulissent, ab oppidanis concursu facto eum qui legatos iugulasset lapidare et ei manus intentare coeperunt: illius opera se perisse. Ita vix periculo liberatus petiit ab oppidanis ut ei liceret legatum ad Caesarem proficisci: illi se satisfacturum. Potestate data eum inde esset profectus, praesidio comparato, eum bene magnam manum fecisset et nocturno tempore per fallaciam in oppidum esset receptus, iugulationem magnam facit principibusque qui sibi contrarii fuissent interfectis oppidum in suam potestatem recepit.—Hoc praeterito tempore servi transfugae nuntiaverunt oppidanorum bona venire neque extra vallum licere exire nisi dis-cinctum, idcirco quod ex quo die oppidum Ategua esset captum metu conterritos compluris profugere in Baeturiam neque sibi ullam spem victoriae propositam habere et, si qui ex nostris transfugeret, in levem armaturam coici eumque non amplius XVII accipere.

hic praetereo tempus qui in oppidum ategua ursaonenses capio sum legatus proficiscor sum cum noster uti res gero ursaonenses refero quis spero de cn pompejus cum video hospes jugulo praeterea multus scelus ab is fio qui praesidium causa ab is recipio qui cum ad oppidum venio noster qui sum eques romanus et senator non sum audeo introeo in oppidum praeter quam qui is civitas sum qui respondeo ultro citer accipio et reddo cum ad noster sui recipio qui extra oppidum sum ille praesidium insequor ex aversio legatus jugulo duo reliquus ex is fugio et caesaris res gero defero et speculator ad oppidum ateguam mitto qui is certus comperio legatus respondeo ita sum gero qui ad modus ille infero ab oppidanus concursus facio is qui legatus jugulo lapidaris et is manus intentaris coepio ille opus sui pereo ita vix periculum libero peto ab oppidanus ut is licet legatus ad caesaris proficisco ille sui satisfacturum potestas do is inde sum proficiscor praesidium comparo is bene magnus manus facio et nocturnus tempus per fallacia in oppidum sum recipio iugulatio magnus facio princeps qui sui contrarius sum interficio oppidum in suus potestas recipio hic praetereo tempus servio transfuga nuntio oppidanus bonus venio neque extra valles licet exeo nisi deus cingo idcirco qui ex quo dies oppidum ategua sum capio metus conterreo complures profugio in baeturia neque sui ullus spes victoria propono habeo et si qui ex noster transfugio in levo armo coix is non amplus xvii accipio


Eius diei praeterito tempore Pompeius trans flumen Salsum castellum constituit neque a nostris prohibitus falsaque illa opinione gloriatus est quod prope in nostris partibus locum tenuisset. Item insequenti die eadem consuetudine dum longius prosequitur, quo loco equites nostri stationem habuerant, aliquot turmae cum levi armatura impetu facto loco sunt deiecti et propter paucitatem nostrorum equitum simul eum levi armatura inter turmas adversariorum protriti. Hoc in conspectu utrorumque castrorum gerebatur, et maiore Pompeiani exsultabant gloria longius quod nostris cedentibus prosequi coepissent. Qui eum aequo loco a nostris recepti essent, ut consuessent, eximia virtute, clamore facto aversati sunt proelium facere.

is dies praetereo tempus pompejus trans flumen salio castellum constituo neque ab noster prohibeo fallo ille opinio glorior sum qui prope in noster pars locus teneo item insequor dies idem consuetudo dum longus prosequor quo locus eques noster statio habeo aliquot turma cum levis armo impetus facio locus sum deicio et propter paucitas noster eques simul is levis armo inter turma adversarius protero hic in conspectus uter castrum gero et magnus pompejanus exsulto gloria longus qui noster cedo prosequor coepio qui is aequus locus ab noster recipio sum ut consuesco eximius virtus clamor facio aversor sum proelium facio


C. Caesar dictator tertio, designatus dictator quarto multis ante iter rebus confectis cum celeri festinatione ad bellum conficiendum in Hispaniam cum venisset, legatique Cordubenses, qui a Cn. Pompeio discessissent, Caesari obviam venissent, a quibus nuntiabatur nocturno tempore oppidum Cordubam capi posse, quod nec opinantibus adversariis eius provinciae potitus esset, simulque quod tabellariis, qui a Cn. Pompeio dispositi omnibus locis essent, qui certiorem Cn. Pompeium de Caesaris adventu facerent, ipse suum eius adventus metum significasset, multa praeterea veri similia proponebant. Quibus rebus adductus quos legatos ante exercitui praefecerat Q. Pedium et Q. Fabium Maximum de suo adventu facit certiores, utque sibi equitatus qui ex provincia fuisset praesidio esset. Ad quos celerius quam ipsi opinati sunt appropinqua-vit neque, ut ipse voluit, equitatum sibi praesidio habuit.

que caesar dictator tertius designo dictator quartum multus ante iter res conficio cum celer festinatio ad bellum confacio in hispania cum venio lego cordubensis qui ab cn pompejus discedo caesaris obvius venio ab qui nuntio nocturnus tempus oppidum corduba capio possum qui neque opinor adversarius is provincia potior sum simul qui tabellarius qui ab cn pompejus dispono omnis locus sum qui certus cn pompejus de caesar advenio facio ipse suus is advenio metus significo multus praeterea verus similis propono qui res adduco qui legatus ante exercitus praeficio q pedius et q fabius magnus de suus advenio facio certus ut sui equito qui ex provincia sum praesidium sum ad qui celer quam ipse opinor sum appropinqua vit neque ut ipse volo equitas sui praesidium habeo


Pompeius eum paucis profugit et locum quendam munitum natura occupat. Equites et cohortes qui ad persequendum missi essent speculatoribus ante-missis certiores fiunt: diem et noctem iter faciunt. Pompeius umero et sinistro crure vehementer erat saucius. Huc accedebat ut etiam talum intorsisset quae res maxime impediebat. Ita lectica ad turrem cum esset ablatus in ea ferebatur. Lusitanus, more militari ex eius praesidio speculator missus, cum Caesaris praesidio fuisset conspectus, celeriter equitatu cohortibusque circumcluditur. Erat accessus loci difficilis. Nam idcirco munitum locum natura ceperat sibi Pompeius, ut quamvis magna multitudine adducta pauci homines ex superiore loco defendere possent. Subeunt in adventu nostri, depelluntur telis. Quibus cedentibus cupidius insequebantur adversarii et confestim tardabant ab accessu. Hoc saepius facto animum advertebatur nostro magno id fieri periculo. Opere circummunire instituunt: pares autem ex celeri festinatione circummunitiones iugo derigunt, ut aequo pede eum adversariis congredi possent. A quibus eum animum adversum esset, fuga sibi praesidium capiunt.

pompejus is paucus profugio et locus quidam munio natura occupo eques et cohors qui ad persequor mitto sum speculator ante mitto certus fio dies et nox iter facio pompejus umerus et sinister crus vehemens sum saucius huc accedo ut etiam tal intorqueo qui res magnus impedio ita lectica ad turris cum sum aufero in is fero lusitanus mos militaris ex is praesidium speculator mitto cum caesar praesidium sum conspicio celer equitatus cohors circumcludo sum accedo locus difficilis nam idcirco munio locus natura capio sui pompejus ut quivis magnus multitudo adduco paucus homo ex superus locus defendo possum subeo in advenio noster depello telum qui cedo cupidus insequor adversarius et confestim tardo ab accedo hic saepis facio animus adverto noster magnus is fio periculum opus circummunio instituo par autem ex celer festinatio circummunitio iugum derego ut aequus pes is adversarius congredior possum ab qui is animus adverro sum fuga sui praesidium capio


Caesar ob virtutem turmae Cassianae donavit milia ·X·III et praefecto torques aureos V et levi armaturae milia ·X·II. Hoc die A. Baebius et C. Flavius et A. Trebellius, equites Romani Astenses, argento prope tectis equis ad Caesarem transfugerunt; qui nuntiaverunt equites Romanos coniurasse omnis qui in castris Pompei essent ut transitionem facerent; servi indicio omnis in custodiam esse coniectos, e quibus occasione capta se transfugisse. Item hoc die litterae sunt deprensae, quas mittebat Ursaonem Cn. Pompeius: S. V. G. E. V. Etsi, prout nostra felicitas, ex sententia adversarios adhuc propulsos habemus, si aequo loco sui potestatem facerent, celerius quam vestra opinio fert bellum confecissem sed exercitum tironem non audent in campum deducere nostrisque adhuc fixi praesidiis bellum ducunt. Nam singulas civitates circumsederunt: inde sibi commeatus capiunt. Quare et civitates nostrarum partium conservabo et bellum primo quoque tempore confidam. Cohortes . . . animo habeo ad vos mittere. Profectu nostro commeatu privati necessario ad dimicandum descendent.

caesar ob virtus turma cassianae dono mille decem iii et praeficio torqueo aureus v et levis armo mille decem is hic dies ab baebius et que flavus et ab trebellius eques romanus astenses argentum prope tectum equus ad caesaris transfugio qui nuntio eques romanus coniuro omnis qui in castrum pompejus sum ut transitio facio servio indicium omnis in custodia sum conicio e qui occasio capio sui transfugio item hic dies littera sum deprensa qui mitto ursaonem cn pompejus senatus v g e v etsi prout noster felicitas ex sententia adversarius adhuc propello habeo si aequus locus suus potestas facio celer quam vester opinio fero bellum confacio sed exercitus tiro non audeo in campus deduco noster adhuc figo praesidium bellum duco nam singulus civitas circumsedeo inde sui commeatus capio quaris et civitas nostraris pars conservo et bellum primus quoque tempus confido cohors animus habeo ad tu mitto proficio noster commeatus privo necessarius ad dimico descendo


Insequenti tempore cum nostri in opere distenti essent, equites in oliveto, dum lignantur, interfecti sunt aliquot. Servi transfugerunt, qui nuntiaverunt, a. d. III. Non. Mart. proelium ad Soricariam quod factum est, ex eo tempore metum esse magnum, et Attium Varum circum castella praeesse. Eo die Pompeius castra movit et contra Spalim in oliveto constituit. Caesar prius quam eodem est profectus, luna hora circiter sexta visa est. Ita castris motis Ucubim Pompeius praesidium quod reliquit iussit incendere, ut deusto oppido in castra maiora se reciperent. Insequenti tempore Ventiponem oppidum cum oppugnare coepisset, deditione facta iter fecit in Carrucam, contra Pompeium castra posuit. Pompeius oppidum, quod contra sua praesidia portas claussiset, incendit; milesque, qui fratrem suum in castris iugulasset, interceptus est a nostris et fustibus percussus. Hinc itinere facto in campum Mundensem cum esset ventum, castra contra Pompeium constituit.

insequor tempus cum noster in opus distendo sum eques in olivetum dum lignor interfacio sum aliquot servius transfugio qui nuntio ab d iii non mart proelium ad soricaria qui facio sum ex is tempus metus sum magnus et attius varis circum castellum praesum eos dies pompejus castrum moveo et contra spalim in olivetum constituo caesar prior quam idem sum proficiscor luna hora circiter sextus video sum ita castrum moveo ucubis pompejus praesidium qui relinquo iubeo incendo ut deuro oppidum in castrum magnus sui recipio insequor tempus ventiponem oppidum cum oppugnaris coepio deditio facio iter facio in carruca contra pompejus castrum pono pompejus oppidum qui contra suus praesidium porta claussiset incendo miles qui frater suus in castrum jugulo intercipio sum ab noster et fustis percutio hinc iter facio in campus mundensis cum sum venio castrum contra pompejus constituo


Postero die Pompeius ex castris suis bracchium coepit ad flumen Salsum ducere; et eum nostri equites pauci in statione fuissent a pluribus reperti, de statione sunt deiecti et occisi tres. Eo die A. Valgius, senatoris filius, cuius frater in castris Pompei fuisset, omnibus suis rebus relictis equum conscendit et fugit. Speculator de legione II. Pompeiana captus a militibus et interfectus est; idemque temporis glans missa est inscripta: quo die ad oppidum capiendum accederem, se scutum esse positurum. Qua spe non nulli, dum sine periculo murum ascendere et oppido potiti posse se sperant, postero die ad murum opus facere coeperunt, et bene magna prioris muri parte deiecta. . . . Quo facto ab oppidanis, ae si suarum partium essent, conservati . . . missos facere loricatos, qui praesidi causa praepositi oppido a Pompeio essent, orabant. Quibus respondit Caesar se condiciones dare, non accipere consuevisse. Qui eum in oppidum revertissent, relatu responso clamore sublato omni genere telorum emisso pugnare pro muro toto coeperunt propter quod fere magna pars hominum qui in castris nostris essent non dubitarunt quin eruptionem eo die essent facturi. Ita corona circumdata pugnatum est aliquamdiu vehementissime, simulque ballista missa a nostris turrem deiecit, qua adversariorum qui in ea turre fuerant quinque deiecti sunt et puer, qui ballistam solitus erat observare.

posterus dies pompejus ex castrum suus bracchium coepio ad flumen salio duco et is noster eques paucus in statio sum ab multus reperio de statio sum deicio et occido tres eos dies ab valgus senator filius qui frater in castrum pompejus sum omnis suus res relinquo equus conscendo et fugio speculator de legio is pompejanus capio ab miles et interficio sum idem tempus glans mitto sum inscribo quo dies ad oppidum capio accedo sui scutum sum pono qui spes non nullus dum sine periculum murus ascendo et oppidum potior possum sui spero posterus dies ad murus opus facio coepio et bene magnus prior murus pars deicio quo facio ab oppidanus ae si suus pars sum conservo mitto facio lorico qui praesidium causa praepono oppidum ab pompejus sum oro qui respondeo caesar sui condicio do non accipio consuesco qui is in oppidum revorto refero respondeo clamor tollo omnis genus telum emitto pugno pro murus totus coepio propter qui fere magnus pars homo qui in castrum noster sum non dubito quin eruptio is dies sum facio ita corona circumdo pugno sum aliquamdiu vehemens simul ballista mitto ab noster turris deicio qui adversarius qui in is turris sum quinque deicio sum et puer qui ballista soleo sum observaris


Insequenti luce Arguetius ex Italia eum equitatu venit. Is signa Saguntinorum rettulit quinque, quae ab oppidanis cepit. Suo loco praeteritum est quod equites ex Italia cum Asprenate ad Caesarem venissent. Ea nocte Pompeius castra sua incendit et ad Cordubam versus iter facere coepit. Rex nomine Indo, qui cum equitatu suas copias adduxerat, dum cupidius agmen adversariorum insequitur, a vernaculis legionariis exceptus est et interfectus.

insequor lux arguetius ex italia is equitatus venio is signum saguntinus refero quinque qui ab oppidanus capio suus locus praetereo sum qui eques ex italia cum asprenate ad caesaris venio is nox pompejus castrum suus incendo et ad corduba verro iter facio coepio rex nomen indus qui cum equitatus suus copia adduco dum cupidus agmen adversarius insequor ab vernaculis legionarius excipio sum et interficio


Postero die ex legione vernacula milites sunt capti ab equitibus nostris duo, qui dixerunt se servos esse. Cum venirent, cogniti sunt a militibus qui antea eum Fabio et Pedio fuerant, et a Trebonio transfugerant. Eis ad ignoscendum nulla facultas est data et a militibus nostris interfecti sunt. Idem temporis capti tabellarii, qui a Corduba ad Pompeium missi erant perperamque ad nostra castra pervenerant, praecisis manibus missi sunt facti. Pari consuetudine vigilia secunda ex oppido ignem multum telorumque multitudinem iactando bene magnum tempus consumpserunt complurisque vulneribus adfecerunt. Praeterito noctis tempore eruptionem ad legionem VI. fecerunt, eum in opere nostri distenti essent, acriterque pugnare coeperunt: quorum vis repressa a nostris, etsi oppidani superiore loco defendebantur. Hi eum eruptionem facere coepissent, tamen virtute militum nostrorum, etsi inferiore loco premebantur, repulsi adversarii bene multis vulneribus adfecti in oppidum se contulerunt.

posterus dies ex legio vernaculus miles sum capio ab eques noster duo qui dico sui servus sum cos venio cognosco sum ab miles qui antea is fabius et pedius sum et ab trebonius transfugio eos ad ignosco nullus facultas sum do et ab miles noster interfacio sum idem tempus capio tabellarius qui ab corduba ad pompejus mitto sum perperus ad noster castrum pervenio praecido manus mitto sum facio paris consuetudo vigil secundus ex oppidum ignis multus telum multitudo jacto bene magnus tempus consumo complures vulnus afficio praetereo nox tempus eruptio ad legio vis facio is in opus noster distendo sum acriter pugno coepio qui volo reprimo ab noster etsi oppidanus superus locus defendo hic is eruptio facio coepio tamen virtus miles noster etsi inferus locus premo repello adversarius bene multus vulnus afficio in oppidum sui confero


PHARNACE superato, Africa recepta, qui ex his proeliis eum adulescente Cn. Pompeio profugissent, cum . . . et ulterioris Hispaniae potitus esset, dum Caesar muneribus dandis in Italia detinetur. . . . quo facilius praesidia contra compararet, Pompeius in fidem uniuscuiusque civitatis confugere coepit. Ita partim precibus partim vi bene magna comparata manu provinciam vastare. Quibus in rebus non nullae civitates sua sponte auxilia mittebant, item non nullae portas contra eludebant. Ex quibus si qua oppida vi ceperat, cum aliquis ex ea civitate optime de Cn. Pompeio meritus civis esset, propter pecuniae magnitudinem alia qua ei inferebatur causa, ut eo de medio sublato ex eius pecunia latronum largitio fieret. Ita paucis commoda ab hoste orta: eo maiores augebantur copiae. Hoc crebrius nuntiis in Italium missis civitates contrariae Pompeio auxilia sibi depostulabant.

pharnace supero africanus recipio qui ex hic proelium is adulescens cn pompejus profugio cum et ulter hispania potior sum dum caesar munus do in italia detineo quo facilis praesidium contra comparo pompejus in fides uniuscuiusque civitas confugio coepio ita pars prex pars vis bene magnus comparo manus provincia vastaris qui in res non nullus civitas suus sponte auxilium mitto item non nullus porta contra eludo ex qui si qui oppidum vis capio cum aliquis ex is civitas optume de cn pompejus mereor civis sum propter pecunia magnitudo alius qui is infero causa ut is de medium tollo ex is pecunia latro largitio fio ita paucus commodus ab hostis orior is magnus augeo copia hic creber nuntius in italium mitto civitas contrarius pompejus auxilium sui depostulo


Ita postero die Tullius legatus eum Catone et Antonio venit et apud Caesarem verba fecit: Utinam quidem di immortales fecissent ut tuus potius miles quam Cn. Pompei factus essem et hanc virtutis constantiam in tua victoria, non in illius calamitate praestarem. Cuius funestae laudes quoniam ad hanc fortunam reciderunt ut cives Romani indigentes praesidi simus et propter patriae luctuosam perniciem demur hostium numero, qui neque in illius prospera acie primam fortunam neque in adversa secundam obtinuimus, qui legionum tot impetus sustentantes, nocturnis diurnisque operibus gladiorum ictus telorumque missus exceptantes, relicti et deserti a Pompeio, tua virtute superati salutem a tua clementia deposcimus petimusque ut . . . qualem gentibus me praestiti, similem in civium deditione praestabo.

ita posterus dies tullius legatus is cato et antonius venio et apud caesaris verbum facio utinam quidem deus immortalis facio ut tuus potis miles quam cn pompejus facio sum et hic virtus constantia in tuus victoria non in ille calamitas praestaris qui funestus laus quoniam ad hic fortuna recido ut civis romanus indigeo praesidium sum et propter patria luctuosus pernicies do hostis numerus qui neque in ille prosper acies primus fortuna neque in adverso secundus obtineo qui legio tot impetus sustento nocturnus diurnus opus gladius iacio telum mitto excepto relinquo et desero ab pompejus tuus virtus supero salus ab tuus clemens deposco peto ut qual gens ego praesto similis in civis deditio praesto


Accedebat huc, ut longius bellum duceret Pompeius, quod loca sunt edita et ad castrorum munitiones non parum idonea. Nam fere totius ulterioris Hispaniae regio propter terrae fecunditatem et non minus copiosam aquationem inopem difficilemque habet oppugnationem. Hic etiam propter barbarorum crebras excursiones omnia loca quae sunt ab oppidis remota turribus et munitionibus retinentis, sicut in Africa, rudere, non tegulis teguntur: simulque in his habent speculas et propter altitudinem late longeque prospiciunt. Item oppidorum magna pars eius provinciae montibus fere munita et natura excellentibus locis est constituta, ut simul aditus ascensusque habeat difficilis. Ita ab oppugnationibus natura loci distinentur, ut civitates Hispaniae non facile ab hoste capiantur: id quod in hoc contigit bello. Nam cum inter Ateguam et Ucubim, quae oppida supra sunt scripta. Pompeius habuit castra constituta in conspectu duorum oppidorum, ab suis castris circiter milia passuum IIII grumus est excellens natura, qui appellatur Castra Postumiana: ibi praesidi causa castellum Caesar habuit constitutum.

accedo huc ut longus bellum duco pompejus qui locum sum edo et ad castrum munitio non parum idoneus nam fere totus ulter hispania regius propter terra fecunditas et non paruus copiosus aquatio inops difficilis habeo oppugnatio hic etiam propter barbarus creber excursio omnis locum qui sum ab oppidum remoueo turris et munitio retineo sicut in africanus rudo non tegula tego simul in hic habeo specula et propter altitudo latus longus prospicio item oppidum magnus pars is provincia mons fere munio et natura excello locus sum constituo ut simul aditus ascensus habeo difficilis ita ab oppugnatio natura locus distineo ut civitas hispania non facilis ab hostis capio is qui in hic contingo bellum nam cum inter ateguam et ucubis qui oppidum supra sum scribo pompejus habeo castrum constituo in conspectus duo oppidum ab suus castrum circiter mille passus quattuor grumus sum excello natura qui appello castrum postumianus ibi praesidium causa castellum caesar habeo constituo


Erat acies XIII aquilis constituta, quae lateribus equitatu tegebatur cum levi armatura milibus sex, praeterea auxiliares accedebant prope alterum tantum; nostra praesidia LXXX cohortibus, octo milibus equitum. Ita cum in extrema planitie iniquum in locum nostri appropinquassent, paratus hostis erat superior, ut transeundum superius iter vehementer esset periculosum. Quod cum a Caesare esset animadversum, ne quid temere culpa secus admitteretur, eum locum definire coepit. Quod cum hominum auribus esset obiectum, moleste et acerbe accipiebant se impediri quo minus proelium conficere possent. Haec mora adversarios alacriores efficiebat: Caesaris copias timore impediri ad committendum proelium. Ita se efferentes iniquo loco sui potestatem faciebant, ut magno tamen periculo accessus eorum haberetur. Hic decumam suum locum, cornum dextrum, tenebant, sinistrum III. et V., itemque cetera auxilia et equitatus. Proelium clamore facto committitur.

sum acies xiii aquilis constituo qui later equitatus tego cum levis armo mille sex praeterea auxiliaris accedo prope alter tantus noster praesidium lxxx cohors octo mille eques ita cum in exter planitie iniquus in locus noster appropinquassent paro hostis sum superus ut transeo superus iter vehemens sum periculosus qui cum ab caesaris sum animadverto ne quis temere culpa secus admitto is locus definio coepio qui cum homo auris sum obicio molestus et acerbus accipio sui impedio quo paruus proelium confacio possum hic mora adversarius alacer efficio caesar copia timor impedio ad committo proelium ita sui effero iniquus locus suus potestas facio ut magnus tamen periculum accedo is habeo hic decimus suus locus cornum dexter teneo sinister iii et v ito ceterus auxilium et equito proelium clamor facio committo


Vigilia secunda propter multitudinem telorum turris lignea, quae nostra fuisset, ab imo vitium fecit usque ad tabulatum secundum et tertium. Eodem tempore pro muro pugnarunt acerrime et turrim nostram ut superiorem incenderunt, idcirco quod ventum oppidani secundum habuerunt. Insequenti luce materfamilias de muro se deiecit et ad nos transsiliit dixitque se eum familia constitutum habuisse ut una transfugerent ad Caesarem illam oppressam et iugulatam. Hoc praeterea tempore tabellae de muro sunt delectae, in quibus scriptum est inventum: L. Munatius Caesari. Si mihi vitam tribues, quoniam ab Cn. Pompeio sum desertus, qualem me illi praestiti tali virtute et constantia futurum me in te esse praestabo. Eodem tempore oppidani legati qui antea exierant Caesarem adierunt: si sibi vitam concederet, sese insequenti luce oppidum esse dedituros. Quibus respondit se Caesarem esse fidemque praestaturum. Ita ante diem XI. Kal. Mart. oppido potitus imperator est appellatus.

vigil secundus propter multitudo telum turris ligneus qui noster sum ab imus vitium facio usque ad tabulatum secundus et tertius eos tempus pro murus pugno acer et turris noster ut superus incendo idcirco qui venio oppidanus secundus habeo insequor lux materfamilias de murus sui deicio et ad nos transsiliit dico sui is familia constituo habeo ut unus transfugio ad caesaris ille opprimo et jugulo hic praeterea tempus tabella de murus sum deligo in qui scribo sum invenio l munatius caesaris si ego vita tribuo quoniam ab cn pompejus sum desero qual ego ille praesto talis virtus et constantia sum ego in tu sum praesto eos tempus oppidanus legatus qui antea exeo caesaris adeo si sui vita concedo sui insequor lux oppidum sum dedo qui respondeo sui caesaris sum fides praesto ita ante dies xi kal mart oppidum potior imperator sum appello


Oppidani autem, simul Caesar castra contra ad oppidum posuit, discordare coeperunt usque eo ut clamor in castra nostra perveniret rixae inter Caesarianos et inter Pompeianos. Erant hic legiones duae ex perfugis conscriptae, partim oppidanorum servi, qui erant a Sex. Pompeio manu missi; qui in Caesaris adventum discedere coeperunt. Legio XIII. oppidum defendere coepit, nomini cum iam depugnarent, turris ex parte et murum occuparunt. Denuo legatos ad Caesarem mittunt, ut sibi legiones subsidio intromitteret. Hoc cum animadverterent homines fugitivi, oppidum incendere coeperunt. Qui superati a nostris sunt interfecti hominum milia XXII, praeter quam extra murum qui perierunt. Ita Caesar oppido potitur. Dum hic detinetur, ex proelio quos circummunitos superius demonstra-\ imus, eruptionem fecerunt et bene multis interfectis in oppidum sunt redacti.

oppidanus autem simul caesar castrum contra ad oppidum pono discordaris coepio usque is ut clamor in castrum noster pervenio rixa inter caesariani et inter pompejani sum hic legio duo ex perfugio conscribo pars oppidanus servio qui sum ab sex pompejus manus mitto qui in caesar advenio discedo coepio legio xiii oppidum defendo coepio nomen cum iam depugno turris ex pars et murus occupo denuo legatus ad caesaris mitto ut sui legio subsidium intromitto hic cum animadverto homo fugitivus oppidum incendo coepio qui supero ab noster sum interfacio homo mille xxii praeter quam extra murus qui pereo ita caesar oppidum potio dum hic detineo ex proelium qui circummunio superus demonstro imus eruptio facio et bene multus interficio in oppidum sum redigo


Caesar, cum ad flumen Baetim venisset neque propter altitudinem fluminis transire posset, lapidibus corbis plenos demisit: insuper ponit trabes; ita ponte facto copias ad castra tripertito traduxit. Tendebat adversum oppidum e regione pontis, ut supra scripsimus, tripertito. Huc cum Pompeius cum suis copiis venisset, ex adverso pari ratione castra ponit. Caesar, ut eum ab oppido commeatuque suis excluderet, bracchium ad pontem ducere coepit: pari idem condicione Pompeius facit. Hic inter duces duos fit contentio uter prius pontem occuparet; ex qua contentione cotidiana minuta proelia fiebant, ut modo hi, non numquam illi superiores discederent. Quae res eum ad maiorem contentionem venisset, ab utrisque comminus pugna inita, dum cupidius locum student tenere, propter pontem coagulabantur, fluminis ripas appropinquantes coangustati praecipitabantur. Hic alternis non solum morti mortem exaggerabant, sed tumulos tumulis exaequabant. Ita diebus compluribus consumptis cupiebat Caesar, si qua condicione posset, adversarios in aequum Iocum deducere et primo quoque tempore de bello decernere.

caesar cum ad flumen baetis venio neque propter altitudo flumen transeo possum lapis corbis plenus demitto insuper pono trabs ita pons facio copia ad castrum tripertito traduco tendo adverro oppidum e regio pons ut supra scribo tripertito huc cum pompejus cum suus copia venio ex adverso par ratio castrum pono caesar ut is ab oppidum commeatus suus excludo bracchium ad pons duco coepio par idem condicio pompejus facio hic inter dux duo fio contentio uter prior pons occupo ex qui contentio cottidianus minuo proelio fio ut modo hic non numquam ille superus discedo qui res is ad magnus contentio venio ab uterque comminus pugno ineo dum cupidus locus studeo teneo propter pons coagulabantur flumen ripa appropinquo coangustas praecipito hic alternus non solus mors mors exaggero sed tumulus tumulus exaequo ita dies complures consumo cupio caesar si qui condicio possum adversarius in aequus iocus deduco et primus quoque tempus de bellum decerno


Interfecto Cn. Pompeio adulescente Didius, quem supra demonstravimus, illa adfectus laetitia proximo se recepit castello non nullasque navis ad reficiendum subduxit et quodvis essent bracchium ex utrisque partibus. Lusitani qui ex pugna superfuerunt ad signum se receperunt et bene magna manu comparata ad Didium se reportant. Huic etsi non aberat diligentia ad navis tuendas, tamen non numquam ex castello propter eorum crebras excursiones eliciebatur, et sic prope cotidianis pugnis insidias ponunt et tripertito signa distribuunt. Erant parati qui navis incenderent, incensisque qui subsidium repellerent: hi sic dispositi erant, ut a nullo conspici possent: reliqui in conspectu omnium ad pugnam contendunt. Ita eum ex castello Didius ad pro-pellendum processisset eum copiis, signum a Lusitanis tollitur, naves incenduntur, simulque qui ex castello ad pugnam processerant, eodem signo fugientis latrones dum persequuntur, a tergo insidiae clamore sublato circumveniunt. Didius magna cum virtute cum compluribus interficitur; non nulli ea pugna scaphas quae ad litus fuerant occupant, item complures nando ad navis quae in salo fuerunt se recipiunt, ancoris sublatis pelagus remis petere coeperunt; quae res eorum vitae fuit subsidio. Lusitani praeda potiuntur. Caesar Gadibus rursus ad Hispalim recurrit.

interficio cn pompejus adulescens didius qui supra demonstro ille affectus laetitia propior sui recipio castellum non nullus navus ad reficio subduco et quivis sum bracchium ex uterque pars lusitanus qui ex pugno supersum ad signum sui recipio et bene magnus manus comparo ad didius sui reporto hic etsi non absum diligentia ad navus tueor tamen non numquam ex castellum propter is creber excursio elicio et sic prope cottidianus pugna insidiae pono et tripertito signum distribuo sum paro qui navus incendo incendo qui subsidium repello hic sic dispono sum ut ab nullus conspicio possum reliquus in conspectus omnis ad pugna contendo ita is ex castellum didius ad pro pello procedo is copia signum ab lusitanus tollo navo incendo simul qui ex castellum ad pugna procedo idem signum fugio latro dum persequor ab tergum insidiae clamor tollo circumvenio didius magnus cum virtus cum complures interfacio non nullus is pugno scapha qui ad litus sum occupo item complures no ad navus qui in salum sum sui recipio ancora tollo pelagus remi peto coepio qui res is vita sum subsidium lusitanus praeda potio caesar gades rursus ad hispalis recurro


Insequenti tempore Caesar castris castra contulit et bracchium ad flumen Salsum ducere coepit. Hic dum in opere nostri distenti essent, complures ex superiore loco adversariorum decucurrerunt nec desinentibus nostris multis telis iniectis compluris vulneribus adfecere. Hic tum, ut ait Ennius, nostri cessere parumper. Itaque praeter consuetudinem eum a nostris animadversum esset cedere, centuriones ex legione V. flumen transgressi duo restituerunt aciem, acriterque eximia virtute pluris eum agerent, ex superiore loco multitudine telorum alter corum concidit. Ita cum eius comes impar proelium facere coepisset, cum undique se circumveniri animum advertisset, regressus pedem offendit. In huius concidentis centurionis ac viri fortis insignia cum complures adversariorum concursum facerent, equites nostri transgressi inferiore loco adversarios ad vallum agere coeperunt. Ita cupidius dum intra praesidia illorum student caedem facere, a turmis et levi armatura sunt interclusi. Quorum nisi summa virtus fuisset, vivi capti essent: nam et munitione praesidi ita coangustabantur ut eques spatio intercluso vix se defendere posset. Ex utroque genere pugnae complures sunt vulneribus adfecti, in quis etiam Clodius Arquitius; inter quos ita comminus est pugnatum ut ex nostris praeter duos centuriones sit nemo desideratus gloria se efferentis.

insequor tempus caesar castrum castrum confero et bracchium ad flumen salio duco coepio hic dum in opus noster distendo sum complures ex superus locus adversarius decurro neque desino noster multus telum injacio complures vulnus afficio hic tum ut aio ennius noster cedo parumper itaque praeter consuetudo is ab noster animadverto sum cedo centurio ex legio v flumen transgredior duo restituo acies acriter eximius virtus multus is ago ex superus locus multitudo telum alter corum concido ita cum is comes impar proelium facio coepio cum undique sui circumvenio animus adverto regredior pedis offendo in hic concaedes centurio atque vir fortis insigne cum complures adversarius concurro facio eques noster transgredior inferus locus adversarius ad valles ago coepio ita cupidus dum intra praesidium ille studeo caedes facio ab turma et levis armo sum intercludo qui nisi summus virtus sum vivo capio sum nam et munitio praesidium ita coangusto ut eques spatium intercludo vix sui defendo possum ex uterque genus pugna complures sum vulnus afficio in quis etiam claudius arquitius inter qui ita comminus sum pugno ut ex noster praeter duo centurio sum nemo desidero gloria sui efferentis


Fabius Maximus, quem ad Mundam praesidium oppugnandum reliquerat, operibus assiduis diurnis nocturnisque circumsedit: interclusi inter se decernere armis coeperunt, facta caede bene magna eruptionem faciunt. Nostri ad oppidum reciperandum occasionem non praetermittunt et reliquos vivos capiunt, XIIII milia. Ursaonem proficiscuntur quod oppidum magna munitione continebatur, sic ut ipse locus non solum opere sed etiam natura datus ad oppugnandum hostem appareret. Huc accedebat ut aqua praeter quam in ipso oppido unam circumcirca nusquam reperiretur propius milia passuum VIII; quae res magno erat adiumento oppidanis. Tum praeterea accedebat ut aggerem, . . . materiesque, unde soliti sunt turris ac vineas facere propius milia passuum VI non reperiebatur: ac Pompeius ut se ad oppidi oppugnationem tutiorem efficeret, omnem materiem circum oppidum succisam intro congessit. Ita necessario diducebantur nostri, ut a Munda, quod proxime ceperant, materiem illo deportarent.

fabius magnus qui ad munda praesidium oppugno relinquo opus assiduus diurnus nocturnus circumsedeo intercludo inter sui decerno arma coepio facio caedes bene magnus eruptio facio noster ad oppidum recipero occasio non praetermitto et reliquus vivus capio xiiii mille ursaonem proficisco qui oppidum magnus munitio contineo sic ut ipse locus non solus opus sed etiam natura do ad oppugno hostis appareo huc accedo ut aqua praeter quam in ipse oppidum unus circumcirca nusquam reperio propius mille passus viii qui res magnus sum adjumentum oppidanus tum praeterea accedo ut aggero materio unde soleo sum turris atque vinea facio propius mille passus vis non reperio atque pompejus ut sui ad oppidum oppugnatio tueor efficio omnis materio circum oppidum succido intro congero ita necessarius diducebantur noster ut ab mundo qui propior capio materio ille deporto


Postero die equites nostri longius ad Cordubam versus prosecuti sunt eos emi commeatus ad castra Pompei ex oppido portabant. Ex his capti L cum iumentis ad nostra adducti sunt castra. Eo die Q. Marcius, tribunus militum qui fuit Pompei, ad nos transfugit; et noctis tertia vigilia in oppido acerrime pugnatum est, ignemque multum miserunt. Hoc praeterito tempore C. Fundanius, eques Romanus, ex castris adversariorum ad nos transfugit.

posterus dies eques noster longus ad corduba verro prosequor sum is emo commeatus ad castrum pompejus ex oppidum porto ex hic capio l cum jumentum ad noster adduco sum castrum eos dies q marcius tribunus miles qui sum pompejus ad nos transfugio et nox tertius vigil in oppidum acer pugno sum ignis multus mitto hic praetereo tempus que fundanus eques romanus ex castrum adversarius ad nos transfugio


Carteienses, dum Caesar in itinere reliqua oppida oppugnat, propter Pompeium dissentire coeperunt. Pars erat quae legatos ad Caesarem miserat, pars erat qui Pompeianarum partium fautores essent. Seditione concitata portas occupant caedes fit magna; saucius Pompeius navis XX occupat longas et profugit. Didius, qui Cladibus classi praefuisset, simul nuntius allatus est, confestim sequi coepit Carteia pedites et equitatus ad persequendum celeriter iter faciebant item confestim consequentes. Quarto die navigationis, quod imparati a Carteia profecti sine aqua fuissent, ad terram applicant. Dum aquantur, Didius classe accurrit, navis incendit, non nullas capit.

carteiensis dum caesar in iter reliquus oppidum oppugno propter pompejus dissentio coepio pars sum qui legatus ad caesaris mitto pars sum qui pompeianaris pars fautor sum seditio concito porta occupo caedes fio magnus saucius pompejus navus xx occupo longus et profugio didius qui clades classis praesum simul nuntius affero sum confestim sequor coepio carteia pedito et equito ad persequor celer iter facio item confestim consequor quartum dies navigatio qui imparatus ab carteia proficiscor sine aqua sum ad terra applico dum aquor didius classis accurro navus incendo non nullus capio


Fere apud exercitus haec est equestris prodi consuetudo: cum eques ad dimicandum dimisso equo eum pedite congreditur, nequaquam par habetur; id quod contra in hoc accidit proelio. Cum pedites levi armatura lecti ad pugnam equitibus nostris nec opinantibus venissent, idque in proelio animadversum esset, complures ex equis descenderunt. Ita exiguo tempore eques pedestre proelium facere coepit, usque eo ut eaedem proxime a vallo fecerint. In quo proelio adversariorum ceciderunt CXXIII, compluresque armis exuti, multi vulneribus adfecti in castra sunt redacti. Nostri ceciderunt III saucii XII pedites et equites V. Eius diei insequenti tempore pristina consuetudine pro muro pugnari coeptum est. Cum bene magnam multitudinem telorum ignemque nostris defendentibus iniecissent, nefandum crudelissimumque facinus sunt aggressi in conspectuque nostro hospites qui in oppido erant iugulare et de muro praecipites mittere coeperunt, sicuti apud barbaros quod post hominum memoriam numquam est factum.

fere apud exercitus hic sum equester prodo consuetudo cum eques ad dimico dimitto equus is pedo congredior nequaquam par habeo is qui contra in hic accido proelium cos pedito levis armo lego ad pugna eques noster neque opinor venio is in proelium animadverto sum complures ex equus descendo ita exiguus tempus eques pedestre proelium facio coepio usque is ut idem propior ab vallo facio in quo proelium adversarius cado cxxiii complures arma exuo multus vulnus afficio in castrum sum redigo noster cado iii saucius duodecim pedito et eques v is dies insequor tempus pristinus consuetudo pro murus pugno coepio sum cos bene magnus multitudo telum ignis noster defendo injacio nefandus crudelis facinus sum aggredior in conspicio noster hospes qui in oppidum sum iugulo et de murus praeceps mitto coepio sicut apud barbarus qui post homo memoria numquam sum facio


Planities inter utraque castra intercedebat circiter milia passuum V, ut auxilia Pompei duabus defenderentur rebus, oppido et excelsi loci natura. Hinc dirigens proxima planities aequabatur. Cuius decursum antecedebat rivus, qui ad eorum accessum summam efficiebat loci iniquitatem: nam palustri et voraginoso solo currens erat ad dextram. Itaque Caesar cum aciem derectam vidisset, non habuit dubium quin media planitie in aequum ad dimicandum adversarii procederent. Hoc erat in omnium conspectu. Huc accedebat ut locus illa planitie equitatum evocaret et diei solisque serenitate, ut mirificum et optandum tempus prope ab dis immortalibus illud tributum esset ad proelium committendum. Nostri laetari, non nulli etiam timere, quod in cum locum res fortunaeque omnium deducerentur ut, quidquid post horam casus tribuisset, in dubio poneretur. Itaque nostri ad dimicandum procedunt, id quod adversarios existimabamus esse facturos; qui tamen a munitione oppidi longius non audebant procedere, immo se ibi prope murum adversarii constituebant. Itaque nostri procedunt. Interdum aequitas loci adversarios efflagitabat ut tali condicione contenderent ad victoriam; neque tamen illi a sua consuetudine discedebant, ut aut ab excelso loco aut ab oppido discederent. Nostri pede presso propius rivum eum appropinquassent, adversarii patrocinari loco iniquo non desiliunt.

planities inter uter castrum intercedo circiter mille passus v ut auxilium pompejus duo defendo res oppidum et excello locus natura hinc dirigo propior planities aequo qui decurro antecedo rivus qui ad is accedo summa efficio locus iniquitas nam palustri et voraginosus solum curro sum ad dexter itaque caesar cum acies derecingo video non habeo dubius quin medius planitie in aequus ad dimico adversarius procedo hic sum in omnis conspectus huc accedo ut locus ille planitie equitas evoco et dies solus serenitas ut mirificus et opto tempus prope ab deus immortalis ille tribuo sum ad proelium committo noster laetor non nullus etiam timeo qui in cum locus res fortuna omnis deduco ut quisquis post hora casus tribuo in dubius pono itaque noster ad dimico procedo is qui adversarius existimo sum facio qui tamen ab munitio oppidum longus non audeo procedo immo sui ibi prope murus adversarius constituo itaque noster procedo interdum aequitas locus adversarius efflagito ut talis condicio contendo ad victoria neque tamen ille ab suus consuetudo discedo ut aut ab excelsum locus aut ab oppidum discedo noster pes premo propius rivus is appropinquassent adversarius patrocinaris locus iniquus non desiliunt


Quod Pompeius ex perfugis eum deditionem oppidi factam esse scisset, castra movit Ucubim versus et circum ea loca castella disposuit et munitionibus se continere coepit: Caesar movit et propius castra castris contulit. Eodem tempore mane loricatus unus ex legione vernacula ad nos transfugit et nuntiavit Pompeium oppidanos Ucubensis convocasse eisque ita imperavisse, ut diligentia adhibita perquirerent qui essent suarum partium itemque adversariorum victoriae fautores. Hoc praeterito tempore in oppido quod fuit captum servus est prensus in cuniculo quem supra demonstra-vimus dominum iugulasse: is vivus est combustus. Idemque temporis centuriones loricati VIII ad Caesarem transfugerunt ex legione vernacula, et equites nostri cum adversariorum equitibus congressi sunt, et saucii aliquot occiderunt levi armatura. Ea nocte speculatores premi servi III et unus ex legione vernacula. Servi sunt in crucem sublati, militi cervices abscisae.

qui pompejus ex perfugio is deditio oppidum facio sum scio castrum moveo ucubis verro et circum is locum castellum dispono et munitio sui contineo coepio caesar moveo et propius castrum castrum confero eos tempus mane lorico unus ex legio vernaculus ad nos transfugio et nuntio pompejus oppidanus ucubensis convoco is ita impero ut diligentia adhibeo perquiro qui sum suus pars ito adversarius victoria fautor hic praetereo tempus in oppidum qui sum capio servus sum prensus in cuniculus qui supra demonstro vimus dominus jugulo is vivus sum comburo idem tempus centurio lorico viii ad caesaris transfugio ex legio vernaculus et eques noster cum adversarius eques congredior sum et saucius aliquot occido levis armo is nox speculator premo servio iii et unus ex legio vernaculus servius sum in crux suffero miles cervix abscido


Remissis legatis, eum ad portam venissent, introiit Tib. Tullius ei cum introeuntem Catonem Antonius insecutus non esset, revertit ad portam et hominem apprehendit. Quod Tiberius eum fieri animadvertit, simul pugionem eduxit et manum eius incidit. Ita refugerunt ad Caesarem. Eodemque tempore signifer de legione prima transfugit et innotuit, quo die equestre proelium factum esset, suo signo perisse homines XXXV, neque licere castris Cn. Pompei nuntiare neque dicere perisse quemquam. Servus, cuius dominus in Caesaris castris fuisset—uxorem et filios in oppido reliquerat—dominum iugulavit et ita clam a Caesaris praesidiis in Pompei castra discessit . . . et indicium glande scriptum misit, per quod certior fieret Caesar quae in oppido ad defendendum compararentur. Ita litteris acceptis, cum in oppidum revertisset qui mittere glandem inscriptam solebat. . . . Insequenti tempore duo Lusitani fratres transfugae nuntiarunt quam Pompeius contionem habuisset: quoniam oppido subsidio non posset venire, noctu ex adversariorum conspectu se deducerent ad mare versum unum respondisse ut potius ad dimicandum descenderent quam signum fugae ostenderent; eum qui ita locutus esset iugulatum. Eodem tempore tabellarii eius deprensi qui ad oppidum veniebant: quorum litteras Caesar oppidanis obiecit et, qui vitam sibi peteret, iussit turrem ligneam oppidanorum incendere: id si fecisset, ei se promisit omnia concessurum. Quod difficile erat factu, ut eam turrem sine periculo quis incenderet. Ita fune crura deligatus, cum propius accessisset, ab oppidanis est occisus. Eadem nocte transfuga nuntiavit Pompeium et Labienum de iugulatione oppidanorum indignatio esse.

remitto legatus is ad porta venio introeo tib tullius is cum introeuntem cato antonius insequor non sum revorto ad porta et homo apprehendo qui tiberis is fio animadverto simul pugio educo et manus is incido ita refugio ad caesaris eos tempus signifer de legio primus transfugio et innotesco quo dies equester proelium facio sum suus signum pereo homo xxxv neque licet castrum cn pompejus nuntiaris neque dico pereo quisquam servus qui dominus in caesar castrum sum uxor et filius in oppidum relinquo dominus jugulo et ita clam ab caesar praesidium in pompejus castrum discedo et indicium glande scribo mitto per qui certus fio caesar qui in oppidum ad defendo comparo ita littera accipio cum in oppidum revorto qui mitto glans inscribo soleo insequor tempus duo lusitanus frater transfuga nuntio quam pompejus contio habeo quoniam oppidum subsidium non possum venio nox ex adversarius conspectus sui deduco ad mare verro unus respondeo ut potis ad dimico descendo quam signum fuga ostendo is qui ita loquor sum jugulo eos tempus tabellarius is deprendo qui ad oppidum venio qui littera caesar oppidanus obiacio et qui vita sui peto iubeo turris ligneus oppidanus incendo is si facio is sui promitto omnis concedo qui difficilis sum factus ut is turris sine periculum quis incendo ita funis crus deligo cum propius accedo ab oppidanus sum occido idem nox transfuga nuntio pompejus et labienus de iugulatio oppidanus indignatio sum


Huius dici extremo tempore a Pompeianis clam nostros tabellarius est missus, ut ea nocte turris aggeremque incenderent et tertia vigilia eruptionem facerent. Ita igne telorumque multitudine iacta cum bene magnam partem noctis consumpsissent, portam quae e regione et in conspectu Pompei castrorum fuerat aperuerunt copiaeque totae eruptionem fecerunt secumque extulerunt virgulta, eratis ad fossas complendas et harpagones ad casas, quae stramenticiae ab nostris hibernorum causa aedificatae erant, diruendas et incendendas. praeterea argentum, vestimenta, ut, dum nostri in praeda detinentur, illi caede facta ad praesidia Pompei se reciperent: nam quod existimabat eos posse conatum efficere, nocte tota ultra ibat flumen Salsum in acie. Quod factum licet nec opinantibus nostris esset gestum, tamen virtute freti repulsos multisque vulneribus adfectos oppido represserunt, praedam armaque eorum sunt potiti vivosque aliquos ceperunt, qui postero die sunt interfecti. Eodemque tempore transfuga nuntiavit ex oppido Iunium, qui in cuniculo fuisset, iugulatione oppidanorum facta clamasse facinus se nefandum et scelus fecisse; nam eos nihil meruisse quare tali poena adficerentur qui eos ad aras et focos suos recepissent, eosque hospitium scelere contaminasse; multa praeterea dixisse: qua oratione deterritos amplius iugulationem non fecisse.

hic dico exter tempus ab pompejanus clam noster tabellarius sum mitto ut is nox turris aggero incendo et tertius vigil eruptio facio ita ignis telum multitudo jacto cum bene magnus pars nox consumo porta qui e regio et in conspectus pompejus castrum sum aperio copia totus eruptio facio sui effero virgultus sum ad fossa compleo et harpago ad cado qui stramenticius ab noster hibernus causa aedifico sum diruo et incendo praeterea argentum vestimentum ut dum noster in praeda detineo ille caedes facio ad praesidium pompejus sui recipio nam qui existimo is possum conor efficio nox totus ultra eo flumen salio in acies qui facio licet neque opinor noster sum gero tamen virtus fretus repello multa vulnus afficio oppidum reprimo praeda armo is sum potior vivus aliquis capio qui posterus dies sum interfacio eos tempus transfuga nuntio ex oppidum junius qui in cuniculus sum iugulatio oppidanus facio clamo facinus sui nefandus et scelus facio nam is nihil mereo quare talis poena afficio qui is ad ara et focus suus recipio is hospitium scelus contamino multus praeterea dico qui oratio deterreo amplus iugulatio non facio


Postero die equites cum levi armatura ex adversariorum castris ad nos transfugerunt. Et eo tempore circiter XL equites ad aquatores nostros excucurrerunt, non nullos interfecerunt, item alios vivos abduxerunt: e quibus capti sunt equites VIII. Insequenti die Pompeius securi percussit homines LXXΙΙII, qui dicebantur esse fautores Caesaris victoriae, reliquos rursus in oppidum iussit deduci: ex quibus effugerunt CXX et ad Caesarem venerunt.

posterus dies eques cum levis armo ex adversarius castrum ad nos transfugio et is tempus circiter xl eques ad aquator noster excurro non nullus interfacio item alius vivus abduco e qui capio sum eques viii insequor dies pompejus securus percutio homo lxx is qui dico sum fautor caesar victoria reliquus rursus in oppidum iubeo deduco ex qui effugio cxx et ad caesaris venio


Caesar Hispalim eum contendisset, legati deprecatum venerunt. Ita eum ad oppidum esset ventum, Caninium eum praesidio legatum intromittit: ipse castra ad oppidum ponit. Erat bene magna manus intra Pompeianarum partium, quae praesidium receptum indignaretur clam quendam Philonem, illum qui Pompeianarum partium fuisset defensor acerrimus—is tota Lusitania notissimus erat—: hic clam praesidia Lusitaniam proficiscitur et Caecilium Nigrum, hominem barbarum, ad Lennium convenit, qui bene magnam manum Lusitanorum haberet. Reversus Hispalim in oppidum denuo noctu per murum recipitur: praesidium, vigiles iugulant, portas praecludunt, de integro pugnare coeperunt.

caesar hispalis is contendo legatus deprecor venio ita is ad oppidum sum venio caninius is praesidium legatus intromitto ipse castrum ad oppidum pono sum bene magnus manus intra pompeianaris pars qui praesidium recipio indignor clam quidam philo ille qui pompeianaris pars sum defenso acer is totus lusitania nosco sum hic clam praesidium lusitania proficisco et caecilius niger homo barbaris ad lennium convenio qui bene magnus manus lusitanus habeo revorto hispalis in oppidum denuo nox per murus recipio praesidium vigilis jugulo porta praecludo de integer pugno coepio


Caesar ex proelio Munda munitione circumdata Cordubam venit. Qui ex caede eo refugerant, pontem occuparunt. Cum eo ventum esset, conviciari coeperunt: nos ex proelio paucos superesse; quo fugeremus? Ita pugnare coeperunt de ponte. Caesar flumen traiecit et castra posuit. Scapula, totius seditionis, familiae et libertinorum caput, ex proelio Cordubam cum venisset, familiam et libertos convocavit, pyram sibi exstruxit, cenam adferri quam optimam imperavit, item optimis insternendum vestimentis: pecuniam et argentum in praesentia familiae donavit. Ipse de tempore cenare resinam et nardum identidem sibi infundit. Ita novissimo tempore servum iussit et libertum, qui fuisset eius concubinus, alterum se iugulare, alterum pyram incendere.

caesar ex proelium mundo munitio circumdo corduba venio qui ex caedes is refugio pons occupo cos is venio sum conviciaris coepio nos ex proelium paucus supersum quo fugio ita pugno coepio de pons caesar flumen transiacio et castrum pono scapula totus seditio familia et libertinus caput ex proelium corduba cum venio familia et libertus convoco pyra sui exstruo cena affero quam bonus impero item bonus insterno vestimentum pecunia et argentum in praesens familia dono ipse de tempus ceno resina et nardus identidem sui infundo ita novus tempus servus iubeo et libertus qui sum is concubinus alter sui iugulo alter pyra incendo


Hic etsi virtute nostri antecedebat, adversarii loco superiore se defendebant acerrime, et vehemens fiebat ab utrisque clamor telorumque missu concursus, sic ut prope nostri dividerent victoriae. Congressus enim et clamor, quibus rebus maxime hostis conteretur, in collatu pari erat condicione. Ita ex utroque genere pugnae cum parem virtutem ad bellandum contulissent, pilorum missu fixa cumulatur et concidit adversariorum multitudo. Dextrum ut demonstravimus decumanos cornum tenuisse; qui etsi erant pauci, tamen propter virtutem magno adversarios timore eorum opera adficiebant, quod a suo Ioco hostis vehementer premere coeperunt, ut ad subsidium, ne ab latere nostri occuparent, legio adversariorum traduci coepta sit a dextro. Quae simul est mota, equitatus Caesaris sinistrum cornum premere coepit ita uti eximia virtute proelium facere possent, locus in aciem ad subsidium veniendi non daretur. Ita cum clamor esset intermixtus gemitu gladiorumque crepitus auribus oblatus, imperitorum mentis timore praepediebat. Hic, ut ait Ennius, pes pede premitur, armis feruntur arma, adversariosque vehementissime pugnantes nostri agere coeperunt quibus oppidum fuit subsidio. Ita ipsis Liberalibus fusi fugatique non superfuisset, nisi in eum locum confugisset ex quo erant egressi. In quo proelio ceciderunt milia hominum circiter XXX et si quid amplius, praeterea Labienus, Attius Varus, quibus occisis utrisque funus est factum, itemque equites Romani partim ex urbe partim ex provincia ad milia III. Nostri desiderati ad hominum mille partim equitum partim peditum; saucii ad D. Adversariorum aquilae sunt ablatae XIII et signa et fasces praeterea hos habuit . . .

hic etsi virtus noster antecedo adversarius locus superus sui defendo acer et vehemens fio ab uterque clamor telum missus concursus sic ut prope noster divido victoria congredior enim et clamor qui res magnus hostis contero in collatu par sum condicio ita ex uterque genus pugna cum par virtus ad bellor confero pilus missus figo cumulo et concido adversarius multitudo dexter ut demonstro decimanus cornum teneo qui etsi sum paucus tamen propter virtus magnus adversarius timor is opus afficio qui ab suus iocus hostis vehemens premo coepio ut ad subsidium ne ab lateo noster occupo legio adversarius traduco coepio sum ab dexter qui simul sum moueo equito caesar sinister cornum premo coepio ita uti eximius virtus proelium facio possum locus in acies ad subsidium venio non do ita cum clamor sum intermisceo gemitus gladius crepo auris offertor imperitor mens timor praepediebat hic ut aio ennius pes pes premo arma fero arma adversarius vehemens pugno noster ago coepio qui oppidum sum subsidium ita ipse liberal fundo fugo non supersum nisi in is locus confugio ex quo sum egredior in quo proelium cado mille homo circiter xxx et si quis amplus praeterea labienus attius varus qui occido uterque funus sum facio ito eques romanus pars ex urbs pars ex provincia ad mille iii noster desidero ad homo mille pars eques pars pedes saucius ad d adversarius aquila sum aufero xiii et signum et fascis praeterea hic habeo


Hoc misso ad Uliam praesidio Caesar, ut Pompeium ab ea oppugnatione deduceret, ad Cordubam contendit, ex quo itinere loricatos viros fortis cum equitatu ante praemisit. Qui simul in conspectum oppidi se dederunt, cum equis recipiuntur, hoc a Cordubensibus nequaquam poterat animadverti. Appropinquantibus ex oppido bene magna multitudo ad equitatum concidendum cum exissent, loricati, ut supra scripsimus, ex equis descenderunt et magnum proelium fecerunt, sic uti ex infinita hominum multitudine pauci in oppidum se reciperent. Hoc timore adductus Sex. Pompeius litteras fratri misit ut celeriter sibi subsidio veniret, ne prius Caesar Cordubam caperet quam ipse illo venisset. Itaque Cn. Pompeius Ulia prope capta litteris fratris excitus cum copiis ad Cordubam iter facere coepit.

hic mitto ad ulia praesidium caesar ut pompejus ab is oppugnatio deduco ad corduba contendo ex quo iter lorico vir fortis cum equitatus ante praemitto qui simul in conspectus oppidum sui do cum equus recipio hic ab cordubensis nequaquam possum animadverto appropinquo ex oppidum bene magnus multitudo ad equitas concaedes cum exeo lorico ut supra scribo ex equus descendo et magnus proelium facio sic uti ex infinitus homo multitudo paucus in oppidum sui recipio hic timor adduco sex pompejus littera frater mitto ut celer sui subsidium venio ne prior caesar corduba capio quam ipse ille venio itaque cn pompejus ulia prope capio littera frater excio cum copia ad corduba iter facio coepio


Insequenti nocte castra sua incendit Pompeius et trans flumen Salsum per convallis castra inter duo oppida Ateguam et Ucubim in monte constituit. Caesar interim munitionibus ceterisque quae ad oppugnandum opus fuerunt perfectis aggerem vineasque agere instituit. Haec loca sunt montuosa et natura impedita ad rem militarem quae planitie dividuntur, Salso flumine, proxime tamen Ateguam ut flumen sit circiter passus duo milia. Ex ea regione oppidi in montibus castra habuit posita Pompeius in conspectu utrorumque oppidorum, neque suis ausus est subsidio venire. Aquilas et signa habuit XIII legionum: sed ex quibus aliquid firmamenti se existimabat habere duae fuerunt vernaculae, quae a Trebonio transfugerant; una facta ex colonis qui fuerunt in his regionibus; quarta fuit Afraniana ex Africa quam secum adduxerat; reliquae ex fugitivis auxiliariisve consistebant: nam de levi armatura et equitatu longe et virtute et numero nostri erant superiores.

insequor nox castrum suus incendo pompejus et trans flumen salio per convallis castrum inter duo oppidum ateguam et ucubis in mons constituo caesar interim munitio ceter qui ad oppugno opus sum perficio aggero vinea ago instituo hic locum sum montuosus et natura impedio ad res militaris qui planitie divido salio flumen propior tamen ateguam ut flumen sum circiter patior duo mille ex is regio oppidum in mons castrum habeo pono pompejus in conspectus uter oppidum neque suus audeo sum subsidium venio aquila et signum habeo xiii legio sed ex qui aliquis firmamentum sui existimo habeo duo sum vernacula qui ab trebonius transfugio unus facio ex colonia qui sum in hic regio quartus sum afranianus ex africanus quam sui adduco reliquus ex fugitivus auxiliariisve consisto nam de levis armo et equitatus longus et virtus et numerus noster sum superus


Postero die ad Soricariam utrorumque convellere copiae. Nostri bracchia ducere coeperunt. Pompeius eum animadverteret castello se excludi Aspavia, quod est ab Ueubi milia passuum V, haec res necessario devocabat ut ad dimicandum descenderet; neque tamen aequo loco sui potestatem faciebat, sed ex grumo . . . excelsum tumulum capiebant, usque eo ut necessario cogeretur iniquum locum subire. Quo de facto cum utrorumque copiae tumulum excellentem petissent, prohibiti a nostris sunt deiecti in planitiem. Quae res secundum nostris efficiebat proelium. Undique cedentibus adversariis non parum magna in caede versabantur. Quibus mons, non virtus, saluti fuit. Quo subsidio subnisi, nisi advesperasset, a paucioribus nostris omni auxilio privati essent. Nam ceciderunt ex levi armatura CCCXXIII, ex legionariis CXXXVIII, praeterquam quorum arma et spolia sunt ablata. Ita pridie duorum centurionum interitio hac adversariorum poena est litata.

posterus dies ad soricaria uter convello copia noster bracchium duco coepio pompejus is animadverto castellum sui excludo aspavia qui sum ab ueubi mille passus v hic res necessarius devoco ut ad dimico descendo neque tamen aequus locus suus potestas facio sed ex grumus excello tumulus capio usque is ut necessarius cogo iniquus locus subeo quo de facio cum uter copia tumulus excello peto prohibeo ab noster sum deicio in planitiem qui res secundus noster efficio proelium undique cedo adversarius non parum magnus in caedes verso qui mons non virtus salus sum quo subsidium subnisi nisi advesperasset ab paucus noster omnis auxilium privo sum nam cado ex levis armo cccxxiii ex legionarius cxxxviii praeterquam qui arma et spolium sum aufero ita pridie duo centurio interitio hic adversarius poena sum lito


Sequenti die eum iter facere Caesar cum copiis vellet, renuntiatum est a speculatoribus Pompeium de tertia vigilia in acie stetisse. Hoc nuntio allato vexillum proposuit. Idcirco enim copias eduxerat, quod Ursaonensium civitati, qui sui fuissent fautores, antea litteras miserat Caesarem nolle in convallem descendere, quod maiorem partem exercitus tironem haberet. Hae litterae vehementer confirmabant mentis oppidanorum. Ita hac opinione fretus totum se facere posse existimabat: etenim et natura loci defendebatur et ipsius oppidi munitione, ubi castra habuit constituta. Namque ut superius demonstravimus, loca excellentia tumulis contineri intervallo planitiei dividi; id quod eo incidit tempore.

sequor dies is iter facio caesar cum copia volo renuntio sum ab speculator pompejus de tertius vigil in acies sto hic nuntio affero vexillum propono idcirco enim copia educo qui ursaonensium civitas qui suus sum fautor antea littera mitto caesaris nolo in convallis descendo qui magnus pars exercitus tiro habeo hic littera vehemens confirmo mens oppidanus ita hic opinio fretus totus sui facio possum existimo etenim et natura locus defendo et ipse oppidum munitio ubi castrum habeo constituo namque ut superus demonstro locum excello tumulus contineo intervallum planitiei divido is qui is incido tempus


Pompeius, ut supra demonstravimus, saucius et intorto talo idcirco tardabatur ad fugiendum, itemque propter loci difficultatem neque equo neque vehiculo saluti suae praesidium parare poterat. Caedes a nostris undique administrabatur. Exclusus munitione amissisque auxiliis ad convallem exesumque locum in speluncam Pompeius se occultare coepit, ut a nostris non facile inveniretur nisi captivorum indicio. Ita ibi interficitur. Cum Caesar Gadibus fuisset. Hispalim prid. Id. April. caput allatum et populo datum est in conspectum.

pompejus ut supra demonstro saucius et intorqueo talus idcirco tardo ad fugio ito propter locus difficultas neque equus neque vehiculum salus suus praesidium paro possum caedes ab noster undique administro excludo munitio amitto auxilium ad convallis exedo locus in spelunca pompejus sui occulto coepio ut ab noster non facilis invenio nisi captivus indicium ita ibi interfacio cos caesar gades sum hispalis prid is april caput affero et populus do sum in conspectus


Dum haec ad Mundam geruntur et Ursaonem, Caesar, ad Hispalim cum Gadibus se recepisset, insequenti die contione advocata commemorat: initio quaesturae suae eam provinciam ex omnibus provinciis peculiarem sibi constituisse et quae potuisset eo tempore beneficia largi tum esse insequente praetura ampliato honore vectigalia quae Metellus inposuisset a senatu petisse et ea pecunia provinciam liberasse simulque patrocinio suscepto multis legationibus ab se in senatum induetis simul publicis privat isque causis multorum inimicitiis susceptis defendisse suo item in consulatu absentem quae potuisset commoda provinciae tribuisse: eorum omnium commodorum et immemores et ingratos in se et in populum Romanum hoc bello et praeterito tempore cognosse. Vos iure gentium civiumque Romanorum institutis cognitis more barbarorum populi Romani magistratibus sacrosanctis manus semel et saepius attulistis et luce clara Cassium in medio foro nefarie interficere voluistis. Vos ita pacem semper odistis ut nullo tempore legiones desitae sint populi Romani in hac provincia haberi. Apud vos beneficia pro maleficiis, maleficia pro beneficiis habentur. Ita neque in otio concordiam neque in bello virtutem ullo tempore retinere potuistis. Privatus ex fuga Cn. Pompeius adulescens a vobis receptus fascis imperiumque sibi arripuit, multis interfectis civibus auxilia contra populum Romanum comparavit, agros provinciamque vestro impulsu depopulavit. In quo vos victores exstabatis? An me deleto non animum advertebatis habere legiones populum Romanum, quae non solum vobis obsistere sed etiam caelum diruere possent? Quarum laudibus et virtute . . .

dum hic ad munda gero et ursaonem caesar ad hispalis cum gades sui recipio insequor dies contio advoco commemoro initium quaestura suus is provincia ex omnis provincia peculiaris sui constituo et qui possum is tempus beneficium largior tum sum insequor praetura amplio honor vectigalis qui metellus inpono ab senatus peto et is pecunia provincia libero simul patrocinium suscepto multus legatio ab sui in senatus induetis simul publicus privo eo causa multus inimicitia suscipio defendo suus item in consulatus absum qui possum commodus provincia tribuo is omnis commodus et immemor et ingratus in sui et in populus romanus hic bellum et praetereo tempus cogo tu ius gens civis romanus institus cognosco mos barbarus populus romanus magistratus sacrosanctus manus semel et saepis affero et lux clarus casseius in medium forum nefarius interficio volo tu ita pax semper odi ut nullus tempus legio desino sum populus romanus in hic provincia habeo apud tu beneficium pro maleficium maleficium pro beneficium habeo ita neque in otium concordia neque in bellum virtus ullus tempus retineo possum privo ex fuga cn pompejus adulescens ab tu recipio fascis imperium sui arripio multus interficio civis auxilium contra populus romanus comparo ager provincia vester impulsus depopulor in quo tu victor exstabatis an ego deleo non animus adverto habeo legio populus romanus qui non solus tu obsisto sed etiam caelum diruo possum quaris laus et virtus


Erat idem temporis Sex. Pompeius frater qui eum praesidio Cordubam tenebat, quod eius provinciae caput esse existimabatur; ipse autem Cn. Pompeius adulescens Uliam oppidum oppugnabat et fere iam aliquot mensibus ibi detinebatur. Quo ex oppido cognito Caesaris adventu legati clam praesidia Cn. Pompei Caesarem eum adissent, petere coeperunt uti sibi primo quoque tempore subsidium mitteret. Caesar—eam civitatem omni tempore optime de populo Romano meritam esse- celeriter sex cohortis secunda Vigilia iubet proficisci, pari equites numero. Quibus praefecit hominem eius provinciae notum et non parum scientem, L. Vibium Paciaceum. Qui eum ad Cn. Pompei praesidia venisset, incidit idem temporis ut tempestate adversa vehementique vento adflictaretur; aditusque vis tempestatis ita obscurabat ut vix proximum agnoscere posset. Cuius incommodum summam utilitatem ipsis praebebat. Ita cum ad cum locum venerunt, iubet binos equites conscendere, et recta per adversariorum praesidia ad oppidum contendunt. Mediisque eorum praesidiis eum essent, cum quaereretur qui essent, unus ex nostris respondit, ut sileat verbum facere: nam id temporis conari ad murum accedere, ut oppidum capiant et partim tempestate impediti vigiles non poterant diligentiam praestare, partim illo responso deterrebantur. Cum ad portam appropinquassent, signo dato ab oppidanis sunt recepti, et pedites dispositi partim ibi remanserunt, equites clamore facto eruptionem in adversariorum castra fecerunt. Sic in illo facto, cum inscientibus accidisset, existimabant prope magna pars hominum qui in his castris fuissent se prope captos esse.

sum idem tempus sex pompejus frater qui is praesidium corduba teneo qui is provincia caput sum existimo ipse autem cn pompejus adulescens ulia oppidum oppugno et fere iam aliquot mensis ibi detineo quo ex oppidum cognosco caesar advenio legatus clam praesidium cn pompejus caesaris is adeo peto coepio uti sui primus quoque tempus subsidium mitto caesar is civitas omnis tempus optume de populus romanus mereo sum celer sex cohors secundus vigil iubeo proficisco par eques numerus qui praeficio homo is provincia notus et non parum scio l vibius paciaceum qui is ad cn pompejus praesidium venio incido idem tempus ut tempestas adverso vehemens venio afflicto adeo volo tempestas ita obscuro ut vix propior agnosco possum qui incommodus summa utilitas ipse praebeo ita cum ad cum locus venio iubeo bini eques conscendo et recta per adversarius praesidium ad oppidum contendo medius is praesidium is sum cum quaero qui sum unus ex noster respondeo ut sileo verbum facio nam is tempus conor ad murus accedo ut oppidum capio et pars tempestas impedio vigilis non possum diligentia praesto pars ille respondeo deterreo cos ad porta appropinquassent signum do ab oppidanus sum recipio et pedito dispono pars ibi remaneo eques clamor facio eruptio in adversarius castrum facio sic in ille facio cum insciens accido existimo prope magnus pars homo qui in hic castrum sum sui prope capio sum


Quod Pompeius, quod eodem iugo tegebatur loci natura et remotum erat a castris Caesaris, animadvertebat et, quia flumine Salso intercludebatur, non esse commissurum Caesarem ut in tanta loci difficultate ad subsidium mittendum se committeret. Ita fretus opinione tertia vigilia profectus castellum oppugnare coepit. Cum appropinquassent, clamore repentino telorumque multitudine iactus facere coeperunt, uti magnam partem hominum vulneribus adficerent. Quo peracto, cum ex castello repugnare coepissent maioribusque castris Caesari nuntius esset allatus, cum III legionibus est profectus, ut laborantibus succurreret nostris; et eum ad eos appropinquasset, fuga perterriti multi sunt interfecti, complures capti, in quibus duo centuriones: inulti praeterea armis exuti fugerunt, quorum scuta sunt relata LXXX.

qui pompejus qui idem iugum tego locus natura et removeo sum ab castrum caesar animadverto et quia flumen salio intercludo non sum committo caesaris ut in tantus locus difficultas ad subsidium mitto sui committo ita fretus opinio tertius vigil proficiscor castellum oppugnaris coepio cos appropinquassent clamor repentinus telum multitudo jacio facio coepio uti magnus pars homo vulnus afficio quo perago cum ex castellum repugnaris coepio magnus castrum caesaris nuntius sum affero cum iii legio sum proficiscor ut laboro succurro noster et is ad is appropinquo fuga perterreo multus sum interfacio complures capio in qui duo centurio inultus praeterea arma exuo fugio qui scutum sum refero lxxx


. . . ex fuga hae qui oppidum Mundam sibi constituissent praesidium, nostrique cogebantur necessario eos circumvallare. Ex hostium armis scuta et pila pro vallo, pro caespite cadavera collocabantur, insuper abscisa in gladiorum mucrone capita hominum ordinata ad oppidum conversa universa, ut et ad hostium timorem virtutisque insignia proposita viderent et vallo circumcluderentur adversarii. Ita Galli tragulis iaculisque oppidum ex hostium cadaveribus circumplexi oppugnare coeperunt. Ex hoc proelio Valerius adulescens Cordubam eum paucis equitibus fugit; Sex. Pompeio, qui Cordubae fuisset, rem gestam refert. Cognito hoc negotio, quos equites secum habuit, quod pecuniae secum habuit eis distribuit et oppidanis dixit se de pace ad Caesarem proficisci et secunda vigilia ab oppido discessit. Cn. Pompeius eum equitibus paucis non nullisque peditibus ad navale praesidium parte altera Carteiam contendit, quod oppidum abest ab Corduba milia passuum CLXX. Quo eum ad octavum miliarium venisset, P. Caucilius, qui castris antea Pompei praepositus esset, eius verbis nuntium mittit eum minus bellum habere: ut mitterent lecticam qua in oppidum deferri posset. Lecticariis missis Pompeius Carteiam defertur. Qui illarum partium fautores essent conveniunt in domum quo erat delatus—qui arbitrati sunt clanculum venisse—, ut ab eo quae vellet de bello requirerent. Cum frequentia convenisset, de lectica Pompeius eorum in fidem confugit.

ex fuga hic qui oppidum munda sui constituo praesidium noster cogo necessarius is circumvallaris ex hostis arma scutum et pilum pro vallo pro caespes cadaver collocabantur insuper abscido in gladius mucro caput homo ordino ad oppidum converro universus ut et ad hostis timor virtus insigne propono video et vallo circumcludo adversarius ita gallus tragulis jaculus oppidum ex hostis cadaver circumplector oppugnaris coepio ex hic proelium valerius adulescens corduba is paucus eques fugio sex pompejus qui corduba sum res gero refero cognosco hic negotium qui eques sui habeo qui pecunia sui habeo is distribuo et oppidanus dico sui de pax ad caesaris proficisco et secundus vigil ab oppidum discedo cn pompejus is eques paucus non nullus pedes ad naval praesidium pars alter carteia contendo qui oppidum absum ab corduba mille passus clxx quo is ad octavus miliarium venio p caucilius qui castrum antea pompejus praepono sum is verbum nuntius mitto is paruus bellum habeo ut mitto lectica qui in oppidum defero possum lecticarius mitto pompejus carteia defero qui ille pars fautor sum convenio in domus quo sum defero qui arbitror sum clanculis venio ut ab is qui volo de bellum requiro cos frequentia convenio de lectica pompejus is in fides confugio


Insequenti die pari consuetudine eum ad eundem locum eius praesidium venisset, pristino illo suo utebantur instituto: nam praeter equites nullo loco aequo se committere audebant. Cum nostri in opere essent, equitum copiae concursus facere coeperunt, simulque vociferantibus legionariis, eum locum efflagitarent, ut consueti insequi—existimare posses paratissimos esse ad dimicandum—nostri ex humili convalle bene longe sunt egressi et planitie in aequiore loco constiterunt. Illi tamen procul dubio ad congrediendum in aequum locum non sunt ausi descendere praeter unum Antistium Turpionem qui fidens viribus ex adversariis sibi parem esse neminem agitare coepit. Hic, ut fertur Achillis Memnonisque congressus, Q. Pompeius Niger, eques Romanus Italicensis, ex acie nostra ad congrediendum progressus est. Quoniam ferocitas Antisti omnium mentis converterat ab opere ad spectandum, acies sunt dispositae: nam inter bellatores principes dubia erat posita victoria, ut prope videretur finem bellandi duorum dirimere pugna. Ita avidi cupidique suarum quisque ex partium virorum fautorumque voluntate habebatur. Quorum virtute alacri, cum ad dimicandum in planitiem se contulissent, seutorumque laudis insignia praefulgens opus caelatum . . . quorum certamine pugna esset prope profecto dirempta, nisi propter equitum congressum, ut supra demonstravimus . . . levem armaturam praesidi causa non longe ab opere constituit. Ut, nostri equites in receptu dum ad castra redeunt, adversarii cupidius sunt insecuti, universi clamore facto impetum dederunt. Ita metu perterriti, eum in fuga essent multis amissis in castra se recipiunt.

insequor dies par consuetudo is ad idem locus is praesidium venio pristinus ille suus uto instituo nam praeter eques nullus locus aequus sui committo audeo cos noster in opus sum eques copia concursus facio coepio simul vocifero legionarius is locus efflagito ut consuesco insequor existimaris possum paro sum ad dimico noster ex humilis convallis bene longus sum egredior et planitie in aequus locus consto ille tamen procul dubius ad congredior in aequus locus non sum audeo descendo praeter unus antistius turpio qui fido vis ex adversarius sui par sum nemo agito coepio hic ut fero achilles memnon congredior q pompejus niger eques romanus italicenses ex acies noster ad congredior progredior sum quoniam ferocitas antistius omnis mens converto ab opus ad specto acies sum dispono nam inter bellator princeps dubius sum pono victoria ut prope video finis bellor duo dirimo pugno ita avidus cupidus suus quisque ex pars vir faveo voluntas habeo qui virtus alacer cum ad dimico in planitiem sui confero seutorumque laus insigne praefulgeo opus caelo qui certamen pugno sum prope profecto disredimo nisi propter eques congredior ut supra demonstro levo armo praesidium causa non longus ab opus constituo ut noster eques in recipio dum ad castrum redeo adversarius cupidus sum insequor universus clamor facio impetus do ita metus perterreo is in fuga sum multus amitto in castrum sui recipio