altera est complexio non par intentioni sed vim habens parem: mors nihil ad nos, nam quod est dissolutum, sensu caret; quod autem sensu caret, nihil ad nos. in alio genere non eadem propositio est quae connexio: omnia animalia meliora sunt quam inanima, nihil autent melius est mundo, mundus igitur animal. hic potest videri deesse intentio. Potuit enim sic constitui ratiocinatio: animal est mundus, omnia enim animalia meliora sunt quam inanima et cetera.

alter sum complexio non par intentio sed vis habeo par mors nihil ad nos nam qui sum dissoluo sentio careo qui autem sentio careo nihil ad nos in alius genus non idem propositio sum qui connexio omnis animal bonus sum quam inanimus nihil autent bonus sum mundus mundus igitur animal hic possum video desum intentio possum enim sic constituo ratiocinatio animal sum mundus omnis enim animal bonus sum quam inanimus et ceterus


cum vero magna pars est exhausta orationis, utique adflante fortuna, paene omnia decent, sudor ipse et fatigatio et negligentior amictus et soluta ac velut labens undique toga.

cum verus magnus pars sum exhaurio oratio utique afflo fortuna paene omnis decet sudor ipse et fatigatio et negligentior amicio et solvo atque velut labor undique toga


vel alio transeundi gratia: Cominius autem — tametsi ignoscite mihi, iudices. in quo est et illa (si tamen inter schemata numerari debet, cum aliis etiam pars causae videatur) digressio; abit enim causa in laudes Cn. Pompeii, idque fieri etiam sine ἀποσιωπήσει potuit.

vel alius transeo gratia cominius autem tametsi ignosco ego iudex in quo sum et ille si tamen inter schema numeraris debeo cum alius etiam pars causa video digressio abeo enim causa in laus cn pompejus is fio etiam sine possum


quare nunc quoque, licet maior quam unquam moles premat, tamen prospicienti finem mihi constitutum est vel deficere potius quam desperare. fefellit autem quod initium a parvis ceperamus. mox velut aura sollicitante provecti longius, dum tamen nota illa et plerisque artium scriptoribus tractata praecipimus, nec adhuc a litore procul videbamur et multos circa velut iisdem se ventis credere ausos habebamus.

quare nunc quoque licet magnus quam umquam moles premo tamen prospicio finis ego constituo sum vel deficio potis quam desperaris fallo autem qui initium ab parvus capio mox velut aura sollicito proveho longus dum tamen nosco ille et plerusque ars scriptor tracto praecipio neque adhuc ab litus procul video et multus circa velut idem sui venio credo audeo habeo


nec minus diligenter ne suspecti simus illa parte vitandum est, propter quod minime ostentari debet in principiis cura, quia videtur ars omnis dicentis contra iudicem adhiberi.

neque paruus diligenter ne suspicio sum ille pars vito sum propter qui paruus ostentaris debeo in principia cura quia video ars omnis dico contra judico adhibeo


ea debent praestare sine dubio et admirabilem et iucundam orationem, verum admirabilem non sic, quomodo prodigia miramur, et iucundam non deformi voluptate sed cum laude ac dignitate coniuncta.

is debeo praesto sine dubius et admirabilis et jucundus oratio verus admirabilis non sic quomodo prodigium miror et jucundus non deformis voluptas sed cum laus atque dignitas conjungo


quare in tropis ponuntur verba alia pro aliis, ut in μεταφορᾷ, μετωνυμίᾳ, ἀντονομασίᾳ, μεταλήμψει, συνεκδοχῇ, καταχρήσει, ἀλληγορίᾳ, plerumque ὑπερβολῇ; namque et rebus fit et verbis. Ὀνοματοποιία fictio est nominis; ergo hoc quoque pro aliis ponitur, quibus usuri fuimus, si illud non fingeremus. Περίφρασις etiamsi frequenter et id ipsum,

quare in tropus pono verbum alius pro alius ut in plerusque namque et res fio et verbum fictio sum nomen ergo hic quoque pro alius pono qui utor sum si ille non fingo etiamsi frequens et is ipse


est autem non mediocris inter auctores dissensio, et quae vis nominis eius et quot genera et quae quamque multae sint species. quare primum intuendum est, quid accipere debeamus figuram. nam duobus modis dicitur: uno qualiscunque forma sententiae, sicut in corporibus, quibus, quoquo modo sunt composita, utique habitus est aliquis;

sum autem non mediocris inter auctor dissensio et qui volo nomen is et quot genus et qui quisque multus sum species quare primus intueor sum quis accipio debeo figura nam duo modus dico unus qualis forma sententia sicut in corpus qui quisquis modo sum compono utique habitus sum aliquis


dividuntur autem in has duas primas species, quod eorum alia sunt, ut dixi, quae necessaria sunt, alia quae non necessaria. Priora illa sunt quae aliter habere se non possunt, quae Graeci vocant τεκμήρια, quia sunt ἄλυτα σημεῖα, quae mihi vix pertinere ad praecepta artis videntur; nam ubi est signum insolubile, ibi ne lis quidem est.

divido autem in hic duo primus species qui is alius sum ut dico qui necessarius sum alius qui non necessarius prior ille sum qui aliter habeo sui non possum qui graecum voco quia sum qui ego vix pertineo ad praecipio ars video nam ubi sum signum insolubilis ibi ne lis quidem sum


concedamus sane, quod minime natura patitur, repertum esse aliquem malum virum summe disertum: nihilo tamen minus oratorem eum negabo. nam nec omnibus, qui fuerint manu prompti, viri fortis nomen concesserim, quia sine virtute intelligi non potest fortitudo.

concedo sanus qui paruus natura patior reperio sum aliquis malus vir summus dissero nihilum tamen paruus orator is nego nam neque omnis qui sum manus promptus vir fortis nomen concedo quia sine virtus intellego non possum fortitudo


illae quoque sunt pertinentes ad causam sed non ipsius causae narrationes: vel exempli gratia ut in Verrem de L. Domitio, qui pastorem, quod is aprum, quem ipsi muneri obtulerat, exceptum esse a se venabulo confessus esset, in crucem sustulit; vel discutiendi alicuius extrinsecus criminis,

ille quoque sum pertineo ad causa sed non ipse causa narratio vel exemplum gratia ut in verres de l domitius qui pastor qui is aper qui ipse munus offero excipio sum ab sui venabulum confiteor sum in crux tollo vel discutio aliquis extrinsecus crimen


quaedam vero non docentium sunt, sed discentium. nam medicus, quid in quoque valetudinis genere faciendum sit, quid quibusque signis providendum, docebit; vim sentiendi pulsus venarum, coloris modos, spiritus meatum, caloris distantiam, quae sui cuiusque sunt ingenii, non dabit. quare plurima petamus a nobis et cum causis deliberemus cogite musque homines ante invenisse artem quam docuisse. illa enim potentissima est,

quidam verus non doceo sum sed disco nam medicus quis in quoque valetudo genus facio sum quis quisque signum provideo doceo vis sentio pello venaris color modus spiritus meo calor distantia qui suus quisque sum ingenium non do quare multus peto ab nos et cum causa delibero cogo mus homo ante invenio ars quam doceo ille enim potens sum


ex pugnantibus: qui est sapiens, stultus non est. ex consequentibus sive adiunctis: si bonum iustitia, est recte iudicandum; si malum perfidia, non est fallendum. idem retro. nec sunt his dissimilia ideoque huic loco subiicienda, cum et ipsa naturaliter congruant: quod quis non habuit, non perdidit; Quem quis amat, sciens non laedit; Quem quis heredem suum esse voluit, carum habuit, habet, habebit. sed cum sint indubitata, vim habent paene signorum immutabilium.

ex pugno qui sum sapio stultus non sum ex consequor sive adjungo si bonus iustitia sum rectus judico si malus perfidia non sum fallo idem retro neque sum hic dissimilis ideo hic locus subiicienda cum et ipse naturalis congruo qui quis non habeo non perdo qui quis amo scio non laedo qui quis heres suus sum volo caris habeo habeo habeo sed cum sum indubito vis habeo paene signum immutabilis


usus autem maxime triplex; aut enim ex aliis risum petimus aut ex nobis aut ex rebus mediis. aliena aut reprehendimus aut refutamus aut elevamus aut repercutimus aut eludimus. Nostra ridicule indicamus et, ut verbo Ciceronis utar, dicimus aliqua subabsurda. namque quaedam, quae, si imprudentibus excidant, stulta sunt, si simulamus,

utor autem magnus triplex aut enim ex alius risus peto aut ex nos aut ex res medius alienus aut reprehendo aut refuto aut elevamus aut repercutio aut eludo noster ridiculus indico et ut verbum cicero uto dico aliqui subabsurdus namque quidam qui si imprudens excido stultus sum si simulo


sed in species secatur. nam ex pluribus ad unum et ex uno ad plura (unde est quod semel, et saepius ),et ex parte ad totum et ex genere ad speciem, et ex eo quod continet ad id quod continetur, aut ex difficilioribus ad faciliora et ex longe positis ad propiora et ad omnia, quae contra haec sunt, eadem ratione argumenta ducuntur.

sed in species seco nam ex multus ad unus et ex unus ad multus unde sum qui semel et saepis et ex pars ad totus et ex genus ad species et ex is qui contineo ad is qui contineo aut ex difficilis ad facilis et ex longus pono ad propiora et ad omnis qui contra hic sum idem ratio argumentum duco


si vero porrecti utrinque undeviceni singulis distent, non plures intus quadratos habebunt, quam per quot longitudo ducetur; quae circumibit autem linea, eiusdem spatii erit, cuius ea quae centum continet. ita quidquid formae quadrati detraxeris, amplitudini quoque peribit.

si verus porrigo uter undeviceni singuli disto non multus intus quadro habeo quam per quot longitudo duco qui circumeo autem lineus idem spatium sum qui is qui centum contineo ita quisquis forma quadro detraho amplitudo quoque pereo


ea vero destituta infirmioribus ingeniis velut praedae fuit. inde quidam, contempto bene dicendi labore, ad formandos animos statuendasque vitae leges regressi partem quidem potiorem, si dividi posset, retinuerunt; nomen tamen sibi insolentissimum arrogaverunt, ut soli studiosi sapientiae vocarentur, quod neque summi imperatores neque in consiliis rerum maximarum ac totius administratione rei publicae clarissime versati sibi unquam vindicare sunt ausi. facere enim optima quam promittere maluerunt.

is verus destituo infirmis ingenium velut praeda sum inde quidam contemno bene dico labor ad formo animus statuo vita lex regredior pars quidem potis si divido possum retineo nomen tamen sui insolens arrogaverunt ut solus studiosus sapientia voco qui neque superus imperator neque in consilium res maximaris atque totus administratio res publicus clarus verso sui umquam vindicaris sum audeo facio enim bonus quam promitto malo


nam primus post eos, quos poetae tradiderunt, movisse aliqua circa rhetoricen Empedocles dicitur. artium autem scriptores antiquissimi Corax et Tisias Siculi, quos insecutus est vir eiusdem insulae Gorgias Leontinus, Empedoclis, ut traditur, discipulus.

nam primus post is qui poeta trado moveo aliqui circa rhetorice empedocles dico ars autem scriptor antiquus corax et tisias siculis qui insequor sum vir idem insula gorgias leontinus empedocles ut trado discipulus


deinde adiiciunt illas verborum cavillationes, nihil, quod ex arte fiat, ante artem fuisse; atqui dixisse homines pro se et in alios semper, doctores artis sero et circa Tisian et Coraca primum repertos, orationem igitur ante artem fuisse eoque artem non esse.

deinde adiiciunt ille verbum cavillatio nihil qui ex ars fio ante ars sum atqui dico homo pro sui et in alius semper doctor ars serus et circa tisias et coraca primus reperio oratio igitur ante ars sum eo ars non sum


quam quidem gratiam et delectationem adferunt figurae, quaeque in sensibus quaeque in verbis sunt; mutant enim aliquid a recto atque hanc prae se virtutem ferunt, quod a consuetudine vulgari recesserunt.

quam quidem gratia et delectatio affero figura quisque in sensus quisque in verbum sum muto enim aliquis ab recingo atque hic prae sui virtus fero qui ab consuetudo vulgaris recedo


diversum est huic, quod πάθος dicitur, quodque nos adfectum proprie vocamus; et, ut proxime utriusque differentiam signem, illud comoediae, hoc tragoediae magis simile. haec pars circa iram, odium, metum, invidiam, miserationem fere tota versatur. quae quibus ex locis ducenda sint, et manifestum omnibus et a nobis in ratione prooemii atque epilogi dictum est. et metum tamen duplicem intelligi volo,

diverto sum hic qui dico quisque nos afficio proprius voco et ut propior uterque differentia signo ille comoedia hic tragoedia magis similis hic pars circa ira odium metus invidia miseratio fere totus verso qui qui ex locus duco sum et manifestus omnis et ab nos in ratio prooemium atque epilogus dico sum et metus tamen duplico intellego volo


oratori minime convenit distortus vultus gestusque, quae in mimis rideri solent. dicacitas etiam scurrilis et scenica huic personae alienissima est. obscenitas vero non a verbis tantum abesse debet, sed etiam a significatione. nam si quando obiici potest, non in ioco exprobranda est.

orator paruus convenio distorqueo vultus gero qui in mimus rideo soleo dicacitas etiam scurrilis et scaenicus hic persona alienus sum obscenitas verus non ab verbum tantus absum debeo sed etiam ab significatio nam si quando obiici possum non in iocus exprobro sum


non enim putat esse narrationem, nisi quae summam criminis de quo iudicium est contineat, deinde fatetur ipse pro Rabirio Postumo narrasse Ciceronem; atque ille et negavit pervenisse ad Rabirium pecuniam, qua de re erat quaestio constituta, et in hac narratione nihil de crimine exposuit.

non enim puto sum narratio nisi qui summa crimen de quo iudicium sum contineo deinde fateor ipse pro rabirius postumus narro cicero atque ille et nego pervenio ad rabirius pecunia qui de res sum quaestio constituo et in hic narratio nihil de crimen expono


nam et hae primam habent propositionem: sacrilegium commisisti; Non, quisquis hominem occidit, caedis tenetur, deinde rationem; (sed haec est in causis et quaestione longior quam in singulis argumentis) et plerumque summa complexione, vel per enumerationem vel per brevem conclusionem, testantur, quid effecerint. in hoc genere propositio dubia est, de hac enim quaeritur.

nam et hic primus habeo propositio sacrilegium committo non quisquis homo occido caedes teneo deinde ratio sed hic sum in causa et quaestio longus quam in singuli argumentum et plerusque summus complexio vel per enumeratio vel per brevis conclusio testo quis efficio in hic genus propositio dubius sum de hic enim quaero


in cuius locum adsumitur, nomen complecti solet, utitur tamen pluribus pro uno. Ἐπίθετον quoniam plerumque habet antonomasiae partem, coniunctione eius fit tropus. in hyperbato commutatio est ordinis, ideoque multi tropis hoc genus eximunt. transfert tamen verbum aut partem eius a suo loco in alienum. horum nihil in figuras cadit.

in qui locus adsumo nomen complector soleo uto tamen multus pro unus quoniam plerusque habeo antonomasia pars coniunctio is fio tropus in hyperbaton commutatio sum ordo ideo multus tropus hic genus eximo transfero tamen verbum aut pars is ab suus locus in alienus hic nihil in figura cado


quare hoc quoque vitandum est, ne plurium syllabarum verbis utamur ut fine. mediis quoque non ea modo cura sit, ut inter se cohaereant, sed ne pigra, ne longa sint, ne, quod nunc maxime vitium est, brevium contextu resultent ac sonum reddant paene puerilium crepitaculorum. nam ut initia clausulaeque plurimum momenti habent,

quare hic quoque vito sum ne multus syllabaris verbum uto ut finis medius quoque non is modo cura sum ut inter sui cohaereo sed ne piger ne longus sum ne qui nunc magnus vitium sum brevis contexo resultent atque sonus reddo paene puerilis crepitaculum nam ut initium clausula multus momentum habeo


breve autem apud Vergilium contrarii exemplum est: at non ille, satum quo te mentiris, Achilles talis in hoste fuit Priamo.

brevis autem apud vergilius contrarius exemplum sum at non ille sero quo tu mentior achilles talis in hostis sum priamus


efflagitasti cotidiano convicio, ut libros, quos ad Marcellum meum de Institutione oratoria scripseram iam emittere inciperem. nam ipse eos nondum opinabar satis maturuisse, quibus componendis, ut scis, paulo plus quam biennium tot alioqui negotiis districtus impendi; quod tempus non tam stilo quam inquisitioni instituti operis prope infiniti et legendis auctoribus, qui sunt innumerabiles, datum est.

efflagito cottidianus convicior ut liber qui ad marcellus meus de institutio oratorium scribo iam emitto incipio nam ipse is nondum opinor satis maturesco qui compono ut scio paulus multus quam biennium tot alioqui negotium distringo impendo qui tempus non tam stilus quam inquisitio institus opus prope infinitus et lego auctor qui sum innumerabilis do sum


occasio vero et in rebus est cuius est tanta vis, ut saepe adiuti ea non indocti modo, sed etiam rustici salse dicant, et in eo cum quis aliquid dixerit prior. sunt enim longe venustiora omnia in respondendo quam in provocando.

occasio verus et in res sum qui sum tantus volo ut saepe adjuvo is non indoceo modo sed etiam rusticus salio dico et in is cum quis aliquis dico prior sum enim longus venustus omnis in respondeo quam in provoco


quae vel ex causis vel ex efficientibus diximus, alieno nomine uocant ἐκβάσεις id est exitus. nam nec hic aliud tractatur quam quid ex quoque eveniat. adposita vel comparativa dicuntur, quae minora ex maioribus, maiora ex minoribus, paria ex paribus

qui vel ex causa vel ex efficio dico alienus nomen uoco is sum exitus nam neque hic alius tracto quam quis ex quoque evenio appono vel comparativus dico qui parvus ex magnus magnus ex paruus par ex par


unde etiam ille mos, ut in conviviis post cenam circumferretur lyra; cuius cum se imperitum Themistocles confessus esset ut verbis Ciceronis utar, est habitus indoctior.

unde etiam ille mos ut in convivium post cena circumfero lyra qui cum sui imperitus themistocles confiteor sum ut verbum cicero uto sum habitus indoctus


alia vero audientes, alia legentes magis adiuvant. excitat qui dicit spiritu ipso, nec imagine et ambitu rerum sed rebus incendit. vivunt omnia enim et moventur, excipimusque nova ilia velut nascentia cum favore ac sollicitudine. nec fortuna modo iudicii sed etiam ipsorum qui orant periculo adficimur.

alius verus audio alius lego magis adjuvo excito qui dico spiritus ipse neque imago et ambitus res sed res incendo vivo omnis enim et moveo excipio novo ilia velut nasco cum favor atque sollicitudo neque fortuna modo iudicium sed etiam ipse qui oro periculum afficio


quae salsa sint, inprimis est subtile et oratorium, ut Cicero pro Cluentio narrat de Caepasio atque Fabricio aut M. Caelius de illa D. Laelii collegaeque eius in provinciam festinantium contentione. sed in his omnibus cum elegans et venusta exigitur tota expositio, tum id festivissimum est quod adiicit orator. nam et a Cicerone sic est Fabricii fuga illa condita:

qui salio sum imprimis sum subtilis et oratorius ut cicero pro cluentius narro de caepasius atque fabricius aut m caelius de ille d laelius collega is in provincia festino contentio sed in hic omnis cum elego et venustus exigo totus expositio tum is festivissimum sum qui adiicit orator nam et ab cicero sic sum fabricius fuga ille condio


quorum ego virtutes plerasque arbitror similes, consilium, ordinem, dividendi, praeparandi, probandi rationem, omnia denique quae sunt inventionis. in eloquendo est aliqua diversitas; densior ille hic copiosior, ille concludit adstrictius hic latius, pugnat ille acumine semper hic frequenter et pondere, illi nihil detrahi potest huic nihil adiici, curae plus in illo in hoc naturae.

qui ego virtus plerusque arbitror similis consilium ordo divido praeparo probo ratio omnis denique qui sum inventio in eloquor sum aliqui diversitas densus ille hic copiosus ille concludo adstringo hic fero pugno ille acumen semper hic frequens et pondus ille nihil detraho possum hic nihil adiici cura multus in ille in hic natura


sunt quaedam vi similia; unde Vatinius dixit hoc dictum, cum reus, agente in eum Calvo, frontem candido sudario tergeret, idque ipsum accusator in invidiam vocaret, quamvis reus sum, inquit, et panem item candidum edo.

sum quidam vis similis unde vatinius dico hic dico cum reus ago in is calvus frons candidus sudarium tergeo is ipse accusator in invidia voco quivis reus sum inquam et panis item candidus edo


causam finit Apollodorus, ut interpretation Valgi discipuli eius utar, ita: causa est negotium omnibus suis partibus spectans ad quaestionem; aut: causa est negotium, cuius finis est controversia. ipsum deinde negotium sic finit: negotium est congregatio personarum, locorum, temporum, causarum, modorum, casuum, factorum, instrumentorum, sermonum, scriptorum et non scriptorum.

causa finio apollodorus ut interpretation valgius discipulis is uto ita causa sum negotium omnis suus pars specto ad quaestio aut causa sum negotium qui finis sum controversia ipse deinde negotium sic finio negotium sum congregatio personaris locus tempus causaris modus casus factor instrumentor sermo scriptor et non scriptor


haec quattuor velut proposita formaeque actionis, quae tum generales status vocabam, in duo (ut ostendi) genera discedunt rationale et legale. rationale simplicius est, quia ipsius tantum naturae contemplatione constat. itaque in eo satis est ostendisse coniecturam, finitionem, qualitatem.

hic quattuor velut propono forma actio qui tum general status voco in duo ut ostendo genus discedo rational et legal rational simplicius sum quia ipse tantus natura contemplatio consto itaque in is satis sum ostendo conicio finitio qualitas


crescit interim hyperbole alia insuper addita, ut Cicero id Antonium dicet, quae Charybdis tam vorax? Charybdin dico? quae si fuit, fuit animal unum: Oceanus, medias fidius, vix videtur tot res, tam dissipatas, tam distantibus id locis positas, tam cito absorbere potuisse.

cresco interim hyperbole alius insuper addo ut cicero is antonius dico qui charybdis tam vorax charybdis dico qui si sum sum animal unus oceanus medius fidus vix video tot res tam dissipatas tam disto is locus pono tam cito absorbeo possum


haec quoque est, quam ἑτεροίωσιν vocant, cui non dissimilis ἐξαλλαγή dicitur, ut apud Sallustium neque ea res falsum me habuit et duci probare. ex quibus fere praeter novitatem brevitas etiam peti solet. unde eo usque processum est, ut non paeniturum pro non acturo paenitentiam et visuros ad videndum missos idem auctor dixerit.

hic quoque sum quam voco qui non dissimilis dico ut apud sallustius neque is res falsus ego habeo et duco probaris ex qui fere praeter novitas brevitas etiam peto soleo unde is usque procedo sum ut non paeniturum pro non ago paenitentia et video ad video mitto idem auctor dico


redit autem illa cogitatio, quosdam fore, qui haec quae diximus parva nimium et impedimenta quoque maius aliquid agentibus putent. nec ipse ad extremam usque anxietatem et ineptas cavillationes descendendum atque iis ingenia concidi et comminui credo.

redeo autem ille cogitatio quidam sum qui hic qui dico parvus nimium et impedimentum quoque magnus aliquis ago puto neque ipse ad extremus usque anxietas et ineptus cavillatio descendo atque is ingenium concaedes et comminuo credo


clausula quoque e longis firmissima est; sed venit et ut breves, quamvis habeatur indifferens ultima. neque enim ego ignoro, ut fine pro longa accipi brevem, quia videtur aliquid vacantis temporis ex eo, quod insequitur, accedere; aures tamen consulens meas, intelligo multum referre, verene longa sit, quae cludit, an pro longa. neque enim tam plenum est dicere incipientem timere, quam illud ausus est confiteri.

clausula quoque e longus firmus sum sed venio et ut brevis quivis habeo indifferens ulter neque enim ego ignoro ut finis pro longus accipio brevis quia video aliquis vaco tempus ex is qui insequor accedo auris tamen consulo meus intelligo multus refero verus longus sum qui claudo an pro longus neque enim tam plenus sum dico incipio timeo quam ille audeo sum confiteor


sed in ipso vultu plurimum valent oculi, per quos maxime animus eminet, ut citra motum quoque et hilaritate enitescant et tristitiae quoddam nubilum ducant. quin etiam lacrimas iis natura mentis indices dedit, quae aut erumpunt dolore aut laetitia manant. motu vero intenti, remissi, superbi, torvi, mites, asperi fiunt, quae, ut actus poposcerit, fingentur.

sed in ipse vultus multus valeo oculus per qui magnus animus emineo ut citer motus quoque et hilaritas enitesco et tristitia quidam nubilis duco quin etiam lacrima is natura mens indico do qui aut erumpo dolor aut laetitia mano motus verus intendo remitto superbus torvus mitis asper fio qui ut ago posco fingo


olli enim et quianam et moerus et pone et pellacia aspergunt illam, quae etiam in picturis est gratissima, vetustatis inimitabilem arti auctoritatem. sed utendum modo, nec ex ultimis teneris repetenda. satis est vetus quaeso; quid necesse est quaiso dicere? oppido quidem usi sunt paulum tempore nostro superiores, vereor, ut iam nos ferat quisquam; certe antegerio, cuius eadem significatio est, nemo nisi ambitiosus utetur.

ille enim et quianam et moerus et pono et pellacia aspergunt ille qui etiam in pingo sum gratus vetustas inimitabilis artus auctoritas sed utor modo neque ex ulter teneo repeto satis sum vetus quaeso quis necesse sum quaiso dico oppidum quidem utor sum paulus tempus noster superus vereor ut iam nos fero quisquam certus antegerio qui idem significatio sum nemo nisi ambitiosus uto


ego (neque id sine auctoribus) materiam esse rhetorices iudico omnes res quaecunque ei ad dicendum subiectae erunt. nam Socrates apud Platonem dicere Gorgiae videtur, non in verbis esse materiam sed in rebus. et in Phaedro palam, non in iudiciis modo et contionibus, sed in rebus etiam privatis ac domesticis rhetoricen esse demonstrat.

ego neque is sine auctor materia sum rhetorico judico omnis res quicumque is ad dico subjacio sum nam socrates apud plato dico gorgias video non in verbum sum materia sed in res et in phaedrus palam non in iudicium modo et contio sed in res etiam privo atque domesticus rhetorice sum demonstro


sed ipsa ratio neque tam nos iuvaret neque tam esset in nobis manifesta, nisi, quae concepissemus mente, promere etiam loquendo possemus, quod magis deesse ceteris animalibus quam intellectum et cogitationem quandam videmus.

sed ipse ratio neque tam nos juvo neque tam sum in nos manifestus nisi qui concapit mens promo etiam loquor possum qui magis desum ceterus animal quam intellego et cogitatio quidam video


alia sunt, ut dixi, non necessaria, vel utrinque vel ex altera parte: sol colorat; non utique, qui est coloratus, a sole est. iter pulverulentum facit; sed neque omne iter pulverem movet nec, quisquis est pulverulentus, ex itinere est.

alius sum ut dico non necessarius vel uter vel ex alter pars sol coloro non utique qui sum coloro ab sol sum iter pulverulentus facio sed neque omnis iter pulvis moveo neque quisquis sum pulverulentus ex iter sum


quaedam verborum figurae paulum figuris sententiarum declinantur, ut dubitatio. nam cum est in re, priori parti adsignanda est, cum in verbo, sequenti; sive me malitiam sive stultitiam dicere oportet.

quidam verbum figura paulus figura sententiaris declino ut dubitatio nam cum sum in res prior pario adsigno sum cum in verbum sequor sive ego malitia sive stultitia dico oportet


nam et dexter pes a laeva iudicis sedenti proferendus est, et ex altera parte multi gestus necesse est in sinistrum eant, ut ad iudicem spectent. equidem plerosque et ad singulas clausulas sententiarum video adsurgentes et nonnullos subinde aliquid etiam spatiantes, quod an deceat, ipsi viderint; cum id faciunt, non sedentes agunt.

nam et dexter pes ab laeva judex sedeo profero sum et ex alter pars multus gero necesse sum in sinister eo ut ad judico specto equidem plerus et ad singulus clausula sententiaris video assurgo et nonnulli subinde aliquis etiam spatior qui an decet ipse video cum is facio non sedeo ago


has primum audiet puer, harum verba effingere imitando conabitur. et natura tenacissimi sumus eorum, quae rudibus animis percepimus; ut sapor, quo nova imbuas, durat, nec lanarum colores, quibus simplex ille candor mutatus est, elui possunt. et haec ipsa magis pertinaciter haerent, quo deteriora sunt. nam bona facile mutantur in peius; num quando in bonum verteris vitia? non assuescat ergo, ne dum infans quidem est, sermoni qui dediscendus sit.

hic primus audio puer haris verbum effingo imito conor et natura tenax sum is qui rudis animus percipio ut sapor quo novo imbuo duro neque lanaris color qui simplex ille candor muto sum eluo possum et hic ipse magis pertinax haereo quo deterior sum nam bonus facilis muto in malus num quando in bonus verto vitio non assuescat ergo ne dum infer quidem sum sermo qui dedisco sum


et Cicero quidem in Rhetoricis iudicium subiecit invention; mihi autem adeo tribus primis partibus videtur esse permixtum (nam neque dispositio sine eo neque elocutio fuerit), ut pronuntiationem quoque vel plurimum ex eo mutuari putem.

et cicero quidem in rhetorica iudicium subicio inventio ego autem adeo tres primus pars video sum permisceo nam neque dispositio sine is neque elocutio sum ut pronuntiatio quoque vel multus ex is mutuaris puto


est autem duplex; nam contra frequenter, cum exspectationem gravissimorum fecimus, ad aliquid quod sit leve aut nullo modo criminosum descendimus. sed quia non tantum per communicationem fieri solet, παράδοξον alii nominarunt, id est inopinatum.

sum autem duplex nam contra frequens cum exspectatio gravis facio ad aliquis qui sum levis aut nullus modo criminosus descendo sed quia non tantus per communicatio fio soleo alius nomino is sum inopinor


in ceteris, quae poterunt utroque modo non indecenter efferri, qui Graecam figuram sequi malet, non Latine quidem sed tamen citra reprehensionem loquetur.

in ceterus qui possum uterque modo non indecenter effero qui graece figura sequor malo non latinum quidem sed tamen citer reprehensio loquor


narrare vero quis brevius quam qui mortem nuntiat Patrocli, quis significantius potest quam qui Curetum Aetolorumque proelium exponit? iam similitudines, amplificationes, exempla, digressus, signa rerum et argumenta ceteraque genera probandi ac refutandi sunt ita multa, ut etiam qui de artibus scripserunt plurimi harum rerum testimonium ab hoc poeta petant.

narro verus quis brevis quam qui mors nuntio patrocli quis significo possum quam qui curetes aetolus proelium expono iam similitudo amplificatio exemplum digredior signum res et argumentum ceter genus probo atque refuto sum ita multus ut etiam qui de ars scribo plurimus haris res testimonium ab hic poeta peto


concedo ; sed plus efficiet aut minus; nemo reperitur, qui sit studio nihil consecutus. hoc qui perviderit, protinus ut erit parens factus, acrem quam maxime curam spei futuri oratoris impendat.

concedo sed multus efficio aut paruus nemo reperio qui sum studium nihil consequor hic qui pervideo protinus ut sum parens facio acer quam magnus cura spes sum orator impendo


et , si Praxiteles signum aliquod ex molari lapide conatus esset exsculpere, Parium marmor mallem rude; at si illud idem artifex expolisset, plus in manibus fuisset quam in marmore. denique natura materia doctrinae est; haec fingit, illa fingitur. nihil ars sine materia, materiae etiam sine arte pretium est, ars summa materia optima melior.

et si praxitelis signum aliqui ex molaris lapis conor sum exsculpo parius marmor malo rudo at si ille idem artifex expolio multus in manus sum quam in marmor denique natura materia doctrina sum hic fingo ille fingo nihil ars sine materia materia etiam sine ars pretium sum ars summus materia bonus bonus


ideoque plerique, cum verba quaedam ex orationibus excerpserunt aut aliquos compositionis certos pedes, mire a se, quae legerunt, effingi arbitrantur; cum et verba intercidant invalescantque temporibus, ut quorum certissima sit regula in consuetudine, eaque non sua natura sint bona aut mala (nam per se soni tantum sunt), sed prout opportune proprieque aut secus collocata sunt, et compositio cum rebus accommodata sit, tum ipsa varietate gratissima.

ideo plerusque cum verbum quidam ex oratio excerpo aut aliquis compositio certus pes mirus ab sui qui lego effingo arbitror cum et verbum intercisi invalescantque tempus ut qui certus sum regula in consuetudo is non suus natura sum bonus aut malus nam per sui sonus tantus sum sed prout opportunus proprius aut secus colloco sum et compositio cum res accommodo sum tum ipse varietas gratus


quanquam hoc exemplum ad aliud quoque schema pertinet, cuius et initia inter se et fines iidem sunt, quis et quis, Appius et Appius . quale est: qui sunt, qui foedera saepe ruperunt? Carthaginienses. qui sunt, qui crudelissime bellum gesserunt? Carthaginienses. qui sunt, qui Italiam deformarunt? Carthaginienses. qui sunt, qui sibi ignosci postulant? Carthaginienses.

quamquam hic exemplum ad alius quoque schema pertineo qui et initium inter sui et finis eo sum quis et quis appius et appius qualis sum qui sum qui foedero saepe rumpo carthaginiensis qui sum qui crudelis bellum gero carthaginiensis qui sum qui italia deformo carthaginiensis qui sum qui sui ignosco postulo carthaginiensis


neque ea solum, quae talibus disciplinis continentur, sed magis etiam, quae sunt tradita antiquitus dicta ac facta praeclare, et nosse et animo semper agitare conveniet. quae profecto nusquam plura maioraque quam in nostrae civitatis monumentis reperientur.

neque is solus qui talis disciplina contineo sed magis etiam qui sum trado antiquus dictum atque facio praeclaris et nosco et animus semper agito convenio qui profecto nusquam multus magnus quam in noster civitas monumentum reperio


primum igitur de ordine. eius observatio ut verbis est singulis et contextis. singula sunt, quae ἀσύνδετα diximus. in his cavendum, ne decrescat oratio, et fortiori subiungatur aliquid infirmius, ut sacrilege fur, aut latroni petulans. augeri enim debent sententiae et insurgere, ut optime Cicero, tu , inquit, istis faucibus, istis lateribus, ista gladiatoria totius corporis firmitate. aliud enim maius alii supervenit. at si coepisset a toto corpore, non bene ad latera faucesque descenderet. est et alius naturalis ordo, ut viros ac feminas, diem ac noctem, ortum et occasum dicas potius quam retrorsum.

primus igitur de ordo is observatio ut verbum sum singuli et contexo singulus sum qui dico in hic caveo ne decresco oratio et fortis subjungo aliquis infirmis ut sacrilegus fur aut latro petulans augeo enim debeo sententia et insurgo ut optume cicero tu inquam iste fauces iste later iste gladiatorius totus corpus firmitas alius enim magnus alius supervenio at si coepio ab totus corpus non bene ad latus fauces descendo sum et alius natural ordo ut vir atque femina dies atque nox orior et occasus dico potis quam retrorsum


absurdum forsitan videatur dicere, barbarismum, quod est unius verbi vitium, fieri per numeros aut genera sicut soloecismum: scala tamen et scopa contraque hordea et mulsa, licet litterarum mutationem, detractionem, adiectionem habeant, non alio vitiosa sunt, quam quod pluralia singulariter et singularia pluraliter efferuntur; et gladia qui dixerunt, genere exciderunt.

absurdus forsitan video dico barbarismus qui sum unus verbum vitium fio per numerus aut genus sicut soloecismus scala tamen et scopa contra hordeum et mulceo licet litteraris mutatio detractio adiectio habeo non alius vitiosus sum quam qui pluralis singularis et singularis pluralis effero et gladium qui dico genus excido


nam quis docere diligentius, movere vehementius potest? cui tanta unquam iucunditas adfuit? ut ipsa illa quae extorquet impetrare eum credas, et cum transversum vi sua iudicem ferat tamen ille non rapi videatur, sed sequi.

nam quis doceo diligo moveo vehemens possum qui tantus umquam jucunditas adsum ut ipse ille qui extorqueo impetro is credo et cum transverto vis suus judico fero tamen ille non rapio video sed sequor


mollior nonnunquam cum reprehensione diversae partis imitatio: uidebar videre alios intrantis, alios autem exeuntes, quosdam ex vino vacillantes. ubi non dissidens a voce permittitur gestus quoque, in utramque partem tenera quaedam, sed intra manus tamen et sine motu laterum translatio.

mollio nonnunquam cum reprehensio diverto pars imitatio video video alius intro alius autem exeo quidam ex vinum vacillo ubi non dissideo ab vox permitto gero quoque in uter pars tener quidam sed intra manus tamen et sine motus latus translatio


hac illi opus est occasione, ne eum talium precum pudeat. et C. Caesari suadentes regnum adfirmabimus stare iam rempublicam nisi uno regente non posse. nam qui de re nefaria deliberat, id solum quaerit, quomodo quam minimum peccare videatur.

hic ille opus sum occasio ne is talis prex pudeo et que caesaris suadeo regnum adfirmo sto iam rempublicam nisi unus rego non possum nam qui de res nefarius delibero is solus quaero quomodo quam paruus peccaris video


quid vero? si, ut frequenter accidit, paulo est durior causa, non benevolentia iudicis petenda ex aliis partibus erit, sed non ante conciliato eius animo nuda quaestionum committetur asperitas? quae si recte semper initio dicendi tractarentur, nihil prooemio opus esset.

quis verus si ut frequens accido paulus sum durus causa non benevolens judex peto ex alius pars sum sed non ante concilio is animus nudo quaestio committo asperitas qui si rectus semper initium dico tracto nihil prooemium opus sum


sed ut potest vera esse intentio et ratio et tamen falsa connexio, ita, si illa falsa sunt, nunquam est vera connexio.

sed ut possum verus sum intentio et ratio et tamen fallo connexio ita si ille fallo sum numquam sum verus connexio


sit igitur, ut supra significavi, divisio rerum plurium ex singulas, partitio singularum ex partes discretio, ordo recta quaedam collocatio prioribus sequentia adnectens, dispositio utilis rerum ac partium ex locos distributio.

sum igitur ut supra significo divisio res multus ex singulus partitio singularis ex pars discretio ordo recta quidam collocatio prior sequor adnecto dispositio utilis res atque pars ex locus distributio


medius hic modus et translationibus crebrior et figuris erit iucundior, egressionibus amoenus, compositione aptus, sententiis dulcis, lenior tamen ut amnis lucidus quidem sed uirentibus utrinque ripis inumbratus.

medius hic modus et translatio creber et figura sum jucundus egressio amoenus compositio aptus sententia dulcis lenio tamen ut amnis lucidus quidem sed vireo uter ripa inumbro


si cupidos milites dicas, sed non mirum, quod periculorum ac sanguinis maiora sibi deberi praemia putent; eosdem petulantes, sed hoc fieri, quod bellis magis quam paci consuerint. libertinis detrahenda est auctoritas; licet iis testimonium reddere industriae, per quam exierint de servitute.

si cupidus miles dico sed non mirus qui periculum atque sanguis magnus sui debeo praemium puto idem petulans sed hic fio qui bellum magis quam pax consuo libertinus detraho sum auctoritas licet is testimonium reddo industria per quam exeo de servitus


duras et illa syllabus facit, quae ad coniungendas demum subiectas sibi uocalis est utilis, alias supervacua, ut equos hac et aequum scribimus; cum etiam ipsae hae vocales duae efficiant sonum, qualis apud Graecos nullus est, ideoque scribi illorum litteris non potest. quid ? quod pleraque nos illa quasi mugiente M littera cludimus in quam nullum Graece verbum cadit: at illi ny iucundam et in fine praecipue quasi tinnientem illius loco ponunt, quae est apud nos rarissima in clausulis. quid ? quod syllabae nostrae in B litteram et D innituntur adeo aspere, ut plerique non antiquissimorum quidem, sed tamen veterum mollire temptaverint non solum aversa pro abversis dicendo, sed et in praepositione B litterae absonam et ipsam S subiciendo.

duro et ille syllabus facio qui ad conjungo demum subjecto sui uocal sum utilis alius supervacuus ut equus hic et aequus scribo cum etiam ipse hic vocal duo efficio sonus qualis apud graeci nullus sum ideo scribo ille littera non possum quis qui plerusque nos ille quasi mugio m littera cludimus in quam nullus graecum verbum cado at ille ny jucundus et in finis praecipuus quasi tinnio ille locus pono qui sum apud nos rarus in clausulis quis qui syllaba noster in b littera et d innitor adeo asper ut plerusque non antiquus quidem sed tamen vetus mollio tento non solus averto pro abversis dico sed et in praepositio b littera absonus et ipse senatus subicio


tum in suscipiendo onere consulat suas vires. nam quaedam sunt imitabilia, quibus aut infirmitas naturae non sufficiat aut diversitas repugnet. ne , cui tenue ingenium erit, sola velit fortia et abrupta; cui forte quidem, sed indomitum, amore subtilitatis et vim suam perdat et elegantiam quam cupit non persequatur; nihil est enim tam indecens, quam cum mollia dure fiunt.

tum in suscipio onus consulo suus vireo nam quidam sum imitabilis qui aut infirmitas natura non sufficio aut diversitas repugno ne qui tenue ingenium sum solus volo fortis et abrumpo qui fors quidem sed indomitus amor subtilitas et vis suus perdo et elegantia quam cupio non persequor nihil sum enim tam indeceo quam cum mollis durus fio


breviter autem pro Caecina Cicero initia, causas, effecta, antecedentia, consequentia complexus est: quid igitur fugiebant? propter metum Quid metuebant? vim videlicet. potestis igitur principia negare, cum extrema concedatis? sed similitudine quoque usus est, quae vis rei bello appellatur, ea rei otio non appellabitur?

brevis autem pro caecina cicero initium causa efficio antecedo consequor complexus sum quis igitur fugio propter metus quis metuo vis videlicet possum igitur principia nego cum exter concedo sed similitudo quoque utor sum qui volo res bellum appello is res otium non appello


alia commendatio vetustatis, cuius amator unice Vergilius fuit: vel cum se pavidum contra mea iurgia iactat.— progeniem sed enim Troiano a sanguine duci audierat . Quorum similia apud veteres tragicos comicosque sunt plurima.

alius commendatio vetustas qui amator unicus vergilius sum vel cum sui pavidus contra meus iurgium iacto progenies sed enim trojanus ab sanguis duco audio qui similis apud vetus tragicus comicus sum multus


quotiens erit eius usus, non semper autem est; nam et supervacuum aliquando est, si sit praeparatus satis etiam sine hoc iudex, aut si res praeparatione non egeat. Aristoteles quidem in totum id necessarium apud bonos iudices negat. aliquando tamen uti nec si velimus eo licet, cum index occupatus, cum angusta sunt tempora, cum maior potestas ab ipsa re cogit incipere.

quotiens sum is utor non semper autem sum nam et supervacuus aliquando sum si sum praeparo satis etiam sine hic iudex aut si res praeparatio non egeo aristotelis quidem in totus is necessarius apud bonus iudex nego aliquando tamen uti neque si volo is licet cum index occupo cum angustus sum tempus cum magnus potestas ab ipse res cogo incipio


nam prima est observatio recte pronuntiandi aequalitas, ne sermo subsultet imparibus spatiis ac sonis, miscens longa brevibus, gravia acutis, elata summissis, et inaequalitate horum omnium sicut pedum claudicet; secunda varietas, quod solum est pronuntiatio.

nam primus sum observatio rectus pronuntio aequalitas ne sermo subsulto imparis spatium atque sonus misceo longus brevis gravis acuo effero summitto et inaequalitas hic omnis sicut pes claudico secundus varietas qui solus sum pronuntiatio


nec statim diligentem putabo, qui promiscua, quae ἐπίκοινα dicuntur, ostenderit, in quibus sexus uterque per alterum apparet; aut quae feminina positione mares aut neutrali feminas significant, qualia sunt Murena et Glycerium.

neque statim diligo puto qui promiscuus qui dico ostendo in qui sexus uterque per alter appareo aut qui femininus positio maris aut neutral femina significo qualis sum murena et glycerium


hoc enim loco praeter nomen cetera propriis decisa sunt verbis, verum non pastor Menalcas, sed Vergilius est intelligendus. habet usum talis allegoriae frequenter oratio, sed raro totius; plerumque apertis permixta est. tota apud Ciceronem talis est: hoc miror, hoc queror, quemquam hominem ita pessumdare alterum velle, ut etiam narem perforet, id qua ipse naviget. illud commixtum frequentissimum:

hic enim locus praeter nomen ceterus proprius decisus sum verbum verus non pastor menalcas sed vergilius sum intelligendus habeo usus talis allegoria frequens oratio sed rarus totus plerusque apertus permisceo sum totus apud cicero talis sum hic miro hic queror quisquam homo ita pessumdaris alter volo ut etiam naris perforo is qui ipse navigo ille commisceo frequens


quodsi agrorum nimia cura et sollicitior rei familiaris diligentia et venandi voluptas et dati spectaculis dies multum studiis auferunt (huic enim rei perit tempus, quodcumque alteri datur), quid putamus facturas cupiditatem, avaritiam, invidiam, quarum impotentissimae cogitationes somnos etiam ipsos et illa per quietem visa perturbent?

quodsi ager nimius cura et sollicitus res familiaris diligentia et venor voluptas et do spectaculis dies multus studium aufero hic enim res pereo tempus quicumque alter do quis puto facio cupiditas avaritia invidia qui impotens cogitatio somnus etiam ipse et ille per quies video perturbo


id est fictio nominis, Graecis inter maximas habita virtutes, nobis vix permittitur. et sunt plurima ita posita ab iis, qui sermonem primi fecerunt aptantes adfectibus vocem. nam mugitus et sibilus et murmur inde venerunt.

is sum fictio nomen graecum inter magnus habeo virtus nos vix permitto et sum multus ita pono ab is qui sermo primus facio apto affectus voco nam mugitus et sibilus et murmur inde venio


diversum est huic eorum vitium, qui primo decurrere per materiam stilo quam velocissimo volunt et sequentes calorem atque impetum ex tempore scribunt; hanc silvam vocant. repetunt deinde et componunt quae effuderant; sed verba emendantur et numeri, manet in rebus temere congestis quae fuit levitas.

diverto sum hic is vitium qui primus decurro per materia stilus quam velox volo et sequor calor atque impetus ex tempus scribo hic silva voco repeto deinde et compono qui effundo sed verbum emendo et numerus maneo in res temere congero qui sum levitas


miror autem ut hac opinione doctissimos homines fuisse, ut alios pedes ita eligerent aliosque damnarent, quasi ullus esset, quem non sit necesse ut oratione deprehendi. licet igitur paeana sequatur Ephorus, inventum a Thrasymacho, probatum ab Aristotele, dactylumque ut temperatos brevibus ac longis, fugiat spondeum et trochaeum,

miro autem ut hic opinio doceo homo sum ut alius pes ita eligo alius damno quasi ullus sum qui non sum necesse ut oratio deprehendo licet igitur paeana sequor ephorus invenio ab thrasymachus probo ab aristotelis dactylus ut tempero brevis atque longus fugio spondeus et trochaeus


contra quod disertus, tu impie fecisti, inquit, cum exheredationem meruisti, licet te postea vel paenitentia vel ambitus ad hoc genus optionis adduxerit. praeterea propter te damnatus est pater, videbaris enim de causa pronuntiasse. ad haec rusticus: tu vero ex causa damnationis fuisti, multos offenderas, inimicitias domui contraxeras. haec coniecturalia; illud quoque, quod coloris loco rusticus dicit, patris fuisse tale consilium, ne universam domum periculo subiiceret. haec prima quaestione scripti et voluntatis continentur.

contra qui dissero tu impius facio inquam cum exheredatio mereo licet tu postea vel paenitentia vel ambitus ad hic genus optio adduco praeterea propter tu damno sum pater videbaris enim de causa pronuntio ad hic rusticus tu verus ex causa damnatio sum multus offendo inimicitia domo contraho hic conjecturalia ille quoque qui color locus rusticus dico pater sum talis consilium ne universus domus periculum subiiceret hic primus quaestio scribo et voluntas contineo


excusso quid sit, prope peracta est quaestio, an hoc sit. id enim agimus ut sit causae nostrae conveniens finitio. potentissima est autem rei ea qualitas, an amor insania. huc pertinebunt probationes, quas Cicero dicit proprias esse finitionis, ex antecedentibus, consequentibus, adiunctis, repugnantibus, causis, effectis, similibus; de quorum argumentorum natura dictum est.

excutio quis sum prope perago sum quaestio an hic sum is enim ago ut sum causa noster convenio finitio potens sum autem res is qualitas an amor insania huc pertineo probatio qui cicero dico proprius sum finitio ex antecedo consequor adjungo repugno causa efficio similis de qui argumentor natura dico sum


quid porro multus stilus et adsidua lectio et longa studiorum aetas facit, si manet eadem quae fuit incipientibus difficultas? perisse profecto confitendum est praeteritum laborem, cui semper idem laborandum est. neque ego hoc ago ut ex tempore dicere malit, sed ut possit. id autem maxime hoc modo consequemur.

quis porro multus stilus et assiduus lectio et longus studium aetas facio si maneo idem qui sum incipio difficultas pereo profecto confiteor sum praetereo labor qui semper idem laboro sum neque ego hic ago ut ex tempus dico malo sed ut possum is autem magnus hic modo consequor


non enim, si Cicero recte sentinam rei publicae dixit, foeditatem hominum significans, idcirco probem illud quoque veteris oratoris, persecuisti rei publicae vomicas. optimeque Cicero demonstrat cavendum, ne sit deformis translatio, (qualis est—nam ipsis eius utar exemplis— castratam morte Africani rem publicam, et stercus curiae Glauciam ) ne nimio maior aut,

non enim si cicero rectus sentina res publicus dico foeditas homo significo idcirco probo ille quoque veto orator perseco res publicus vomica bonus cicero demonstro caveo ne sum deformis translatio qualis sum nam ipse is uto exemplum castro mors africanus res publicus et stercus curia glaucia ne nimius magnus aut


idem nobis per Romanos quoque auctores ordo ducendus est. itaque ut apud illos Homerus sic apud nos Vergilius auspicatissimum dederit exordium, omnium eius generis poetarum Graecorum nostrorumque haud dubie proximus.

idem nos per romanus quoque auctor ordo duco sum itaque ut apud ille homerus sic apud nos vergilius auspico do exordium omnis is genus poetaris graecum noster haud dubius proximus


nam quid, inquiunt, ad agendam causam dicendamve sententiam pertinet, scire, quemadmodum data linea constitui triangula aequis lateribus possint? aut quo melius vel defendet reum vel reget consilia, qui citharae sonos nominibus et spatiis distinxerit?

nam quis inquam ad ago causa dicendamve sententia pertineo scio quemadmodum do lineus constituo triangulus aequus later possum aut quo bonus vel defendo reus vel rego consilium qui cithara sonus nomen et spatium distinguo


in quibus omnibus commune remedium est, ut ea, quae laedunt, non libenter tractare videaris nec in omnia impetum facias, sed in id quod expugnandum est, et reprehendens alia laude compenses:

in qui omnis communis remedium sum ut is qui laedo non libet tractaris videaris neque in omnis impetus facio sed in is qui expugno sum et reprehendo alius laus compenso


sit igitur cura elocutionis quam maxima, dum sciamus tamen nihil verborum causa esse faciendun, cum verba ipsa rerum gratia sint reperta; quorum ea sunt maxime probabilia, quae sensum animi nostri optime promunt atque in animis iudicum quod nos volumus efficiunt.

sum igitur cura elocutio quam maximus dum scio tamen nihil verbum causa sum faciendun cum verbum ipse res gratia sum reperio qui is sum magnus probabilis qui sensus animus noster optume promo atque in animus iudex qui nos volo efficio


quod ab actione diversae partis materiam trahit, hoc ipso, quod non compositum domi, sed ibi atque ex re natum, et facilitate famam ingenii auget et facie simplicis sumptique ex proximo sermonis fidem quoque adquirit; adeo ut, etiamsi reliqua scripta atque elaborata sint, tamen plerumque videatur tota extemporalis oratio, cuius initium nihil praeparati habuisse manifestum est.

qui ab actio diverto pars materia traho hic ipse qui non compono domus sed ibi atque ex res natus et facilitas fama ingenium augeo et facies simplex sumo ex propior sermo fides quoque acquiro adeo ut etiamsi reliquus scribo atque elaboro sum tamen plerusque video totus extemporal oratio qui initium nihil praeparo habeo manifestus sum


ut cantus vocis plurimum iuvat sociata nervorum concordia, si tamen tardior manus nisi inspectis demensisque singulis, quibus quaeque vox fidibus iungenda sit, dubitet, potius fuerit esse contentum eo, quod simplex canendi natura tulerit, ita huiusmodi praeceptis debet quidem aptata esse et citharae modo intenta ratio doctrinae;

ut cantus vox multus juvo socio nervus concordia si tamen tardus manus nisi inspicio demensisque singuli qui quisque vox fides jungo sum dubito potis sum sum contineo is qui simplex caneo natura fero ita huiusmodi praecipio debeo quidem apto sum et cithara modo intendo ratio doctrina


et hercule necesse est aut similes aut dissimiles bonis sirus. similem raro natura praestat, frequenter imitatio. sed hoc ipsum, quod tanto faciliorem nobis rationem rerum omnium facit quam fuit iis, qui nihil quod sequerentur habuerunt, nisi caute et cum iudicio apprehenditur, nocet.

et herculis necesse sum aut similis aut dissimilis bonus sirus similis rarus natura praesto frequens imitatio sed hic ipse qui tantus facilis nos ratio res omnis facio quam sum is qui nihil qui sequor habeo nisi caveo et cum iudicium apprehenditur noceo


et forsitan hoc sunt adiuti qui, auctione dimissa, quid cuique vendidissent testibus argentariorum tabulis reddiderunt; quod praestitisse Hortensium dicunt. minus idem proderit in ediscendis, quae orationis perpetuae erunt. nam et sensus non eandem imaginem quam res habent, cum alterum fingendum sit, et horum tamen utcunque commonet locus, sicut sermonis alicuius habiti. at verborum contextus eadem arte quomodo comprehendetur?

et forsitan hic sum adjuvo qui auctio dimitto quis quisque vendo testis argentarius tabula reddo qui praesto hortensius dico paruus idem prosum in edisco qui oratio perpetuus sum nam et sensus non idem imago quam res habeo cum alter fingo sum et hic tamen ut commoneo locus sicut sermo aliquis habeo at verbum contexo idem ars quomodo comprehendo


est laus et operum, in quibus honor, utilitas, pulchritudo, auctor spectari solet. honor ut in templis, utilitas ut in muris, pulchritudo vel auctor utrobique. est et locorum, qualis Siciliae apud Ciceronem, in quibus similiter speciem et utilitatem intuemur; speciem in maritimis, planis, amoenis; utilitatem in salubribus, fertilibus. erit et dictorum honestorum factorumque laus generalis, erit et rerum omnis modi.

sum laus et opus in qui honor utilitas pulchritudo auctor specto soleo honor ut in templum utilitas ut in murus pulchritudo vel auctor utrobique sum et locus qualis sicilia apud cicero in qui similis species et utilitas intueor species in maritimus planus amoenus utilitas in salubris fertilis sum et dico honestor facio laus general sum et res omnis modus


non tamen hoc adeo superstitiose fieri velim, ut diu tantum Graece loquatur aut discat, sicut plerisque moris est. hoc enim accidunt et oris plurima vitia in peregrinum sonum corrupti et sermonis; cui cum Graecae figurae assidua consuetudine haeserunt, in diversa quoque loquendi ratione pertinacissime durant.

non tamen hic adeo superstitiosus fio volo ut diu tantus graecum loquor aut disco sicut plerusque mos sum hic enim accido et ora multus vitio in peregrinus sonus corrumpo et sermo qui cum graece figura assiduus consuetudo haereo in diverto quoque loquor ratio pertinax duro


non subest vera vis nec penitus immissis radicibus nititur; ut, quae summo solo sparsa sunt semina, celerius se effundunt, et imitatae spicas herbulae inanibus aristis ante messem flavescunt. placent haec annis comparata; deinde stat profectus, admiratio decrescit.

non subsum verus volo neque penitus immitto radix nitor ut qui superus solum spargo sum semen celer sui effundo et imito spico herbula inanis arista ante messis flavesco placeo hic annus comparo deinde sto proficiscor admiratio decresco


et adhuc omnium probationum quadruplex ratio est, ut vel quia est aliquid, aliud non sit; ut dies est, nox non est; vel quia est aliquid, et aliud sit: sol est supra terram, dies est; vel quia aliquid non est, aliud sit: nox non est, dies est; vel quia aliquid non est, nec aliud sit: non est rationalis, nec homo est. his in universum praedictis partes subiiciam.

et adhuc omnis probatio quadruplex ratio sum ut vel quia sum aliquis alius non sum ut dies sum nox non sum vel quia sum aliquis et alius sum sol sum supra terra dies sum vel quia aliquis non sum alius sum nox non sum dies sum vel quia aliquis non sum neque alius sum non sum rational neque homo sum hic in universus praedico pars subiiciam


quod evenit praecipue in fabulosis usque ad deridicula quaedam, quaedam etiam pudenda; unde improbissimo cuique pleraque fingendi licentia est, adeo ut de libris totis et auctoribus, ut succurrit, mentiantur tuto, quia inveniri qui nunquam fuere non possunt: nam in notioribus frequentissime deprehenduntur a curiosis. ex quo mihi inter virtutes grammatici habebitur aliqua nescire.

qui evenio praecipuus in fabulosus usque ad deridiculus quidam quidam etiam pudeo unde improbus quisque plerusque fingo licentia sum adeo ut de liber totus et auctor ut succurro mentior tueor quia invenio qui numquam sum non possum nam in nosco frequens deprehendo ab curiosus ex quo ego inter virtus grammaticus habeo aliqui nescio


nemo autem a me exigat id praeceptorum genus, quod est a plerisque scriptoribus artium traditum, ut quasi quasdam leges inmutabili necessitate constrictas studiosis dicendi feram: utique prooemium et id quale, proxima huic narratio, quae lex deinde narrandi, propositio post hanc vel, ut quibusdam placuit, excursio, tum certus ordo quaestionum ceteraque, quae, velut si aliter facere fas non sit, quidam tanquam iussi sequuntur.

nemo autem ab ego exigo is praeceptor genus qui sum ab plerusque scriptor ars trado ut quasi quidam lex inmutabilis necessitas constringo studiosus dico fero utique prooemium et is qualis propior hic narratio qui lex deinde narro propositio post hic vel ut quidam placeo excursio tum certus ordo quaestio ceter qui velut si aliter facio fas non sum quidam tamquam iubeo sequor


quod non minus est licentiosum, quam si sulpuri et gutturi subiicerent in genitivo litteram o mediam, quia esset eboris et roboris; sicut Antonius Gnipho, qui robur quidem et ebur atque etiam marmur fatetur esse, verum fieri vult ex his robura, ebura, marmura.

qui non paruus sum licentiosus quam si sulfur et guttur subiicerent in genetivus littera o medius quia sum ebur et robur sicut antonius gnipho qui robur quidem et ebur atque etiam marmur fateor sum verus fio volo ex hic robura ebura marmura


quae certe melius persuadebit aliis qui prius persuaserit sibi. prodit enim se, quamlibet custodiatur, simulatio, nec unquam tanta fuerit loquendi facultas, ut non titubet atque haereat, quotiens ab animo verba dissentiunt. vir autem malus aliud dicat necesse est quam sentit.

qui certus bonus persuadeo alius qui prior persuadeo sui prodeo enim sui quamlibet custodio simulatio neque umquam tantus sum loquor facultas ut non titubo atque haereo quotiens ab animus verbum dissentio vir autem malus alius dico necesse sum quam sentio


commendat et causa periculi, si suscepisse inimicitias ob aliquod factum honestum videtur; praecipue bonitas, humanitas, misericordia. iustius enim tum petere ea quisque videtur a iudice, quae aliis ipse praestiterit. referenda pars haec quoque ad utilitatem rei publicae, ad iudicum gloriam, ad exemplum,

commendo et causa periculum si suscipio inimicitia ob aliqui facio honestus video praecipuus bonitas humanitas misericordia iustus enim tum peto is quisque video ab iudex qui alius ipse praesto refero pars hic quoque ad utilitas res publicus ad iudex gloria ad exemplum


est quaedam etiam repetita narratio, quae ἐπιδιήγησις dicitur, sane res declamatoria magis quam forensis, ideo autem reperta, ut, quia narratio brevis esse debet, fusius et ornatius res possit exponi; quod fit vel invidiae gratia vel miserationis. id et raro faciendum iudico neque sic unquam, ut totus ordo repetatur; licet enim per partes idem consequi. ceterum , qui uti ἐπιδιηγήσει volet, narrationis loco rem stringat et contentus indicare, quod factum sit, quo sit modo factum plenius se loco suo expositurum esse promittat.

sum quidam etiam repeto narratio qui dico sanus res declamatorius magis quam forensis ideo autem reperio ut quia narratio brevis sum debeo fundo et orno res possum expono qui fio vel invidia gratia vel miseratio is et rarus facio judico neque sic umquam ut totus ordo repeto licet enim per pars idem consequor ceterum qui uti volo narratio locus res stringo et contineo indico qui facio sum quo sum modo facio plenus sui locus suus expono sum promitto


illa magis vitiose dicuntur quam acute reprehenduntur, argumentum dubium pro necessario, controversum pro confesso, commune pluribus pro proprio, vulgare, supervacuum, constitutum contra fidem. nam et illa accidunt parum cautis, ut crimen augeant, quod probandum est; de facto disputent, cum de auctore quaeratur; impossibilia aggrediantur, pro effectis relinquant vixdum inchoata, de homine dicere quam de causa malint;

ille magis vitiosus dico quam acuo reprehendo argumentum dubius pro necessarius controversus pro confiteor communis multus pro proprius vulgaris supervacuus constituo contra fides nam et ille accido parum caueo ut crimen augeo qui probo sum de facio disputo cum de auctor quaero impossibilis aggrediantur pro efficio relinquo vixdum incoho de homo dico quam de causa malo


quas certis diebus festae licentiae dicere solebamus, si paulum adhibita ratione fingerentur, aut aliquid in his serium quoque esset admixtum, plurimum poterant utilitatis adferre; quae nunc iuvenum vel sibi ludentium exercitatio est.

qui certus dies festus licentia dico soleo si paulus adhibeo ratio fingo aut aliquis in hic serius quoque sum admisceo multus possum utilitas affero qui nunc juvenis vel sui ludo exercitatio sum


scripti et voluntatis frequentissima inter consultos quaestio est, et pars magna controversi iuris hinc pendet; quo minus id accidere in scholis mirum est, ubi etiam ex industria fingitur. eius genus unum est, in quo et de scripto et de voluntate quaeritur.

scribo et voluntas frequens inter consulo quaestio sum et pars magnus controversus ius hinc pendeo quo paruus is accido in schola mirus sum ubi etiam ex industria fingo is genus unus sum in quo et de scribo et de voluntas quaero


efficiant, ita haec pars dialectica, sive illam dicere malumus disputatricem, ut est utilis saepe et finitionibus et comprehensionibus et separandis quae sunt differentia, et resolvenda ambiguitate, distinguendo, dividendo, illiciendo, implicando, ita, si totum sibi vindicaverit in foro certamen, obstabit melioribus et sectas ad tenuitatem suam vires ipsa subtilitate consumet.

efficio ita hic pars dialectica sive ille dico malo disputatrix ut sum utilis saepe et finitio et comprehensio et separo qui sum differentia et resolvo ambiguitas distinguo divido illiciendo implicando ita si totus sui vindico in forum certamen obsto bonus et seco ad tenuitas suus vireo ipse subtilitas consumo


itemque Cornelius Celsus, qui finem rhetorices ait dicere persuasibiliter in dubia civili materia. quibus sunt non dissimiles, qui ab aliis traduntur; qualis est ille, vis videndi et eloquendi de rebus civilibus subiectis sibi cum quadam persuasione et quodam corporis habitu et eorum, quae dicet, pronuntiatione.

ito cornelius celsus qui finis rhetorico aio dico persuasibilis in dubius civilis materia qui sum non dissimilis qui ab alius trado qualis sum ille volo video et eloquor de res civilis subjectus sui cum quidam persuasio et quidam corpus habitus et is qui dico pronuntiatio


modus tamen sit remissionibus, ne aut odium studiorum faciant negatae aut otii consuetudinem nimiae. sunt etiam nonnulli acuendis puerorum ingeniis non inutiles lusus, cum positis invicem cuiusque generis quaestiunculis aemulantur.

modus tamen sum remissio ne aut odium studium facio nego aut otium consuetudo nimius sum etiam nonnullus acuo puer ingenium non inutilis lusus cum pono invicem quisque genus quaestiunculis aemulo


quaeret hoc etiam, quomodo duabus demum vocalibus in se ipsas coeundi natura sit, cum consonantium nulla nisi alteram frangat. atqui littera I sibi insidit, coniicit enim est ab illo iacit, et V, quomodo nunc scribitur uulgus et seruus. sciat etiam Ciceroni placuisse aiio Maiiamque geminata I scribere; quod si est, etiam iungetur ut consonans.

quaero hic etiam quomodo duo demum vocal in sui ipse coeo natura sum cum consono nullus nisi alter frango atqui littera eo sui insido coniicit enim sum ab ille jacio et v quomodo nunc scribo uulgus et seruus scio etiam cicero placeo aiio maiiamque gemino eo scribo qui si sum etiam jungo ut consono


nam et in sermone cotidiano multa et in altercationibus et interrogandis testibus plura quam quisquam dixit facete, et ipsa ilia, quae sunt in Verrem dicta frigidius, aliis adsignavit et testimonii loco posuit; ut, quo sunt magis vulgaria, eo sit credibilius ilia ab oratore non ficta sed passim esse iactata.

nam et in sermo cottidianus multus et in altercatio et interrogo testis multus quam quisquam dico facetus et ipse ilia qui sum in verres dictum frigidus alius adsigno et testimonium locus pono ut quo sum magis vulgaris is sum credibilis ilia ab orator non fictum sed passim sum jacto


virtus praeceptoris haberi solet nec immerito diligenter in iis, quos erudiendos susceperit, notare discrimina ingeniorum et, quo quemque natura maxime ferat, scire. nam est in hoc incredibilis quaedam varietas nec pauciores animorum paene quam corporum formae.

virtus praeceptor habeo soleo neque immeritus diligenter in is qui erudio suscipio noto discrimino ingeniosus et quo quisque natura magnus fero scio nam sum in hic incredibilis quidam varietas neque paucus animus paene quam corpus forma


in rhetoricis etiam, quos sine dubio ipse non probat, finem facit persuadere. verum et pecunia persuadet et gratia et auctoritas dicentis et dignitas, postremo aspectus etiam ipse sine voce, quo vel recordatio meritorum cuiusque vel facies aliqua miserabilis vel formae pulchritudo sententiam dictat.

in rhetorica etiam qui sine dubius ipse non probo finis facio persuadeo verus et pecunia persuadeo et gratia et auctoritas dico et dignitas postremo aspicio etiam ipse sine vox quo vel recordatio meritor quisque vel facies aliqui miserabilis vel forma pulchritudo sententia dicto


non enim vox illa praeceptoris ut cena minus pluribus sufficit, sed ut sol universis idem lucis calorisque largitur. grammaticus quoque si de loquendi ratione disserat, si quaestiones explicet, historias exponat, poemata enarret, tot illa discent quot audient.

non enim vox ille praeceptor ut cena paruus multus sufficio sed ut sol universus idem lucus calor largior grammaticus quoque si de loquor ratio dissero si quaestio explico historia expono poema enarro tot ille disco quot audio


in quo ita loquimur, tanquam omnis sermo habeat figuram, itemque eadem figura dicitur cursitare qua lectitare, id est eadem ratione declinari. quare illo intellectu priore et communi nihil non figuratum est. quo si contenti sumus, non immerito Apollodorus, si tradenti Caecilio credimus, incomprehensibilia partis huius praecepta existimavit.

in quo ita loquor tamquam omnis sermo habeo figura ito idem figuro dico cursitaris qui lectitaris is sum idem ratio declinaris quare ille intellego prior et communis nihil non figuro sum quo si contendo sum non immeritus apollodorus si trado caecilius credo incomprehensibilia pars hic praecipio existimo


quod si datur, erit etiam oratori necessaria, siquidem (ut diximus) haec quoque pars, quae ab oratoribus relicta a philosophis est occupata, nostri operis fuit, ac sine omnium talium scientia non potest esse perfecta eloquentia.

qui si do sum etiam orator necessarius siquidem ut dico hic quoque pars qui ab orator relinquo ab philosophus sum occupo noster opus sum atque sine omnis talis scientia non possum sum perficio eloquentia


nec mihi videntur errare qui ipsam rerum naturam stare ordine putant, quo confuso peritura sint omnia. sic oratio carens hac virtute tumultuetur necesse est et sine rectore fluitet nec cohaereat sibi, multa repetat, multa transeat, velut nocte in ignotis locis errans, nec initio nec fine proposito casum potius quam consilium sequatur. quapropter totus hic liber serviat dispositioni,

neque ego video erro qui ipse res natura sto ordo puto quo confundo pereo sum omnis sic oratio careo hic virtus tumultuor necesse sum et sine rector fluito neque cohaereo sui multus repeto multus transeo velut nox in ignosco locus erro neque initium neque finis propono casus potis quam consilium sequor quapropter totus hic liber servio dispositio


his accedet enarratio historiarum, diligens quidem illa non tamen usque ad supervacuum laborem occupata. nam receptas aut certe claris auctoribus memoratas exposuisse satis est. persequi quidem, quid quis unquam vel contemptissimorum hominum dixerit, aut nimiae miseriae aut inanis iactantiae est et detinet atque obruit ingenia melius aliis uacatura.

hic accedo enarratio historiaris diligo quidem ille non tamen usque ad supervacuus labor occupo nam recipio aut certus claris auctor memoro expono satis sum persequor quidem quis quis umquam vel contemno homo dico aut nimius miseria aut inanis jactantia sum et detineo atque obruo ingenium bonus alius vaco


admirabile autem vocant, quod est praeter opinionem hominum constitutum. in ancipiti maxime benevolum iudicem, in obscuro docilem, in humili attentum parare debemus. nam honestum quidem ad conciliationem satis per se valet, admirabili et turpi remediis opus est.

admirabilis autem voco qui sum praeter opinio homo constituo in anceps magnus benevolus judico in obscurum docilis in humilis attendo paro debeo nam honestus quidem ad conciliatio satis per sui valeo admirabilis et turpis remedium opus sum


id nobis acriores ad studia dicendi faces subdidisse quam exhortationem docentium, paedagogorum custodiam, vota parentum, quantum animi mei coniectura colligere possum, contenderim.

is nos acer ad studium dico fax subdo quam exhortatio doceo paedagogus custodia veto parens quantus animus meus conicio colligo possum contendo


quem melius infirmus actor tacitis iudicum cogitationibus reliquisset. nam et vultus et vox et ipsa illa excitati rei facies ludibrio etiam plerumque sunt hominibus, quos non permoverunt. quare metiatur ac diligenter aestimet vires suas actor et quantum onus subiturus sit intelligat; nihil habet ista res medium, sed aut lacrimas meretur aut risum.

qui bonus infirmus actor taceo iudex cogitatio relinquo nam et vultus et vox et ipse ille excitas res facies ludibrium etiam plerusque sum homo qui non permoverunt quare metior atque diligenter aestimo vireo suus actor et quantus onus subeo sum intellego nihil habeo iste res medius sed aut lacrima mereo aut risus


quoque quid est natura magis asperum, hoc pluribus condiendum est voluptatibus; et minus suspecta argumentatio dissimulatione, et multum ad fidem adiuvat audientis voluptas. nisi forte existimamus Ciceronem haec ipsa mala in argumentatione dixisse, silere leges inter arma, et gladium nobis interim ab ipsis porrigi legibus. hic tamen habendus istis modus, ut sint ornamento non impedimento.

quoque quis sum natura magis asperum hic multus condio sum voluptas et paruus suspicio argumentatio dissimulatio et multus ad fides adjuvo audio voluptas nisi fors existimo cicero hic ipse malus in argumentatio dico sileo lex inter arma et gladius nos interim ab ipse porrigo lex hic tamen habeo iste modus ut sum ornamentum non impedimentum


verborum vero figurae et mutatae sunt semper et, utcunque valuit consuetudo, mutantur. itaque , si antiquum sermonem nostro comparemus, paene iam quidquid loquimur figura est, ut hac re invidere, non ut veteres et Cicero praecipue, hanc rem, et incumbere illi, non in illum, et plenum vino non vini, et huic non hunc adulari iam dicitur et mille alia; utinamque non peiora vincant.

verbum verus figura et muto sum semper et ut valeo consuetudo muto itaque si antiquus sermo noster comparo paene iam quisquis loquor figuro sum ut hic res invideo non ut vetus et cicero praecipuus hic res et incumbo ille non in ille et plenus vinum non vinum et hic non hic adularis iam dico et mille alius utinam non malus vinco


nec mihi videtur in Symposio Plato, cum Alcibiadem confitentem de se, quid a Socrate pati voluerit, narrat, ut illum culparet, haec tradidisse, sed ut Socratis invictam continentiam ostenderet, quae corrumpi speciosissimi hominis tam obvia voluntate non posset.

neque ego video in symposium plato cum alcibiades confiteor de sui quis ab socrates patior volo narro ut ille culpo hic trado sed ut socrates invictus continentia ostendo qui corrumpo speciosus homo tam obvius voluntas non possum


cum etiam hoc genus simulari litium soleat, cum ius mortis a senatu quidam ob aliquam magnam infelicitatem vel etiam paenitentiam petunt, in quibus non solum cantare, quod vitium pervasit, aut lascivire, sed ne argumentari quidem nisi mixtis, et quidem ita ut ipsa probatione magis emineant, adfectibus decet. nam qui intermittere in agendo dolorem potest, videtur posse etiam deponere.

cum etiam hic genus simularis lis soleo cum ius mors ab senatus quidam ob aliqui magnus infelicitas vel etiam paenitentia peto in qui non solus canto qui vitium pervado aut lascivire sed ne argumentaris quidem nisi misceo et quidem ita ut ipse probatio magis emineo affectus decet nam qui intermitto in ago dolor possum video possum etiam depono


accusatori nihilo plura intuenda sunt, ut probet factum esse, hoc esse factum, non recte factum, iure se intendere. ita circa species easdem lis omnis versabitur translatis tantum aliquando partibus, ut in causis, quibus de praemio agitur, recte factum petitor probat.

accusator nihilum multus intueor sum ut probo facio sum hic sum facio non rectus facio ius sui intendo ita circa species idem lis omnis verso transfero tantus aliquando pars ut in causa qui de praemium ago rectus facio petitor probo


plenius adhuc et lentius ideoque dulcius: in coetu vero populi Romani negotium publicum gerens. producenda omnia trahendaeque tum vocales aperiendaeque sunt fauces. pleniore tamen haec canali fluunt: vos , Albani tumuli atque luci. iam cantici quiddam habent sensimque resupina sunt: saxa atque solitudines voci respondent.

plenus adhuc et lentus ideo dulcis in coitus verus populus romanus negotium publicus gero produco omnis traho tum vocal aperio sum fauces plenus tamen hic canal fluo tu albanus tumulis atque lucius iam canticus quidam habeo sensim resupino sum saxum atque solitudo vox respondeo


hoc faciunt et illae praeparationes, cum reus dicitur robustus, armatus contra infirmos, inermes, securos. omnia denique, quae probation tractaturi sumus, personam, causam, locum, tempus, instrumentum, occasionem, narratione delibabimus.

hic facio et ille praeparatio cum reus dico robustus armo contra infirmus inermis securus omnis denique qui probation tracto sum persona causa locus tempus instrumentum occasio narratio delibo


nec aliena tantum transferre sed etiam nostra pluribus modis tractare proderit, ut ex industria sumamus sententias quasdam easque versemus quam numerosissime, velut eadem cera aliae aliaeque formae duci solent.

neque alienus tantus transfero sed etiam noster multus modus tractaris prosum ut ex industria sumo sententia quidam eo verso quam numerosus velut idem cero alius alius forma duco soleo


ne illud quidem ignorare oportet, quaedam esse quae colorem non recipiant, sed tantum defendenda sint, qualis est ille dives, qui statuam pauperis inimici flagellis cecidit et reus est iniuriarum; nam factum eius modestum esse nemo dixerit, fortasse ut sit tutum obtinebit.

ne ille quidem ignoro oportet quidam sum qui color non recipio sed tantus defendo sum qualis sum ille dives qui statua pauper inimicus flagellum cado et reus sum iniuriaris nam facio is modestus sum nemo dico fortasse ut sum tueor obtineo


ideoque hoc parcius et circumspectius faciendum est, quia nihil interest, quomodo offendas, et aperta figura perdit hoc ipsum quod figura est. ideoque a quibusdam tota res repudiatur, sive intelligatur sive non intelligatur. sed licet modum adhibere; in primis, ne sint manifestae. non erunt autem, si non ex verbis dubiis et quasi duplicibus petentur, quale est in suspecta nuru, duxi uxorem, quae patri placuit;

ideo hic parcus et circumspicio facio sum quia nihil intersum quomodo offendo et apertus figuro perdo hic ipse qui figuro sum ideo ab quidam totus res repudio sive intelligatur sive non intelligatur sed licet modus adhibeo in primus ne sum manifestae non sum autem si non ex verbum dubius et quasi duplex peto qualis sum in suspicio nuru duco uxor qui pater placeo


in illa vero sententia, quid autem aliud egimus, Tubero, nisi ut, quod hic potest, nos possemus? admirabiliter utriusque partis facit bonam causam, sed hoc eum demeretur, cuius mala fuerat. illa adhuc audaciora et maiorum (ut Cicero existimat) laterum, fictiones personarum, quae προσωποποιΐαι dicuntur. mire namque cum variant orationem, tum excitant.

in ille verus sententia quis autem alius ago tubero nisi ut qui hic possum nos possum admirabilis uterque pars facio bonus causa sed hic is demo qui malus sum ille adhuc audax et magnus ut cicero existimo latus fictio personaris qui dico mirus namque cum vario oratio tum excito


sed ea, quae de ratione Latine atque emendate loquendi fuerunt dicenda, in libro primo, cum de grammatice loqueremur, exsecuti sumus. verum illic tantum ne vitiosa essent praecepimus; hic non alienum est admonere ut sint quam minime peregrina et externa. multos enim, quibus loquendi ratio non desit, invenias quos curiose potius loqui dixeris quam Latine, quomodo et illa Attica anus Theophrastum, hominem alioqui disertissimum, adnotata unius adfectatione verbi, hospitem dixit nec alio se id deprehendisse interrogata respondit, quam quod nimium Attice loqueretur.

sed is qui de ratio latinum atque emendo loquor sum dico in liber primus cum de grammaticus loquor exsequor sum verus illic tantus ne vitiosus sum praecipio hic non alienus sum admoneo ut sum quam paruus peregrinus et externus multus enim qui loquor ratio non desum invenio qui curiosus potis loquor dico quam latinum quomodo et ille atticus anus theophrastus homo alioqui dissero adnoto unus adfectatio verbum hospes dico neque alius sui is deprehendo interrogo respondeo quam qui nimium atticus loquor


quod pertinet ad actorem, non plane dissentio a Celso, qui sine dubio Ciceronem secutus instat tamen huic parti vehementius, ut putet primo firmum aliquid esse ponendum, summo firmissimum, imbecilliora medio, quia et initio movendus sit iudex et summo impellendus.

qui pertineo ad actor non planus dissentio ab celsus qui sine dubius cicero sequor insto tamen hic pario vehemens ut puto primus firmum aliquis sum pono superus firmus imbecilliora medium quia et initium movendus sum iudex et superus impellendus


prudenter enim, qui cum interrogasset rusticum testem, an Amphionem nosset, negante eo, detraxit aspirationem breviavitque secundam eius nominis syllabam, et ille eum sic optime norat. huiusmodi casus efficient, ut aliquando dicatur liter quam scribitur, cum dicere, quomodo scribendum est, non licet.

prudens enim qui cum interrogo rusticus testo an amphio nosco nego is detraho aspiratio breviavitque secundus is nomen syllaba et ille is sic optume norat huiusmodi casus efficio ut aliquando dico lito quam scribo cum dico quomodo scribo sum non licet


aut dicant isti mihi, quae sit alia ratio discendi. grammatico soli deserviamus, deinde geometrae tantum, omittamus interim quod didicimus? mox transeamus ad musicum, excidant priora? et cum Latinis studebimus litteris, non respiciamus ad Graecas, et, ut semel finiam, nihil faciamus nisi novissimum?

aut dico iste ego qui sum alius ratio disco grammaticus solus deserviamus deinde geometres tantus omitto interim qui disco mox transeo ad musica excido prior et cum latinum studeo littera non respicio ad graece et ut semel finio nihil facio nisi novus


nec me offenderit lusus in pueris; est et hoc signum alacritatis; neque illum tristem semperque demissum sperare possim erectae circa studia mentis fore, cum in hoc quoque maxime naturali aetatibus illis impetu iaceat.

neque ego offendo lusus in puer sum et hic signum alacritas neque ille tristis semper demitto spero possum erigo circa studium mens sum cum in hic quoque magnus natural aetas ille impetus jaceo


frequenter autem praepositiones quoque compositio ista corrumpit: inde abstulit, aufugit, amisit, cum praepositio sit ab sola; et coit, cum sit praepositio con; sic ignaui et erepublica et similia.

frequens autem praepositio quoque compositio iste corrumpo inde aufero aufugio amitto cum praepositio sum ab solus et coeo cum sum praepositio continuo sic ignavus et erepublica et similis


praeter haec vox, actio decora, accommodata, ut quisque locus postulabit, pronuntiandi vel potentissima in dicendo ratio et, ut semel dicam, pariter omnia docent. in lectione certius iudicium, quod audienti frequenter aut suus cuique favor aut ille laudantium clamor extorquet.

praeter hic vox actium decus accommodo ut quisque locus postulo pronuntio vel potens in dico ratio et ut semel dico pariter omnis doceo in lectio certus iudicium qui audio frequens aut suus quisque favor aut ille laudo clamor extorqueo


permixta tamen est et utilitatis ratio, an pro Caesare fuerit occidi Pompeium, an timendum a rege bellum, si Theodotus sit occisus, an id minime opportunum hoc tempore et periculosum et certe longum sit futurum.

permisceo tamen sum et utilitas ratio an pro caesaris sum occido pompejus an timeo ab rex bellum si theodotus sum occido an is paruus opportunus hic tempus et periculosus et certus longus sum sum


nam et Manium Aquilium defendens Antonius, cum scissa veste cicatrices, quas is pro patria pectore adverso suscepisset, ostendit, non orationis habuit fiduciam sed oculis populi Romani vim attulit, quem illo ipso aspectu maxime motum in hoc, ut absolveret reum, creditum est.

nam et manes aquilius defendo antonius cum scissa vestis cicatrix qui is pro patria pectus adverso suscipio ostendo non oratio habeo fiducia sed oculus populus romanus vis affero qui ille ipse aspectus magnus motus in hic ut absolvo reus credo sum


quaesitum etiam, potentissima argumenta primone ponenda sint loco, ut occupent animos, an summo, ut inde dimittant, an partita primo summoque, quod Homerica dispositione in medio sint infirma, ut ab aliis crescant? quae prout ratio causae cuiusque postulabit, ordinabuntur, uno, ut ego censeo, excepto, ne a potentissimis ad levissima decrescat oratio.

quaero etiam potens argumentum primus pono sum locus ut occupo animus an superus ut inde dimitto an partio primus summus qui homericus dispositio in medium sum infirmo ut ab alius cresco qui prout ratio causa quisque postulo ordino unus ut ego censeo excipio ne ab potens ad levis decresco oratio


Protagoran transeo, qui interrogandi, respondendi, mandandi, precandi, quod εὐχωλήν dixit, partes solas putat. Plato in Sophiste iudiciali et contionali tertiam adiecit προσομιλητικήν, quam sane permittamus nobis dicere sermocinatricem; quae a forensi ratione diiungitur et est accommodata privatis disputationibus, cuius vis eadem profecto est quae dialecticae.

protagoras transeo qui interrogo respondeo mando preco qui dico pars solo puto plato in sophistes iudicial et contional tertius adiicio quam sanus permitto nos dico sermocinatrix qui ab forensis ratio diiungitur et sum accommodo privo disputatio qui volo idem profecto sum qui dialectica


probos quosdam et verecundos non aspere incessere profuit; nam saepe, qui adversus insectantem pugnassent, modestia mitigantur. omnis autem interrogatio aut in causa est aut extra causam. in causa, sicut accusatori praecepimus, patronus quoque altius et unde nihil suspecti sit repetita percontatione, priora sequentibus applicando saepe eo perducit homines, ut invitis quod prosit extorqueat.

probus quidam et verecundus non asper incedo prosum nam saepe qui adverro insecto pugno modestia mitigo omnis autem interrogatio aut in causa sum aut extra causa in causa sicut accusator praecipio patronus quoque altus et unde nihil suspicio sum repeto percontatio prior sequor applicando saepe is perduco homo ut invitus qui prosum extorqueo


reliquae interrogandi sunt partes. qua in re primum est nosse testem. nam timidus terreri, stultus decipi, iracundus concitari, ambitiosus inflari potest; prudens vero et constans vel tanquam inimicus et pervicax dimittendus statim vel non interrogatione, sed brevi interlocutione patroni refutandus est aut aliquo, si continget, urbane dicto refrigerandus aut, si quid in eius vitam dici poterit, infamia criminum destruendus.

reliquus interrogo sum pars qui in res primus sum nosco testo nam timidus terreo stultus decipio iracundus concitaris ambitiosus inflaris possum prudens verus et consto vel tamquam inimicus et pervicax dimitto statim vel non interrogatio sed brevis interlocutio patronus refuto sum aut aliquis si contingo urbanus dico refrigero aut si quis in is vita dico possum infamia crimen destruo


certa sunt enim pleraque et, nisi coniueamus, in oculos incurrunt; ideoque nec indocti nec rustici diu quaerunt, unde incipiant; quo pudendum est magis, si difficultatem facit doctrina. non ergo semper putemus optimum esse quod latet; immutescamus alioqui, si nihil dicendum videatur, nisi quod non invenimus.

certus sum enim plerusque et nisi coniueamus in oculus incurro ideo neque indoceo neque rusticus diu quaero unde incipio quo pudeo sum magis si difficultas facio doctrina non ergo semper puto bonus sum qui lateo immutescamus alioqui si nihil dico video nisi qui non invenio


primaque haec expositio fuit, quanquam ad praesentem quaestionem nihil pertinebat. adeo in causa difficili atque perplexa nihil prius intuendum credidit quam quid deceret. fecit itaque nomen parentis non filio invidiosum, sed ipsi in quam dicebatur.

primus hic expositio sum quamquam ad praesens quaestio nihil pertineo adeo in causa difficilis atque perplexus nihil prior intueor credo quam quis decet facio itaque nomen parens non filius invidiosus sed ipse in quam dico


et si haec quoque iam lenius supina perseverantibus studiis evaseris, inde fructus illaborati offerunt sese et omnia sponte proveniunt; quae tamen cotidie nisi decerpantur, arescunt. sed et copia habeat modum, sine quo nihil nec laudabile nec salutare est, et nitor ille cultum virilem et inventio iudicium.

et si hic quoque iam lenis supinus persevero studium evado inde fructus illaborati offertor sui et omnis sponte provenio qui tamen cottidie nisi decerpo aresco sed et copia habeo modus sine quo nihil neque laudabilis neque salutaris sum et nitor ille cultus virilis et inventio iudicium


nam id quoque plurimum refert, quomodo audire iudex velit, atque eius vultus saepe ipse rector est dicentis, ut Cicero praecipit. ideoque instandum iis quae placere intellexeris, resiliendum ab iis quae non recipientur. sermo ipse, qui facillime iudicem doceat, aptandus. nec id mirum sit, cum etiam testium personis aliqua mutentur.

nam is quoque multus refero quomodo audio iudex volo atque is vultus saepe ipse rector sum dico ut cicero praecipio ideo insto is qui placeo intellego resiliendum ab is qui non recipio sermo ipse qui facilis judico doceo apto neque is mirus sum cum etiam testis persona aliqui muto


adiicit his Caecilius περίφρασιν, de qua dixi; Cornificius interrogationem, ratiocinationem, subiectionem, transitionem, occultationem, praeterea sententiam, membrum, articulos, interpretationem, conclusionem. quorum priora alterius generis sunt schemata, sequentia schemata omnino non sunt.

adiicit hic caecilius de qui dico cornificius interrogatio ratiocinatio subiectio transitio occultatio praeterea sententia membrum articulus interpretatio conclusio qui prior alter genus sum schema sequor schema omnino non sum


item ridicula aut facimus aut dicimus. facto risus conciliatur interim admixta gravitate: ut M. Caelius praetor, cum sellam eius curulem consul Isauricus fregisset, alteram posuit loris intentam; dicebatur autem consul a patre flagris aliquando caesus; interim sine respectu pudoris, ut in illa pyxide Caeliana, quod neque oratori neque ulli viro gravi conveniat.

item ridicula aut facio aut dico facio rideo concilio interim admisceo gravitas ut m caelius praetor cum sella is curulis consul isauricus frango alter pono lorus intendo dico autem consul ab pater flagrum aliquando caedo interim sine respicio pudor ut in ille pyxis caelianus qui neque orator neque ullus vir gravis convenio


optime igitur idem, qui omnia, Cicero praeceperat, quae supra ex Oratore posui; quibus similia in Bruto de M. Antonio dicit. sed iam recepta est actio paulo agitatior et exigitur et quibusdam partibus convenit, ita tamen temperanda, ne, dum actoris captamus elegantiam, perdamus viri boni et gravis auctoritatem.

optume igitur idem qui omnis cicero praecipio qui supra ex orator pono qui similis in brutus de m antonius dico sed iam recipio sum actium paulus agito et exigo et quidam pars convenio ita tamen tempero ne dum actor capto elegantia perdo vir bonus et gravis auctoritas


adfectus quidem vel illos mites vel hos concitatos, nemo erit tam indoctus, qui non in sua potestate hunc auctorem habuisse fateatur. age vero, non utriusque operis sui ingressu in paucissimis versibus legem prooemiorum non dico servavit sed constituit? nam benevolum auditorem invocatione dearum, quas praesidere vatibus creditum est, et intentum proposita rerum magnitudine et docilem summa celeriter comprehensa facit.

affectus quidem vel ille mitis vel hic concito nemo sum tam indoctus qui non in suus potestas hic auctor habeo fateor ago verus non uterque opus suus ingredior in paucus versus lex prooemiorum non dico servo sed constituo nam benevolus auditor invocatio dearis qui praesideo vates credo sum et intentus propono res magnitudo et docilis summus celer comprehendo facio


quapropter exactissimo iudicio circa hanc partem studiorum examinanda sunt omnia. primum , quos imitemur; nam sunt plurimi, qui similitudinem pessimi cuiusque et corruptissimi concupierunt; tum in ipsis, quos elegerimus, quid sit, ad quod nos efficiendum comparemus.

quapropter exigo iudicium circa hic pars studium examino sum omnis primus qui imito nam sum plurimus qui similitudo malus quisque et corrumpo concupio tum in ipse qui eligo quis sum ad qui nos efficio comparo


ne illud quidem ignorare advocatum volo, quo quaeque ordine probatio sit apud iudicem proferenda; cuius rei eadem quae in argumentis ratio est, ut potentissima prima et summa ponantur. illa enim ad credendum praeparant iudicem, haec ad pronuntiandum.

ne ille quidem ignoro advoco volo quo quisque ordo probatio sum apud judico profero qui res idem qui in argumentum ratio sum ut potens primus et summus pono ille enim ad credo praeparo judico hic ad pronuntio


non enim sine causa dicitur barbarum Graecumve. nam sonis homines ut aera tinnitu dinoscimus. ita fiet illud, quod Ennius probat, cum dicit suaviloquenti ore Cethegum fuisse, non quod Cicero in his reprehendit, quos ait latrare non agere. sunt enim multa vitia, de quibus dixi, cum in quadam primi libri parte puerorum ora formarem, opportunius ratus, in ea aetate facere illorum mentionem, in qua emendari possunt.

non enim sine causa dico barbaris graecumve nam sonus homo ut aes tinnio dignosco ita fio ille qui ennius probo cum dico suaviloquens os cethegus sum non qui cicero in hic reprehendo qui aio latraris non ago sum enim multus vitio de qui dico cum in quidam primus liber pars puer os formaris opportunus reor in is aetas facio ille mentio in qui emendaris possum


nam locos quidem, quales sunt de testibus, semperne his credendum, et de argumentis, an habenda etiam parvis fides, adeo manifestum est ad forenses actiones pertinere, ut quidam neque ignobiles in officiis civilibus scriptos eos memoriaeque diligentissime mandatos in promptu habuerint, ut quotiens esset occasio, extemporales eorum dictiones his velut emblematis exornarentur.

nam locus quidem qualis sum de testis semper hic credo et de argumentum an habeo etiam parvus fides adeo manifestus sum ad forensis actio pertineo ut quidam neque ignobilis in officium civilis scribo is memoria diligens mando in promptus habeo ut quotiens sum occasio extemporal is dictio hic velut emblema exorno


illud non ad oratoris consilium sed ad hominis pertinet; lacessat hoc modo quem laedere sit periculosum, ne aut inimicitiae graves insequantur aut turpis satisfactio. male etiam dicitur, quod in plures conuenit, si aut nationes totae incessantur aut ordines aut condicio aut studia multorum.

ille non ad orator consilium sed ad homo pertineo lacesso hic modo qui laedo sum periculosus ne aut inimicitia gravis insequor aut turpis satisfactio malus etiam dico qui in multus conuenio si aut natio totus incesso aut ordo aut condicio aut studium multus


sequitur in iis, quae certum est effici non posse, deformis pertinacia et irritus labor. nam sicut in vita, ita in causis quoque spes improbas habent. frequenter autem accidit, ut iis etiam vera dicentibus fides desit, videaturque talis advocatus malae causae argumentum.

sequor in is qui certus sum efficio non possum deformis pertinacia et irritus labor nam sicut in vito ita in causa quoque spes improbus habeo frequens autem accido ut is etiam verus dico fides desum videaturque talis advoco malus causa argumentum


non alibi quam in risu posita ideoque tractata suo loco. nam serio si fiat, pro confessione est. ceterum et interrogandi se ipsum et respondendi sibi solent esse non ingratae vices, ut Cicero pro Ligario, apud quem igitur hoc dico? nempe apud eum, qui, cum hoc sciret, tamen me, antequam vidit, rei publicae reddidit.

non alibi quam in rideo pono ideo tracto suus locus nam serius si fio pro confessio sum ceterum et interrogo sui ipse et respondeo sui soleo sum non ingratus vicis ut cicero pro ligarius apud qui igitur hic dico nempe apud is qui cum hic scio tamen ego antequam video res publicus reddo


quo fugerit interim dolor ille? ubi lacrimae substiterint? unde se in medium tam secura observatio artium miserit? non ab exordio usque ad ultimam vocem continues quidam gemitus et idem tristitiae vultus servabitur, si quidem volet dolorem suum etiam in audientes transfundere? quem si usquam remiserit, in animum iudicantium non reducet.

quo fugio interim dolor ille ubi lacrima substiterint unde sui in medius tam securus observatio ars mitto non ab exordior usque ad ulter voco continuo quidam gemitus et idem tristitia vultus servo si quidem volo dolor suus etiam in audio transfundo qui si usquam remitto in animus judico non reduco


namque is et sermone (quod ipsum reprehendunt, quibus gravitas et cothurnus et sonus Sophocli videtur esse sublimior) magis accedit oratorio generi et sententiis densus et in iis quae a sapientibus tradita sunt paene ipsis par, et dicendo ac respondendo cuilibet eorum qui fuerunt in foro diserti comparandus; in adfectibus vero cum omnibus mirus tum in iis qui miseratione constant facile praecipuus.

namque is et sermo qui ipse reprehendo qui gravitas et cothurnus et sonus sophocli video sum sublimis magis accedo oratorius gener et sententia densus et in is qui ab sapio trado sum paene ipse par et dico atque respondeo qui is qui sum in forum dissero comparo in affectus verus cum omnis mirus tum in is qui miseratio consto facilis praecipuus


virium non unum genus; nam, quidquid in suo genere satis effectum est, valet. praecipua tamen eius opera δείνωσις in exaggeranda indignitate et in ceteris altitudo quaedam, φαντασία in concipiendis visionibus, ἐξεργασία in efficiendo velut opere proposito, cui adiicitur ἐπεξεργασία repetitio probationis eiusdem et cumulus ex abundanti,

vis non unus genus nam quisquis in suus genus satis efficio sum valeo praecipuus tamen is opus in exaggero indignitas et in ceterus altitudo quidam in concipio visio in efficio velut opus propono qui adiicitur repetitio probatio idem et cumulus ex abundo


protinus enim potest interpretationem linguae secretioris, quas Graeci γλώσσας vocant, dum aliud agitur, ediscere et inter prima elementa consequi rem postea proprium tempus desideraturam. et quoniam circa res adhuc tenues moramur, ii quoque versus, qui ad imitationem scribendi proponentur, non otiosas velim sententias habeant sed honestum aliquid monentes.

protinus enim possum interpretatio lingua secerno qui graecum voco dum alius ago edisco et inter primus elementum consequor res postea proprius tempus desidero et quoniam circa res adhuc tenuis moror is quoque verro qui ad imitatio scribo propono non otiosus volo sententia habeo sed honestus aliquis moneo


sed ne eae quidem, quae recte fiunt, densandae sunt nimis; nam et vultus mutatio oculorumque coniectus multum in actu valet; sed si quis ducere os exquisitis modis et frontis ac luminum inconstantia trepidare non desinat, rideatur. sed oratio habet rectam quandam velut faciem, quae ut stupere immobili rigore non debebit, ita saepius in ea, quam natura dedit, specie continenda est.

sed ne is quidem qui rectus fio densandae sum nimis nam et vultus mutatio oculus coniectus multus in actus valeo sed si quis duco os exquaero modus et frons atque lumen inconstantia trepido non desino rideo sed oratio habeo recingo quidam velut facies qui ut stupeo immobilis rigor non debeo ita saepis in is quam natura do species contineo sum


division autem adiuvari finitionem docet, eamque differre a partitione, quod haec sit totius in partes, illa generis in formas; partes incertas esse, ut Quibus constet respublica; formas certas, ut Quot sint species rerum publicarum, quas tris accepimus, quae populi, quae paucorum, quae unius potestate regerentur.

division autem adiuvaris finitio doceo eo differo ab partitio qui hic sum totus in pars ille genus in forma pars incertus sum ut qui consto respublica forma certo ut quot sum species res publicaris qui tres accipio qui populus qui paucus qui unus potestas rego


nam ut eadem dici solent aliter, manetque sensus elocutione mutata, et figura sententiae plures habere verborum figuras potest. illa est enim posita in concipienda cogitatione haec in enuntianda; sed frequentissime coeunt, ut in hoc iam iam, Dolabella, neque me tui neque tuorum liberum. nam oratio a iudice aversa in sententia, iam iam et liberum in verbis sunt schemata. inter plurimos enim,

nam ut idem dico soleo aliter maneo sensus elocutio muto et figuro sententia multus habeo verbum figura possum ille sum enim pono in concipio cogitatio hic in enuntio sed frequens coeo ut in hic iam iam dolabella neque ego tuus neque tuus liber nam oratio ab iudex averto in sententia iam iam et liber in verbum sum schema inter multus enim


etiam in contrapositis vel comparativis solet respondere primorum verborum alterna repetitio, quod modo huius esse loci potius dixi: vigilas tu de node, ut tuis consultatoribus respondeas; ille, ut eo quo intendit mature cum exercitu perveniat. te gallorum, illum buccinarum cantus exsuscitat. tu actionem instituis; ille aciem instruit. tu caves, ne consultores tui, ille, ne urbes aut castra capiantur.

etiam in contrapositum vel comparativis soleo respondeo prima verbum alternus repetitio qui modo hic sum locus potis dico vigilo tu de node ut tuus consultator respondeo ille ut is quo intendo maturus cum exercitus pervenio tu gallus ille buccinaris cantus exsuscito tu actio instituo ille acies instruo tu caveo ne consultor tuus ille ne urbs aut castrum capio