illic ergo reddetur. aliud etiam intelligitur ex alio: aspice , aratra iugo referunt suspensa iuuenci, unde apparet noctem appropinquare. id nescio an oratori conveniat nisi id argumentando, cum rei signum est. sed hoc ab elocutionis ratione distat.

illic ergo reddo alius etiam intellego ex alius aspicio aratrum iugum refero suspendo juvencus unde appareo nox appropinquo is nescio an orator convenio nisi is argumentor cum res signum sum sed hic ab elocutio ratio disto


secundum , ut clausula similiter cadat, syllabis iisdem in ultimam partem collatis: ὁμοιοτέλευτον vocant similem duarum sententiarum vel plurium finem: non modo ad salutem eius exstinguendam, sed etiam gloriam per tales viros infingendam. ex quibus fere fiunt, non tamen ut semper utique ultimis consonent, quae τρίκωλα dicuntur: vicit pudorem libido, timorem audacia, rationem amentia. sed in quaternas quoque ac plures haec ratio ire sententias potest. fit etiam singulis verbis: Hecuba hoc dolet, pudet, piget; et abiit , excessit, erupit, evasit.

secundus ut clausula similis cado syllo idem in ulter pars confero voco similis duaris sententiaris vel multus finis non modo ad salus is exstinguo sed etiam gloria per talis vir infingendam ex qui fere fio non tamen ut semper utique ulter consono qui dico vinco pudor libido timor audacia ratio amentia sed in quaterni quoque atque multus hic ratio eo sententia possum fio etiam singuli verbum hecuba hic doleo pudeo pigeo et abeo excedo erumpo evado


verum id ipsum anguste Zoilus terminavit, qui id solum putaverit schema, quo aliud simulatur dici quam dicitur, quod sane vulgo quoque sic accipi scio; unde et figuratae controversiae quaedam, de quibus post paulo dicam, vocantur. ergo figura sit arte aliqua novata forma dicendi. genus eius unum quidam putaverunt,

verus is ipse angustus zoilus termino qui is solus puto schema quo alius simulo dico quam dico qui sanus vulgo quoque sic accipio scio unde et figuro controversia quidam de qui post paulus dico voco ergo figuro sum ars aliqui novo forma dico genus is unus quidam puto


verum in studiis magis vacabit unus uni. ante omnia nihil prohibet esse illum nescio quem unum etiam cum eo, qui in scholis eruditur. sed etiamsi iungi utrumque non posset, lumen tamen illud conventus honestissimi tenebris ac solitudini praetulissem. nam optimus quisque praeceptor frequentia gaudet ac maiore se theatro dignum putat.

verus in studium magis vaco unus unus ante omnis nihil prohibeo sum ille nescio qui unus etiam cum is qui in schola erudio sed etiamsi jungo uterque non possum lumen tamen ille convenio honestus tenebrae atque solitudo praefero nam bonus quisque praeceptor frequentia gaudeo atque magnus sui theatrum dignus puto


vitiose vero idem sinistrum quasi humerum petens in latus agi solet, quanquam adhuc peius aliqui transversum brachium proferunt et cubito pronuntiant. duo quoque medii sub pollicem veniunt, et est hic adhuc priore gestus instantior, principio et narrationi non commodatus.

vitiosus verus idem sinister quasi umerus peto in latus ago soleo quamquam adhuc malus aliqui transverto bracchium profero et cubo pronuntio duo quoque medius sub pollex venio et sum hic adhuc prior gero insto principium et narratio non commodo


sunt qui narrationi propositionem subiungant tanquam partem iudicialis materiae, cui opinioni respondimus. mihi autem propositio videtur omnis confirmationis initium, quod non modo in ostendenda quaestione principali, sed nonnunquam etiam in singulis argumentis poni solet maximeque in iis quae ἐπιχειρήματα vocantur. sed nunc de priore loquimur. ea non semper uti necesse est.

sum qui narratio propositio subjungo tamquam pars iudicial materia qui opinio respondeo ego autem propositio video omnis confirmatio initium qui non modo in ostendo quaestio principal sed nonnunquam etiam in singuli argumentum pono soleo magnus in is qui voco sed nunc de prior loquor is non semper uti necesse sum


hoc apertius, occidisti hominem , non occidi; quaestio, an occiderit, status coniectura. non est tale, habeo ius actionis , non habes, ut sit quaestio, an habeat, et inde status. accipiat enim actionem necne, ad eventum pertinet, non ad causam, et ad id, quod pronuntiat iudex, non id, propter quod pronuntiat.

hic aperio occido homo non occido quaestio an occido status conicio non sum talis habeo ius actio non habeo ut sum quaestio an habeo et inde status accipio enim actio necne ad evenio pertineo non ad causa et ad is qui pronuntio iudex non is propter qui pronuntio


cum apparuerit genus causae, tum intuebimur, negeturne factum, quod intenditur, an defendatur, an alio nomine appelletur, an a genere actionis repellatur; unde sunt status.

cum appareo genus causa tum intueor nego facio qui intendo an defendo an alius nomen appello an ab genus actio repello unde sum status


in comoediis vero praeter aliam observationem, qua servi, lenones, parasiti, rustici, milites, meretriculae, ancillae, senes austeri ac mites, iuvenes severi ac luxuriosi, matronae, puellae inter se discernuntur, pater ille, cuius praecipuae partes sunt, quia interim concitatus, interim lenis est, altero erecto, altero composito est supercilio; atque id ostendere maxime latus actoribus moris est, quod cum iis, quas agunt, partibus congruat.

in comoedia verus praeter alius observatio qui servio leno parasitus rusticus miles meretricula ancilla senex austerus atque mitis juvenis severus atque luxuriosus matrona puella inter sui discerno pater ille qui praecipuus pars sum quia interim concito interim lenis sum alter erigo alter compono sum supercilium atque is ostendo magnus latus actor mos sum qui cum is qui ago pars congruo


illud non ferendum, quod quidam, reiecta in humerum toga, cum dextra sinum usque ad lumbos reduxerunt, sinistra gestum facientes spatiantur et fabulantur, cum etiam laevam restringere prolata longius dextra sit odiosum. under moneor, (ut ne id quidem transeam) ineptissime fieri, cum inter moras laudationum aut in aurem alicuius loquuntur aut cum sodalibus iocantur aut nonnunquam ad librarios suos ita respiciunt, ut sportulam dictare videantur.

ille non fero qui quidam rejecto in umerus toga cum dextera sinum usque ad lumbus reduco sinistra gero facio spatior et fabulor cum etiam laeva restringo profero longus dextera sum odiosus under moneo ut ne is quidem transeo ineptus fio cum inter mora laudatio aut in auris aliquis loquor aut cum sodal jocor aut nonnunquam ad librarius suus ita respicio ut sportula dictaris video


philosophiam ex professo, ut quidam faciunt, ostentantibus parum decori sunt plerique orationis ornatus maximeque ex adfectibus, quos illi vitia dicunt. verba quoque exquisitiora et compositio numerosa tali proposito diversa.

philosophia ex profiteor ut quidam facio ostento parum decorus sum plerusque oratio orno magnus ex affectus qui ille vitio dico verbum quoque exquaero et compositio numerosus talis propono diverto


ex iis etiam, quos speciales vocabam, removi translationem, frequenter quidem (sicut omnes qui me secuti sunt meminisse possunt) testatus et in ipsis etiam illis sermonibus me nolente vulgatis hoc tamen complexus, vix in ulla controversia translationis statum posse reperiri, ut non et alius in eadem recte dici videretur, ideoque a quibusdam eum exclusum.

ex is etiam qui special voco removeo translatio frequens quidem sicut omnis qui ego sequor sum memini possum testor et in ipse etiam ille sermo ego nolo vulgo hic tamen complexus vix in ullus controversia translatio status possum reperio ut non et alius in idem rectus dico video ideo ab quidam is excludo


sed , quod dixi primo, ut arbitror, libro, nec ille se bonus praeceptor maiore numero quam sustinere possit onerabit et inanem loquacitatem recidet, ut omnia quae sunt in controversia, non, ut quidem volunt, quae in rerum natura, dicantur; et vel longiore potius dierum spatio laxabit dicendi necessitatem vel materias dividere permittet.

sed qui dico primus ut arbitror liber neque ille sui bonus praeceptor magnus numerus quam sustineo possum onero et inanis loquacitas recido ut omnis qui sum in controversia non ut quidem volo qui in res natura dico et vel longus potis dies spatium laxo dico necessitas vel materio divido permitto


in quo modo illud quoque est a quibusdam traditum proprii genus ex appositis (epitheta dicuntur): ut dulcis musti et cum dentibus albis. de quo genere alio loco dicendum est.

in quo modo ille quoque sum ab quidam trado proprius genus ex applumbo epitheton dico ut dulcis mustus et cum dens albus de quo genus alius locus dico sum


sed hic usus ita proderit, si ea de qua locuti sumus ars antecesserit, ut ipsum illud, quod in se rationem non habet, in ratione versetur. nam mihi ne dicere quidem videtur nisi qui disposite, ornate, copiose dicit, sed tumultuari.

sed hic utor ita prosum si is de qui loquor sum ars antecedo ut ipse ille qui in sui ratio non habeo in ratio verso nam ego ne dico quidem video nisi qui dispono orno copiosus dico sed tumultuor


quo loco iudicis quoque noscenda natura est, iuri magis an aequo sit appositus; proinde enim magis aut minus erit hoc necessarium. ceterum res eadem et post quaestionem perorationis vice fungitur.

quo locus judex quoque nosco natura sum jus magis an aequus sum applumbo proinde enim magis aut paruus sum hic necessarius ceterum res idem et post quaestio peroratio vicus fungor


O amorem mirum! O benivolentiam singularem! non procul absunt ab hac simulatione res inter se similes, confessio nihil nocitura, qualis est: habes igitur, Tubero, quod est accusatori maxime optandum, confitentem reum; et concessio, cum aliquid etiam iniquum videmur causae fiducia pati: metum virgarum nauarchus nobilissimae civitatis pretio redemit: humanum est; et pro Cluentio de invidia: dominetur in contionibus, iaceat in iudiciis; tertia consensio, ut pro eodem, iudicium esse corruptum.

o amor mirus o benevolentia singularis non procul absum ab hic simulatio res inter sui similis confessio nihil noceo qualis sum habeo igitur tubero qui sum accusator magnus opto confiteor reus et concessio cum aliquis etiam iniquus video causa fiducia patior metus virgaris nauarchus nobilis civitas pretium redimo humanus sum et pro cluentius de invidia dominor in contio jaceo in iudicium tertius consensio ut pro idem iudicium sum corrumpo


cui non dissimilis, sed complicitis tribus digitis, quo nunc Graeci plurimum utuntur, etiam utraque manu, quotiens enthymemata sua gestu corrotundant velut caesim. manus lenior promittit et adsentatur, citatior hortatur, interim laudat. est et ille urgentis orationem gestus vulgaris magis quam ex arte, qui contrahit alterno celerique motu et explicat manum.

qui non dissimilis sed conplico tres digitus quo nunc graecum multus uto etiam uter manus quotiens enthymema suus gestus corrotundant velut caesim manus lenio promitto et assentor citatus hortor interim laudo sum et ille urgeo oratio gero vulgaris magis quam ex ars qui contraho alterno celer motus et explico manus


artifices ergo illi qui dixerunt; sed habenda his quoque gratia est, per quos labor nobis est detractus. nam , quae priores beneficio ingenii singula invenerunt, nobis et non sunt requirenda et notata sunt omnia. sed non magis hoc sat est quam palaestram didicisse, nisi corpus exercitatione, continentia, cibis, ante omnia natura iuvatur, sicut contra ne illa quidem satis sine arte profuerint.

artifex ergo ille qui dico sed habeo hic quoque gratia sum per qui labor nos sum detraho nam qui prior beneficium ingenium singulus invenio nos et non sum requiro et noto sum omnis sed non magis hic satis sum quam palaestra disco nisi corpus exercitatio continentia cibus ante omnis natura juvo sicut contra ne ille quidem satis sine ars prosum


aliud est, quod et fit frequentius et magis fallit. sunt quaedam latentes sermonis percussiones et quasi aliqui pedes, ad quos plurimorum gestus cadit, ut sit unus motus novum crimen, alter C. Caesar, tertius et ante hanc diem, quartus non auditum, deinde propinquus meus, et ad te, et Quintus Tubero, et detulit.

alius sum qui et fio frequens et magis fallo sum quidam lateo sermo percussio et quasi aliqui pes ad qui multus gero cado ut sum unus moueo novus crimen alter que caesar tertius et ante hic dies quartus non audio deinde propinquus meus et ad tu et quintus tubero et defero


proxima discendae causae ratio, quod est orationis fundamentum. neque enim quisquam ingenio tam tenui reperietur, qui, cum omnia quae sunt in causa diligenter cognoverit, ad docendum certe iudicem non sufficiat.

propior disco causa ratio qui sum oratio fundamentum neque enim quisquam ingenium tam tenuis reperio qui cum omnis qui sum in causa diligenter cognosco ad doceo certus judico non sufficio


Ciceronem carpant ut his, familiaris coeperat esse balneatori, et non minus dura archipiratae. nam balneatori et archipiratae idem finis est qui πᾶσι καὶ πάσαις et qui μηδὲ τοξεύῃ sed priora sunt severiora. est ut eo quoque nonnihil,

cicero carpo ut hic familiaris coepio sum balneator et non paruus durus archipirata nam balneator et archipirata idem finis sum qui et qui sed prior sum severus sum ut is quoque nonnihil


συνέχον autem (quod, ut dixi, continens alii, firmamentum alii putant, Cicero firmissimam argumentationem defensoris et adpositissimam ad iudicationem ) quibusdam id videtur esse, post quod nihil quaeritur, quibusdam id quod ad iudicationem firmissimum adfertur.

autem qui ut dico contineo alius firmamentum alius puto cicero firmus argumentatio defensor et appono ad iudicatio quidam is video sum post qui nihil quaero quidam is qui ad iudicatio firmus affero


sed cum eodem modo credibilia quo persuasibilia etiam non orator inveniat, adiiciendo in omni oratione magis quam superiores concedit scelera quoque suadentibus pulcherrimae rei nomen.

sed cum idem modo credibilis quo persuasibilis etiam non orator invenio adiiciendo in omnis oratio magis quam superus concedo scelus quoque suadeo pulcher res nomen


qui fieri potest? aut invidiae gratia, ut Medea apud Senecam, quas peti terras iubes? aut miserationis, ut Sinon apud Vergilium, heu quae me tellus, inquit, quae me aequora possunt accipere ? aut instandi et auferendae dissimulationis, ut Asinius, audisne ? furiosum, inquam, non inofficiosum testamentum reprehendimus.

qui fio possum aut invidia gratia ut medea apud seneca qui peto terra iubeo aut miseratio ut sinon apud vergilius heu qui ego tellus inquam qui ego aequor possum accipio aut insto et aufero dissimulatio ut asinius audio furiosus inquam non inofficiosus testamentum reprehendo


ne quis igitur tanquam parva fastidiat grammatices elementa, non quia magnae sit operae consonantes a vocalibus discernere ipsasque eas in semivocalium numerum mutarumque partiri, sed quia interiora velut sacri huius adeuntibus apparebit multa rerum subtilitas, quae non modo acuere ingenia puerilia sed exercere altissimam quoque eruditionem ac scientiam possit.

ne quis igitur tamquam parvus fastidio grammatice elementum non quia magnus sum opera consono ab vocal discerno ipse is in semivocalis numerus mutus partio sed quia interior velut sacer hic adeo appareo multus res subtilitas qui non modo acuo ingenium puerilis sed exerceo alo quoque eruditio atque scientia possum


ut superioribus diximus libris, et interim etiam compositione vitiosae, quae ut hoc ipsum petuntur, ut exultent atque lasciviant, quales illae Maecenatis, sole et aurora rubent plurima. inter se sacra movit aqua fraxinos. ne exequias quidem unus inter miserrimos viderem meas. quod inter haec pessimum est, quia ut re tristi ludit compositio.

ut superus dico liber et interim etiam compositio vitiosus qui ut hic ipse peto ut exultent atque lasciviant qualis ille maecenas sol et aurora rubeo multus inter sui sacer moveo aqua fraxinus ne exsequiae quidem unus inter miser video meus qui inter hic malus sum quia ut res tristis ludo compositio


magna virtus est res de quibus loquimur dare atque, ut cerni videantur, enuntiare. non enim satis efficit neque, ut debet, plene dominatur oratio, si usque ad aures valet atque ea sibi iudex, de quibus cognoscit, narrari credit, non exprimi et oculis mentis ostendi.

magnus virtus sum res de qui loquor do atque ut cerno video enuntiaris non enim satis efficio neque ut debeo plenus dominor oratio si usque ad auris valeo atque is sui iudex de qui cognosco narraris credo non exprimo et oculus mens ostendo


non solum autem dicendo sed etiam faciendo quaedam lacrimas mouemus, unde et producere ipsos, qui periclitentur, squalidos atque deformes et liberos eorum ac parentes institutum, et ab accusatoribus cruentum gladium ostendi et lecta e vulneribus ossa et vestes sanguine perfusas videmus, et vulnera resolvi, verberata corpora nudari.

non solus autem dico sed etiam facio quidam lacrima moveo unde et produco ipse qui periclitor squalidus atque deformis et liber is atque parens institus et ab accusator cruentus gladius ostendo et lego e vulnus os et vestis sanguis perfundo video et vulnero resolvo verbero corpus nudaris


nam primum numeri spatio temporum constant, metra etiam ordine, ideoque alterum esse quantitatis videtur, alterum qualitatis. ῥυθμὸς est aut par ut dactylicus,

nam primus numerus spatium tempus consto metrum etiam ordo ideo alter sum quantitas video alter qualitas sum aut par ut dactylicus


ea vero, quae sunt praesentis temporis, si non argumentis, quae necesse est praecessisse, sed oculis deprehendenda sunt, non egent coniectura, ut si apud Lacedaemonios quaeratur, an Athenis muri fiant. sed et illud, quod potest videri extra haec positum, coniecturae genus, cum de aliquo homine quaeritur, qui sit; ut est quaesitum contra Urbiniae heredes, is qui tanquam filius petebat bona, Figulus esset an Sosipater.

is verus qui sum praesum tempus si non argumentum qui necesse sum praecedo sed oculus deprehendo sum non egeo conicio ut si apud lacedaemonii quaero an athenae murus fio sed et ille qui possum video extra hic pono conicio genus cum de aliquis homo quaero qui sum ut sum quaero contra urbiniae heres is qui tamquam filius peto bonus figulus sum an sosipater


eo magis, quod illa quoque animalia, quae carere intellectu videntur, meminerunt et agnoscunt et quamlibet longo itinere deducta ad adsuetas sibi sedes revertuntur. quid ? non haec varietas mira est, excidere proxima, vetera inhaerere? hesternorum immemores acta pueritiae recordari?

is magis qui ille quoque animal qui careo intellego video memini et agnosco et quamlibet longus iter deduco ad assuesco sui sedes revorto quis non hic varietas mirus sum excido propior vetero inhaereo hesternus immemor ago pueritia recordaris


quod tamen ita fieri oportebit, si res dubitationem non habebit. alioqui prius est quod obiicias verum efficere quam magnum, quia criminum invidia pro reo est, priusquam probabitur; difficillima est enim gravissimi cuiusque sceleris fides.

qui tamen ita fio oportet si res dubitatio non habeo alioqui prior sum qui obiicias verus efficio quam magnus quia crimen invidia pro reor sum priusquam probo difficilis sum enim gravis quisque scelus fides


inde durat ad nos usque vehementer et comprehendere et mihi, nam mehe quoque pro me apud antiquos tragoediarum praecipue scriptores in veteribus libris invenimus.

inde duro ad nos usque vehemens et comprehendo et ego nam mehe quoque pro ego apud antiqui tragoediaris praecipuus scriptor in vetus liber invenio


firmis autem iudiciis iamque extra periculum positis suaserim et antiquos legere, ex quibus si assumatur solida ac virilis ingenii vis, deterso rudis saeculi squalore, tum noster hic cultus clarius enitescet, et novos,

firmus autem iudicium iam extra periculum pono suadeo et antiqui lego ex qui si assumatur solidus atque virilis ingenium volo detergeo rudis saeculis squalor tum noster hic cultus clarus enitesco et novi


testamenta legibus facta rata sint. intestatorum parentium liberi heredes sint. abdicatus ne quid de bonis patris capiat. nothus ante legitimum natus legitimus filius sit, post legitimum nanus tantum civis. in adoptionem dare liceat. in adoptionem dato redire in familiam liceat, si paler naturalis sine liberis decesserit.

testamentum lex facio reor sum intestator pareo liber heres sum abdico ne quis de bonus pater capio nothus ante legitimus nascor legitimus filius sum post legitimus nanus tantus civis in adoptio do licet in adoptio do redeo in familia licet si paler natural sine liber decedo


infinitam enim faciat ista res dicendi tarditatem, si semper necesse sit, ut temptantes unumquodque eorum, quod sit aptum atque conveniens, experiendo noscamus; nescio an etiam impedimento futura sint, nisi et animi quaedam ingenita natura et studio exercitata velocitas recta nos ad ea, quae conveniunt causae, ferant. nam ,

infinitus enim facio iste res dico tarditas si semper necesse sum ut tento unumquodque is qui sum aptus atque convenio experior nosco nescio an etiam impedimentum sum sum nisi et animus quidam ingenitus natura et studium exercito velocitas recta nos ad is qui convenio causa fero nam


nam et fere apparet, quid in iniuriam, quid in avaritiam, quid in testem inimicum, quid in potentes amicos dicendum sit; et de omnibus his omnia dicere infinitum est, tam hercule quam si controversiarum, quae sint quaeque futurae sint, quaestiones, argumenta, sententias tradere velim. ipsas autem argumentorum velut sedes non me quidem omnes ostendisse confido, plurimas tamen. quod eo diligentius faciendum fuit, quia declamationes, quibus ad pugnam forensem velut praepilatis exerceri solebamus, olim iam ab illa vera imagine orandi recesserunt atque ad solam compositae voluptatem nervis carent, non alio medius fidius vitio dicentium, quam quo mancipiorum negotiatores formae puerorum virilitate excisa lenocinantur.

nam et fere appareo quis in iniuria quis in avaritia quis in testo inimicus quis in potens amicus dico sum et de omnis hic omnis dico infinitus sum tam herculis quam si controversiaris qui sum quisque sum sum quaestio argumentum sententia trado volo ipse autem argumentor velut sedes non ego quidem omnis ostendo confido multus tamen qui is diligo facio sum quia declamatio qui ad pugna forensis velut praepilatus exerceo soleo olim iam ab ille verus imago oro recedo atque ad solus compono voluptas nervus careo non alius medius fidus vitio dico quam quo mancipium negotiator forma puer virilitas excaedo lenocinor


quidam argumenta persuasibilia; quae et ipsa in parte sunt operis et arte fiunt et materia egent. quidam civiles quaestiones; quorum opinio non qualitate sed modo erravit, est enim haec materia rhetorices sed non sola.

quidam argumentum persuasibilis qui et ipse in pars sum opus et ars fio et materia egeo quidam civilis quaestio qui opinio non qualitas sed modo erro sum enim hic materia rhetorico sed non solus


rigidi vero et extenti, aut languidi et torpentes, aut stupentes, aut lascivi et mobiles, et natantes et quadam voluptate suffusi, aut limi et, ut sic dicam, venerei, aut poscentes aliquid pollicentesve nunquam esse debebunt. nam opertos compressosve eos in dicendo quis nisi plane rudis aut stultus habeat?

rigidus verus et extendo aut languidus et torpeo aut stupeo aut lascivus et mobilis et nato et quidam voluptas suffundo aut limus et ut sic dico venerei aut posco aliquis pollicentesve numquam sum debeo nam operio compressosve is in dico quis nisi planus rudis aut stultus habeo


id autem accidit, cum quid aut necesse est fieri factumve esse aut omnino non potest fieri vel esse factum; quo in causis posito non est lis facti. hoc genus per omnia tempora perpendi solet.

is autem accido cum quis aut necesse sum fio facio sum aut omnino non possum fio vel sum facio quo in causa pono non sum lis facio hic genus per omnis tempus perpendo soleo


quid enim tam commune quam interrogare vel percontari? nam utroque utimur indifferenter, quanquam alterum noscendi, alterum arguendi gratia videtur adhiberi. at ea res, utrocunque dicitur modo, etiam multiplex habet schema. incipiamus enim ab iis, quibus acrior ac vehementior fit probatio, quod primo loco posuimus.

quis enim tam communis quam interrogo vel percontaris nam uterque utor indifferens quamquam alter nosco alter arguo gratia video adhibeo at is res utrocunque dico modo etiam multiplex habeo schema incipio enim ab is qui acer atque vehemens fio probatio qui primus locus pono


sed nobis adolescentibus seniores in agendo facti praecipere solebant, ne temere unquam iusiurandum deferremus, sicut neque optio iudicis adversario esset permittenda nec ex advocatis partis adversae iudex eligendus; nam, si dicere contraria turpe advocato videretur, certe turpius habendum, facere quod noceat.

sed nos adolesco senex in ago facio praecipio soleo ne temere umquam iusiurandum defero sicut neque optio judex adversarius sum permitto neque ex advoco pars adverro iudex eligo nam si dico contrarius turpis advoco video certus turpis habeo facio qui noceo


sed mos Romanus etiam negotiis hoc munus inseruit. nam et funebres laudationes pendent frequenter ex aliquo publico officio atque ex senatus consulto magistratibus saepe mandantur, et laudare testem vel contra pertinet ad momentum iudiciorum, et ipsis etiam reis dare laudatores licet, et editi in Competitores, in L. Pisonem, in Clodium et Curionem libri vituperationem continent et tamen in Senatu loco sunt habiti sententiae.

sed mos romanus etiam negotium hic munus inservio nam et funebris laudatio pendeo frequens ex aliquis publicus officium atque ex senatus consultum magistratus saepe mando et laudo testo vel contra pertineo ad momentum iudicium et ipse etiam redeo do laudator licet et edo in competitor in l piso in claudius et curio liber vituperatio contineo et tamen in senatus locus sum habeo sententia


sit ergo aliquando quod placeat aut certe quod sufficiat, ut opus poliat lima, non exterat. temporis quoque esse debet modus. nam quod Cinnae Zmyrnam novem annis accepimus scriptam, et panegyricum Isocratis, qui parcissime, decem annis dicunt elaboratum, ad oratorem nihil pertinet, cuius nullum erit, si tam tardum fuerit, auxilium.

sum ergo aliquando qui placeo aut certus qui sufficio ut opus polio limo non extero tempus quoque sum debeo modus nam qui cinna smyrna novo annus accipio scribo et panegyricus isocrates qui parcus decem annus dico elaboro ad orator nihil pertineo qui nullus sum si tam tardus sum auxilium


ut Caelius quadrantariam Clytaemnestram, et in triclinio Coam, in cubiculo Nolam. namque et nunc quidem solvuntur et tum erant notiora, cum dicerentur; aenigmata sunt tamen, nam et cetera si quis interpretetur, intelligas. | eo vero genere,

ut caelius quadrantarius clytaemnestra et in triclinium coam in cubiculum nola namque et nunc quidem solvo et tum sum nosco cum dico aenigma sum tamen nam et ceterus si quis interpretor intellego is verus genus


praeter id, quod omnia facile argumenta aut ex iis, quae ante rem facta sunt, aut ex coniunctis rei aut insequentibus ducuntur. ex antecedentibus: mortem minatus es, noctu existi, proficiscentem antecessisti; causae quoque factorum praeteriti sunt temporis.

praeter is qui omnis facilis argumentum aut ex is qui ante res facio sum aut ex conjungo res aut insequor duco ex antecedo mors mino sum nox exeo proficisco antecedo causa quoque factor praetereo sum tempus


neque illud quidem praeteribo, quantam adferat fidem expositioni narrantis auctoritas; quam mereri debemus ante omnia quidem vita, sed et ipso genere orationis, quod quo fuerit gravius ac sanctius, hoc plus habeat necesse est in adfirmando ponderis.

neque ille quidem praetereo quantus affero fides expositio narro auctoritas quam mereo debeo ante omnis quidem vito sed et ipse genus oratio qui quo sum gravis atque sancio hic multus habeo necesse sum in adfirmo pondus


nam ipsa illa ἀφέλεια simplex et inadfectata habet quendam purum, qualis etiam in feminis amatur, ornatum, et sunt quaedam velut e tenui diligentia circa proprietatem significationemque munditiae. alia copia locuples, alia floribus laeta.

nam ipse ille simplex et inadfectata habeo quidam purus qualis etiam in femina amo orno et sum quidam velut e tenuis diligentia circa proprietas significatio munditia alius copia locuples alius flos laetus


sed de ratione declamandi post paulum. interim , quia prima rhetorices rudimenta tractamus, non omittendum videtur id quoque, ut moneam, quantum sit collaturus ad profectum discentium rhetor, si, quemadmodum a grammaticis exigitur poetarum enarratio, ita ipse quoque historiae atque etiam magis orationum lectione susceptos a se discipulos instruxerit; quod nos in paucis, quorum id aetas exigebat et parentes utile esse crediderant, servavimus.

sed de ratio declamo post paulus interim quia primus rhetorico rudimentum tracto non omitto video is quoque ut moneo quantus sum confero ad proficiscor disco rhetor si quemadmodum ab grammaticus exigo poetaris enarratio ita ipse quoque historia atque etiam magis oratio lectio suscipio ab sui discipulus instruo qui nos in paucus qui is aetas exigo et parens utilis sum credo servo


quippe cum in Bruto M. Tullius tot milibus versuum de Romanis tantum oratoribus loquatur et tamen de omnibus aetatis suae, quibuscum vivebat, exceptis Caesare atque Marcello, silentium egerit, quis erit modus, si et illos et qui postea fuerunt et Graecos omnes?

quippe cum in brutus m tullius tot mille versus de romanus tantus orator loquor et tamen de omnis aetas suus qui vivo excipio caesaris atque marcellus silentium ago quis sum modus si et ille et qui postea sum et graeci omnis


nam cum pro petitore dicunt et expositione, tanquam priores agant, uti solent et contradictione, tanquam respondeant, idque fit recte. nam cum sit declamatio forensium actionum meditatio, cur non in utrumque protinus locum se exerceat? cuius rationis ignari ex more, cui adsueverunt, nihil in foro putant esse mutandum.

nam cum pro petitor dico et expositio tamquam prior ago uti soleo et contradictio tamquam respondeo is fio rectus nam cum sum declamatio forensis actio meditatio cur non in uterque protinus locus sui exerceo qui ratio ignaris ex mos qui assuesco nihil in forum puto sum muto


illa vero non nisi aure exiguntur, quae fiunt per sonos; quanquam per aspirationem, sive adiicitur vitiose sive detrahitur, apud nos potest quaeri an in scripto sit vitium, si h littera est, non nota. cuius quidem ratio mutata cum temporibus est saepius.

ille verus non nisi auris exigo qui fio per sonus quamquam per aspiratio sive adiicitur vitiosus sive detraho apud nos possum quaero an in scribo sum vitium si h littera sum non nosco qui quidem ratio muto cum tempus sum saepis


ex his ceterisque lectione dignis auctoribus et verborum sumenda copia est et varietas figurarum et componendi ratio, tum ad exemplum virtutum omnium mens dirigenda. neque enim dubitari potest, quin artis pars magna contineatur imitatione. nam ut invenire primum fuit estque praecipuum, sic ea, quae bene inventa sunt, utile sequi.

ex hic ceter lectio dignus auctor et verbum sumo copia sum et varietas figuraris et compono ratio tum ad exemplum virtus omnis mens dirigo neque enim dubitaris possum quin ars pars magnus contineo imitatio nam ut invenio primus sum edo praecipuus sic is qui bene invenio sum utilis sequor


multa varietate signata, domum forte magnam et in multos diductam recessus. in ea quidquid notabile est, animo diligenter adfigunt, ut sine cunctatione ac mora partes eius omnes cogitatio possit percurrere. et primus hic labor est non haerere in occursu; plus enim quam firma debet esse memoria, quae aliam memoriam adiuvet.

multus varietas signo domus fors magnus et in multus diduco recedo in is quisquis notabilis sum animus diligenter affigo ut sine cunctatio atque mora pars is omnis cogitatio possum percurro et primus hic labor sum non haereo in occurro multus enim quam firmo debeo sum memoria qui alius memoria adjuvo


omnis structura ac dimensio et copulatio vocum constat aut numeris (numeros ῥυθμούς accipi volo) aut μέτροις, id est dimensione quadam. quod , etiamsi constat utrumque pedibus, habet tamen non simplicem differentiam.

omnis structura atque dimensio et copulatio vox consto aut numerus numerus accipio volo aut is sum dimensio quidam qui etiamsi consto uterque pes habeo tamen non simplex differentia


quid si quaedam bene facta damnaturus est iudex, nisi ea non esse facta convicerimus, non vel hoc modo servabit orator non innocentem modo, sed etiam laudabilem civem? quid si quaedam iusta natura, sed condicione temporum inutilia civitati sciemus, nonne utemur arte dicendi bona quidem, sed malis artibus simili?

quis si quidam bene facio damno sum iudex nisi is non sum facio convicerimus non vel hic modo servo orator non innocens modo sed etiam laudabilis civis quis si quidam iustus natura sed condicio tempus inutilis civitas scio nonne uto ars dico bonus quidem sed malus ars similis


ne id quidem tacendum, quod eidem Ciceroni placet, nullum nostrum usquam negligentem esse sermonem; quidquid loquemur ubicunque, sit pro sua scilicet portione perfectum. scribendum certe nunquam est magis, quam cum multa dicemus ex tempore. ita enim servabitur pondus, et innatans illa verborum facilitas in altum reducetur; sicut rustici proximas vitis radices amputant, quae illam in summum solum ducunt, ut inferiores penitus descendendo firmentur.

ne is quidem taceo qui idem cicero placeo nullus nos usquam negligentem sum sermo quisquis loquor ubi sum pro suus scilicet portio perficio scribo certus numquam sum magis quam cum multus dico ex tempus ita enim servo pondus et innato ille verbum facilitas in altus reduco sicut rusticus propior vita radix amputo qui ille in superus solus duco ut inferus penitus descendo firmo


haec in respondendo. sic autem praeparabit actione prima iudicum animos, ut noluisse potius obiicere quam non potuisse credatur. eoque satius est omni se ante actae vitae abstinere convicio quam levibus aut frivolis aut manifesto falsis reum incessere, quia fides ceteris detrahitur; et qui nihil obiicit, omisisse credi potest maledicta tanquam supervacua; qui vana congerit, confitetur unum in anteactis argumentum, in quibus vinci quam tacere maluerit.

hic in respondeo sic autem praeparo actio primus iudex animus ut nolo potis obiicere quam non possum credo eo sero sum omnis sui ante ago vita abstineo convicior quam levis aut frivolus aut manifesto falsum reus incedo quia fides ceterus detraho et qui nihil obiicit omitto credo possum maledico tamquam supervacuus qui vanus congero confiteor unus in anteactis argumentum in qui vinco quam taceo malo


Ἀναλογίαν quidam a simili separaverunt, nos eam subiectam huic generi putamus. nam , ut unum ad decem, ita decem ad centum simile certe est; et ut hostis, sic malus civis. quanquam haec ulterius quoque procedere solent: si turpis dominae consuetudo cum servo, turpis domino cum ancilla; si mutis animalibus finis voluptas, idem homini.

quidam ab similis separo nos is subicio hic gener puto nam ut unus ad decem ita decem ad centum similis certus sum et ut hostis sic malus civis quamquam hic ultra quoque procedo soleo si turpis domina consuetudo cum servo turpis dominus cum ancilla si mutus animal finis voluptas idem homo


modus autem principii pro causa. nam breve simplices, longius perplexae suspectaeque et infames desiderant. ridendi vero, qui velut legem prooemiis omnibus dederunt, ut intra quattuor sensus terminarentur. nec minus evitanda est immodica eius longitudo, ne in caput excrevisse videatur et quo praeparare debet fatiget.

modus autem principium pro causa nam brevis simplex longus perplexus suspicio et infamo desidero rideo verus qui velut lex prooemium omnis do ut intra quattuor sensus termino neque paruus evito sum immodicus is longitudo ne in caput excrevisse video et quo praepararis debeo fatigo


cito scribendo non fit, ut bene scribatur; bene scribendo fit, ut cito. sed tum maxime, cum facultas illa contigerit, resistamus ut provideamus et efferentes equos frenis quibusdam coerceamus; quod non tam moram faciet quam novos impetus dabit. neque enim rursus eos, qui robur aliquod in stilo fecerint, ad infelicem calumniandi se poenam alligandos puto.

cito scribo non fio ut bene scribo bene scribo fio ut cito sed tum magnus cum facultas ille contingo resisto ut provideo et effero equus frenum quidam coerceo qui non tam mora facio quam novi impetus do neque enim rursus is qui robur aliqui in stilus facio ad infelix calumnio sui poena alligo puto


sed acciperet. plurimum autem refert. nam testis et quaestio et his similia de ipsa re, quae in iudicio est, pronuntiant; extra petita, nisi ad aliquam praesentis disceptationis utilitatem ingenio applicantur, nihil per se valent.

sed accipio multus autem refero nam testis et quaestio et hic similis de ipse res qui in iudicium sum pronuntio extra peto nisi ad aliqui praesum disceptatio utilitas ingenium applico nihil per sui valeo


multiplicari haec in quantum libet possunt, sed rem ostendisse satis est. hae si ponantur singulae subiectis probationibus, plures sunt propositiones; si coniungantur, in partitionem cadunt.

multiplicaris hic in quantus libet possum sed res ostendo satis sum hic si pono singulus subjectus probatio multus sum propositio si conjungo in partitio cado


sed an causa vera sit, nescit. ne medicus quidem, an dolorem capitis habeat, qui hoc se pati dicet; curabit tamen, tamquam id verum sit, et erit ars medicina. quid quod rhetorice non utique propositum habet semper vera dicendi, sed semper verisimilia? scit autem esse verisimilia quae dicit.

sed an causa verus sum nescio ne medicus quidem an dolor capio habeo qui hic sui patior dico curo tamen tamquam is verus sum et sum ars medicina quis qui rhetoricus non utique propono habeo semper verus dico sed semper verisimilia scio autem sum verisimilia qui dico


sint tamen tradita et Latina: Africano virtutem industria, virtus gloriam, gloria aemulos comparavit. et Calvi: non ergo magis pecuniarum repetundarum quam maiestatis, neque maiestatis magis quam Plautiae legis, neque Plautiae legis magis quam ambitus, neque ambitus magis quam omnium legum iudicia perierunt.

sum tamen trado et latinum africanus virtus industria virtus gloria gloria aemulus comparo et calvus non ergo magis pecunia repeto quam maiestas neque maiestas magis quam plautius lex neque plautius lex magis quam ambitus neque ambitus magis quam omnis lex iudicium pereo


ut hominum mores sermonesque describat; ut muta quaedam loquentia inducat; ut ab eo quod agitur auertat animos; ut saepe in hilaritatem risumve convertat; ut ante occupet quod videat opponi; ut comparet similitudines; ut utatur exemplis; ut aliud alii tribuens dispertiat; ut interpellatorem coerceat; ut aliquid reticere se dicat; ut denuntiet quid caveant; ut liberius quid audeat; ut irascatur etiam, ut obiurget aliquando; ut de precetur, ut supplicet, ut medeatur; ut a proposito declinet aliquantum; ut optet, ut exsecretur, ut fiat iis apud quos dicet familiaris.

ut homo mos sermo describo ut muto quidam loquor induco ut ab is qui ago averto animus ut saepe in hilaritas rideo converto ut ante occupo qui video oppono ut comparo similitudo ut uto exemplum ut alius alius tribuo dispertiat ut interpellator coerceo ut aliquis reticeo sui dico ut denuntio quis caveant ut liber quis audeo ut irasco etiam ut objurgo aliquando ut de preco ut supplico ut medeor ut ab propono declino aliquantus ut opto ut exsecror ut fio is apud qui dico familiaris


neque ego sum nostri moris ignarus oblitusve eorum, qui velut ad arculas sedent et tela agentibus subministrant, neque idem Graecos quoque nescio factitasse, unde nomen his pragmaticorum datum est. sed loquor de oratore, qui non clamorem modo suum causis, sed omnia, quae profutura sunt, debet.

neque ego sum noster mos ignarus obliviscor is qui velut ad arcula sedeo et telum ago subministro neque idem graeci quoque nescio factito unde nomen hic pragmaticus do sum sed loquor de orator qui non clamor modo suus causa sed omnis qui possum sum debeo


utile deinde plerisque visum est ita quemque instituere, ut propria naturae bona doctrina foverent et in id potissimum ingenia, quo tenderent, adiuvarentur; ut si quis palaestrae peritus, cum in aliquod plenum pueris gymnasium venerit, expertus eorum omni modo corpus animumque discernat, cui quisque certamini praeparandus sit,

utilis deinde plerusque video sum ita quisque instituo ut proprius natura bonus doctrina foveo et in is potis ingenium quo tendo adjuvo ut si quis palaestra pereo cum in aliqui plenus puer gymnasium venio experior is omnis modo corpus animus discerno qui quisque certamen praeparo sum


coniuncta defensio est, qualis pro Rabirio: si occidisset, recte fecisset; sed non occidit. ubi vero multa contra unam propositionem dicimus, cogitandum est primum quidquid dici potest, tum ex his quo quidque loco dici expediat aestimandum. in quo non idem sentio, quod de propositionibus paulo ante, quodque de argumentis probationum loco concessi, posse aliquando nos incipere a firmioribus.

conjungo defensio sum qualis pro rabirius si occido rectus facio sed non occido ubi verus multus contra unus propositio dico cogito sum primus quisquis dico possum tum ex hic quo quisque locus dico expedio aestimo in quo non idem sentio qui de propositio paulus ante quisque de argumentum probatio locus concedo possum aliquando nos incipio ab firmus


nam nec pingere quisquam aut fingere coepit a pedibus, nec denique ars ulla consummatur ibi, unde ordiendum est. quid fiet alioqui, si spatium componendi orationem stilo non fuerit? nonne nos haec inversa consuetudo deceperit? inspicienda igitur materia est, quo praecepimus ordine, scribenda, quo dicemus.

nam neque pingo quisquam aut fingo coepio ab pes neque denique ars ullus consummo ibi unde ordior sum quis fio alioqui si spatium compono oratio stilus non sum nonne nos hic inverto consuetudo decipio inspicio igitur materia sum quo praecipio ordo scribo quo dico


ac potissimum incipiam ab ea, quae constat laude ac vituperatione. quod genus videtur Aristoteles atque eum secutus Theophrastus a parte negotiali, hoc est πραγματικῇ removisse totamque ad solos auditores relegasse, et id eius nominis, quod ab ostentatione ducitur, proprium est.

atque potis incipio ab is qui consto laus atque vituperatio qui genus video aristotelis atque is sequor theophrastus ab pars negotial hic sum removeo totus ad solus auditor relego et is is nomen qui ab ostentatio duco proprius sum


si tamen pater, qui divisit patrimonium et reos parricidii defendit, sic agat: quod contra legem sufficit, parricidium obiicitur iuvenibus, quorum pater vivit atque etiam liberis suis adest. ordinem rei narrare quid necesse est, cum ad legem nihil pertineat? sed si confessionem culpae meae exigitis, fui pater durus et patrimonii, quod iam melius ab his administrari poterat, tenax custos;

si tamen pater qui divido patrimonium et reus parricidium defendo sic ago qui contra lex sufficio parricidium obiicitur juvenis qui pater vivo atque etiam liber suus adsum ordo res narro quis necesse sum cum ad lex nihil pertineo sed si confessio culpa meus exigo sum pater durus et patrimonium qui iam bonus ab hic administraris possum tenax custos


sed plurima sunt, quae rebus nihil secum cohaerentibus inseruntur, quibus iudex reficitur, admonetur, placatur, rogatur, laudatur. innumerabilia sunt haec, quorum alia sic praeparata adferimus, quaedam ex occasione vel necessitate ducimus, si quid nobis agentibus novi accidit, interpellatio, interventus alicuius, tumultus.

sed multus sum qui res nihil sui cohaereo insero qui iudex reficio admoneo placo rogo laudo innumerabilis sum hic qui alius sic praeparo affero quidam ex occasio vel necessitas duco si quis nos ago nosco accido interpellatio intervenio aliquis tumultus


vitium in superciliis, si aut immota sunt omnino aut nimium mobilia aut inaequalitate, ut modo de persona comica dixeram, dissident aut contra id quod dicimus finguntur. ira enim contractis, tristitia deductis, hilaritas remissis ostenditur. adnuendi quoque et renuendi ratione demittuntur aut allevantur.

vitium in supercilium si aut immotus sum omnino aut nimium mobilia aut inaequalitas ut modo de persono comicus dico dissideo aut contra is qui dico fingo ira enim contraho tristitia deduco hilaritas remitto ostendo annuo quoque et renuo ratio demitto aut allevantur


nihil autem vetabat et componi materias in hoc idoneas, ut controversiae permixtis salibus fingerentur, vel res proponi singulas ad iuvenum talem exercitationem. quin illae ipsae ( dicta sunt ac vocantur),

nihil autem veto et compono materio in hic idoneus ut controversia permisceo sal fingo vel res propono singulus ad juvenis talis exercitatio quin ille ipse dictum sum atque voco


interest medium illud canto. nec diutius id eo morandum; nihil enim usus admodum video nisi, ut dixi, id comoediis.

intersum medius ille canto neque diu is is moror nihil enim utor admodum video nisi ut dico is comoedia


Cicero genus et speciem, quam eandem formam vocat, a finitione deducit et iis, quae ad aliquid sunt, subiicit: ut, si is, cui argentum omne legatum est, petat signatum quoque, utatur genere; at si quis, cum legatum sit ei, quae viro mater familias esset, neget deberi ei, quae in manum non convenerit, specie; quoniam duae formae sint matrimoniorum.

cicero genus et species quam idem forma voco ab finitio deduco et is qui ad aliquis sum subiicit ut si is qui argentum omnis legatus sum peto signo quoque uto genus at si quis cum legatus sum is qui vir mater familia sum nego debeo is qui in manus non convenio species quoniam duo forma sum matrimonium


sunt et illa ex eadem natura, sed notus adhuc minoris, veniam petere adulescentiae, defendere amores. nonnunquam etiam lenis caloris alieni derisus ex hac forma venit, sed his non ex locis tantum. verum aliquanto magis propria fuit virtus simulationis, satisfaciendi rogandi εἰρωνεία quae diversum ei quod dicit intellectum petit.

sum et ille ex idem natura sed notus adhuc paruus venio peto adulescentia defendo amor nonnunquam etiam lenis calor alienus derideo ex hic forma venio sed hic non ex locus tantus verus aliquantus magis proprius sum virtus simulatio satisfaciendi rogo qui diverto is qui dico intellego peto


an non in foro narrandum est? qua in parte nescio an sit vel plurimum. non laus ac vituperatio certaminibus illis frequenter inseritur? non communes loci, sive qui sunt in vitia derecti, quales legimus a Cicerone compositos, seu quibus quaestiones generaliter tractantur, quales sunt editi a Quinto quoque Hortensio: ut, sitne parvis argumentis credendum,

an non in forum narro sum qui in pars nescio an sum vel multus non laus atque vituperatio certamen ille frequens insero non communis locus sive qui sum in vitio derecingo qualis lego ab cicero compono seu qui quaestio generalis tracto qualis sum edo ab quintus quoque hortensius ut sum parvus argumentum credo


nam ornatus omnis non tam sua quam rei, cui adhibetur, condicione constat; nec plus refert, quid dicas quam quo loco. sed totum hoc apte dicere non elocutionis tantum genere constat, sed est cum inventione commune. nam si tantum habent etiam verba momentum, quanto res ipsae magis? quarum quae esset observatio, suis locis subinde subiecimus.

nam orno omnis non tam suus quam res qui adhibeo condicio consto neque multus refero quis dico quam quo locus sed totus hic aptus dico non elocutio tantus genus consto sed sum cum inventio communis nam si tantus habeo etiam verbum momentum quantus res ipse magis qui qui sum observatio suus locus subinde subjacio


nam et subtili plenius aliquid atque subtilius et vehementi remissius atque vehementius invenitur, ut illud lene aut ascendit ad fortiora aut ad tenuiora summittitur. ac sic prope innumerabiles species reperiuntur, quae utique aliquo momento inter se differant: sicut quattuor ventos generaliter a totidem mundi cardinibus accepimus flare, cum interim plurimi medii et eorum varia nomina et quidam etiam regionum ac fluminum proprii deprehenduntur.

nam et subtilis plenus aliquis atque subtilis et vehemens remitto atque vehemens invenio ut ille lenis aut ascendo ad fortis aut ad tenuis summitto atque sic prope innumerabilis species reperio qui utique aliquis momentum inter sui differo sicut quattuor venio generalis ab totidem mundus cardo accipio flaris cum interim plurimus medius et is vario nomen et quidam etiam regio atque flumen proprius deprehendo


quod me de his aetatibus sentire minus mirabitur, qui apud Ciceronem legerit: volo enim se efferat in adolescente fecunditas. quapropter in primis evitandus et in pueris praecipue magister aridus, non minus quam teneris adhuc plantis siccum et sine humore ullo solum.

qui ego de hic aetas sentio paruus miro qui apud cicero lego volo enim sui effero in adolesco fecunditas quapropter in primus evitandus et in puer praecipuus magister aridus non paruus quam teneo adhuc planta siccus et sine humore ullus solus


nam sunt multae a Graecis Latinisque compositae orationes, quibus alii uterentur, ad quorum condicionem vitamque aptanda quae dicebantur fuerunt. an eodem modo cogitavit aut eandem personam induit Cicero, cum scriberet Cn. Pompeio et cum T. Ampio ceterisve; ac non uniuscuiusque eorum fortunam, dignitatem, res gestas intuitus omnium, quibus vocem dabat, etiam imagine expressit? ut melius quidem sed tamen ipsi dicere viderentur.

nam sum multus ab graecum latinum compono oratio qui alius uto ad qui condicio vita apto qui dico sum an idem modo cogito aut idem persona induo cicero cum scribo cn pompejus et cum t ampius ceterisve atque non uniuscuiusque is fortuna dignitas res gero intueor omnis qui voco do etiam imago exprimo ut bonus quidem sed tamen ipse dico video


status autem in hoc omne genus materiae iidem, qui in causas, cadunt. adhuc adiicitur, alias esse quaestiones in rebus ipsis, alias quae ad aliquid referantur: illud, an uxor ducenda? hoc, an seni ducenda? illud, an fortis? hoc, an fortior ? et similia.

status autem in hic omnis genus materia eo qui in causa cado adhuc adiicitur alius sum quaestio in res ipse alius qui ad aliquis refero ille an uxor duco hic an senex duco ille an fortis hic an fortis et similis


potest autem satis diligenter accipere, quae tum audiet, cum ei dicenda sunt, aut fortiter adfirmare aut ingenue pro suis dicere? possit in actionibus: quid fiet in altercatione, ubi occurrendum continuo, nec libera ad discendum mora est? Quid, si forte peritus iuris ille non aderit? quid , si quis non satis in ea re doctus falsum aliquid subiecerit? hoc enim est maximum ignorantiae malum, quod credit eum scire qui moneat.

possum autem satis diligenter accipio qui tum audio cum is dico sum aut fortis adfirmaris aut ingenuus pro suus dico possum in actio quis fio in altercatio ubi occurro continuo neque liber ad disco mora sum quis si fors pereo ius ille non adsum quis si quis non satis in is res doceo falsus aliquis subjacio hic enim sum magnus ignorantia malus qui credo is scio qui moneo


at ille pexus pinguisque doctor aut illic detractionem aut hic adiectionem putabit. quid quod quaedam, quae singula procul dubio vitiosa sunt, iuncta sine reprehensione dicuntur?

at ille pexus pinguis doctor aut illic detractio aut hic adiectio puto quis qui quidam qui singulus procul dubius vitiosus sum iungo sine reprehensio dico


Brutus occidit liberos proditionem molientes; Manlius virtutem filii morte multavit. contrarium , Marcellus ornamenta Syracusanis hostibus restituit; Verres eadem sociis abstulit. et probandorum et culpandorum ex iis confirmatio eosdem gradus habet.

brutus occido liber proditio molio manlius virtus filius mors multo contrarius marcellus ornamentum syracusanus hostis restituo verres idem socius aufero et probo et culpo ex is confirmatio idem gradus habeo


quid ergo? non faber de fabrica melius aut de musice musicus? si nesciat orator, quid sit, de quo quaeratur, plane melius. nam et litigator rusticus illitteratusque de causa sua melius, quam orator, qui nesciet quid in lite sit; sed accepta a musico, a fabro, sicut a litigatore melius orator quam ipse qui docuerit.

quis ergo non faber de fabrico bonus aut de musicus musicus si nescio orator quis sum de quo quaero planus bonus nam et litigator rusticus illitteratusque de causa suus bonus quam orator qui nescio quis in lis sum sed accipio ab musicus ab faber sicut ab litigator bonus orator quam ipse qui doceo


item in causis obscuris aut multiplicibus, nec semper propter hoc solum ut sit causa lucidior, sed aliquando etiam ut magis moveat. movet autem, si protinus subtexantur aliqua, quae prosint. lex aperte scripta est ut peregrinus qui murum ascenderit morte multetur; peregrinum te esse cerium est; quin ascenderis murum, non quaeritur; quid superest, nisi ut te puniri oporteat? haec enim propositio confessionem adversarii premit et quodammodo iudicandi moram tollit, nec indicat quaestionem sed adiuvat.

item in causa obscurus aut multiplex neque semper propter hic solus ut sum causa lucidus sed aliquando etiam ut magis moveo moveo autem si protinus subtexo aliqui qui prosum lex apertus scribo sum ut peregrinus qui murus ascenderit mors multo peregrinus tu sum cerium sum quin ascendo murus non quaero quis supersum nisi ut tu punior oportet hic enim propositio confessio adversarius premo et quodammodo iudico mora tollo neque indico quaestio sed adjuvo


plurimos tamen haec salva innocentia facere. neque illud est omittendum, non omnes causas in omnibus personis valere. nam ut alicui sit furandi causa paupertas, non erit idem in Curio Fabricioque momentum.

multus tamen hic salvo innocens facio neque ille sum omitto non omnis causa in omnis persona valeo nam ut aliqui sum furor causa paupertas non sum idem in curius fabricius momentum


sed pace dicere hominis eruditissimi liceat, si fervit putat illi simile currit et legit, fervo dicetur ut lego et curro, quod nobis inauditum est. sed non est haec vera comparatio; nam fervit est illi simile servit, quam proportionem sequenti dicere necesse est fervire ut servire.

sed pax dico homo erudio licet si fervo puto ille similis curro et lego fervo dico ut lego et curro qui nos inaudio sum sed non sum hic verus comparatio nam fervo sum ille similis servio quam proportio sequor dico necesse sum fervire ut servio


quare silvarum amoenitas et praeterlabentia flumina et inspirantes ramis arborum aurae volucrumque cantus et ipsa late circumspiciendi libertas ad se trahunt, ut mihi remittere potius voluptas ista videatur cogitationem quam intendere.

quare silvaris amoenitas et praeterlabor flumen et inspiro ramus arbor aura volucris cantus et ipse latus circumspicio libertas ad sui traho ut ego remitto potis voluptas iste video cogitatio quam intendo


non tamen haec, quia possunt bene aliquando fieri, passim facienda sunt, sed quotiens praeceptum vicerit ratio; quomodo et similitudine, dum brevi, et translatione atque aliis tropis (quae omnia cauti illi ac diligentes prohibent) utemur interim, nisi cui divina ilia pro Ligario ironia, de qua paulo ante dixeram, displicet.

non tamen hic quia possum bene aliquando fio passim facio sum sed quotiens praeceptum vinco ratio quomodo et similitudo dum brevis et translatio atque alius tropus qui omnis caveo ille atque diligo prohibeo uto interim nisi qui divino ilia pro ligarius ironia de qui paulus ante dico displiceo


pleraque vero hanc condicionem habent, ut eadem voce ad omnes simul perferantur Taceo de partitionibus et declamationibus rhetorum quibus certe quantuscunque numerus adhibeatur, tamen unusquisque totum feret.

plerusque verus hic condicio habeo ut idem vox ad omnis simul perfero taceo de partitio et declamatio rhetor qui certus quantuscunque numerus adhibeo tamen unusquisque totus fero


hic et Catilina Graccho et status rei publicae orbi terrarum et mediocris labefactatio caedi et incendiis et vastationi et privatus consulibus comparatur; quae si quis dilatare velit, plenos singula locos habent.

hic et catilina gracchus et status res publicus orbus terra et mediocris labefactatio caedo et incendium et vastatio et privo consul comparo qui si quis dilataris volo plenus singulus locus habeo


at cum tres contracti pollice premuntur, tum digitus ille, quo usum optime Crassum Cicero dicit, explicari solet. is in exprobrando et indicando, unde ei nomen est, valet, et adlevata ac spectante humerum manu paulum inclinatus adfirmat, versus in terram et quasi pronus urget; et aliquando pro numero est.

at cum tres contraho polliceo premo tum digitus ille quo usus optume crassus cicero dico explicaris soleo is in exprobro et indico unde is nomen sum valeo et adlevata atque specto umerus manus paulus inclino adfirmo verro in terra et quasi pronus urgeo et aliquando pro numerus sum


interim vero etiam fallendus est iudex et variis artibus subeundus, ut aliud agi quam quod petimus putet. nam est nonnunquam dura propositio, quod iudex si providit, non aliter praeformidat quam qui ferrum medici priusquam curetur aspexit; at si re non ante proposita securum ac nulla denuntiatione in se conversum intrarit oratio, efficiet, quod promittenti non crederetur.

interim verus etiam fallo sum iudex et varius ars subeo ut alius ago quam qui peto puto nam sum nonnunquam durus propositio qui iudex si provideo non aliter praeformido quam qui ferrum medicus priusquam curo aspicio at si res non ante propono securus atque nullus denuntiatio in sui converro intro oratio efficio qui promitto non credo


sed , quia nonnunquam sunt hae quoque testium artes, ut primo ad voluntatem respondeant, quo maiore fide diversa postea dicant, est actoris suspectum testem, dum prodest, dimittere.

sed quia nonnunquam sum hic quoque testis ars ut primus ad voluntas respondeo quo magnus fides diverto postea dico sum actor suspicio testo dum prodo dimitto


qui voluntarium producit, scire quid is dicturus sit potest; ideoque faciliorem videtur in rogando habere rationem. sed haec quoque pars acumen ac vigilantiam poscit, providendumque, ne timidus, ne inconstans,

qui voluntarius produco scio quis is dico sum possum ideo facilis video in rogo habeo ratio sed hic quoque pars acumen atque vigilantia posco providendumque ne timidus ne inconsto


neque ideo tamen eos probaverim, qui scribendum quoque prooemium novissime putant. nam ut conferri materiam omnem et, quid quoque loco sit opus, constare decet, antequam dicere aut scribere ordiamur, ita incipiendum ab iis, quae prima sunt.

neque ideo tamen is probo qui scribo quoque prooemium novus puto nam ut confero materia omnis et quis quoque locus sum opus constaris decet antequam dico aut scribo ordior ita incipio ab is qui primus sum


quod exclamationem quidam vocant ponuntque inter figuras orationis. haec quotiens vera sunt, non sunt in ea forma, de qua nunc loquimur, at simulata et arte composita procul dubio schemata sunt existimanda. quod idem dictum sit de oratione libera, quam Cornificius licentiam vocat, Graeci παῤῥησίαν. Quid enim minus figuratum quam vera libertas? Sed frequenter sub hac facie latet adulatio.

qui exclamatio quidam voco pono inter figura oratio hic quotiens verus sum non sum in is forma de qui nunc loquor at simulo et ars compono procul dubius schema sum existimo qui idem dico sum de oratio liber quam cornificius licentia voco graecum quis enim paruus figuro quam verus libertas sed frequens sub hic facies lateo adulatio


si deerunt haec remedia, ad illa declinandum est, non de hoc quaeri nec eum, qui aliquando peccaverit, utique commisisse omnia, et hanc fiduciam fuisse accusatoribus falsa obiiciendi, quod laesum et vulneratum reum speraverint hac invidia opprimi posse.

si desum hic remedio ad ille declino sum non de hic quaero neque is qui aliquando pecco utique committo omnis et hic fiducia sum accusator fallo obiiciendi qui laedo et vulnero reus spero hic invidia opprimo possum


movendi, delectandi partibus contineri, ex quibus ad docendum expositio et argumentatio, ad movendum adfectus pertinerent, quos per omnem quidem causam sed maxime tamen in ingressu ac fine dominari. nam delectationem, quamvis in utroque sit eorum, magis tamen proprias in elocutione partes habere.

moveo delecto pars contineo ex qui ad doceo expositio et argumentatio ad moveo affectus pertineo qui per omnis quidem causa sed magnus tamen in ingredior atque finis dominaris nam delectatio quivis in uterque sum is magis tamen proprius in elocutio pars habeo


nunc , quoniam diximus, quae sit loquendi regula, dicendum, quae scribentibus custodienda, quod Graeci ὀρθογραφίαν vocant; hoc nos recte scribendi scientiam nominemus. cuius ars non in hoc posita est, ut noverimus, quibus quaeque syllaba litteris constet (nam id quidem infra grammatici officium est), sed totam, ut mea fert opinio, subtilitatem in dubiis habet.

nunc quoniam dico qui sum loquor regula dico qui scribo custodio qui graecum voco hic nos rectus scribo scientia nomino qui ars non in hic pono sum ut nosco qui quisque syllaba littera consto nam is quidem infra grammaticus officium sum sed totus ut meus fero opinio subtilitas in dubius habeo


quia sunt optima minime arcessita et simplicibus atque ab ipsa veritate profectis similia. nam illa, quae curam fatentur et ficta atque composita videri etiam volunt, nec gratiam consequuntur et fidem amittunt propter id quod sensus obumbrantur et velut laeto gramine sata strangulantur.

quia sum bonus paruus arcesso et simplex atque ab ipse veritas proficio similis nam ille qui cura fateor et fictum atque compono video etiam volo neque gratia consequor et fides amitto propter is qui sensus obumbro et velut laeto gramen sero strangulo


nam in magnis quoque auctoribus incidunt aliqua vitiosa et a doctis, inter ipsos etiam mutuo reprehensa; atque utinam tam bona imitantes dicerent melius quam mala peius dicunt. nec vero saltem iis, quibus ad evitanda vitia iudicii satis fuit, sufficiat imaginem virtutis effingere et solam, ut sic dixerim, cutem vel potius illas Epicuri figuras, quas e summis corporibus dicit effluere.

nam in magnus quoque auctor incido aliqui vitiosus et ab doceo inter ipse etiam mutuus reprehendo atque utinam tam bonus imito dico bonus quam malus malus dico neque verus saltem is qui ad evito vitio iudicium satis sum sufficio imago virtus effingo et solus ut sic dico cutis vel potis ille epicurus figura qui e summus corpus dico effluo


ae syllabam, cuius secundam nunc e litteram ponimus, varie per a et i efferebant; quidam semper ut Graeci, quidam singulariter tantum, cum in datiuum vel genitivum casum incidissent, unde pictai vestis et aquai Vergilius amantissimus vetustatis carminibus inseruit.

ae syllaba qui secundus nunc e littera pono varius per ab et eo effero quidam semper ut graecum quidam singularis tantus cum in dativus vel genitivum casus incido unde pingo vestio et aqua vergilius amo vetustas carmen inservio


ad hoc plerique minimis etiam inventiunculis gaudent, quae excussae risum habent, inventae facie ingenii blandiuntur. de eo, qui naufragus et ante agrorum sterilitate vexatus in scholis fingitur se suspendisse: quem neque terra recipit nec mare, pendeat. huic simile in illo,

ad hic plerusque paruus etiam inventiunculis gaudeo qui excutio risus habeo invenio facies ingenium blandio de is qui naufragus et ante ager sterilitas vexo in schola fingo sui suspendo qui neque terra recipio neque mare pendeo hic similis in ille


ut adeas, tantum dabis male cluderet, nam et interim versus pars ultima est; excipit ut cibum vestitumque introferre liceat, tantum; praeceps adhuc firmatur ac sustinetur ultimo nemo recusabat.

ut adeo tantus do malus cluderet nam et interim verro pars ulter sum excipio ut cibus vestio introferre licet tantus praeceps adhuc firmo atque sustineo ultimo nemo recuso


sed ego oratorem volo. non multum adiiciunt : sed aeque non erit totum, cui vel parva deerunt; et optimum quidem hoc esse conveniet; cuius etiamsi in arduo spes est, nos tamen praecipiamus omnia, ut saltem plura fiant. sed cur deficiat animus? natura enim perfectum oratorem esse non prohibet, turpiterque desperatur quidquid fieri potest. atque ego vel iudicio veterum poteram esse contentus.

sed ego orator volo non multus adiiciunt sed aequus non sum totus qui vel parvus desum et bonus quidem hic sum convenio qui etiamsi in arduus spes sum nos tamen praecipio omnis ut saltem multus fio sed cur deficio animus natura enim perficio orator sum non prohibeo turpis despero quisquis fio possum atque ego vel iudicium vetus possum sum contineo


plus exigunt laboris et curae quae sequuntur. hinc enim iam elocutionis rationem tractabimus, partem operis, ut inter omnes oratores convenit, difficillimam. nam et M. Antonius, cuius supra mentionem habuimus, cum a se disertos visos esse multos ait, eloquentem neminem: diserto satis putat dicere quae oporteat, ornate autem dicere proprium esse eloquentissimi.

multus exigo labor et cura qui sequor hinc enim iam elocutio ratio tracto pars opus ut inter omnis orator convenio difficilis nam et m antonius qui supra mentio habeo cum ab sui dissero video sum multus aio eloquor nemo dissero satis puto dico qui oportet orno autem dico proprius sum eloquens


itaque non solum, si persona obstaret rectae orationi, (quo in genere saepius modo quam figuris opus est) decurrebant ad schemata, sed faciebant illis locum etiam, ubi inutiles ac nefariae essent, ut si pater, qui infamem in matrem filium secreto occidisset, reus malae tractationis iacularetur in uxorem obliquis sententiis. nam quid impurius, quam retinuisse talem?

itaque non solus si persono obsto recingo oratio quo in genus saepis modo quam figura opus sum decurro ad schema sed facio ille locus etiam ubi inutilis atque nefarius sum ut si pater qui infamo in mater filius secretum occido reus malus tractatio jaculor in uxor obliquus sententia nam quis impurus quam retineo talis


crescit orati minus aperte, sed nescio an hoc ipso efficacius, cum citra distinctionem in contextu et cursu semper aliquid priore maius insequitur: ut de vomitu in Antonium Cicero, in coetu vero populi Romani, negotium publicum gerens, magister equitum. singula incrementum habent. per se deforme vel non in coetu vomere, in coetu etiam non populi, populi etiam non Romani vel si nullum negotium ageret, vel si non publicum vel si non magister equitum.

cresco oro paruus apertus sed nescio an hic ipse efficax cum citer distinctio in contexo et cursus semper aliquis prior magnus insequor ut de vomo in antonius cicero in coitus verus populus romanus negotium publicus gero magister eques singulus incrementum habeo per sui deformis vel non in coitus vomo in coitus etiam non populus populus etiam non romanus vel si nullus negotium ago vel si non publicus vel si non magister eques


atque etiam qui specie capiuntur, vulsis levatisque et inustas comas acu comentibus et non suo colore nitidis plus esse formae putant, quam possit tribuere incorrupta natura, ut pulchritudo corporis venire videatur ex malis morum.

atque etiam qui species capio vello levo et inuro como acus como et non suus color nitidus multus sum forma puto quam possum tribuo incorruptus natura ut pulchritudo corpus venio video ex malus mos


diversum est genus, cum controversia consistit rei nomine, quod pendet ex scripto, nec versatur rei iudiciis nisi propter verba quae litem faciunt: an, qui se interficit, homicida sit; an, qui tyrannum rei mortem compulit, tyrannicida; an carmina magorum veneficium. res enim manifesta est, sciturque non idem esse occidere se quod alium, non idem occidere tyrannum quod compellere ad mortem, non idem carmina ac mortiferam potionem; quaeritur tamen, an eodem nomine appellanda sint.

diverto sum genus cum controversia consisto res nomen qui pendeo ex scribo neque verso res iudicium nisi propter verbum qui lito facio an qui sui interficio homicida sum an qui tyrannus res mors compello tyrannicida an carmen magus veneficium res enim manifestus sum scio non idem sum occaedes sui qui alius non idem occaedes tyrannus qui compello ad mors non idem carmen atque mortiferam potio quaero tamen an idem nomen appello sum


sed Cicero quidem his pulcherrimos illos de Oratore substituit, ideoque culpari, tanquam falsa praecipiat, non potest. nos ad Hermagoran. trans lationem hic primus omnium tradidit, quanquam semina eius quaedam citra nomen ipsum apud Aristotelen reperiuntur.

sed cicero quidem hic pulcher ille de orator substituo ideo culparis tamquam fallo praecipio non possum nos ad hermagoras trans latio hic primus omnis trado quamquam semen is quidam citer nomen ipse apud aristoteles reperio


causam , cui plurimae subiacent lites, quotiens factum non negatur, sed quia iusta ratione sit factum, defenditur. τρόπον, cum id, quod alio modo fieri licet, alio dicitur factum; hinc est adulter loris caesus vel fame necatus. occasionem factorum, quod est apertius, quam ut vel interpretandum vel exemplo sit demonstrandum, tamen ἀφορμὰς ἔργων vocant.

causa qui multus subjaceo lis quotiens facio non nego sed quia iustus ratio sum facio defendo cum is qui alius modo fio licet alius dico facio hinc sum adulter lorus caedo vel fames neco occasio factor qui sum aperio quam ut vel interpretor vel exemplum sum demonstro tamen voco


et quidem quibus adversus haec modis sit medendum, verbosius tradunt materiasque sibi ipsi fingunt et ad morem actionum persequuntur; sed hae cum oriantur ex causis, quarum species consequi omnes non possumus, nisi generaliter comprehenduntur, in infinitum sunt extrahendae.

et quidem qui adverro hic modus sum medeor verbosus trado materio sui ipse fingo et ad mos actio persequor sed hic cum orior ex causa qui species consequor omnis non possum nisi generalis comprehendo in infinitus sum extraho


at nunc omne, quo coeperunt, prooemium putant et, ut quidque succurrit, utique si aliqua sententia blandiatur, exordium. multa autem sine dubio sunt et aliis partibus causae communia, nihil tamen in quaque melius dicitur, quam quod aeque bene dici alibi non possit. Multum gratiae exordio est,

at nunc omnis quo coepio prooemium puto et ut quisque succurro utique si aliqui sententia blandio exordium multus autem sine dubius sum et alius pars causa commune nihil tamen in quisque bonus dico quam qui aequus bene dico alibi non possum multus gratia exordior sum


nec vero si geometrae et musici et grammatici ceterarumque artium professores omnem suam vitam, quamlibet longa fuerit, ad singulis artibus consumpserunt, sequitur ut plures quasdam vitas ad plura discenda desideremus. neque enim illi didicerunt haec usque ad senectutem, sed ea sola didicisse contenti fuerunt ac tot annos non ad percipiendo exhauserunt, sed ad praecipiendo.

neque verus si geometres et musicus et grammaticus ceter ars professor omnis suus vita quamlibet longus sum ad singuli ars consumo sequor ut multus quidam vito ad multus disco desidero neque enim ille disco hic usque ad senectus sed is solus disco contendo sum atque tot annus non ad percipio exhaurio sed ad praecipio


quis enim dubitet, unum sensum ut hoc et unum spiritum esse? animaduerti , iudices, omnem accusatoris orationem ut duas divisam esse partes; tamen et duo prima verba et tria proxima et deinceps duo rursus ac tria suos quasi numeros habent et spiritum sustinemus, sicut apud rhythmicos aestimantur.

quis enim dubito unus sensus ut hic et unus spiritus sum animaduerti iudex omnis accusator oratio ut duo divido sum pars tamen et duo primus verbum et tres propior et deinceps duo rursus atque tres suus quasi numerus habeo et spiritus sustineo sicut apud rhythmicos aestimo


tum , quae scripserunt vel cogitatione complexi sunt, aliquo signo, quo moneantur, notant; quod esse vel ex re tota potest, ut de navigatione, militia, vel ex verbo aliquo; nam etiam excidentes unius admonitione verbi in memoriam reponuntur. Sit autem signum navigationis ut ancora, militiae ut aliquid ex armis.

tum qui scribo vel cogitatio complector sum aliquis signum quo moneo noto qui sum vel ex res totus possum ut de navigatio militia vel ex verbum aliquis nam etiam excido unus admonitio verbum in memoria repono sum autem signum navigatio ut ancora militia ut aliquis ex arma


Aristoteles , ut solet, quaerendi gratia quaedam subtilitatis suae argumenta excogitavit in Gryllo; sed idem et de arte rhetorica tris libros scripsit, et in eorum primo non artem solum eam fatetur, sed ei particulam civilitatis sicut dialectices adsignat.

aristotelis ut soleo quaero gratia quidam subtilitas suus argumentum excogito in gryllus sed idem et de ars rhetorica tres liber scribo et in is primus non ars solus is fateor sed is particula civilitas sicut dialectice adsigno


nam quomodo poterunt copulata fluere, si propter singula verba ad singulas formas respiciendum erit? quare et Charmadas et Scepsius, de quo modo dixi, Metrodorus, quos Cicero dicit usos hac exercitatione, sibi habeant sua; nos simpliciora tradamus.

nam quomodo possum copulo fluo si propter singulus verbum ad singulus forma respicio sum quare et charmadas et scepsius de quo modo dico metrodorus qui cicero dico utor hic exercitatio sui habeo suus nos simpliciora trado


et patientior est laboris natura pueris quam iuvenibus. videlicet , ut corpora infantium nec casus, quo in terram totiens deferuntur, tam graviter adfligit nec illa per manus et genua reptatio nec post breve tempus continui lusus et totius diei discursus, quia pondus illis abest nec sese ipsi gravant: sic animi quoque, credo, quia minore conatu moventur nec suo nisu studiis insistunt, sed formandos se tantummodo praestant, non similiter fatigantur.

et patior sum labor natura puer quam juvenis videlicet ut corpus infer neque casus quo in terra totiens defero tam gravis affligo neque ille per manus et genu reptatio neque post brevis tempus contineo lusus et totus dies discursus quia pondus ille absum neque sui ipse gravo sic animus quoque credo quia paruus conatus moveo neque suus nisus studium insisto sed formo sui tantummodo praesto non similis fatigo


memoriam quidam naturae modo esse munus existimaverunt, estque in ea non dubie plurimum, sed ipsa excolendo sicut alia omnia augetur; et totus, de quo diximus adhuc, inanis est labor, nisi ceterae partes hoc velut spiritu continentur. nam et omnis disciplina memoria constat, frustraque docemur, si quidquid audimus praeterfluat; et exemplorum, legum, responsorum, dictorum denique factorumque velut quasdam copias, quibus abundare quasque in promptu semper habere debet orator, eadem illa vis praesentat. neque immerito thesaurus hic eloquentiae dicitur.

memoria quidam natura modo sum munus existimo edo in is non dubius multus sed ipse excolo sicut alius omnis augeo et totus de quo dico adhuc inanis sum labor nisi ceterus pars hic velut spiritus contineo nam et omnis disciplina memoria consto frustro doceo si quisquis audio praeterfluo et exemplum lex responsor dico denique facio velut quidam copia qui abundaris quisque in promptus semper habeo debeo orator idem ille volo praesento neque immeritus thesaurus hic eloquentia dico


plerumque autem ex fine causarum de aequitate tractabitur, quia nihil libentius iudices audiunt. aliquando tamen hunc ordinem mutabit utilitas, ut, si ex iure minus fiduciae erit, aequitate iudicem praeparemus.

plerusque autem ex finis causaris de aequitas tracto quia nihil libet iudex audio aliquando tamen hic ordo muto utilitas ut si ex ius paruus fiducia sum aequitas judico praeparo


at pro reo plerumque gravissimum quidque primum movendum est, ne illud spectans iudex reliquorum defensioni sit aversior. interim tamen et hoc mutabitur, si leviora illa palam falsa erunt, gravissimi defensio difficilior, ut detracta prius accusatoribus fide aggrediamur ultimum, iam iudicibus omnia vana esse credentibus. opus erit tamen praefatione, qua et ratio reddatur dilati criminis et promittatur defensio, ne id quod non statim diluemus timere videamur.

at pro reor plerusque gravis quisque primus moveo sum ne ille specto iudex reliquus defensio sum aversior interim tamen et hic muto si levis ille palam fallo sum gravis defensio difficilis ut detraho prior accusator fides aggrediamur ulter iam judex omnis vanus sum credo opus sum tamen praefatio qui et ratio reddo differo crimen et promitto defensio ne is qui non statim diluo timeo video


prima iis argumentatio ex materia est. omnes enim artes aiunt habere materiam, quod est verum; rhetorices nullam esse propriam, quod esse falsum in sequentibus probabo.

primus is argumentatio ex materia sum omnis enim ars aio habeo materia qui sum verus rhetorico nullus sum proprius qui sum falsus in sequor probo


si quis tamen, ut in loco dixi compositionis, ad necessaria, quibus nihil minus est, aliquid melius adiecerit, non erit hac calumnia reprehendendus. nam mihi aliam quandam videtur habere naturam sermo vulgaris, aliam viri eloquentis oratio; cui si res modo indicare satis esset, nihil ultra verborum proprietatem elaboraret; sed cum debeat delectare, movere, in plurimas animum audientis species impellere, utetur his quoque adiutoriis, quae sunt ab eadem nobis concessa natura.

si quis tamen ut in locus dico compositio ad necessarius qui nihil paruus sum aliquis bonus adicio non sum hic calumnia reprehendo nam ego alius quidam video habeo natura sermo vulgaris alius vir eloquor oratio qui si res modo indico satis sum nihil ultra verbum proprietas elaboro sed cum debeo delecto moveo in multus animus audio species impello uto hic quoque adjutorium qui sum ab idem nos concedo natura


neque haec dicere sat est, quod datur etiam imperitis; pleraque augenda aut minuenda, ut expediet. hoc enim oratoris est, illa causae.

neque hic dico satis sum qui do etiam imperitus plerusque augeo aut minuo ut expedio hic enim orator sum ille causa


ideoque ipse tam diligenter apud Andronicum hypocriten studuit, ut admirantibus eius orationem Rhodiis non immerito Aeschines dixisse videatur: quid si ipsum audissetis? et M. Cicero unam in dicendo actionem dominari putat.

ideo ipse tam diligenter apud andronicus hypocriten studeo ut admiror is oratio rhodius non immeritus aeschines dico video quis si ipse audio et m cicero unus in dico actio dominaris puto


quae scripta sunt aut posita in more civitatis, nullam habent difficultatem, cognitionis sunt enim, non inventionis; at quae consultorum responsis explicantur, aut in uerborum interpretatione sunt posita aut in recti pravique discrimine. vim cuiusque vocis intelligere aut commune prudentium est aut proprium oratoris; aequitas optimo cuique notissima.

qui scribo sum aut pono in mos civitas nullus habeo difficultas cognitio sum enim non inventio at qui consultor respondeo explico aut in uerbum interpretatio sum pono aut in recingo pravus discrimen vis quisque vox intellego aut communis prudens sum aut proprius orator aequitas bonus quisque nosco


quod de matre dixi, de utroque parente accipiendum est; nam inter patres etiam filiosque, cum intervenisset emancipatio, litigatum scio. in aliis quoque propinquitatibus custodiendum est, ut inviti et necessario et parce iudicemur dixisse, magis autem aut minus, ut cuique personae debetur reverentia. eadem pro libertis adversus patronos observantia. et ut semel plura complectar, nunquam decebit sic adversus tales agere personas, quomodo contra nos agi ab hominibus condicionis eiusdem iniquo animo tulissemus.

qui de mater dico de uterque pareo accipio sum nam inter pater etiam filius cum intervenio emancipatio litigo scio in alius quoque propinquitas custodio sum ut invitus et necessarius et parco judico dico magis autem aut paruus ut quisque persona debeo reverendus idem pro libertus adverro patronus observo et ut semel multus complector numquam decet sic adverro talis ago persono quomodo contra nos ago ab homo condicio idem iniquus animus fero


cur autem torrens et utique aequaliter concitata sit in ea dicentis oratio, cum vel praecipue moderationem consilia desiderent? neque ego negaverim, saepius subsidere in controversiis impetum dicendi prooemio, narratione, argumentis; quae si detrahas, id fere supererit, quo suasoriae constant, verum id quoque aequalius erit non tumultuosius atque turbidius.

cur autem torreo et utique aequalis concito sum in is dico oratio cum vel praecipuus moderatio consilium desidero neque ego nego saepis subsido in controversia impetus dico prooemium narratio argumentum qui si detraho is fere supersum quo suasoria consto verus is quoque aequalis sum non tumultuosus atque turbidus


ilia quoque mire facit in peroratione velut deficientis dolore et fatigatione confessio, ut pro eodem Milone, sed . finis sit; neque enim prae lacrimis iam loqui possum. quae similem verbis habere debent etiam pronuntiationem.

ilia quoque mirus facio in peroratio velut deficio dolor et fatigatio confessio ut pro idem milo sed finis sum neque enim prae lacrima iam loquor possum qui similis verbum habeo debeo etiam pronuntiatio


de quibus partibus singulis quidam separatim scribere maluerunt velut onus totius corporis veriti, et sic quoque complures de una quaque earum libros ediderunt; quas ego omnes ausus contexere prope infinitum laborem prospicio et ipsa cogitatione suscepti muneris fatigor. sed durandum est, quia coepimus, et si viribus deficiemur, animo tamen perseverandum.

de qui pars singuli quidam separatim scribo malo velut onus totus corpus vereor et sic quoque complures de unus quisque is liber edo qui ego omnis audeo contego prope infinitus labor prospicio et ipse cogitatio suscipio munus fatigo sed duro sum quia coepio et si vis deficio animus tamen persevero


at quidam contradictione non contenti totos etiam locos explicant: scire se hoc dicturos adversarios et ita persecuturos. quod factum venuste nostris temporibus elusit Vibius Crispus, vir ingenii iucundi et elegantis: ego vero, inquit, ista non dico; quid enim attinet illa bis dici?

at quidam contradictio non contendo totus etiam locus explico scio sui hic dico adversarius et ita persequor qui facio venustus noster tempus eludo vibius crispus vir ingenium jucundus et elego ego verus inquam iste non dico quis enim attineo ille bis dico


solet enim quaedam esse partium brevitas, quae longam tamen efficit summam. in portum veni, navem prospexi, quanti veheret interrogavi, de pretio convenit, conscendi, sublatae sunt ancorae, solvimus oram, profecti sumus. nihil horum dici celerius potest, sed sufficit dicere e portu navigavi. et quotiens exitus rei satis ostendit priora, debemus hoc esse contenti, quo reliqua intelliguntur. quare ,

soleo enim quidam sum pars brevitas qui longus tamen efficio summa in portus venio navo prospicio quantus veho interrogo de pretium convenio conscendo suffero sum ancora solvo ora proficiscor sum nihil hic dico celer possum sed sufficio dico e portus navigo et quotiens exitus res satis ostendo prior debeo hic sum contendo quo reliquus intelliguntur quare


vir fortis optet, quod volet. nego illi dandum, quidquid optaverit: non habeo praescriptionem, sed tamen voluntate contra verba praescriptionis nodo utor. in utroque autem genere status iidem sunt.

vir fortis opto qui volo nego ille do quisquis opto non habeo praescriptio sed tamen voluntas contra verbum praescriptio nodus uto in uterque autem genus status eo sum


itaque laetis in rebus plena et simplex et ipsa quodammodo hilaris fluit; at in certamine erecta totis viribus et velut omnibus nervis intenditur. atrox in ira et aspera ac densa et respiratione crebra; neque enim potest esse longus spiritus, cum immoderate effunditur. paulum in invidia facienda lentior, quia non fere ad hanc nisi inferiores confugiunt; at in blandiendo, fatendo, satisfaciendo, rogando, lenis et summissa.

itaque laetus in res plenus et simplex et ipse quodammodo hilaris fluo at in certamen erigo totus vis et velut omnis nervus intendo atrox in ira et asper atque densus et respiratio creber neque enim possum sum longus spiritus cum immoderatus effundo paulus in invidia facio lentus quia non fere ad hic nisi inferus confugio at in blandio fateor satisfaciendo rogo lenis et summitto


illum cursus et agilitas et vel parum conveniens personae risus, quem non ignarus rationis populo dabat, et contracta etiam cervicula. quidquid horum alter fecisset, foedissimum videretur. Quare norit se quisque, nec tantum ex communibus praeceptis, sed etiam ex natura sua capiat consilium formandae actionis.

ille curro et agilitas et vel parum convenio persona rideo qui non ignarus ratio populus do et contraho etiam cervicula quisquis hic alter facio foedus video quaris nosco sui quisque neque tantus ex communis praecipio sed etiam ex natura suus capio consilium formo actio


sunt alii multi diserti,(quos persequi longum est. eorum quos uiderim Domitius Afer et Iulius Africanus longe praestantissimi. arte ille et toto genere dicendi praeferendus et quem in numero veterum habere non timeas; hic concitatior, sed in cura verborum nimius et compositione nonnunquam longior et translationibus parum modicus. erant clara et nuper ingenia.

sum alius multus dissero qui persequor longus sum is qui video domitius afor et iulius africanus longus praesto ars ille et totus genus dico praefero et qui in numerus vetus habeo non timeo hic concito sed in cura verbum nimius et compositio nonnunquam longus et translatio parum modicus sum clarus et nuper ingenium


nam praecipue quidem apud Ciceronem frequenter tamen apud Asinium etiam et ceteros, qui sunt proximi, videmus Enni, Acci, Pacuvi, Lucili, Terenti, Caecili et aliorum inseri versus summa non eruditionis modo gratia sed etiam iucunditatis, cum poeticis voluptatibus aures a forensi asperitate respirent.

nam praecipuus quidem apud cicero frequens tamen apud asinius etiam et ceterus qui sum propior video ennius attius pacuvius lucilis terentius caecilis et alius insero verro summus non eruditio modo gratia sed etiam iucunditas cum poeticus voluptas auris ab forensis asperitas respiro


causae porro non ad convincendum modo, quod obiicitur, sed ad defendendum quoque excuti solent, cum quis se recte fecisse, id est honesta causa, contendit; qua de re latius in tertio libro dictum est.

causa porro non ad convinco modo qui obiicitur sed ad defendo quoque excutio soleo cum quis sui rectus facio is sum honestus causa contendo qui de res fero in tertius liber dico sum


et hercule praelectio, quae in hoc adhibetur, ut facile atque distincte pueri scripta oculis sequantur, etiam illa, quae vim cuiusque verbi, si quod minus usitatum incidat, docet, multum infra rhetoris officium existimanda est.

et herculis praelectio qui in hic adhibeo ut facilis atque distinguo puer scribo oculus sequor etiam ille qui vis quisque verbum si qui paruus usitas incido doceo multus infra rhetor officium existimo sum


alii a propositione accusatoris contraque eam loci oriuntur. saepe a persona prior ducit argumenta defensor et interim generaliter, incredibile esse a filio patrem occisum, ab imperatore proditam hostibus patriam. facile respondetur vel quod omnia scelera in malos cadant ideoque saepe deprehensa sint, vel quod indignum sit crimina ipsa atrocitate defendi. interim proprie, quod est varium. nam dignitas et tuetur reum et nonnunquam ipsa in argumentum facti convertitur, tanquam inde fuerit spes inpunitatis; proinde paupertas, humilitas, opes, ut cuique ingenio vis est, in diversum trahuntur.

alius ab propositio accusator contra is locus orior saepe ab persono prior duco argumentum defenso et interim generalis incredibilis sum ab filius pater occido ab imperator prodeo hostis patria facilis respondeo vel qui omnis scelus in malus cado ideo saepe deprehendo sum vel qui indignus sum crimen ipse atrocitas defendo interim proprius qui sum varius nam dignitas et tueor reus et nonnunquam ipse in argumentum facio converto tamquam inde sum spes inpunitas proinde paupertas humilitas ops ut quisque ingenium volo sum in diverto traho


ante omnia igitur imitatio per se ipsa non sufficit, vel quia pigri est ingenii contentum esse iis, quae sint ab allis inventa. quid enim futurum erat temporibus illis, quae sine exemplo fuerunt, si homines nihil, nisi quod iam cognovissent, faciendum sibi aut cogitandum putassent? nempe nihil fuisset inventum.

ante omnis igitur imitatio per sui ipse non sufficio vel quia piger sum ingenium contineo sum is qui sum ab allus invenio quis enim sum sum tempus ille qui sine exemplum sum si homo nihil nisi qui iam cognosco facio sui aut cogito puto nempe nihil sum invenio


et haec, dum infirma aetas maiora non capiet; ceterum, cum legere orationes oportebit, cum virtutes earum iam sentiet, tum mihi diligens aliquis ac peritus adsistat, neque solum lectionem formet, verum ediscere etiam electa ex iis cogat et ea dicere stantem clare et quemadmodum agere oportebit, ut protinus pronuntiationem, vocem, memoriam exerceat.

et hic dum infirmo aetas magnus non capio ceterum cum lego oratio oportet cum virtus is iam sentio tum ego diligo aliquis atque pereo assisto neque solus lectio formo verus edisco etiam eligo ex is cogo et is dico sto claris et quemadmodum ago oportet ut protinus pronuntiatio voco memoria exerceo


itemque paean, qui est ex choreo et pyrrhichio, quem aptum initiis putant, vel contra, qui est e tribus brevibus et longa, cui clausulam adsignant; de quibus fere duobus scriptores huius artis loquantur. alii omnes, ut quocunque sit loco longa, temporum quod ad rationem pertinet,paeanas appellant.

ito paean qui sum ex choreus et pyrrhichius qui aptus initium puto vel contra qui sum e tres brevis et longus qui clausula adsigno de qui fere duo scriptor hic ars loquor alius omnis ut quocunque sum locus longus tempus qui ad ratio pertineo paeanas appello


qua nunc utimur plurimum. iam enim ad id genus, quod et frequentissimum est et exspectari maxime credo, veniendum est, in quo per quandam suspicionem quod non dicimus accipi volumus, non utique contrarium, ut in Εἰρωνείᾳ, sed aliud latens et auditori quasi inveniendum. quod , ut supra ostendi, iam fere solum schema a nostris vocatur, et unde controversiae figuratae dicuntur.

qui nunc utor multus iam enim ad is genus qui et frequens sum et exspecto magnus credo venio sum in quo per quidam suspicio qui non dico accipio volo non utique contrarius ut in sed alius lateo et auditor quasi invenio qui ut supra ostendo iam fere solus schema ab noster voco et unde controversia figuro dico


quod si accipimus, nihil arti relinquemus. nam bene dicere est oratoris, rhetorice tamen erit bene dicendi scientia; vel, ut alii putant, artificis est persuadere, vis autem persuadendi artis. ita invenire quidem et disponere oratoris, inventio autem et dispositio rhetorices propria videri potest.

qui si accipio nihil artus relinquo nam bene dico sum orator rhetoricus tamen sum bene dico scientia vel ut alius puto artifex sum persuadeo volo autem persuadeo ars ita invenio quidem et dispono orator inventio autem et dispositio rhetorico proprius video possum


ad quod si vires ingenii non suffecerint, tamen ad quem usque modum processerimus, meliores erimus ex utroque. hoc certe procul eximatur animo, rerum pulcherrimam eloquentiam cum vitiis mentis posse misceri. facultas dicendi, si in malos incidit, et ipsa iudicanda est malum; peiores enim illos facit, quibus contigit.

ad qui si vireo ingenium non sufficio tamen ad qui usque modus procedo bonus sum ex uterque hic certus procul eximo animus res pulcher eloquentia cum vitium mens possum misceo facultas dico si in malus incido et ipse judico sum malus malus enim ille facio qui contingo


praeterea secundum aliam aetatis illius facilitatem velut simplicius docentes sequuntur nec quae iam egerint metiuntur. abest illis adhuc etiam laboris iudicium. porro , ut frequenter experti sumus, minus adficit sensus fatigatio quam cogitatio.

praeterea secundus alius aetas ille facilitas velut simplicius doceo sequor neque qui iam ago metior absum ille adhuc etiam labor iudicium porro ut frequens experior sum paruus afficio sensus fatigatio quam cogitatio


dissimulavit Cicero, cum Sex. Annalis testis reum laesisset, et instaret identidem accusator ei, dic , M. Tulli, numquid potes de Sex. Annali ? versus enim dicere coepit de libro Ennii annali sexto: quis potis ingentis causas evolvere belli?

dissimulo cicero cum sex annal testis reus laedo et insto identidem accusator is dico m tullius numquid possum de sex annal verro enim dico coepio de liber ennius annal sextus quis potio ingens causa evolvo bellum


ea duobus generibus evertitur, si aut falsa est aut parum plena. nam illud tertium nisi stultis non accidit, ut nihil ad quaestionem pertineat.

is duo genus everto si aut fallo sum aut parum plenus nam ille tertius nisi stultus non accido ut nihil ad quaestio pertineo


habet interim vim propositionis, etiamsi per se non est propositio, eum exposito rerum ordine subiicimus: de his cognoscetis, ut sit haec commonitio iudicis, quo se ad quaestionem acrius intendat et velut quodam tactu resuscitatus fine esse narrationis et initium probationis intelligat, et nobis confirmationem ingredientibus ipse quoque quodammodo novum audiendi sumat exordium.

habeo interim vis propositio etiamsi per sui non sum propositio is expono res ordo subiicimus de hic cognosco ut sum hic commonitio judex quo sui ad quaestio acer intendo et velut quidam tango resuscitatus finis sum narratio et initium probatio intellego et nos confirmatio ingredior ipse quoque quodammodo novus audio sumo exordium


quae si ex eo, quod plures faciunt, nomen accipiat, periculosissimum dabit praeceptum, non orationi modo sed (quod maius est) vitae. unde enim tantum boni, ut pluribus quae recta sunt placeant? igitur ut velli et comam in gradus frangere et in balneis perpotare, quamlibet haec invaserint civitatem, non erit consuetudo, quia nihil horum caret reprehensione; at lavamur et tondemur et convivimus ex consuetudine: sic in loquendo, non si quid vitiose multis insederit, pro regula sermonis accipiendum erit.

qui si ex is qui multus facio nomen accipio periculosus do praeceptum non oratio modo sed qui magnus sum vita unde enim tantus bonus ut multus qui recta sum placeo igitur ut vello et como in gradus frango et in balnea perpotaris quamlibet hic invado civitas non sum consuetudo quia nihil hic careo reprehensio at lavo et tondeo et convivimus ex consuetudo sic in loquor non si quis vitiosus multus insedeo pro regula sermo accipio sum


interim et hoc tertium confessum est adulteros fuisse sed tibi, inquit accusator, illos non licuit occidere; exul enim eras, aut ignominiosus. de iure quaeritur. at si protinus dicenti occidisti respondeatur non occidi, statim pugna est. si explorandum est, ubi controversia incipiat, et considerari debet, quid primam quaestionem faciat. Intentio simplex, occidit Saturninum Rabirius;

interim et hic tertius confiteor sum adulter sum sed tu inquam accusator ille non licet occaedes exul enim sum aut ignominiosus de ius quaero at si protinus dico occido respondeo non occido statim pugno sum si exploro sum ubi controversia incipio et consideraris debeo quis primus quaestio facio intentio simplex occido saturninus rabirius


neque vero tam sint intuendi pedes quam universa comprehensio, ut versum facientes totum illum decursum non sex vel quinque partes, ex quibus constat versus, aspiciunt. ante enim carmen ortum est quam observatio carminis, ideoque illud Fauni vatesque canebant.

neque verus tam sum intueor pes quam universus comprehensio ut verro facio totus ille decurro non sex vel quinque pars ex qui consto verro aspicio ante enim carmen orior sum quam observatio carmen ideo ille faunus vates caneo


verum illa scholarum consuetudo ituris in forum potest nocere, quod omnia, quae in themate non sunt, pro nobis ducimus. adulterium obiicis; quis testis? quis index? proditionem , quod pretium? quis conscius? venenum ; ubi emi? a quo? quando? quanti? per quem dedi? pro reo tyrannidis adfectatae; ubi sunt arma?

verus ille scholaris consuetudo eo in forum possum noceo qui omnis qui in thema non sum pro nos duco adulterium obiicis quis testis quis index proditio qui pretium quis conscius venenum ubi emo ab quo quando quantus per qui do pro reor tyrannis adfectatus ubi sum arma


nec procul ab hoc genere discedit metonymia, quae est nominis pro nomine positio, sed, ut ait Cicero, hypallagen rhetores dicunt. haec inventas ab inventore et subiectas res ab obtinentibus significat: ut Cererem corruptam undis, et receptus terra Neptunus classes Aquilonibus arcet. Quod fit retrorsum durius.

neque procul ab hic genus discedo metonymia qui sum nomen pro nomen positio sed ut aio cicero hypallage rhetor dico hic invenio ab inventor et subjecto res ab obtineo significo ut ceres corrumpo unda et recipio terra neptunus classis aquilo arceo qui fio retrorsum durus


lex de expositis ad adfectum pertinet; iudicium pendet ex lege abdicationis. nec tamen semper ex una lege quaestio est, ut ex antinomia. his spectatis apparebit circa quod pugna sit.

lex de expono ad afficio pertineo iudicium pendeo ex lex abdicatio neque tamen semper ex unus lex quaestio sum ut ex antinomia hic spectas appareo circa qui pugno sum


ipse me paulum in alia, quam prius habuerim, opinione nunc esse confiteor. et fortasse tutissimum erat famae modo studenti nihil ex eo mutare, quod multis annis non sensissem modo, verum etiam approbassem.

ipse ego paulus in alius quam prior habeo opinio nunc sum confiteor et fortasse tueor sum fama modo studeo nihil ex is muto qui multus annus non sentio modo verus etiam approbassem


nec audiendi quidam, quorum est Albucius, qui tris modo primas esse partes volunt, quoniam memoria atque actio natura non arte contigant: quarum nos praecepta suo loco dabimus; licet Thrasymachus quoque idem de actione crediderit.

neque audio quidam qui sum albucius qui tres modo primus sum pars volo quoniam memoria atque actium natura non ars contigant qui nos praecipio suus locus do licet thrasymachus quoque idem de actio credo


nam exordium duci nonnunquam etiam ab actore causae solet. quanquam enim pauciora de se ipso dicit et parcius, plurimum tamen ad omnia momenti est in hoc positum, si vir bonus creditur. sic enim continget, ut non studium advocati videatur adferre sed paene testis fidem. quare in primis existimetur venisse ad agendum ductus officio vel cognationis vel amicitiae maximeque, si fieri poterit, reipublicae aut alicuius certe non mediocris exempli. quod sine dubio multo magis ipsis litigatoribus faciendum est, ut ad agendum magna atque honesta ratione aut etiam necessitate accessisse videantur.

nam exordium duco nonnunquam etiam ab actor causa soleo quamquam enim paucus de sui ipse dico et parcus multus tamen ad omnis momentum sum in hic pono si vir bonus credo sic enim contingo ut non studium advoco video affero sed paene testis fides quare in primus existimo venio ad ago duco officium vel cognatio vel amicitia magnus si fio possum reipublicae aut aliquis certus non mediocris exemplum qui sine dubius multus magis ipse litigator facio sum ut ad ago magnus atque honestus ratio aut etiam necessitas accedo video


haec exigitur verbis aut singulis aut pluribus. verba nunc generaliter accipi volo, nam duplex eorum intellectus est; alter, qui omnia per quae sermo nectitur significat, ut apud Horatium: verbaque provisam rem non invita sequentur; alter, in quo est una pars orationis, lego, scribo. quam vitantes ambiguitatem quidam dicere maluerunt voces, locutiones, dictiones.

hic exigo verbum aut singuli aut multus verbum nunc generalis accipio volo nam duplex is intellego sum alter qui omnis per qui sermo necto significo ut apud horatius verbum provideo res non invito sequor alter in quo sum unus pars oratio lego scribo quam vito ambiguitas quidam dico malo voco locutio dictio