quis enim mihi bonus parens ignoscat, si studere amplius possum, ac non oderit hanc animi mei firmitatem, si quis in me alius usus vocis, quam ut incusem deos superstes omnium meorum, nullam in terras despicere providentiam tester, si non meo casu, cui tamen nihil obiici, nisi quod vivam, potest, at illorum certe, quos utique immeritos mors acerba damnavit, erepta prius mihi matre eorundem, quae nondum expleto aetatis undevicesimo anno duos enixa filios, quamvis acerbissimis rapta fatis, non infelix decessit?

quis enim ego bonus parens ignosco si studeo amplus possum atque non odi hic animus meus firmitas si quis in ego alius utor vox quam ut incuso deus supersto omnis meus nullus in terra despicio providentia testo si non meus casus qui tamen nihil obiici nisi qui vivo possum at ille certus qui utique immeritus mors acerbus damno eripio prior ego mater idem qui nondum expleo aetas undevicesimo annus duo enitor filius quivis acerbus rapio fatum non infelix decedo


velut custodire desinimus et ipsa securitate dimittimus. nec dubium est quin plurimum in hac parte valeat mentis intentio et velut acies luminum a prospectu rerum, quas intuetur, non aversa. unde accidit, ut quae per plures dies scribimus ediscendi causa, cogitatione ipsa contineamus.

velut custodio desino et ipse securitas dimitto neque dubius sum quin multus in hic pars valeo mens intentio et velut acies lumen ab prospectus res qui intueor non averto unde accido ut qui per multus dies scribo edisco causa cogitatio ipse contineo


quapropter , ut non abrupte cadere in narrationem, ita non obscure transcendere est optimum. si vero longior sequetur ac perplexa magis expositio, ad eam ipsam praeparandus erit iudex, ut Cicero saepius, sed et hoc loco fecit: paulo longius exordium rei demonstrandae repetam, quod, quaeso, iudices, ne moleste patiamini; principiis enim cognitis multo facilius extrema intelligetis. haec fere sunt mihi de exordio comperta.

quapropter ut non abrumpo cado in narratio ita non obscurus transcendo sum bonus si verus longus sequor atque perplexus magis expositio ad is ipse praeparo sum iudex ut cicero saepis sed et hic locus facio paulus longus exordium res demonstro repeto qui quaeso iudex ne molestus patior principia enim cognosco multus facilis exter intelligetis hic fere sum ego de exordior comperio


frigere videntur ista plerisque, sed hoc ipso manifestum est, quomodo iudicem fefellerit, quod vix a lectore deprehenditur. haec sunt quae credibilem faciant expositionem.

frigeo video iste plerusque sed hic ipse manifestus sum quomodo judico fallo qui vix ab lector deprehendo hic sum qui credibilis facio expositio


nec volubilitate nimia confundenda quae dicimus, qua et distinctio perit et adfectus, et nonnunquam etiam verba aliqua sui parte fraudantur. cui contrarium est vitium nimiae tarditatis; nam et difficultatem inveniendi fatetur et segnitia solvit animos et, in quo est aliquid, temporibus praefinitis aquam perdit. promptum sit os, non praeceps, moderatum, non lentum;

neque volubilitas nimius confundo qui dico qui et distinctio pereo et affectus et nonnunquam etiam verbum aliqui suus pars fraudo qui contrarius sum vitium nimius tarditas nam et difficultas invenio fateor et segnitia solvo animus et in quo sum aliquis tempus praefinio aqua perdo promptus sum os non praeceps modero non lentus


ceteri omnes longe sequentur. nam Macer et Lucretius legendi quidem, sed non ut phrasin, id est, corpus eloquentiae faciant, elegantes in sua quisque materia sed alter humilis, alter difficilis. Atacinus Varro in iis, per quae nomen est adsecutus, interpres operis alieni, non spernendus quidem, verum ad augendam facultatem dicendi parum locuples.

ceterus omnis longus sequor nam macer et lucretius lego quidem sed non ut phrasis is sum corpus eloquentia facio elegens in suus quisque materia sed alter humilis alter difficilis atacinus varro in is per qui nomen sum assequor interpres opus alienus non sperno quidem verus ad augeo facultas dico parum locuples


non modo ad bellom sed ne ad minimam quidem suspicionem belli. Et cum esset indicaturo satis, Q. Ligarius nullo se implicari negotio passus est, adiecit, domum spectans, ad suos redire cupiens. ita quod exponebat, et ratione fecit credibile et adfectu quoque implevit.

non modo ad bellom sed ne ad minimus quidem suspicio bellum et cum sum indico satis q ligarius nullus sui implicaris negotium patior sum adiicio domus specto ad suus redeo cupio ita qui expono et ratio facio credibilis et affectus quoque impleo


nec tantum, quis et pro quo sed etiam apud quem dicas, interest. facit enim et fortuna discrimen et potestas, nec eadem apud principem, magistratum, senatorem, privatum, tantum liberum ratio est, nec eodem sono publica iudicia et arbitrorum disceptationes aguntur.

neque tantus quis et pro quo sed etiam apud qui dico intersum facio enim et fortuna discrimen et potestas neque idem apud princeps magistratus senator privo tantus liber ratio sum neque idem sonus publicus iudicium et arbiter disceptatio ago


qui ex duobus legitimis alterum in adoptionem dederat, alterum abdicaverat, sustulit nothum; institute herede abdicato decessit. tres omnes de bonis contendunt. nothum , qui non sit legitimus, Graeci vocant; Latinum rei nomen, ut Cato quoque in oratione quadam testatus est, non habemus ideoque utimur peregrino. sed ad propositum.

qui ex duo legitimus alter in adoptio do alter abdicaverat tollo nothus institus heres abdico decedo tres omnis de bonus contendo nothus qui non sum legitimus graecum voco latinus res nomen ut cato quoque in oratio quidam testor sum non habeo ideo utor peregrinus sed ad propono


nec ignotum, quid Glyconi, cui Spiridion fuit cognomen, accident. huic puer, quem is productum quid fleret interrogabat, a paedagogo se vellicari respondit. sed nihil illa circa Caepasios Ciceronis fabula efficacius ad pericula epilogorum.

neque ignotus quis glycon qui spiridion sum cognomen accido hic puer qui is produco quis fleo interrogo ab paedagogus sui vellicaris respondeo sed nihil ille circa caepasius cicero fabula efficax ad periculum epilogus


refutatio cum sit in negando, redarguendo, defendendo, elevando, ridicule negavit Manius Curius; nam, cum eius accusator in sipario omnibus locis aut nudum eum in nervo aut ab amicis redemptum ex alea pinxisset:

refutatio cum sum in nego redarguo defendo elevando ridiculus nego manius curius nam cum is accusator in siparium omnis locus aut nudus is in nervus aut ab amicus reemo ex alea pingo


paulum in his secum etiam Cicero dissentit. nam in Rhetoricis (quemadmodum supra dixi) Hermagoran est secutus; in Topicis ex statu effectam contentionem κρινόμενον existimat, idque Trebatio, qui iuris erat consultus, adludens qua de re agitur appellat; quibus id contineatur, continentia, quasi firmamenta defensionis, quibus sublatis defensio nulla sit;

paulus in hic sui etiam cicero dissentio nam in rhetorica quemadmodum supra dico hermagoras sum sequor in topica ex status efficio contentio existimo is trebatius qui ius sum consulo adludo qui de res ago appello qui is contineo continentia quasi firmamentum defensio qui tollo defensio nullus sum


nonne tota lis constat duarum causarum comparatione et coniectura duplici atque diversa? quae autem accusantium ac defendentium, eadem petentium et infitiantium ratio est. ducitur coniectura primum a praeteritis. in his sunt personae, causae, consilia. nam is ordo est, ut facere voluerit, potuerit, fecerit. ideoque intuendum ante omnia, qualis sit de quo agitur.

nonne totus lis consto duaris causaris comparatio et conicio duplex atque diverto qui autem accuso atque defendo idem peto et infitior ratio sum duco conicio primus ab praetereo in hic sum persona causa consilium nam is ordo sum ut facio volo possum facio ideo intueor ante omnis qualis sum de quo ago


contra qui effinguntur imitatione, artem habent; sed hi carent natura, ideoque in iis primum est bene adfici et concipere imagines rerum et tanquam veris moveri. sic velut media vox, quem habitum a nobis acceperit, hunc iudicum animis dabit. est enim mentis index ac totidem, quot illa, mutationes habet.

contra qui effingo imitatio ars habeo sed hic careo natura ideo in is primus sum bene afficio et concipio imago res et tamquam verus moveo sic velut medius vox qui habitus ab nos accipio hic iudex animus do sum enim mens index atque totidem quot ille mutatio habeo


qua in opinione Pamphilus fuit, sed qualitatem in plura partitus est; plurimi deinceps, mutatis tantum nominibus, in rem de qua constet, et in rem de qua non constet. nam est verum nec aliter fieri potest, quam ut aut certum sit factum esse quid aut non sit; si non est certum, coniectura sit, si certum est, reliqui status.

qui in opinio pamphilus sum sed qualitas in multus partior sum plurimus deinceps mutas tantus nomen in res de qui consto et in res de qui non consto nam sum verus neque aliter fio possum quam ut aut certus sum facio sum quis aut non sum si non sum certus conicio sum si certus sum reliquus status


quod sicut omnia in Cicerone praecipuum est. nam illa summa cura securitatis est similis, tantaque in oratione auctoritas, ut probationis locum obtineat dubitare nobis non audentibus. porro , qui scierit, quid pars adversa, quid nostra habeat valentissimum, facile iudicabit, quibus maxime rebus vel occurrendum sit vel instandum.

qui sicut omnis in cicero praecipuus sum nam ille summus cura securitas sum similis tantus in oratio auctoritas ut probatio locus obtineo dubitaris nos non audeo porro qui scio quis pars adverso quis noster habeo valeo facilis iudico qui magnus res vel occurro sum vel insto


comparationem equidem video figuram quoque esse, cum sit interim probationis, interim etiam causae genus, et sit talis eius forma, qualis est pro Murena, vigilas tu de nocte, ut tuis consultoribus respondeas, ille, ut eo, quo contendit, mature cum exercitu perveniat; te gallorum illum buccinarum cantus exsuscitat et cetera.

comparatio equidem video figura quoque sum cum sum interim probatio interim etiam causa genus et sum talis is forma qualis sum pro murena vigilo tu de nox ut tuus consultor respondeo ille ut is quo contendo maturus cum exercitus pervenio tu gallus ille buccinaris cantus exsuscito et ceterus


quas si recipimus finitiones, quidquid bene dicetur, et urbane dicti nomen accipiet. ceterum illi, qui hoc proposuerat, consentanea fuit illa divisio, ut dictorum urbanorum alia seria, alia iocosa, alia media faceret. nam est eadem omnium bene dictorum. verum mihi etiam iocosa quaedam videntur posse in non satis urbana referri.

qui si recipio finitio quisquis bene dico et urbanus dictum nomen accipio ceterum ille qui hic propono consentaneus sum ille divisio ut dico urbanus alius seria alius jocosus alius medius facio nam sum idem omnis bene dico verus ego etiam jocosus quidam video possum in non satis urbanus refero


quotiens incipit sensus aut desinit, sic ut mediis quoque sunt quidam conatus iique leviter insistunt. currentium pes, etiamsi non moratur, tamen vestigium facit. itaque non modo membra atque incisa bene incipere atque cludi decet, sed etiam ut iis, quae non dubie contexta sunt nec respiratione utuntur, illi velut occulti gradus sint.

quotiens incipio sensus aut desino sic ut medius quoque sum quidam conor eo levis insisto curro pes etiamsi non moror tamen vestigium facio itaque non modo membrum atque incido bene incipio atque cludi decet sed etiam ut is qui non dubius contexo sum neque respiratio uto ille velut occulo gradus sum


congeruntur et diversa: mulier , tyranni saeva crudelitas, patris amor, ira praeceps, temeritatis dementia. sed apud Ovidium: sed grave Nereidum numen, sed corniger Ammon, sed quae visceribus veniebat belua ponti exsaturanda meis. Inveni, qui et hoc πλοκήν vocaret:

congero et diverto mulier tyrannus saevus crudelitas pater amor ira praeceps temeritas dementia sed apud ovidius sed gravis nereis numen sed corniger ammon sed qui viscera venio belua pontus exsaturo meus invenio qui et hic voco


ergo cum grammaticus totum occupare diem non possit nec debeat, ne discentis animum taedio avertat, quibus potius studiis haec temporum velut subsiciva donabimus?

ergo cum grammaticus totus occuparis dies non possum neque debeo ne disco animus taedium averto qui potis studium hic tempus velut subsicivus dono


sed quid una faciet aut altera, quin immo centum ac mille in re infinita ? Praeceptoris est, in alio atque alio genere cotidie ostendere, quis ordo sit rerum et quae copulatio, ut paulatim fiat usus et ad similia transitus. tradi enim omnia, quae ars efficit, non possunt. nam quis pictor omnia,

sed quis unus facio aut alter quin immo centum atque mille in res infinitus praeceptor sum in alius atque alius genus cottidie ostendo quis ordo sum res et qui copulatio ut paulatim fio utor et ad similis transitus trado enim omnis qui ars efficio non possum nam quis pictor omnis


hoc illi simile est, puniendus es , non sum; videbit iudex, an puniendus sit. sed non hic erit quaestio nec hic status. ubi ergo? puniendus es, hominem occidisti ; non occidi: an occiderit. honorandus sum , non es; num statum habet? non, ut puto. honorandus sum, quia tyrannum occidi ; non occidisti; quaestio et status.

hic ille similis sum punior sum non sum video iudex an punior sum sed non hic sum quaestio neque hic status ubi ergo punior sum homo occido non occido an occido honoro sum non sum num status habeo non ut puto honoro sum quia tyrannus occido non occido quaestio et status


ne verba quidem verbis aut nomina nominibus similiaque his continuari decet, cum virtutes etiam ipsae taedium pariant nisi gratia varietatis adiutae.

ne verbum quidem verbum aut nomen nomen similis hic continuaris decet cum virtus etiam ipse taedium pario nisi gratia varietas adjuvo


idem hoc praestant, quae antecesserunt. nam cum Aeolus a lunone rogatus cavum conversa cuspide montem impulit in latus, ac venti velut agmine facto ruunt, apparet, quanta sit futura tempestas.

idem hic praesto qui antecedo nam cum aeolus ab lunone rogo cavus converro cuspis mons impello in latus atque venio velut agmen facio ruo appareo quantus sum sum tempestas


similiter liberalitas a quo profecta sit, refert. nam in paupere gratior quam in divite, dante beneficium quam reddente, patre quam orbo. item in quam rem dederit et quo tempore et quo animo, id est, num in aliquam spem suam; similiter alia. et ideo qualitas maxime oratoris recipit operam, quia in utramque partem plurimum est ingenio loci, nec usquam tantum adfectus valent.

similis liberalitas ab quo proficio sum refero nam in pauper gratus quam in dives do beneficium quam reddo pater quam orbo item in quam res do et quo tempus et quo animus is sum num in aliqui spes suus similis alius et ideo qualitas magnus orator recipio opera quia in uter pars multus sum ingenium locus neque usquam tantus affectus valeo


rursus aliud in scholis permittendum semper, in foro rarum. nam loco a petitore primo contradictione uti qui possumus, ubi vera res agitur, cum adversarius adhuc nihil dixerit?

rursus alius in schola permitto semper in forum raris nam locus ab petitor primus contradictio uti qui possum ubi verus res ago cum adversarius adhuc nihil dico


imbecillis tamen ingeniis sane sic obsequendum sit, ut tantum in id, quo vocat natura, ducantur; ita enim, quod solum possunt, melius efficient. si vero liberalior materia contigerit et in qua merito ad spem oratoris simus aggressi, nulla dicendi virtus omittenda est.

imbecillis tamen ingenium sanus sic obsequor sum ut tantus in is quo voco natura duco ita enim qui solus possum bonus efficio si verus liberalis materia contingo et in qui mereo ad spes orator sum aggredior nullus dico virtus omitto sum


irrumpent etiam ad invitos, nec semper illis heroo aut paeane suo, quem, quia versum raro facit, maxime laudant, uti licebit. ut sint tamen allis alii crebriores, non verba facient, quae neque augeri nec minui nec sicuti toni modulatione produci aut corripi possint, sed transmutatio et collocatio.

irrumpent etiam ad invitus neque semper ille herous aut paean suus qui quia verro rarus facio magnus laudo uti liceo ut sum tamen allus alius creber non verbum facio qui neque augeo neque minuo neque sicut tonus modulatio produco aut corripio possum sed transmutatio et collocatio


aliud enim alii docere prius expedit, alioqui semper petitoris arbitrio diceretur; denique ex accusatione mutua, cum se uterque defendat, priusquam adversarium arguat, omnium rerum necesse est ordinem esse diversum. igitur , quid ipse sim secutus, quod partim praeceptis partim usurpatum ratione cognoveram, promam nec unquam dissimulavi.

alius enim alius doceo prior expedio alioqui semper petitor arbitrium dico denique ex accusatio mutuus cum sui uterque defendo priusquam adversarius arguo omnis res necesse sum ordo sum diverto igitur quis ipse sum sequor qui pars praecipio pars usurpo ratio cognosco promo neque umquam dissimulo


sed ut in iisdem partibus iisdemque adfectibus sint tamen quaedam non ita magnae vocis declinationes, prout aut verborum dignitas aut sententiarum natura aut depositio aut inceptio aut transitus postulabit: ut, qui singulis pinxerunt coloribus, alia tamen eminentiora alia reductiora fecerunt, sine quo ne membris quidem suas lineas dedissent.

sed ut in idem pars idem affectus sum tamen quidam non ita magnus vox declinatio prout aut verbum dignitas aut sententiaris natura aut depositio aut inceptio aut transitus postulo ut qui singuli pingo color alius tamen emineo alius reduco facio sine quo ne membrum quidem suus linea do


hi fere aut in persuadendo aut in dicendo apte ad persuadendum positum orandi munus sunt arbitrati. id enim fieri potest ab eo quoque, qui vir bonus non sit. est igitur frequentissimus finis, rhetoricen esse vim persuadendi. quod ego vim appello, plerique potestatem, nonnulli facultatem vocant; quae res ne quid adferat ambiguitatis, vim dico δύναμιν.

hic fere aut in persuadeo aut in dico aptus ad persuadeo pono oro munus sum arbitror is enim fio possum ab is quoque qui vir bonus non sum sum igitur frequens finis rhetorice sum vis persuadeo qui ego vis appello plerusque potestas nonnullus facultas voco qui res ne quis affero ambiguitas vis dico


quin adeo similitudo manifesta est, ut ea discernere non sit in promptu. nam quo modo quaedam in his species plane distant, manente tamen generaliter illa societate, quod utraque res de recta et simplici ratione cum aliqua dicendi virtute deflectitur, ita quaedam perquam tenui limite dividuntur, ut cum ironia tam inter figuras sententiae quam inter tropos reperiatur, περίφρασιν autem et ὑπέρβατον et ὀνοματοποιίαν clari quoque auctores figuras verborum potius quam tropos dixerint. quo magis signanda est utriusque rei differentia.

quin adeo similitudo manifestus sum ut is discerno non sum in promptus nam quo modo quidam in hic species planus disto maneo tamen generalis ille societas qui uter res de recta et simplex ratio cum aliqui dico virtus deflecto ita quidam perquam tenuis limes divido ut cum ironia tam inter figura sententia quam inter tropus reperio autem et et clarus quoque auctor figura verbum potis quam tropus dico quo magis signo sum uterque res differentia


sed etiam in furti reo sicut in caedis quaeritur de facto et de auctore. crediti et depositi duae quaestiones, sed nunquam iunctae, an datum sit, an redditum. habent aliquid proprii adulterii causae, quod plerumque duorum discrimen est et de utriusque vita dicendum, quanquam et id quaeritur, an utrumque pariter defendi oporteat. cuius rei consilium nascetur ex causa; nam si adiuvabit pars altera, coniungam; si nocebit, separabo. ne quis autem mihi putet temere excidisse,

sed etiam in furtum reor sicut in caedes quaero de facio et de auctor credo et depono duo quaestio sed numquam jungo an do sum an reddo habeo aliquis proprius adulterium causa qui plerusque duo discrimen sum et de uterque vito dico quamquam et is quaero an uterque pariter defendo oportet qui res consilium nasco ex causa nam si adiuvo pars alter conjungo si noceo separo ne quis autem ego puto temere excido


an si quis ingenio corruptus ac tumidus, ut plerique sunt, incident, in hoc eum ire patiemur? aridum atque ieiunum non alemus et quasi vestiemus? nam si quaedam detrahere necessarium est, cur non sit adiicere concessum?

an si quis ingenium corrumpo atque tumidus ut plerusque sum incido in hic is eo patior aridus atque jejunus non alo et quasi vestiemus nam si quidam detraho necessarius sum cur non sum adjicio concedo


quare vocem deliciis non molliamus, nec imbuatur ea consuetudine, quam desideratura sit; sed exercitatio eius talis sit qualis usus, ne silentio subsidat, sed firmetur consuetudine, qua difficultas omnis levatur.

quare voco deliciae non mollio neque imbuatur is consuetudo quam desidero sum sed exercitatio is talis sum qualis utor ne silentium subsido sed firmo consuetudo qui difficultas omnis levo


neque id statim legenti persuasum sit omnia quae optimi auctores dixerint utique esse perfecta. nam et labuntur aliquando et oneri cedunt et indulgent ingeniorum suorum voluptati, nec semper intendunt animum; nonnunquam fatigantur, cum Ciceroni dormitare interim Demosthenes, Horatio vero etiam Homerus ipse videatur.

neque is statim lego persuadeo sum omnis qui bonus auctor dico utique sum perficio nam et labor aliquando et onus cedo et indulgeo ingeniosus suus voluptas neque semper intendo animus nonnunquam fatigo cum cicero dormitaris interim demosthenes horatius verus etiam homerus ipse video


nec pauciora sunt genera minuendi: vix ossibus haerent, et quod Cicero id quodam ioculari libello, fundum Vetto vocat, quem possit mittere funda; ni tamen exciderit, qua cava funda patet. Sed huius quoque rei servetur mensura quaedam. quamvis est enim omnis hyperbole ultra fidem, non tamen esse debet ultra modum, nec alia via magis id κακοζηλίαν itur.

neque paucus sum genus minuo vix os haereo et qui cicero is quidam iocularis libellus fundus vetto voco qui possum mitto fundo ni tamen excido qui cavo fundo pateo sed hic quoque res servo mensura quidam quivis sum enim omnis hyperbole ultra fides non tamen sum debeo ultra modus neque alius via magis is eo


utrique eadem via est. haec igitur professio, cum brevissime in duas partes dividatur, recte loquendi scientiam et poetarum enarrationem, plus habet in recessu quam fronte promittit.

uterque idem via sum hic igitur professio cum brevis in duo pars divido rectus loquor scientia et poetaris enarratio multus habeo in recessus quam frons promitto


sed ut non semper est necessaria post narrationem illa procursio, ita frequenter utilis ante quaestionem praeparatio, utique si prima specie minus erit favorabilis, si legem asperam ac poenarias actiones tuebimur. est hic locus velut sequentis exordii ad conciliandum probationibus nostris iudicem, mitigandum, concitandum. Quod liberius hic et vehementius fieri potest, quia iudici nota iam causa est.

sed ut non semper sum necessarius post narratio ille procursio ita frequens utilis ante quaestio praeparatio utique si primus species paruus sum favorabilis si lex asper atque poenarius actio tueor sum hic locus velut sequor exordium ad concilio probatio noster judico mitigo concito qui liber hic et vehemens fio possum quia judicium nosco iam causa sum


nos porro, quando coeperit huius rei doctrina, non laboramus exquirere, quanquam apud Homerum et praeceptorem Phoenicem cum agendi tum etiam loquendi et oratores plures et omne in tribus ducibus orationis genus et certamina quoque proposita eloquentiae inter iuvenes invenimus, quin in caelatura clipei Achillis et lites sunt et actores.

nos porro quando coepio hic res doctrina non laboro exquiro quamquam apud homerus et praeceptor phoenix cum ago tum etiam loquor et orator multus et omnis in tres dux oratio genus et certamen quoque propono eloquentia inter juvenis invenio quin in caelo clipeus achilles et lis sum et actor


nec minus in hoc curae debet adhiberi, quid proponendum quam quomodo sit quod proposuerimus probandum. hic immo vis inventionis, si non maior, certe prior. nam ut tela supervacua sunt nescienti, quid petat, sic argumenta, nisi provideris cui rei adhibenda sint. hoc est, quod comprehendi arte non possit.

neque paruus in hic cura debeo adhibeo quis propono quam quomodo sum qui propono probo hic immo volo inventio si non magnus certus prior nam ut telum supervacuus sum nescio quis peto sic argumentum nisi provideo qui res adhibeo sum hic sum qui comprehendo ars non possum


nam et adulti fere pueri ad hos praeceptores transferuntur et apud eos iuvenes etiam facti perseverant; ideoque maior adhibenda tum cura est, ut et teneriores annos ab iniuria sanctitas docentis custodiat et ferociores a licentia gravitas deterreat.

nam et adoleo fere puer ad hic praeceptor transfero et apud is juvenis etiam facio persevero ideo magnus adhibeo tum cura sum ut et tener annus ab iniuria sanctitas doceo custodio et ferox ab licentia gravitas deterreo


neque enim ab ullo satis explicari puto, licet multi temptaverint, unde risus, qui non solum facto aliquo dictove, sed interdum quodam etiam corporis tacta lacessitur. praeterea non una ratione moveri solet, neque enim acute tantum ac venuste sed stulte, iracunde, timide dicta aut facta ridentur; ideoque anceps eius rei ratio est, quod a derisu non procul abest risus.

neque enim ab ullus satis explicaris puto licet multus tento unde rideo qui non solus facio aliquis dico sed interdum quidam etiam corpus tango lacesso praeterea non unus ratio moveo soleo neque enim acuo tantus atque venustus sed stultus iracundus timidus dictum aut facio rideo ideo anceps is res ratio sum qui ab derideo non procul absum rideo


et aliunde petita, id est in alium locum ex alio translata. pro Spatale Crispus, quam qui heredem amator instituerat decessit, cum haberet annos duodeviginti, hominem divinum, qui sibi indulsit.

et aliunde peto is sum in alius locus ex alius transfero pro spatal crispus quam qui heres amator instituo decedo cum habeo annus duodeviginti homo divinus qui sui indulgeo


cursum habent quaedam et impetum, sedent alia vel incumbunt; nuda haec, illa velata sunt, quaedam mixta ex utroque. quid tam distortum et elaboratum quam est ille discobolos Myronis? si quis tamen, ut parum rectum, improbet opus, nonne ab intellectu artis abfuerit, in qua vel praecipue laudabilis est ipsa illa novitas ac difficultas?

cursus habeo quidam et impetus sedeo alius vel incumbo nudo hic ille velo sum quidam misceo ex uterque quis tam distorqueo et elaboro quam sum ille discobolus myron si quis tamen ut parum recingo improbo opus nonne ab intellego ars abfuerit in qui vel praecipuus laudabilis sum ipse ille novitas atque difficultas


nam quis ferret Milonem pro capite suo supplicantem, qui a se virum nobilem interfectum, quia id fieri oportuisset, fateretur? ergo et illi captavit ex ipsa praestantia animi favorem et ira locum lacrimarum eius ipse successit. his praecipue locis utiles sunt prosopopoeiae, id est fictae alienarum personarum orationes, quales litigatorum ore dicit patronus. nudae tantum res movent; at cum ipsos loqui fingimus,

nam quis fero milo pro caput suus supplico qui ab sui vir nobilis interficio quia is fio oportet fateor ergo et ille capto ex ipse praesto animus favor et ira locus lacrimaris is ipse succedo hic praecipuus locus utilis sum prosopopoeia is sum fingo alienaris personaris oratio qualis litigator os dico patronus nudus tantus res moveo at cum ipse loquor fingo


cum moreretur, habuisse credatur, tum Eupolis, apud quem Prodamus et musicen et litteras docet, et Maricas, qui est Hyperbolus, nihil se ex musice scire nisi litteras confitetur. Aristophanes quoque non uno libro sic institui pueros antiquitus solitos esse demonstrat, et apud Menandrum in Hypobolimaeo senex, qui reposcenti filium patri velut rationem impendiorum, quae in educationem contulerit, exponens, psaltis se et geometris multa dicit dedisse.

cum morior habeo credo tum eupolis apud qui prodo et musice et littera doceo et marica qui sum hyperbolus nihil sui ex musicus scio nisi littera confiteor aristophanes quoque non unus liber sic instituo puer antiquus soleo sum demonstro et apud menandrum in hypobolimaeus senex qui reposco filius pater velut ratio impendium qui in educatio confero expono psaltes sui et geometres multus dico do


quaedam ordine permutato fiunt supervacua, ut fratres gemini; nam si gemini praecesserint, fratres addere non est necesse. illa nimia quorundam fuit observatio, ut vocabula verbis, verba rursus adverbiis, nomina appositis et pronominibus essent priora; nam fit contra quoque frequenter non indecore.

quidam ordo permuto fio supervacuus ut frater geminus nam si geminus praecedo frater addo non sum necesse ille nimius quidam sum observatio ut vocabulum verbum verbum rursus adverbium nomen applumbo et pronomen sum prior nam fio contra quoque frequens non indecorus


hos nominavimus, quia Germanicum Augustum ab institutis studiis deflexit cura terrarum, parumque dis visum est esse eum maximum poetarum. quid tamen his ipsis eius operibus, in quae donato imperio iuvenis secesserat, sublimius, doctius, omnibus denique numeris praestantius? quis enim caneret bella melius, quam qui sic gerit? quem praesidentes studiis deae propius audirent? cui magis suas artes aperiret familiare numen Minerva?

hic nomino quia germanicus augustus ab institus studium deflecto cura terra parus deus video sum sum is magnus poetaris quis tamen hic ipse is opus in qui dono imperium juvenis secedo sublimis doceo omnis denique numerus praesto quis enim caneo bellum bonus quam qui sic gero qui praesideo studium dea propius audio qui magis suus ars aperio familiaris numen minerva


patria, quia similiter etiam civitatum leges, instituta, opiniones habent differentiam; sexus, ut latrocinium facilius in viro, veneficium in femina credas; aetas, quia aliud aliis annis magis convenit; educatio et disciplina, quoniam refert, a quibus et quo quisque modo sit institutus; habitus corporis,

patria quia similis etiam civitas lex institutum opinio habeo differentia sexus ut latrocinium facilis in vir veneficium in femina credo aetas quia alius alius annus magis convenio educatio et disciplina quoniam refero ab qui et quo quisque modo sum instituo habitus corpus


et urbanitas opportuna reficit animos et undecunque petita iudicis voluptas levat taedium. non inutilis etiam est ratio occupandi quae videntur obstare, ut Cicero dicit, scire se mirari quosdam, quod is, qui per tot annos defenderit multos, laeserit neminem, ad accusandum Verrem descenderit; deinde ostendit, hanc ipsam esse sociorum defensionem; quod schema πρόλημψις dicitur.

et urbanitas opportunus reficio animus et undecunque peto judex voluptas levo taedium non inutilis etiam sum ratio occupo qui video obstaris ut cicero dico scio sui miror quidam qui is qui per tot annus defendo multus laedo nemo ad accuso verres descendo deinde ostendo hic ipse sum socius defensio qui schema dico


et persona quidem nescio an unquam, utique in vero actu rei, possit incidere, de qua neutra pars dicat; de causis frequenter quaeri nihil attinet, ut in adulteriis, ut in furtis, quia illas per se ipsa crimina secum habent.

et persono quidem nescio an umquam utique in verus actus res possum incido de qui neuter pars dico de causa frequens quaero nihil attineo ut in adulterium ut in furtum quia ille per sui ipse crimen sui habeo


quae ille quidem fecerit schemata, an idem vocari possint, videndum, quia recepta sint. nam receptis etiam vulgo auctore contenti sumus: ut nunc evaluit rebus agentibus, quod Pollio in Labieno damnat, et contumeliam fecit, quod a Cicerone reprehendi notum est; ad fici enim contumelia dicebant.

qui ille quidem facio schema an idem vocaris possum video quia recipio sum nam recipio etiam vulgo auctor contendo sum ut nunc evalesco res ago qui pollio in labienus damno et contumelia facio qui ab cicero reprehendo notus sum ad fici enim contumelia dico


hinc illa quoque exercitatio subit comparationis, uter melior uterve deterior; quae quanquam versatur in ratione simili, tamen et duplicat materiam et virtutum vitiorumque non tantum naturam, sed etiam modum tractat. verum de ordine laudis contraque, quoniam tertia haec rhetorices pars est, praecipiemus suo tempore.

hinc ille quoque exercitatio subeo comparatio uter bonus uterve deterior qui quamquam verso in ratio similis tamen et duplico materia et virtus vitium non tantus natura sed etiam modus tracto verus de ordo laus contra quoniam tertius hic rhetorico pars sum praecipio suus tempus


sententiam veteres, quod animo sensissent, vocaverunt. id cum est apud oratores frequentissimum, tum etiam in usu cotidiano quasdam reliquias habet; nam et iuraturi ex animo nostri sententia et gratulantes ex sententia dicimus. non raro tamen et sic locuti sunt, ut sensa sua dicerent; nam sensus corporis videbantur.

sententia vetus qui animus sentio voco is cum sum apud orator frequens tum etiam in usus cottidianus quidam reliquiae habeo nam et juro ex animus noster sententia et gratulor ex sententia dico non rarus tamen et sic loquor sum ut sentio suus dico nam sensus corpus video


praecipere vero ac discere, quomodo etiam probatione difficilia tractentur, necessarium est. nam frequenter etiam optimae causae similes sunt malis, et innocens reus multis veri similibus premitur; quo fit, ut eadem actionis ratione defendendus sit, qua si nocens esset. iam innumerabilia sunt bonis causis malisque communia, testes, litterae, suspiciones, opiniones. non aliter autem verisimilia quam vera et confirmantur et refelluntur. quapropter , ut res feret, flectetur oratio manente honesta voluntate.

praecipio verus atque disco quomodo etiam probatio difficilis tracto necessarius sum nam frequens etiam bonus causa similis sum malus et innocens reus multus verus similis premo quo fio ut idem actio ratio defendo sum qui si noceo sum iam innumerabilis sum bonus causa malo commune testis littera suspicio opinio non aliter autem verisimilia quam verus et confirmo et refello quapropter ut res fero flecto oratio maneo honestus voluntas


neque est fere quisquam modo non stultus atque ab omni prorsus usu dicendi remotus, quin sciat, et quid litem faciat, (quod ab illis causa vel continens dicitur) et quae sit inter litigantes quaestio, et de quo iudicari oporteat; quae omnia idem sunt. nam et de eo quaestio est, quod in controversiam venit, et de eo iudicatur, de quo quaestio est.

neque sum fere quisquam modo non stultus atque ab omnis prorsus usus dico removeo quin scio et quis lito facio qui ab ille causa vel contineo dico et qui sum inter litigo quaestio et de quo iudico oportet qui omnis idem sum nam et de is quaestio sum qui in controversia venio et de is judico de quo quaestio sum


ante omnia futurus orator, cui in maxima celebritate et in media rei publicae luce vivendum est, adsuescat iam a tenero non reformidare homines neque illa solitaria et velut umbratica vita pallescere. excitanda mens et adtollenda semper est, quae in eiusmodi secretis aut languescit et quendam velut in opaco situm ducit, aut contra tumescit inani persuasione; necesse est enim nimium tribuat sibi, qui se nemini comparat.

ante omnis sum orator qui in maximus celebritas et in medius res publicus lux vivo sum assuesco iam ab tener non reformidaris homo neque ille solitarius et velut umbraticus vito pallesco excito mens et adtollenda semper sum qui in eiusmodi secerno aut languesco et quidam velut in opacus sino duco aut contra tumesco inanis persuasio necesse sum enim nimium tribuo sui qui sui nemo comparo


est igitur, ut dixi, unum genus, quo laus ac uituperatio continetur, sed est appellatum a parte meliore laudativum; idem alii demonstrativum vocant. utrumque nomen ex Graeco creditur fluxisse, nam ἐγκωμιαστικόν aut ἐπιδεικτικόν dicunt.

sum igitur ut dico unus genus quo laus atque vituperatio contineo sed sum appello ab pars bonus laudativum idem alius demonstrativus voco uterque nomen ex graecum credo fluo nam aut dico


est argumentorum locus ex similibus: si continentia virtus, utique et abstinentia; fidem debet tutor, et procurator. hoc est ex eo genere, quod ἐπαγωγήν Graeci vocant, Cicero inductionem. ex dissimilibus: non , si laetitia bonum, et voluptas; Non, quod mulieri, idem pupillo. ex contrariis: frugalitas bonum, luxuria enim malum; Si malorum causa bellum est, erit emendatio pax; Si veniam meretur, qui inprudens nocuit, non meretur praemium, qui imprudens profuit.

sum argumentor locus ex similis si continentia virtus utique et abstinentia fides debeo tuto et procurator hic sum ex is genus qui graecum voco cicero inductio ex dissimilis non si laetitia bonus et voluptas non qui mulier idem pupillus ex contrarius frugalitas bonus luxuria enim malus si malus causa bellum sum sum emendatio pax si venio mereo qui imprudens noceo non mereo praemium qui imprudens prosum


de compositione non equidem post M. Tullium scribere auderem (cui nescio an ulla pars operis huius sit magis elaborata), nisi et eiusdem aetatis homines scriptis ad ipsum etiam litteris reprehendere id collocandi genus ausi fuissent, et post eum plures multa ad eandem rem pertinentia memoriae tradidissent.

de compositio non equidem post m tullius scribo audeo qui nescio an ullus pars opus hic sum magis elaboro nisi et idem aetas homo scribo ad ipse etiam littera reprehendo is colloco genus audeo sum et post is multus multus ad idem res pertineo memoria trado


verum schemata λέξεως duorum sunt generum: alterum loquendi rationem vocant, alterum maxime collocatione exquisitum est. quorum tametsi utrumque convenit orationi, tamen possis illud grammaticum hoc rhetoricum magis dicere. prius fit iisdem generibus quibus vitia. esset enim orationis schema vitium, si non peteretur, sed accideret.

verus schema duo sum gener alter loquor ratio voco alter magnus collocatio exquaero sum qui tametsi uterque convenio oratio tamen possum ille grammaticus hic rhetorica magis dico prior fio idem genus qui vitio sum enim oratio schema vitium si non peto sed accido


et post paulo, aspice , inquit, quod diu non credidisti. ego vero non video, nox oboritur et crassa caligo. habet haec figura manifestius aliquid; non enim narrari res, sed agi videtur.

et post paulus aspicio inquam qui diu non credo ego verus non video nox oborior et crassus caligo habeo hic figuro manifestius aliquis non enim narraris res sed ago video


in his omnis factorum dictorumque ratio versatur, sed dupliciter. nam fiunt quaedam quia aliud postea futurum est, quaedam quia aliud ante factum est: ut, cum obiicitur reo lenocinii, speciosae marito, quod adulterii damnatam quondam emerit; aut parricidii reo luxurioso, quod dixerit patri, non amplius me obiurgabis. nam et ille non quia emit leno est, sed quia leno erat emit; nec hic, quia sic erat locutus, occidit, sed, quia erat occisurus, sic locutus est.

in hic omnis factor dico ratio verso sed dupliciter nam fio quidam quia alius postea sum sum quidam quia alius ante facio sum ut cum obiicitur reor lenocinium speciosus marito qui adulterium damno quondam emo aut parricidium reor luxuriosus qui dico pater non amplus ego obiurgo nam et ille non quia emo leno sum sed quia leno sum emo neque hic quia sic sum loquor occido sed quia sum occaedes sic loquor sum


et nos secundum communem potius loquendi consuetudinem quam ipsam veritatis regulam divisione hac utimur, ut ab eo, quod deceat, utilitatem separemus; nisi forte prior ille Africanus, qui patria cedere quam cum tribuno plebis humillimo contendere de innocentia sua maluit, inutiliter sibi videtur consuluisse; aut P. Rutilius, vel cum illo paene Socratico genere defensionis est usus, vel cum revocante eum P. Sulla manere in exilio maluit, quid sibi maxime conduceret, nesciebat.

et nos secundus communis potis loquor consuetudo quam ipse veritas regula divisio hic utor ut ab is qui decet utilitas separo nisi fors prior ille africanus qui patria cedo quam cum tribunus plebs humilis contendo de innocens suus malo inutilis sui video consulo aut p rutilus vel cum ille paene socraticus genus defensio sum utor vel cum revoco is p sulla maneo in exsilium malo quis sui magnus conduco nescio


expositio enim probationum est praeparatio, nec esse utilis potest, nisi prius constiterit, quid debeat de probatione promittere. postremo intuendum, quemadmodum iudex sit conciliandus. neque enim nisi totius causae partibus diligenter inspectis scire possumus, qualem nobis facere animum cognoscentis expediat, severum an mitem, concitatum an remissum, adversum gratiae an obnoxium.

expositio enim probatio sum praeparatio neque sum utilis possum nisi prior consto quis debeo de probatio promitto postremo intueor quemadmodum iudex sum concilio neque enim nisi totus causa pars diligenter inspicio scio possum qual nos facio animus cognosco expedio severus an mitis concitas an remitto adverro gratia an obnoxius


quid quod Ciceronis temporibus paulumque infra, fere quotiens s littera media vocalium longarum vel subiecta longis esset, geminabatur, ut caussae, cassus, divissiones? quomodo et ipsum et Vergilium quoque scripsisse manus eorum docent.

quis qui cicero tempus paulus infra fere quotiens senatus littera medius vocalis longaris vel subiectum longus sum gemino ut causa casus divissio quomodo et ipse et vergilius quoque scribo manus is doceo


sed non sunt singulae species persequendae, ne sola videantur, quae forte nunc dixero, cum occasiones et ex causis et ex dictis adversariorum et ex quibusdam fortuitis quoque oriantur. nec referenda modo nostra, sed postulandum etiam ab adversariis, ut ad quaedam respondeant.

sed non sum singulus species persequor ne solus video qui fors nunc dico cum occasio et ex causa et ex dictum adversarius et ex quidam fortuitus quoque orior neque refero modo noster sed postulo etiam ab adversarius ut ad quidam respondeo


sed in schola quoque rebus ipsis adfici convenit easque veras sibi fingere, hoc magis quod illic ut litigatores loquimur frequentius quam ut advocati. orbum agimus et naufragum et periclitantem, quorum induere personas quid attinet, nisi adfectus adsumimus? haec dissimulanda mihi non fuerunt, quibus ipse, quantuscunque sum aut fui, pervenisse me ad aliquod nomen ingenii credo; frequenter motus sum, ut me non lacrimae solum deprehenderent, sed pallor et veri similis dolor.

sed in schola quoque res ipse afficio convenio eo verus sui fingo hic magis qui illic ut litigator loquor frequens quam ut advoco orbus ago et naufragus et periclitor qui induo persono quis attineo nisi affectus adsumo hic dissimulo ego non sum qui ipse quantuscunque sum aut sum pervenio ego ad aliqui nomen ingenium credo frequens moueo sum ut ego non lacrima solus deprehendo sed pallor et verus similis dolor


his fere veteres facultatem dicendi exercuerunt assumpta tamen a dialecticis argumentandi ratione. nam fictas ad imitationem fori consiliorumque materias apud Graecos dicere circa Demetrium Phalerea institutum fere constat.

hic fere vetus facultas dico exerceo assumo tamen ab dialectica argumentor ratio nam fingo ad imitatio forum consilium materio apud graeci dico circa demetrius phalereus institus fere consto


sic anceps inter utrumque animus aestuat, cum et scripta perdidit et non quaerit nova. sed de memoria destinatus est libro proximo locus nec huic parti subiungendus, quia sunt alia prius nobis dicenda.

sic anceps inter uterque animus aestuo cum et scribo perdo et non quaero novo sed de memoria destino sum liber propior locus neque hic pario subjungo quia sum alius prior nos dico


et si refutavimus quae contra dicuntur, iam explicemus, quid ipsi sequamur.

et si refutavimus qui contra dico iam explico quis ipse sequor


debet etiam nota esse recte argumenta tractaturo vis et natura omnium rerum, et quid quaeque earum plerumque efficiat; hinc enim sunt, quae εἰκότα dicuntur.

debeo etiam nosco sum rectus argumentum tracto volo et natura omnis res et quis quisque is plerusque efficio hinc enim sum qui dico


ego rhetoricen nonnunquam dicere falsa pro veris confitebor, sed non ideo in falsa quoque esse opinione concedam, quia longe diversum est, ipsi quid videri et, ut alii videatur, efficere. nam et imperator falsis utitur saepe, ut Hannibal, cum inclusus a Fabio, sarmentis circum cornua boum deligatis incensisque, per noctem in adversos montes agens armenta speciem hosti abeuntis exercitus dedit, sed illum fefellit, ipse, quid verum esset, non ignoravit.

ego rhetorice nonnunquam dico fallo pro verus confiteor sed non ideo in fallo quoque sum opinio concedo quia longus diverto sum ipse quis video et ut alius video efficio nam et imperator falsum uto saepe ut hannibal cum includo ab fabius sarmentum circum cornu bos deligo incendo per nox in adverro mons ago armentum species hostis abeo exercitus do sed ille fallo ipse quis verus sum non ignoro


veritas vero quia patitur aeque brevem esse vel longam vocalem, cum est sola, quam cum eam consonantes una pluresve praecedunt, certe ut dimensione pedum syllaba, quae est brevis, insequente alia vel longa vel brevi, quae tamen duas primas consonantes habeat, fit longa, ut agrestem tenui musam: nam A brevis,

vereor verus quia patior aequus brevis sum vel longus vocal cum sum solus quam cum is consono unus multus praecedo certus ut dimensio pes syllaba qui sum brevis insequor alius vel longus vel brevis qui tamen duo primus consono habeo fio longus ut agrestis tenuis musam nam ab brevis


nam plerique has tropos esse existimauerunt, quia, sive ex hoc duxerint nomen, quod sint formati quodam modo, sive ex eo, quod vertant orationem, unde et motus dicuntur, fatendum erit esse utrumque eorum etiam in figuris, usus quoque est idem: nam et vim rebus adiiciunt et gratiam praestant. nec desunt qui tropis figurarum nomen imponant, quorum est C. Artorius Proculus.

nam plerusque hic tropus sum existimo quia sive ex hic duco nomen qui sum formo quidam modo sive ex is qui verto oratio unde et moueo dico fateor sum sum uterque is etiam in figura utor quoque sum idem nam et vis res adiiciunt et gratia praesto neque desum qui tropus figuraris nomen impono qui sum que artorius proculus


ornata est pronuntiatio, cui suffragatur vox facilis, magna te, beata, flexibilis, firma, dulcis, durabilis, clara, pura, secans aëra et auribus sedens (est enim quaedam ad auditum accommodata non magnitudine, sed proprietate), ad hoc velut tractabilis, utique habens omnes in se qui desiderantur sinus intentionesque et toto, ut aiunt, organo instructa; cui aderit lateris firmitas, spiritus cum spatio pertinax, tum labori non facile cessurus.

orno sum pronuntiatio qui suffrago vox facilis magnus tu beatus flexibilis firmo dulcis durabilis clarus purus seco aera et auris sedeo sum enim quidam ad audio accommodo non magnitudo sed proprietas ad hic velut tractabilis utique habeo omnis in sui qui desidero sinus intentio et totus ut aio organum instruo qui adsum lateo firmitas spiritus cum spatium pertinax tum labor non facilis cedo


nam coniectura extrinsecus quoque adductas frequenter probationes habet et argumenta ex materia sumit; quale quidque videatur eloquentiae est opus; hic regnat, hic imperat, hic sola vincit. huic parti subiungit Verginius causas abdicationis, dementiae, malae tractationis, orbarum nuptias indicentium. nam et fere sic accidit, inventique sunt, qui has materias officiorum vocarent.

nam conicio extrinsecus quoque adduco frequens probatio habeo et argumentum ex materia sumo qualis quisque video eloquentia sum opus hic regno hic impero hic solus vincio hic pario subjungo verginius causa abdicatio dementia malus tractatio orbaris nuptiae indico nam et fere sic accido invenio sum qui hic materio officium voco


difficilius est naturam suam fingere. sed ne ille quidem doctor, quanquam omnia quae recta sunt velit esse in suis auditoribus quam plenissima, in eo tamen, cui naturam obstare viderit, laborabit. id quoque vitandum, in quo magna pars errat, ne in oratione poetas nobis et historicos, in illis operibus oratores aut declamatores imitandos putemus.

difficilis sum natura suus fingo sed ne ille quidem doctor quamquam omnis qui recta sum volo sum in suus auditor quam plenus in is tamen qui natura obstaris video laboro is quoque vito in quo magnus pars erro ne in oratio poeta nos et historicus in ille opus orator aut declamator imito puto


tum autem solus hic fere in manibus adolescentium fuit. quem non equidem omnino conabar excutere, sed potioribus praeferri non sinebam, quos ille non destiterat incessere, cum diversi sibi conscius generis placere se in dicendo posse iis, quibus illi placent, diffideret. Amabant autem eum magis quam imitabantur, tantumque ab eo defluebant, quantum ille ab antiquis descenderat.

tum autem solus hic fere in manus adolesco sum qui non equidem omnino conor excutio sed potis praefero non sino qui ille non desisto incedo cum diverto sui conscius genus placeo sui in dico possum is qui ille placeo diffido amo autem is magis quam imito tantus ab is defluo quantus ille ab antiquus descendo


quin etiam si minus pares uidebuntur aliquae, tamen ad cognoscendam litium quaestionem recte requirentur, ut contra Ciceronis orationes Tuberonis in Ligarium et Hortensii pro Verre. quin etiam , easdem causas ut quisque egerit utile erit scire. Nam de domo Ciceronis dixit Calidius, et pro Milone orationem Brutus exercitationis gratia scripsit, etiamsi egisse eum Cornelius Celsus falso existimat; et Pollio et Messala defenderunt eosdem, et nobis pueris insignes pro Voluseno Catulo Domitii Afri, Crispi Passieni, Decimi Laelii orationes ferebantur.

quin etiam si paruus par video aliqui tamen ad cognosco lis quaestio rectus requiro ut contra cicero oratio tubero in ligarius et hortensius pro verres quin etiam idem causa ut quisque ago utilis sum scio nam de domus cicero dico calidus et pro milo oratio brutus exercitatio gratia scribo etiamsi ago is cornelius celsus fallo existimo et pollio et messalla defendo idem et nos puer insignis pro volusenus catulus domitius afri crispus passienus decimus laelius oratio fero


qui tamen id faciet, aut vita se tuebitur, ut eum non sit credibile peieraturum; aut ipsa vi religionis, in qua plus fidei consequetur, si id egerit, ut non cupide ad hoc descendere sed ne hoc quidem recusare videatur; aut, si causa patietur, modo litis, propter quam devoturus se ipse non fuerit; aut praeter alia causae instrumenta adiicit ex abundanti hanc quoque conscientiae suae fiduciam.

qui tamen is facio aut vito sui tueor ut is non sum credibilis peieraturum aut ipse vis religio in qui multus fides consequor si is ago ut non cupidus ad hic descendo sed ne hic quidem recusaris video aut si causa patior modo lis propter quam devoturus sui ipse non sum aut praeter alius causa instrumentum adiicit ex abundo hic quoque conscientia suus fiducia


communia bene apprehenduntur non tantum, quia utriusque sunt partis, sed quia plus prosunt respondenti. neque enim pigebit, quod saepe monui, referre; commune qui prior dicit, contrarium facit. est enim contrarium, quo adversarius bene uti potest:

commune bene apprehenduntur non tantus quia uterque sum pars sed quia multus prosum respondeo neque enim pigeo qui saepe moneo refero communis qui prior dico contrarius facio sum enim contrarius quo adversarius bene uti possum


his fere, quae in proximos quinque libros collata sunt, ratio inveniendi atque inventa disponendi continetur, quam ut per omnes numeros penitus cognoscere ad summam scientiae necessarium est, ita incipientibus brevius ac simplicius tradi magis convenit.

hic fere qui in propior quinque liber confero sum ratio invenio atque invenio dispono contineo quam ut per omnis numerus penitus cognosco ad summa scientia necessarius sum ita incipio brevis atque simplicius trado magis convenio


ponentur tamen etiam communia; deinde ex personarum comparatione et indicii ordine et silentio repudiatae argumenta ducentur.

pono tamen etiam commune deinde ex personaris comparatio et indicium ordo et silentium repudio argumentum duco


in iis, quae negari non potuerint, elaborandum, ut aut minora quam dictum est aut alia mente facta aut nihil ad praesentem quaestionem pertinere aut emendari posse paenitentia aut satis iam punita videantur. ideoque agere advocato quam litigatori facilius, quia et laudat sine arrogantiae crimine et aliquando utiliter etiam reprehendere potest.

in is qui negaris non possum elaboro ut aut parvus quam dico sum aut alius mens facio aut nihil ad praesens quaestio pertineo aut emendaris possum paenitentia aut satis iam punior video ideo ago advoco quam litigator facilis quia et laudo sine arrogantia crimen et aliquando utilis etiam reprehendo possum


neque enim frustra in tertio de Oratore libro L. Crassus cuncta, quae de aequo, iusto, vero, bono deque iis, quae sunt contra posita, dicantur, propria esse oratoris adfirmat, ac philosophos, cum ea dicendi viribus tuentur, uti rhetorum armis, non suis. idem tamen confitetur, ea iam esse a philosophia petenda, videlicet quia magis haec illi videtur in possessione earum rerum fuisse.

neque enim frustra in tertius de orator liber l crassus cunctus qui de aequus justus verus bonus de is qui sum contra pono dico proprius sum orator adfirmo atque philosophus cum is dico vis tueor uti rhetor arma non suus idem tamen confiteor is iam sum ab philosophia peto videlicet quia magis hic ille video in possessio is res sum


horum primi communes locos tractasse dicuntur Protagoras, Gorgias, adfectus Prodicus et Hippias et idem Protagoras et Thrasymachus. Cicero in Bruto negat ante Periclea scriptum quidquam, quod ornatum oratorium habeat; eius aliqua ferri. equidem non reperio quidquam tanta eloquentiae fama dignum; ideoque minus miror esse, qui nihil ab eo scriptum patent, haec autem, quae feruntur, ab alis esse composite.

hic primus communis locus tracto dico protagoras gorgias affectus prodicus et hippias et idem protagoras et thrasymachus cicero in brutus nego ante periclea scribo quisquam qui orno oratorius habeo is aliqui fero equidem non reperio quisquam tantus eloquentia fama dignus ideo paruus miro sum qui nihil ab is scribo pateo hic autem qui fero ab ala sum compono


multum ingenii in Caelio et praecipue in accusando multa urbanitas, dignusque vir cui et mens melior et vita longior contigisset. inveni qui Calvum praeferrent omnibus, inveni qui Ciceroni crederent, eum nimia contra se calumnia verum sanguinem perdidisse; sed est et sancta et gravis oratio et castigata et frequenter vehemens quoque. imitator autem est Atticorum, fecitque illi properata mors iniuriam, si quid adiecturus fuit.

multus ingenium in caelius et praecipuus in accuso multus urbanitas dignus vir qui et mens bonus et vito longus contingo invenio qui calvus praefero omnis invenio qui cicero credo is nimius contra sui calumnia verus sanguis perdo sed sum et sancio et gravis oratio et castigo et frequens vehemens quoque imitator autem sum atticus facio ille propero mors iniuria si quis adicio sum


hi diversas opiniones tradiderunt, appellatique inde Apollodorei ac Theodorei ad morem certas in philosophia sectas sequendi. sed Apollodori praecepta magis ex discipulis cognoscas, quorum diligentissimus in tradendo fuit Latine Gaius Valgius, Graece Atticus. nam ipsius sola videtur Ars edita ad Matium, quia ceteras missa ad Domitium epistula non agnoscit. plura scripsit Theodorus, cuius auditorem Hermagoran sunt qui viderint.

hic diverto opinio trado appello inde apollodorei atque theodoreus ad mos certo in philosophia seco sequor sed apollodorus praecipio magis ex discipulis cognosco qui diligens in trado sum latinum gaius valgus graecum atticus nam ipse solus video ars edo ad matius quia ceterus mitto ad domitius epistula non agnosco multus scribo theodorus qui auditor hermagoras sum qui video


vocatur aliquid et clausula; quae, si est quod conclusionem dicimus, et recta et quibusdam in partibus necessaria est: quare prius de vestro facto fateamini necesse est, quam Ligarii culpam ullam reprehendatis. sed nunc aliud volunt, ut omnis locus, omnis sensus in fine sermonis feriat aurem.

voco aliquis et clausula qui si sum qui conclusio dico et recta et quidam in pars necessarius sum quare prior de vester facio fateor necesse sum quam ligarius culpa ullus reprehendo sed nunc alius volo ut omnis locus omnis sensus in finis sermo ferio auris


concitare quoque invidiam, odium, iram, liberius ira peroratione contingit; quorum invidiam gratia, odium turpitudo, iram offensio iudici facit, si contumax, arrogans, securus sit, quae non ex facto modo dictove aliquo sed vultu, habitu, aspectu moveri solet. egregieque nobis adolescentibus dixisse accusator Cossutiani Capitonis videbatur, Graece quidem, sed ira hunc sensum, erubescis Caesarem timere.

concitaris quoque invidia odium ira liber ira peroratio contingo qui invidia gratia odium turpitudo ira offensio judicium facio si contumax arrogo securus sum qui non ex facio modo dico aliquis sed vultus habitus aspectus moveo soleo egregius nos adolesco dico accusator cossutianus capito video graecum quidem sed ira hic sensus erubesco caesaris timeo


credendum est igitur his, quorum auctoritatem secutus est Cicero, tria esse, quae in omni disputatione quaerantur, an sit, quid sit, quale sit? quod ipsa nobis etiam natura praescribit. nam primum oportet subesse aliquid, de quo ambigitur; quod, quid sit et quale sit, certe non potest aestimari, nisi prius esse constiterit, ideoque ea prima quaestio.

credo sum igitur hic qui auctoritas sequor sum cicero tres sum qui in omnis disputatio quaero an sum quis sum qualis sum qui ipse nos etiam natura praescribo nam primus oportet subsum aliquis de quo ambago qui quis sum et qualis sum certus non possum aestimaris nisi prior sum consto ideo is primus quaestio


sequitur quaestio, an utilis rhetorice. nam quidam vehementer in eam invehi solent, et, quod sit indignissimum, in accusationem orationis utuntur orandi viribus:

sequor quaestio an utilis rhetoricus nam quidam vehemens in is inveho soleo et qui sum indignus in accusatio oratio uto oro vis


testimonia comparantur. illud quoque, etiamsi non est ἀντικατηγορία, simili tamen ratione tractatur, in quo citra accusationem quaeritur, utrum factum sit. utraque enim pars suam expositionem habet atque eam tuetur, ut in lite Urbiniana petitor dicit, Clusinium Figulum filium Vrbiniae acie victa, in qua steterat, fugisse, iactatumque casibus variis, retentum etiam a rege, tandem in Italiam ac patriam suam Marrucinos venisse atque ibi agnosci; Pollio contra, servisse eum Pisauri dominis duobus, medicinam factitasse, manumissum alienae se familiae venali immiscuisse, a se rogantem, ut ei serviret, emptum.

testimonium comparo ille quoque etiamsi non sum similis tamen ratio tracto in quo citer accusatio quaero utrum facio sum uter enim pars suus expositio habeo atque is tueor ut in lis urbiniana petitor dico clusinium figulis filius vrbiniae acies vinco in qui sto fugio jacto casus varius retendo etiam ab rex tandem in italia atque patria suus marrucini venio atque ibi agnosco pollio contra servio is pisaurum dominus duo medicina factito manumitto alienus sui familia venal immiscuisse ab sui rogo ut is servio emo


reddam nunc, quam proximam partem dixeram esse de tropis, quos modos clarissimi nostrorum auctores vocant. horum tradere praecepta et grammatici solent. sed a me, cum de illorum officio loquerer, dilata pars haec est, quia de ornatu orationis gravior videbatur locus et maiori operi reservandus.

reddo nunc quam propior pars dico sum de tropus qui modus clarus noster auctor voco hic trado praecipio et grammaticus soleo sed ab ego cum de ille officium loquor differo pars hic sum quia de orno oratio gravis video locus et magnus operio reservo


qui non recipiet, et iniquam condicionem et a multis contemni iurisiurandi metum dicet, cum etiam philosophi quidam sint reperti, qui deos agere rerum humanarum curam negarent; eum vero, qui nullo deferente iurare sit paratus, et ipsum velle de causa sua pronuntiare et, quam id quod offert leve ac facile credat, ostendere.

qui non recipio et iniquus condicio et ab multus contemno iurisiurandi metus dico cum etiam philosophus quidam sum reperio qui deus ago res humanus cura nego is verus qui nullus defero iuro sum paro et ipse volo de causa suus pronuntiaris et quam is qui offero levis atque facilis credo ostendo


ne in a quidem atque s litteras exire temere masculina Graeca nomina recto casu patiebantur, ideoque et apud Caelium legimus Pelia cincinnatus et apud Messalam bene fecit Euthia et apud Ciceronem Hermagora , ne miremur, quod ab antiquorum plerisque Aenea ut Anchisa sit dictus.

ne in ab quidem atque senatus littera exeo temere masculinus graecum nomen recingo casus patior ideo et apud caelius lego pelius cincinnatus et apud messalla bene facio euthia et apud cicero hermagoras ne miro qui ab antiquus plerusque aeneas ut anchises sum dico


nam si parti utrilibet omnino alteram detrahas, natura etiam sine doctrina multum valebit, doctrina nulla esse sine natura poterit. sin ex pari coeant, in mediocribus quidem utrisque maius adhuc credam naturae esse momentum, consummatos autem plus doctrinae debere quam naturae putabo; sicut terrae nullam fertilitatem habenti nihil optimus agricola profuerit, e terra uberi utile aliquid etiam nullo colente nascetur, at in solo fecundo plus cultor quam ipsa per se bonitas soli efficiet.

nam si pario uter omnino alter detraho natura etiam sine doctrina multus valeo doctrina nullus sum sine natura possum sin ex par coeo in mediocris quidem uterque magnus adhuc credo natura sum momentum consummo autem multus doctrina debeo quam natura puto sicut terra nullus fertilitas habeo nihil bonus agricola prosum e terra uber utilis aliquis etiam nullus colo nasco at in solum fecundus multus cultor quam ipse per sui bonitas solus efficio


nec quisquam reprehensione dignum putet, quod proposuerim eam, quae sit tota pro nobis, debere esse verisimilem, cum vera sit. sunt enim plurima uera quidem, sed parum credibilia, sicut falsa quoque frequenter verisimilia. quare non minus laborandum est, ut iudex, quae vere dicimus quam quae fingimus, credat.

neque quisquam reprehensio dignus puto qui propono is qui sum totus pro nos debeo sum verisimilis cum verus sum sum enim multus uerus quidem sed parum credibilis sicut fallo quoque frequens verisimilia quare non paruus laboro sum ut iudex qui verus dico quam qui fingo credo


quae res autem faciliorem divisioni viam praestat, eadem inventioni quoque, excutere quidquid dici potest, et velut reiectione facta ad optimum pervenire. accusatur Milo, quod Clodium occiderit. aut fecit aut non. optimum erat negare; sed non potest: occidit ergo aut iure aut iniuria utique. iure : aut voluntate aut necessitate, nam ignorantia praetendi non potest.

qui res autem facilis divisio via praesto idem inventio quoque excutio quisquis dico possum et velut reiectio facio ad bonus pervenio accuso milo qui claudius occido aut facio aut non bonus sum nego sed non possum occido ergo aut ius aut iniuria utique ius aut voluntas aut necessitas nam ignoro praetendo non possum


quare non immerito ab hominibus aetatis suae regnare in iudiciis dictus est, apud posteros vero id consecutus, ut Cicero iam non hominis nomen, sed eloquentiae habeatur. hunc igitur spectemus, hoc propositum nobis sit exemplum, ille se profecisse sciat, cui Cicero valde placebit.

quare non immeritus ab homo aetas suus regno in iudicium dico sum apud posterus verus is consequor ut cicero iam non homo nomen sed eloquentia habeo hic igitur specto hic propono nos sum exemplum ille sui proficio scio qui cicero validus placeo


at M. Tullium non illum habemus Euphranorem circa plures artium species praestantem, sed in omnibus, quae in quoque laudantur, eminentissimum. quem tamen et suorum homines temporum incessere audebant ut tumidiorem et Asianum et redundantem et in repetitionibus nimium et in salibus aliquando frigidum et in compositione fractum, exultantem ac paene, quod procul absit, viro molliorem;

at m tullius non ille habeo euphranor circa multus ars species praesto sed in omnis qui in quoque laudo emineo qui tamen et suus homo tempus incedo audeo ut tumidus et asianus et redundo et in repetitio nimium et in sal aliquando frigidus et in compositio frango exultantem atque paene qui procul absum vir mollis


sed quaestiones si negat ad rhetoricen pertinere, dissentit a nobis; si autem ad rhetoricen pertinent, ab hoc quoque adiuvamur. nihil est enim, quod non in causam aut quaestionem cadat.

sed quaestio si nego ad rhetorice pertineo dissentio ab nos si autem ad rhetorice pertineo ab hic quoque adjuvo nihil sum enim qui non in causa aut quaestio cado


nos praeter auctoritatem oratorum atque historicorum analogia quoque dictum hoc tuebamur. nam cum legeremus in XII tabulis ni ita pagunt, inveniebamus simile huic cadunt, inde prima positio, etiamsi vetustate exoleverat, apparebat paco ut cado, unde non erat dubium sic pepigi nos dicere ut cecidi.

nos praeter auctoritas orator atque historicus analogia quoque dico hic tueor nam cum lego in duodecim tabula ni ita pagunt invenio similis hic cado inde primus positio etiamsi vetustas exoleverat appareo paco ut cadus unde non sum dubius sic pepigi nos dico ut cado


pleni talibus antiqui sunt; initio Eunuchi Terentius quid igitur faciam? inquit. alius : ain tandem leno? Catullus in Epithalamio, dum innupta manet, dum cara suis est, cum prius dum significet quoad, sequens usque eo.

plenus talis antiquus sum initium eunuchus tero quis igitur facio inquam alius aio tandem leno catullus in epithalamium dum innubo maneo dum carus suus sum cum prior dum significo quoad sequor usque is


cui omnia adfuerint, natura, doctrina, studium. quare nemo exspectet, ut alieno tantum labore sit disertus. vigilandum , durandum, enitendum, pallendum est, facienda sua cuique vis, suus usus, sua ratio, non respiciendum ad haec, sed in promptu habenda, nec tanquam tradita sed tanquam innata.

qui omnis adsum natura doctrina studium quare nemo exspecto ut alienus tantus labor sum dissero vigilo duro eniteo palleo sum facio suus quisque volo suus utor suus ratio non respicio ad hic sed in promptus habeo neque tamquam trado sed tamquam innato


eadem in singulis differentia. maxime favet iudex, qui sibi dicentem assentiri putat. idem praecipit illud quoque (quod mox Cornelius Celsus prope supra modum invasit), quia sit quaedam virtutibus ac vitiis vicinitas, utendum proxima derivatione verborum, ut pro temerario fortem, pro prodigo liberalem, pro avaro parcum vocemus; quae eadem etiam contra valet. quod quidem orator, id est vir bonus, nunquam faciet, nisi forte communi utilitate ducetur.

idem in singuli differentia magnus faveo iudex qui sui dico assentior puto idem praecipio ille quoque qui mox cornelius celsus prope supra modus invado quia sum quidam virtus atque vitium vicinitas utor propior derivatio verbum ut pro temerarius fortis pro prodigo liberal pro avarus parcus voco qui idem etiam contra valeo qui quidem orator is sum vir bonus numquam facio nisi fors communis utilitas duco


summi enim sunt, homines tamen, acciditque his qui, quidquid apud illos reppererunt, dicendi legem putant, ut deteriora imitentur, (id enim est facilius) ac se abunde similes putent, si vitia magnorum consequantur.

superus enim sum homo tamen accido hic qui quisquis apud ille reperio dico lex puto ut deterior imito is enim sum facilis atque sui abunde similis puto si vitio magnus consequor


quo contraria ostenduntur, ironia est; illusionem vocant. quae aut pronuntiatione intelligitur aut persona aut rei natura; nam, si qua earum verbis dissentit, apparet diversam esse orationi voluntatem.

quo contrarius ostendo ironia sum illusio voco qui aut pronuntiatio intellego aut persono aut res natura nam si qui is verbum dissentio appareo diverto sum oratio voluntas


subabsurda illa constant stulti simulatione; quae, nisi fingantur, stulta sunt: ut, qui mirantibus, quod humile candelabrum emisset, pransorium erit, inquit. sed illa similia absurdis sunt acria, quae tanquam sine ratione dicta feruntur: ut servus Dolabellae, cum interrogaretur an dominus eius auctionem proposuisset, domum , inquit, vendidit. Deprehensi interim pudorem suum ridiculo aliquo explicant:

subabsurdus ille consto stultus simulatio qui nisi fingo stultus sum ut qui miror qui humilis candelabrum emo pransorius sum inquam sed ille similis absurdus sum acer qui tamquam sine ratio dictum fero ut servus dolabella cum interrogo an dominus is auctio propono domus inquam vendo deprehendo interim pudor suus ridiculus aliquis explico


igitur enthymema et argumentum ipsum, id est rem, quae probationi alterius adhibetur, appellant et argumenti elocutionem, eam vero, ut dixi, duplicem: ex consequentibus, quod habet propositionem coniunctamque ei protinus probationem, quale pro Ligario, causa tum dubia, quod erat aliquid in utraque parte, quod probari posset; nunc melior ea iudicanda est, quam etiam dii adiuverunt; habet enim rationem et propositionem, non habet conclusionem.

igitur enthymema et argumentum ipse is sum res qui probatio alter adhibeo appello et argumentum elocutio is verus ut dico duplico ex consequor qui habeo propositio conjungo is protinus probatio qualis pro ligarius causa tum dubius qui sum aliquis in uter pars qui probaris possum nunc bonus is judico sum quam etiam dius adjuvo habeo enim ratio et propositio non habeo conclusio


si lex omnes complectitur, nihil proderit. quaeramus ergo num infirmari ex aliquam partem lex possit. quid aliud (saepius dicam) natura permittit quam ut, cum verba contra sint, de voluntate quaeratur? generalis igitur quaestio, verbis an voluntate sit standum. sed hoc ex commune de iure omni disputandum semper nec unquam satis iudicatum est. quaerendum igitur ex hac ipsa, qua consistimus, an aliquid inveniri possit quod scripto adversetur.

si lex omnis complector nihil prosum quaero ergo num infirmaris ex aliqui pars lex possum quis alius saepis dico natura permitto quam ut cum verbum contra sum de voluntas quaero general igitur quaestio verbum an voluntas sum sto sed hic ex communis de ius omnis disputo semper neque umquam satis iudico sum quaero igitur ex hic ipse qui consisto an aliquis invenio possum qui scribo adverso


sed nos potioribus vacemus. plerique semper narrandum putaverunt, quod falsum esse pluribus coarguitur. sunt enim ante omnia quaedam tam breves causae, ut propositionem potius habeant quam narrationem.

sed nos potis vaco plerusque semper narro puto qui falsus sum multus coarguo sum enim ante omnis quidam tam brevis causa ut propositio potis habeo quam narratio


saepe vero et utilitatem despiciendam esse dicimus, ut honesta faciamus, ut cum illis Opiterginis damus consilium, ne se hostibus dedant, quanquam perituri sint, nisi fecerint; et utilia honestis praeferimus, ut cum suademus, ut bello Punico servi armentur.

saepe verus et utilitas despicio sum dico ut honestus facio ut cum ille opitergo do consilium ne sui hostis dedo quamquam pereo sum nisi facio et utilis honestus praefero ut cum suadeo ut bellum punicus servio armo


sed hae quoque interim cum suis accidentibus ponendae, cum id profuturum est: ut A. Cluentius Habitus fuit pater huiusce, iudices, homo non solum municipii Larinatis, ex quo erat, sed regionis illius et uicinitatis virtute, existimatione, nobilitate princeps;

sed hic quoque interim cum suus accido pono cum is possum sum ut ab clueo habitus sum pater hic iudex homo non solus municipium larinates ex quo sum sed regio ille et uicinitas virtus existimatio nobilitas princeps


Aristoteles tres faciendo partes orationis, iudicialem, deliberativam, demonstrativam, paene et ipse oratori subiecit omnia; nihil enim non in haec cadit.

aristotelis tres facio pars oratio iudicial deliberativus demonstrativa paene et ipse orator subicio omnis nihil enim non in hic cado


an non M. Tullius circa verbera civis Romani omnis brevissime movet adfectus, non solum condicione ipsius, loco iniuriae, genere verberum, sed animi quoque commendatione? summum enim virum ostendit qui, cum virgis caederetur, non ingemuerit, non rogaverit, sed tantum ciuem Romanum esse se cum invidia caedentis et fiducia iuris clamaverit.

an non m tullius circa verbero civis romanus omnis brevis moveo affectus non solus condicio ipse locus iniuria genus verber sed animus quoque commendatio superus enim vir ostendo qui cum virga caedo non ingemo non rogo sed tantus ciuis romanus sum sui cum invidia caedo et fiducia ius clamo


sed cum idem frequentissime plura significent (quod συνωνυμία vocatur), iam sunt aliis alia honestiora, sublimiora, nitidiora, iucundiora, vocaliora. nam ut syllabae e litteris melius sonantibus clariores sunt, ita verba e syllabis magis vocalia et, quo plus quodque spiritus habet, auditu pulchrius. Et quod facit syllabarum, idem verborum quoque inter se copulatio, ut aliud alii iunctum melius sonet. diversus tamen usus.

sed cum idem frequens multus significo qui voco iam sum alius alius honestus sublimis nitidus jucundus vocaliora nam ut syllaba e littera bonus sono clarus sum ita verbum e syllo magis vocalis et quo multus quisque spiritus habeo auditus pulcher et qui facio syllabaris idem verbum quoque inter sui copulatio ut alius alius jungo bonus sono diverto tamen utor


nam de omni materia dicere eam fatentur; propriam habere materiam, quia multiplicem habeat, negant. sed neque infinita est, etiamsi est multiplex; et aliae quoque artes minores habent multiplicem materiam, velut architectonice, namque ea in omnibus, quae sunt aedificio utilia, versatur, et caelatura, quae auro, argento, aere, ferro opera efficit.

nam de omnis materia dico is fateor proprius habeo materia quia multiplico habeo nego sed neque infinitus sum etiamsi sum multiplex et alius quoque ars paruus habeo multiplico materia velut architectonice namque is in omnis qui sum aedificium utilis verso et caelo qui aurum argentum aer ferrum opus efficio


sed hic est illud inane, quod dixi: paulum enim morae damus inter ultimum ac proximum verbum et turpe illud intervallo quodam producimus; alioqui sit exultantissimum et trimetri finis: quis non turpe duceret? sicut illud ore excipere liceret, si iungas, lascivi carminis est; sed interpunctis quibusdam et tribus quasi initiis fit plenum auctoritatis.

sed hic sum ille inanis qui dico paulus enim mora do inter ulter atque propior verbum et turpis ille intervallum quidam produco alioqui sum exulto et trimetros finis quis non turpis duco sicut ille os excipio licet si jungo lascivus carmen sum sed interpungo quidam et tres quasi initium fio plenus auctoritas


etsi vereor, iudices, et animadverti , iudices. sed initia initiis non convenient, ut T. Livius hexametri exordio coepit: facturusne operae pretium sim (nam ita edidit, estque melius, quam quo modo emendatur),

etsi vereor iudex et animadverto iudex sed initium initium non convenio ut t livius hexameter exordior coepio facio opera pretium sum nam ita edo edo bonus quam quo modo emendo


aut multis modis contrariis relata contraria, aut cum gradatim sursum versus reditur, aut cum demptis coniunctionibus dissolute plura dicuntur, aut cum aliquid praetereuntes, cur id faciamus, ostendimus, aut cum corrigimus nosmet ipsos quasi reprehendentes, aut si est aliqua exclamatio vel admirationis vel conquestionis, aut cum eiusdem nominis casus saepius commutantur.

aut multus modus contrarius refero contrarius aut cum gradatim sursum verro redeo aut cum deemo coniunctio dissolvo multus dico aut cum aliquis praetereo cur is facio ostendo aut cum corrigo nos ipse quasi reprehendo aut si sum aliqui exclamatio vel admiratio vel conquestio aut cum idem nomen casus saepis commuto


est quaedam tacita dedignatio, vim dicendi tantis comparatam laboribus ad unum auditorem demittere: pudet supra modum sermonis attolli. et sane concipiat quis mente vel declamantis habitum vel orantis vocem, incessum, pronuntiationem, illum denique animi et corporis motum, sudorem, ut alia praeteream, et fatigationem, audiente uno: nonne quiddam pati furori simile videatur? non esset in rebus humanis eloquentia, si tantum cum singulis loqueremur.

sum quidam taceo dedignatio vis dico tantus comparo labor ad unus auditor demitto pudeo supra modus sermo attollo et sanus concipio quis mens vel declamo habitus vel oro voco incedo pronuntiatio ille denique animus et corpus motus sudor ut alius praetereo et fatigatio audio unus nonne quidam patior furor similis video non sum in res humanus eloquentia si tantus cum singuli loquor


et divisa autem et simplex propositio, quotiens utiliter adhiberi potest, primum debet esse aperta atque lucida (nam quid sit turpius, quam id esse obscurum ipsum, quod in eum solum adhibetur usum, ne sint cetera obscura?), tum brevis nec ullo supervacuo onerata verbo. non enim, quid dicamus, sed de quo dicturi simus ostendimus.

et divido autem et simplex propositio quotiens utilis adhibeo possum primus debeo sum apertus atque lucidus nam quis sum turpis quam is sum obscurus ipse qui in is solus adhibeo usus ne sum ceterus obscurus tum brevis neque ullus supervacuus onero verbum non enim quis dico sed de quo dico sum ostendo


ambitiosissimum gloriandi genus est etiam deridere. ab aliis ergo laudemur; nam ipsos, ut Demosthenes ait, erubescere, etiam cum ab alis laudabimur, decet. neque hoc dico, non aliquando de rebus a se gestis oratori esse dicendum, sicut eidem Demostheni pro Ctesiphonte; quod tamen ita emendavit, ut necessitatem id faciendi ostenderet invidiamque omnem in eum regereret, qui hoc se coegisset.

ambitiosus glorior genus sum etiam derideo ab alius ergo laudo nam ipse ut demosthenes aio erubesco etiam cum ab ala laudo decet neque hic dico non aliquando de res ab sui gero orator sum dico sicut idem demosthenes pro ctesiphon qui tamen ita emendo ut necessitas is facio ostendo invidia omnis in is regero qui hic sui cogo


est etiam illud huic contrarium comparationis genus, in quo uterque a se factum esse dicit; et illud in quo non personae inter se sed res ipsae colliduntur, id est, non uter fecerit, sed utrum factum sit. cum de facto et de auctore constat, de animo quaeri potest. nunc de singulis. cum pariter negatur, hoc modo: adulterium non commisi; tyrannidem non adfectavi. in caedis ac veneficii causis frequens est illa divisio: non est factum; et si est factum, ego non feci.

sum etiam ille hic contrarius comparatio genus in quo uterque ab sui facio sum dico et ille in quo non persona inter sui sed res ipse collido is sum non uter facio sed utrum facio sum cum de facio et de auctor consto de animus quaero possum nunc de singuli cum pariter nego hic modo adulterium non committo tyrannis non adfectavi in caedes atque veneficium causa frequens sum ille divisio non sum facio et si sum facio ego non facio


impares sunt, cum alteri multa opponi possunt, alteri nihil nisi quod in lite est: ut cum vir fortis impunitatem desertoris petit. nam contra legem viri fortis, ut supra ostendi, multa dicuntur; adversus desertores scripta non potest nisi optione subverti.

imparis sum cum alter multus oppono possum alter nihil nisi qui in lis sum ut cum vir fortis impunitas desertor peto nam contra lex vir fortis ut supra ostendo multus dico adverro desertor scribo non possum nisi optio subverto


contra tabulas quoque saepe dicendum est, cum eas non solum refelli sed etiam accusari sciamus esse usitatum. cum sit autem in his aut scelus signatorum aut ignorantia, tutius ac facilius id, quod secundo loco diximus, tractatur, quod pauciores rei fiunt.

contra tabula quoque saepe dico sum cum is non solus refello sed etiam accusaris scio sum usitas cum sum autem in hic aut scelus signator aut ignoro tueor atque facilis is qui secundus locus dico tracto qui paucus res fio


altera , quae est in differentia partium, ut in prooemio, narratione, argumentatione, epilogo. tertia in sententiis ipsis, in quibus secundum res et adfectus variantur omnia. quarta in verbis, quorum ut est vitiosa, si efficere omnia velimus, imitatio, ita quibusdam nisi sua natura redditur, vis omnis aufertur.

alter qui sum in differentia pars ut in prooemium narratio argumentatio epilogus tertius in sententia ipse in qui secundus res et affectus vario omnis quartus in verbum qui ut sum vitiosus si efficio omnis volo imitatio ita quidam nisi suus natura reddo volo omnis aufero


at cum quaeritur an factum sit vel quale factum sit, licet omnia contra nos sint, quomodo tamen evitare expositionem salva causae ratione possumus? narravit accusator neque ita ut, quae essent acta, tantum indicaret, sed adiecit invidiam, rem verbis exasperavit, accesserunt probationes, peroratio incendit et plenos irae reliquit. exspectat naturaliter iudex,

at cum quaero an facio sum vel qualis facio sum licet omnis contra nos sum quomodo tamen evitaris expositio salvo causa ratio possum narro accusator neque ita ut qui sum ago tantus indico sed adiicio invidia res verbum exaspero accedo probatio peroratio incendo et plenus ira relinquo exspecto naturalis iudex


id quoque, quod huic contrarium est, accidit nuper, ut esset scriptum, quod appareret scriptorem noluisse. qui sestertium nummum quinque milia legaverat, cum emendaret testamentum, sublatis sestertiis nummis, argenti pondo posuit, quinque milia manserunt. apparuit tamen, quinque pondo dari voluisse, quia ille in argento legati modus et inauditus erat et incredibilis.

is quoque qui hic contrarius sum accido nuper ut sum scribo qui appareo scriptor nolo qui sestertius nummus quinque mille lego cum emendo testamentum tollo sestertius nummus argentum pondo pono quinque mille maneo appareo tamen quinque pondo do volo quia ille in argentum legatus modus et inaudio sum et incredibilis


ut agere non potueris, adsidere potuisti; et verum est. quare redeundum rustico ad animum legumlatoris: impietatem punire voluit, ego autem impius non sum.

ut ago non possum assideo possum et verus sum quare redeo rusticus ad animus legumlator impietas punio volo ego autem impius non sum


an quisquam tulerit reum in discrimine capitis, praecipueque si apud victorem et principem pro se ipse dicat, frequenti translatione, fictis aut repetitis ex vetustate verbis, compositione quae sit maxime a vulgari usu remote, decurrentibus periodis, quam laetissimis locis sententiisque dicentem? non perdant haec omnia necessarium periclitanti sollicitudinis colorem, petendumque etiam innocentibus misericordiae auxilium?

an quisquam fero reus in discrimen capio praecipuus si apud victor et princeps pro sui ipse dico frequens translatio fingo aut repeto ex vetustas verbum compositio qui sum magnus ab vulgaris usus remote decurro periodis quam laetus locus sententia dico non perdo hic omnis necessarius periclitor sollicitudo color peto etiam innocens misericordia auxilium


sed nescit, an verum sit quod dicit. ne hi quidem, qui ignem aut aquam aut quattuor elementa aut corpora insecabilia esse, ex quibus res omnes initium duxerint, tradunt, nec qui intervalla siderum et mensuras solis ac terrae colligunt; disciplinam tamen suam artem vocant. quodsi ratio efficit, ut haec non opinari sed propter vim probationum scire videantur, eadem ratio idem praestare oratori potest.

sed nescio an verus sum qui dico ne hic quidem qui ignis aut aqua aut quattuor elementum aut corpus insecabilis sum ex qui res omnis initium duco trado neque qui intervallum sidus et metior sol atque terra colligo disciplina tamen suus ars voco quodsi ratio efficio ut hic non opinor sed propter vis probatio scio video idem ratio idem praesto orator possum


num ergo dubium est, quin ei velut opes sint quaedam parandae, quibus uti, ubicunque desideratum erit, possit? eae constant copia rerum ac verborum.

num ergo dubius sum quin is velut ops sum quidam paro qui uti ubi desidero sum possum is consto copia res atque verbum


quare et illi communes loci de testibus, de tabulis, de argumentis aliisque similibus magnam vim animis iudicum adferunt, et hi proprii, quibus factum quodque laudamus aut contra, iustum vel iniustum docemus, maius aut minus, asperius aut mitius. ex iis autem alii ad comparationem singulorum argumentorum faciunt, alii ad plurium, alii ad totius causae inclinationem.

quare et ille communis locus de testis de tabula de argumentum alius similis magnus vis animus iudex affero et hic proprius qui facio quisque laudo aut contra iustus vel iniustus doceo magnus aut paruus asper aut mitis ex is autem alius ad comparatio singulus argumentor facio alius ad multus alius ad totus causa inclinatio


ilia vero apud Ciceronem mira figurarum mixtura deprehenditur, in qua et primum verbum longo post intervallo redditum est ultimum et media primis et mediis ultima congruunt: vestrum iam hic factum reprehenditur, patres conscripti, non meum; ac pulcherrimum quidem factum, verum, ut dixi, non meum, sed vestrum.

ilia verus apud cicero mirus figuraris misceo deprehendo in qui et primus verbum longus post intervallum reddo sum ulter et medius primus et medius ulter congruo vester iam hic facio reprehendo pater conscribo non meus atque pulcher quidem facio verus ut dico non meus sed vester


in his syllogismus et scripto nititur; nam satis cautum esse dicit. postulo , ut praecipitetur incesta; lex est; et rapta optionem petit, et in ore lanae sunt, similiter alia. sed quia responderi potest,

in hic syllogismus et scribo nitor nam satis caueo sum dico postulo ut praecipito incesto lex sum et rapio optio peto et in os lana sum similis alius sed quia respondeo possum


ut, si Caesar deliberet, an Britanniam impugnet, quae sit Oceani natura, an Britanniam insula (nam tum ignorabatur), quanta in ea terra, quo numero militum aggredienda, in consilium ferendum sit. eidem qualitati succedunt facienda ac non facienda, appetenda, vitanda; quae in suasorias quidem maxime cadunt, sed in controversiis quoque sunt frequentia, hac sola differentia, quod illic de futuris hic de factis agitur.

ut si caesar delibero an britannia impugno qui sum oceanus natura an britannia insula nam tum ignoro quantus in is terra quo numerus miles aggredio in consilium fero sum idem qualitas succedo facio atque non facio appeto vito qui in suasoria quidem magnus cado sed in controversia quoque sum frequentia hic solus differentia qui illic de sum hic de facio ago


et pro testibus et in testes, in mediis litium medullis versantur? arma sunt haec quodammodo praeparanda semper, ut iis, cum res poscet, utare. quae qui pertinere ad orationem non putabit, is ne statuam quidem inchoari credet, cum eius membra fundentur. neque hanc (ut aliqui putabunt) festinationem meam sic quisquam calumnietur, tanquam eum, qui sit rhetori traditus, abducendum protinus a grammaticis putem.

et pro testis et in testis in medius lis medulla verso arma sum hic quodammodo praeparo semper ut is cum res posco utaris qui qui pertineo ad oratio non puto is ne statua quidem inchoaris credo cum is membrum fundo neque hic ut aliqui puto festinatio meus sic quisquam calumnietur tamquam is qui sum rhetor trado abduco protinus ab grammaticus puto


sed ut per se non sufficit, ita ceteris adiunctum testimonii loco ducitur, si inimicus, si minatus ante, si eodem in loco fuit; quibus signum cum accessit, efficit ut, quae suspecta erant, certa videantur.

sed ut per sui non sufficio ita ceterus adjungo testimonium locus duco si inimicus si mino ante si idem in locus sum qui signum cum accedo efficio ut qui suspicio sum certus video


cur igitur nefas est reperiri aliquid a nobis, quod ante non fuerit? an illi rudes sola mentis natura ducti sunt in hoc ut tam multa generarent, nos ad quaerendum non eo ipso concitemur, quod certe scimus invenisse eos qui quaesierunt?

cur igitur nefas sum reperio aliquis ab nos qui ante non sum an ille rudo solus mens natura duco sum in hic ut tam multus genero nos ad quaero non is ipse concito qui certus scio invenio is qui quaero


quibus accedit non mediocris utilitas, cum sententiis eorum velut quibusdam testimoniis quae proposuere confirment. verum priora illa ad pueros magis, haec sequentia ad robustiores pertinebunt, cum grammatices amor et usus lectionis non scholarum temporibus, sed vitae spatio terminentur.

qui accedo non mediocris utilitas cum sententia is velut quidam testimonium qui propono confirmo verus prior ille ad puer magis hic sequor ad robustus pertineo cum grammatice amor et utor lectio non scholaris tempus sed vita spatium termino


verum orthographia quoque consuetudini servit, ideoque saepe mutata est. nam illa vetustissima transeo tempora, quibus et pauciores litterae nec similes his nostris earum formae fuerunt et vis quoque diversa, sicut apud Graecos o litterae, quae interim longa ac brevis ut apud nos, interim pro syllaba quam nomine suo exprimit posita est;

verus orthographia quoque consuetudo servio ideo saepe muto sum nam ille vetustus transeo tempus qui et paucus littera neque similis hic noster is forma sum et volo quoque diverto sicut apud graeci o littera qui interim longus atque brevis ut apud nos interim pro syllaba quam nomen suus exprimo pono sum


πάθος atque Ἦθος esse interim ex eadem natura, ita ut illud maius sit, hoc minus, ut amor πάθος caritas Ἦθος interdum diversa inter se, sicut in epilogis, nam quae πάθος concitavit, Ἦθος solet mitigare. proprie tamen mihi huius nominis exprimenda natura est, quatenus appellatione ipsa non satis significari videtur.

atque sum interim ex idem natura ita ut ille magnus sum hic paruus ut amor careo interdum diverto inter sui sicut in epilogus nam qui concito soleo mitigaris proprius tamen ego hic nomen exprimo natura sum quatenus appellatio ipse non satis significo video


membrorum incisorumque iunctura non ea modo est observanda quae verborum, quanquam et ut his extrema ac prima coeunt, sed plurimum refert compositionis, quae quibus anteponas. nam et vomens frustis esculentis gremium suum et totum tribunal implevit et contra (nam frequentius utar iisdem diversarum quoque rerum exemplis, quo sint magis familiaria) saxa atque solitudines voci respondent, bestiae saepe immanes cantu flectuntur atque consistent magis insurgebat, si verteretur; nam plus est saxa quam bestias commoveri, vicit tamen compositionis decor. sed transeamus ad numeros.

membrum incido jungo non is modo sum observo qui verbum quamquam et ut hic exter atque primus coeo sed multus refero compositio qui qui antepono nam et vomo frustum esculentus gremium suus et totus tribunal impleo et contra nam frequens uto idem diversaris quoque res exemplum quo sum magis familiaris saxum atque solitudo vox respondeo bestia saepe immanis cantus flecto atque consisto magis insurgo si verto nam multus sum saxum quam bestia commoveo vinco tamen compositio decor sed transeo ad numerus


syllogismus talis: solum bonum virtus, nam id demum bonum est, quo nemo male uti potest; virtute nemo male uti potest, bonum est ergo virtus. enthymema ex consequentibus: bonum est virtus, qua nemo male uti potest. et contra, non est bonum pecunia; non enim bonum, quo quis male uti potest; pecunia potest quis male uti, non igitur bonum est pecunia. enthymema ex pugnantibus: an bonum est pecunia,

syllogismus talis solus bonus virtus nam is demum bonus sum quo nemo malus uti possum virtus nemo malus uti possum bonus sum ergo virtus enthymema ex consequor bonus sum virtus qui nemo malus uti possum et contra non sum bonus pecunia non enim bonus quo quis malus uti possum pecunia possum quis malus uti non igitur bonus sum pecunia enthymema ex pugno an bonus sum pecunia


tales sunt illae inclinationes vocis, quas invicem Demosthenes atque Aeschines exprobrant, non ideo improbandae; cum enim uterque alteri obiiciat, palam est utrumque fecisse. nam neque ille per Marathonis et Plataearum et Salaminis propugnatores recto sono iuravit, nec ille Thebas sermone deflevit.

talis sum ille inclinatio vox qui invicem demosthenes atque aeschines exprobro non ideo improbo cum enim uterque alter obiiciat palam sum uterque facio nam neque ille per marathon et plataearis et salaminus propugnator recingo sonus juro neque ille thebae sermo defleo


sed nonnunquam etiam rei totius hic summa constituta. an vero si exheredatum a se filium pater testatus fuerit elogio, propterea quod is meretricem amaverit, non omnis hic erit quaestio, an huic delicto pater debuerit ignoscere et centumviri tribuere debeant veniam? sed etiam in formulis, cum poenariae sunt actiones, ita causam partimur, an commissa sit poena, an exigi debeat. id autem, quod illi viderunt, verum est, reum a iudicibus hoc defensionis modo liberari non posse.

sed nonnunquam etiam res totus hic summus constituo an verus si exheredo ab sui filius pater testor sum elogium propterea qui is meretrix amo non omnis hic sum quaestio an hic delinquo pater debeo ignosco et centumviri tribuo debeo venio sed etiam in formulis cum poenarius sum actio ita causa partio an committo sum poena an exigo debeo is autem qui ille video verus sum reus ab judex hic defensio modo liberaris non possum


est hoc simile illi, quod ἔμφασις dicitur; sed illa ex verbo, hoc ex re coniecturam facit tantoque plus valet, quanto res ipsa verbis est firmior. potest adscribi amplificationi congeries quoque verborum ac sententiarum idem significantium. nam , etiamsi non per gradus ascendant, tamen velut acervo quodam adlevantur:

sum hic similis ille qui dico sed ille ex verbum hic ex res conicio facio tantus multus valeo quantus res ipse verbum sum firmus possum adscribo amplificatio congeries quoque verbum atque sententiaris idem significo nam etiamsi non per gradus ascendo tamen velut acervus quidam adlevo


non unus color prooemii, narrationis, argumentorum, egressionis, perorationis servabitur. dicet idem graviter, severe, acriter, vehementer, concitate, copiose, amare, comiter, remisse, subtiliter, blande, leniter, dulciter, breviter, urbane, non ubique similis, sed ubique par sibi.

non unus color prooemium narratio argumentor egressio peroratio servo dico idem gravis sero acer vehemens concitas copiosus amo comis remitto subtilis blandus lenis dulcis brevis urbanus non ubique similis sed ubique par sui


coniunxit autem παρένθεσιν et ἀποστροφήν Vergilius illo loco, haud procul inde citae Mettum in diversa quadrigae distulerant , (at tu dictis Albane maneres!) raptabatque viri mendacis viscera Tullus. Haec schemata aut his similia,

conjungo autem et vergilius ille locus haud procul inde cieo mettus in diverto quadrigae differo at tu dictum albanus maneo rapto vir mendacis viscera tullus hic schema aut hic similis


reus , quotiens causa patietur, debebit esse in defensione moderatus, quia fere ira et concitatio furori sunt similia. omnibus is commune est, quod rei non semper defensione facti, sed excusatione ac vena frequenter utuntur. est enim domestica disceptatio, in qua et semel peccasse et per errorem et levius, quam obiiciatur, absolutioni nonnunquam sufficit.

reus quotiens causa patior debeo sum in defensio moderor quia fere ira et concitatio furor sum similis omnis is communis sum qui res non semper defensio facio sed excusatio atque vena frequens uto sum enim domesticus disceptatio in qui et semel pecco et per error et levis quam obiiciatur absolutio nonnunquam sufficio


itaque etiam gestu necesse est usos esse in principiis eos alio, quorum brachium, sicut Graecorum, veste continebatur. sed nos de praesentibus loquimur. cui lati clavi ius non erit, ita cingatur, ut tunicae prioribus oris infra genua paulum, posterioribus ad medios poplites usque perveniant. nam infra mulierum est, supra centurionum.

itaque etiam gestus necesse sum utor sum in principia is alius qui bracchium sicut graecum vestis contineo sed nos de praesens loquor qui latus clavus ius non sum ita cingo ut tunica prior ora infra genu paulus posterus ad medius poples usque pervenio nam infra mulier sum supra centurio


nam illa quidem priora aut testimoniorum aut etiam iudicatorum obtinent locum, sed haec quoque aut vetustatis fide tuta sunt aut ab hominibus magnis praeceptorum loco ficta creduntur. sciat ergo quam plurima; unde etiam senibus auctoritas maior est, quod plura nosse et vidisse creduntur, quod Homerus frequentissime testatur. sed non est exspectanda ultima aetas, cum studia praestent ut, quantum ad cognitionem pertinet rerum, etiam praeteritis saeculis vixisse videamur.

nam ille quidem prior aut testimonium aut etiam iudicator obtineo locus sed hic quoque aut vetustas fides tueor sum aut ab homo magnus praeceptor locus fictum credo scio ergo quam multus unde etiam senex auctoritas magnus sum qui multus nosco et video credo qui homerus frequens testor sed non sum exspecto ulter aetas cum studium praesto ut quantus ad cognitio pertineo res etiam praetereo saeculis vivo video


quare in his quoque libris erunt eadem aliqua, multa mutata, plurima adiecta, omnia vero compositiora et, quantum nos poterimus, elaborata.

quare in hic quoque liber sum idem aliqui multus muto multus adiicio omnis verus compono et quantus nos possum elaboro


nam et fabulae ad actum scenarum compositae argumenta dicuntur, et orationum Ciceronis velut thema ipse exponens Pedianus, argumentum , inquit, tale est; et ipse Cicero ad Brutum ita scribit: ueritus fortasse, ne nos in Catonem nostrum transferremus illinc aliquid, etsi argumentum simile non erat. quo apparet omnem ad scribendum destinatam materiam ita appellari.

nam et fabula ad ago scenaris compono argumentum dico et oratio cicero velut thema ipse expono pedianus argumentum inquam talis sum et ipse cicero ad brutus ita scribo uereor fortasse ne nos in cato nos transfero illinc aliquis etsi argumentum similis non sum quo appareo omnis ad scribo destino materia ita appello


quibusdam ne placuit quidem omnino subtilis haec et ad morem dialecticorum formata conclusio, ut rei disputationibus potius arguta verborum cavillatrix quam rei oratoris officio multum adlatura momenti. licet enim valeat rei sermone tantum, ut constrictum vinculis suis eum qui responsurus est vel tacere vel etiam invitum id quod sit contra cogat fateri, non eadem est tamen eius rei causis utilitas.

quidam ne placeo quidem omnino subtilis hic et ad mos dialectica formo conclusio ut res disputatio potis arguo verbum cavillatrix quam res orator officium multus affero momentum licet enim valeo res sermo tantus ut constringo vinculis suus is qui respondeo sum vel taceo vel etiam invitus is qui sum contra cogo fateor non idem sum tamen is res causa utilitas


quare capiendae sunt illae, de quibus dixi, rerum imagines, quas vocari φαντασίας indicavimus, omniaque, de quibus dicturi erimus, personae, quaestiones, spes, metus habenda in oculis, in adfectus recipienda. pectus est enim, quod disertos facit, et vis mentis. ideoque imperitis quoque, si modo sint aliquo adfectu concitati, verba non desunt.

quare capio sum ille de qui dico res imago qui vocaris indico omne de qui dico sum persona quaestio spes metus habeo in oculus in affectus recipio pectus sum enim qui dissero facio et volo mens ideo imperitus quoque si modo sum aliquis affectus concitas verbum non desum


deinde, quia plurimum in praecipiendo valet ratio, quae doctissimo cuique plenissima est; postremo, quia nemo sic in maioribus eminet, ut eum minora deficiant. nisi forte Iovem quidem Phidias optime fecit, illa autem, quae in ornamentum operis eius accedunt, alius melius elaborasset, aut orator loqui nesciet aut leviores morbos curare non poterit praestantissimus medicus.

deinde quia multus in praecipio valeo ratio qui doceo quisque plenus sum postremo quia nemo sic in magnus emineo ut is parvus deficio nisi fors iuppiter quidem phidias optume facio ille autem qui in ornamentum opus is accedo alius bonus elaboro aut orator loquor nescio aut levis morbus curo non possum praesto medicus