Sed ego quae mente agitavi, omnes iam antea divorsi audistis. ceterum mihi in dies magis animus accenditur, quom considero, quae condicio vitae futura sit, nisi nosmet ipsi vindicamus in libertatem. nam postquam res publica in paucorum potentium ius atque dicionem concessit, semper illis reges tetrarchae vectigales esse, populi nationes stipendia pendere; ceteri omnes, strenui boni, nobiles atque ignobiles, volgus fuimus sine gratia, sine auctoritate, iis obnoxii, quibus, si res publica valeret, formidini essemus. itaque omnis gratia potentia honos divitiae apud illos sunt aut ubi illi volunt; nobis reliquere pericula repulsas iudicia egestatem. quae quo usque tandem patiemini, o fortissumi viri? nonne emori per virtutem praestat quam vitam miseram atque inhonestam, ubi alienae superbiae ludibrio fueris, per dedecus amittere? verum enim vero, pro deum atque hominum fidem, victoria in manu nobis est, viget aetas, animus valet; contra illis annis atque divitiis omnia consenuerunt. tantummodo incepto opus est, cetera res expediet. etenim quis mortalium, quoi virile ingenium est, tolerare potest illis divitias superare, quas profundant in extruendo mari et montibus coaequandis, nobis rem familiarem etiam ad necessaria deesse? illos binas aut amplius domos continuare, nobis larem familiarem nusquam ullum esse? quom tabulas signa toreumata emunt, nova diruunt, alia aedificant, postremo omnibus modis pecuniam trahunt vexant, tamen summa lubidine divitias suas vincere nequeunt. at nobis est domi inopia, foris aes alienum, mala res, spes multo asperior: denique quid reliqui habemus praeter miseram animam?

sed ego qui mens agito omnis iam antea divorto audio ceterum ego in dies magis animus accendo cum considero qui condicio vita sum sum nisi nos ipse vindico in libertas nam postquam res publicus in paucus potens ius atque dicio concedo semper ille rex tetrarches vectigal sum populus natio stipendium pendeo ceterus omnis strenuus bonus nobilis atque ignobilis vulgus sum sine gratia sine auctoritas is obnoxius qui si res publicus valeo formido sum itaque omnis gratia potentia honor divitiae apud ille sum aut ubi ille volo nos relinquo periculum repello iudicium egestas qui quo usque tandem patior o fortis vir nonne emorior per virtus praesto quam vita miser atque inhonestus ubi alienus superbia ludibrium sum per dedecus amitto verus enim verus pro deus atque homo fides victoria in manus nos sum vigeo aetas animus valeo contra ille annus atque divitiae omnis consenesco tantummodo inceptum opus sum ceterus res expedio etenim quis mortalis qui virilis ingenium sum tolero possum ille divitiae supero qui profundo in extruendo mare et mons coaequo nos res familiaris etiam ad necessarius desum ille bini aut amplus domus continuo nos lar familiaris nusquam ullus sum cum tabula signum toreuma emo novo diruo alius aedifico postremo omnis modus pecunia traho vexo tamen summus libido divitiae suus vinco nequeo at nos sum domus inopia foris aes alienus malus res spes multus asper denique quis reliquus habeo praeter miser anima


Sed ipse paucos dies conmoratus apud C. Flaminium in agro Arretino, dum vicinitatem antea sollicitatam armis exornat, cum fascibus atque aliis imperi insignibus in castra ad Manlium contendit. haec ubi Romae comperta sunt, senatus Catilinam et Manlium hostis iudicat, ceterae multitudini diem statuit, ante quam sine fraude liceret ab armis discedere praeter rerum capitalium condemnatis. praeterea decernit, uti consules dilectum habeant, Antonius cum exercitu Catilinam persequi maturet, Cicero urbi praesidio sit.

sed ipse paucus dies conmoror apud que flaminius in ager aretinus dum vicinitas antea sollicito arma exorno cum fascis atque alius imperium insignis in castrum ad manlius contendo hic ubi roma comperio sum senatus catilina et manlius hostis iudico ceterus multitudo dies statuo ante quam sine fraus licet ab arma discedo praeter res capitalis condemno praeterea decerno uti consul dilectus habeo antonius cum exercitus catilina persequor maturo cicero urbs praesidium sum


Postquam Cato adsedit, consulares omnes itemque senatus magna pars sententiam eius laudant, virtutem animi ad caelum ferunt, alii alios increpantes timidos vocant. Cato clarus atque magnus habetur; senati decretum fit, sicuti ille censuerat.

postquam cato adsedeo consularis omnis ito senatus magnus pars sententia is laudo virtus animus ad caelum fero alius alius increpo timidus voco cato clarus atque magnus habeo senatus decretum fio sicut ille censeo


'L. Catilina Q. Catulo. Egregia tua fides, re cognita, grata mihi magnis in meis periculis, fiduciam commendationi meae tribuit. quam ob rem defensionem in novo consilio non statui parare: satisfactionem ex nulla conscientia de culpa proponere decrevi, quam me dius fidius veram licet cognoscas. iniuriis contumeliisque concitatus, quod fructu laboris industriaeque meae privatus statum dignitatis non obtinebam, publicam miserorum causam pro mea consuetudine suscepi, non quin aes alienum meis nominibus ex possessionibus solvere non possem — et alienis nominibus liberalitas Orestillae suis filiaeque copiis persolveret — sed quod non dignos homines honore honestatos videbam meque falsa suspicione alienatum esse sentiebam. hoc nomine satis honestas pro meo casu spes reliquae dignitatis conservandae sum secutus. plura quom scribere vellem, nuntiatum est vim mihi parari. nunc Orestillam commendo tuaeque fidei trado; eam ab iniuria defendas, per liberos tuos rogatus. haveto.'

l catilina q catulus egregius tuus fides res cognosco gratus ego magnus in meus periculum fiducia commendatio meus tribuo quam ob res defensio in novo consilium non statuo paro satisfactio ex nullus conscientia de culpa propono decerno quam ego dius fidus verus licet cognosco iniuria contumelia concito qui fructus labor industria meus privo status dignitas non obtineo publicus miserum causa pro meus consuetudo suscipio non quin aes alienus meus nomen ex possessio solvo non possum et alienus nomen liberalitas orestilla suus filia copia persolvo sed qui non dignus homo honor honesto video ego fallo suspicio alieno sum sentio hic nomen satis honestus pro meus casus spes reliquus dignitas conservo sum sequor multus cum scribo volo nuntio sum vis ego paro nunc orestilla commendo tuus fides trado is ab iniuria defendo per liber tuus rogo haveto


Saepenumero, patres conscripti, multa verba in hoc ordine feci, saepe de luxuria atque avaritia nostrorum civium questus sum, multosque mortalis ea causa advorsos habeo. qui mihi atque animo meo nullius umquam delicti gratiam fecissem, haud facile alterius lubidini male facta condonabam. sed ea tametsi vos parvi pendebatis, tamen res publica firma erat, opulentia neglegentiam tolerabat. nunc vero non id agitur, bonisne an malis moribus vivamus, neque quantum aut quam magnificum imperium populi Romani sit, sed haec, quoiuscumque modi videntur, nostra an nobiscum una hostium futura sint. hic mihi quisquam mansuetudinem et misericordiam nominat. iam pridem equidem nos vera vocabula rerum amisimus: quia bona aliena largiri liberalitas, malarum rerum audacia fortitudo vocatur, eo res publica in extremo sita est. sint sane, quoniam ita se mores habent, liberales ex sociorum fortunis, sint misericordes in furibus aerari: ne illi sanguinem nostrum largiantur et, dum paucis sceleratis parcunt, bonos omnis perditum eant.

saepenumero pater conscribo multus verbum in hic ordo facio saepe de luxuria atque avaritia noster civis queror sum multi mortalis is causa adverto habeo qui ego atque animus meus nullus umquam delictum gratia facio haud facilis alter libido malus facio condono sed is tametsi tu parvus pendeo tamen res publicus firmo sum opulentia neglegentia tolero nunc verus non is ago bonus an malus mos vivo neque quantus aut quam magnificus imperium populus romanus sum sed hic cujus modus video noster an nos unus hostis sum sum hic ego quisquam mansuetudo et misericordia nomino iam pridem equidem nos verus vocabulum res amitto quia bonus alienus largior liberalitas malus res audacia fortitudo voco is res publicus in exter sino sum sum sanus quoniam ita sui mos habeo liberalis ex socius fortuna sum misericors in fur aerarius ne ille sanguis nos largior et dum paucus scelero parco bonus omnis perdo eo


Bene et conposite C. Caesar paulo ante in hoc ordine de vita et morte disseruit, credo falsa existumans ea, quae de inferis memorantur: divorso itinere malos a bonis loca taetra, inculta, foeda atque formidulosa habere. itaque censuit pecunias eorum publicandas, ipsos per municipia in custodiis habendos, videlicet timens, ne, si Romae sint, aut a popularibus coniurationis aut a multitudine conducta per vim eripiantur; quasi vero mali atque scelesti tantummodo in urbe et non per totam Italiam sint, aut non ibi plus possit audacia, ubi ad defendundum opes minores sunt. quare vanum equidem hoc consilium est, si periculum ex illis metuit; si in tanto omnium metu solus non timet, eo magis refert me mihi atque vobis timere. qua re quom de P. Lentulo ceterisque statuetis, pro certo habetote vos simul de exercitu Catilinae et de omnibus coniuratis decernere. quanto vos attentius ea agetis, tanto illis animus infirmior erit; si paulum modo vos languere viderint, iam omnes feroces aderunt.

bene et compositus que caesar paulus ante in hic ordo de vito et mors disseruio credo fallo existimo is qui de inferi memoro divorto iter malus ab bonus locum taeter incultus foedus atque formidulosus habeo itaque censeo pecunia is publico ipse per municipium in custodia habeo videlicet timeo ne si roma sum aut ab popularis coniuratio aut ab multitudo conduco per vis eripio quasi verus malus atque scelestus tantummodo in urbs et non per totus italia sum aut non ibi multus possum audacia ubi ad defendo ops paruus sum quare vanus equidem hic consilium sum si periculum ex ille metuo si in tantus omnis metus solus non timeo is magis refero ego ego atque tu timeo qui res cum de p lentulus ceter statuo pro certus habeo tu simul de exercitus catilina et de omnis coniuratus decerno quantus tu attendo is ago tantus ille animus infirmus sum si paulus modo tu langueo video iam omnis ferox adeo


At Catilinae crudelis animus eadem illa movebat, tametsi praesidia parabantur et ipse lege Plautia interrogatus erat ab L. Paulo. postremo dissimulandi causa aut sui expurgandi, sicut iurgio lacessitus foret, in senatum venit. tum M. Tullius consul, sive praesentiam eius timens sive ira conmotus, orationem habuit luculentam atque utilem rei publicae, quam postea scriptam edidit. sed ubi ille adsedit, Catilina, ut erat paratus ad dissimulanda omnia, demisso voltu, voce supplici postulare a patribus coepit, ne quid de se temere crederent: ea familia ortum, ita se ab adulescentia vitam instituisse, ut omnia bona in spe haberet; ne existumarent sibi, patricio homini, quoius ipsius atque maiorum pluruma beneficia in plebem Romanam essent, perdita re publica opus esse, quom eam servaret M. Tullius, inquilinus civis urbis Romae. ad hoc male dicta alia quom adderet, obstrepere omnes, hostem atque parricidam vocare. tum ille furibundus 'quoniam quidem circumventus' inquit 'ab inimicis praeceps agor,

at catilina crudelis animus idem ille moveo tametsi praesidium paro et ipse lex plautius interrogo sum ab l paulus postremo dissimulo causa aut suus expurgo sicut iurgium lacesso sum in senatus venio tum m tullius consul sive praesentia is timeo sive ira conmoueo oratio habeo luculentus atque utilis res publicus quam postea scribo edo sed ubi ille adsedeo catilina ut sum paro ad dissimulo omnis demitto vultus vox supplicium postulo ab pater coepio ne quis de sui temere credo is familia orior ita sui ab adulescentia vita instituo ut omnis bonus in spes habeo ne existimo sui patricius homo qui ipse atque magnus plurimus beneficium in plebs romanus sum perdo res publicus opus sum cum is servo m tullius inquilinus civis urbs roma ad hic malus dictum alius cum addo obstrepo omnis hostis atque parricida vocaris tum ille furibundus quoniam quidem circumvenio inquam ab inimicus praeceps ago


'Omnis homines, patres conscripti, qui de rebus dubiis consultant, ab odio, amicitia, ira atque misericordia vacuos esse decet. haud facile animus verum providet, ubi illa officiunt, neque quisquam omnium lubidini simul et usui paruit. ubi intenderis ingenium, valet; si lubido possidet, ea dominatur, animus nihil valet. magna mihi copia est memorandi, patres conscripti, quae reges atque populi ira aut misericordia inpulsi male consuluerint. sed ea malo dicere, quae maiores nostri contra lubidinem animi sui recte atque ordine fecere. bello Macedonico, quod cum rege Perse gessimus, Rhodiorum civitas magna atque magnifica, quae populi Romani opibus creverat, infida et advorsa nobis fuit. sed postquam bello confecto de Rhodiis consultum est, maiores nostri, ne quis divitiarum magis quam iniuriae causa bellum inceptum diceret, inpunitos eos dimisere. item bellis Punicis omnibus, quom saepe Carthaginienses et in pace et per indutias multa nefaria facinora fecissent, numquam ipsi per occasionem talia fecere: magis quid se dignum foret, quam quid in illos iure fieri posset, quaerebant. hoc item vobis providendum est, patres conscripti, ne plus apud vos valeat P. Lentuli et ceterorum scelus quam vostra dignitas, neu magis irae vostrae quam famae consulatis. nam si digna poena pro factis eorum reperitur, novom consilium adprobo; sin magnitudo sceleris omnium ingenia exuperat, his utendum censeo, quae legibus conparata sunt.

omnis homo pater conscribo qui de res dubius consulto ab odium amicitia ira atque misericordia vacuus sum decet haud facilis animus verus provideo ubi ille officio neque quisquam omnis libido simul et usus pareo ubi intendo ingenium valeo si libido possideo is dominor animus nihil valeo magnus ego copia sum memoro pater conscribo qui rex atque populus ira aut misericordia inpello malus consulo sed is malus dico qui magnus noster contra libido animus suus rectus atque ordo facio bellum macedonicus qui cum rex perses gero rhodius civitas magnus atque magnificus qui populus romanus ops cerno infidus et adverto nos sum sed postquam bellum conficio de rhodius consulo sum magnus noster ne quis divitiaris magis quam iniuria causa bellum incipio dico impunis is dimitto item bellum punicus omnis cum saepe carthaginiensis et in pax et per indutiae multus nefarius facinus facio numquam ipse per occasio talis facio magis quis sui dignus sum quam quis in ille ius fio possum quaero hic item tu provideo sum pater conscribo ne multus apud tu valeo p lentulis et ceterus scelus quam vester dignitas neu magis ira vester quam fama consulo nam si dignus poena pro facio is reperio novus consilium approbo sin magnitudo scelus omnis ingenium exuperat hic utor censeo qui lex conparo sum


Maiores nostri, patres conscripti, neque consili neque audaciae umquam eguere; neque illis superbia obstabat, quo minus aliena instituta, si modo proba erant, mitarentur. arma atque tela militaria ab Samnitibus, insignia magistratuum ab Tuscis pleraque sumpserunt. postremo, quod ubique apud socios aut hostis idoneum videbatur, cum summo studio domi exequebantur: imitari quam invidere bonis malebant. sed eodem illo tempore Graeciae morem imitati verberibus animadvortebant in civis, de condemnatis summum supplicium sumebant. postquam res publica adolevit et multitudine civium factiones valuere, circumveniri innocentes, alia huiusce modi fieri coepere, tum lex Porcia aliaeque leges paratae sunt, quibus legibus exilium damnatis permissum est. ego hanc causam, patres conscripti, quo minus novom consilium capiamus, in primis magnam puto. profecto virtus atque sapientia maior illis fuit, qui ex parvis opibus tantum imperium fecere, quam in nobis, qui ea bene parta vix retinemus.

magnus noster pater conscribo neque consilium neque audacia umquam egeo neque ille superbia obsto quo paruus alienus institutum si modo probus sum mitto arma atque telum militaris ab samnites insigne magistratus ab tuscus plerusque sumo postremo qui ubique apud socius aut hostis idoneus video cum superus studium domus exsequor imitor quam invideo bonus malo sed idem ille tempus graecia mos imitor verber animadvortebant in civis de condemno superus supplicium sumo postquam res publicus adolesco et multitudo civis factio valeo circumvenio innocens alius hic modus fio coepio tum lex porcius alius lex paro sum qui lex exsilium damno permitto sum ego hic causa pater conscribo quo paruus novus consilium capio in primus magnus puto profecto virtus atque sapientia magnus ille sum qui ex parvus ops tantus imperium facio quam in nos qui is bene pario vix retineo


His amicis sociisque confisus Catilina, simul quod aes alienum per omnis terras ingens erat et quod plerique Sullani milites, largius suo usi, rapinarum et victoriae veteris memores civile bellum exoptabant, opprimundae rei publicae consilium cepit. in Italia nullus exercitus, Cn. Pompeius in extremis terris bellum gerebat; ipsi consulatum petenti magna spes, senatus nihil sane intentus: tutae tranquillaeque res omnes, sed ea prorsus opportuna Catilinae.

hic amicus socius confido catilina simul qui aes alienus per omnis terra ingens sum et qui plerusque sullanus miles largus suus utor rapina et victoria veto memor civilis bellum exopto opprimo res publicus consilium capio in italia nullus exercitus cn pompejus in exter terra bellum gero ipse consulatus peto magnus spes senatus nihil sanus intendo tueor tranquillus res omnis sed is prorsus opportunus catilina


Dum haec in senatu aguntur et dum legatis Allobrogum et T. Volturcio, conprobato eorum indicio, praemia decernuntur, liberti et pauci ex clientibus Lentuli divorsis itineribus opifices atque servitia in vicis ad eum eripiundum sollicitabant, partim exquirebant duces multitudinum, qui pretio rem publicam vexare soliti erant. Cethegus autem per nuntios familiam atque libertos suos, lectos et exercitatos, orabat , ut grege facto cum telis ad sese inrumperent. consul ubi ea parari cognovit, dispositis praesidiis, ut res atque tempus monebat, convocato senatu refert, quid de iis fieri placeat, qui in custodiam traditi erant. sed eos paulo ante frequens senatus iudicaverat contra rem publicam fecisse. tum D. Iunius Silanus primus sententiam rogatus, quod eo tempore consul designatus erat, de iis, qui in custodiis tenebantur, et praeterea de L. Cassio, P. Furio, P. Umbreno, Q. Annio, si deprehensi forent, supplicium sumundum decreverat; isque postea permotus oratione C. Caesaris pedibus in sententiam Ti. Neronis iturum se dixit, quod de ea re praesidiis additis referundum censuerat. sed Caesar, ubi ad eum ventum est, rogatus sententiam a consule huiusce modi verba locutus est:

dum hic in senatus ago et dum legatus allobroges et t vulturcius conprobo is indicium praemium decerno libertus et paucus ex cliens lentulis divorto iter opifex atque servitium in vicus ad is eripio sollicito pars exquiro dux multitudo qui pretium res publicus vexaris soleo sum cethegus autem per nuntius familia atque libertus suus lectus et exercito oro ut grex facio cum telum ad sui irrumpo consul ubi is paro cognosco dispono praesidium ut res atque tempus moneo convoco senatus refero quis de is fio placeo qui in custodia trado sum sed is paulus ante frequens senatus judico contra res publicus facio tum d junius silanus primus sententia rogo qui is tempus consul designo sum de is qui in custodia teneo et praeterea de l casseius p furius p umbrenus q annius si deprehendo sum supplicium sumo decerno eo postea permoueo oratio que caesar pes in sententia tiberius nero eo sui dico qui de is res praesidium addo refero censeo sed caesar ubi ad is venio sum rogo sententia ab consul hic modus verbum loquor sum


igitur perterritis ac dubitantibus ceteris C. Cornelius eques Romanus operam suam pollicitus et cum eo L. Vargunteius senator constituere ea nocte paulo post cum armatis hominibus sicuti salutatum introire ad Ciceronem ac de inproviso domi suae inparatum confodere. Curius ubi intellegit, quantum periculum consuli inpendeat, propere per Fulviam Ciceroni dolum qui parabatur enuntiat. ita illi ianua prohibiti tantum facinus frustra susceperant.

igitur perterreo atque dubito ceterus que cornelius eques romanus opera suus polliceor et cum is l vargunteius senator constituo is nox paulus post cum armo homo sicut saluto introeo ad cicero atque de improvide domus suus imparatus confodio curius ubi intellego quantus periculum consul inpendeo properus per fulvius cicero dolus qui paro enuntio ita ille ianua prohibeo tantus facinus frustra suscipio


Postquam, ut dixi, senatus in Catonis sententiam discessit, consul optumum factu ratus noctem quae instabat antecapere, ne quid eo spatio novaretur, tresviros quae ad supplicium postulabantur parare iubet. ipse praesidiis dispositis Lentulum in carcerem deducit; idem fit ceteris per praetores. est in carcere locus, quod Tullianum appellatur, ubi paululum ascenderis ad laevam, circiter duodecim pedes humi depressus; eum muniunt undique parietes atque insuper camera lapideis fornicibus iuncta; sed incultu tenebris odore foeda atque terribilis eius facies est. in eum locum postquam demissus est Lentulus, vindices rerum capitalium, quibus praeceptum erat, laqueo gulam fregere. ita ille patricius ex gente clarissuma Corneliorum, qui consulare imperium Romae habuerat, dignum moribus factisque suis exitium vitae invenit. de Cethego, Statilio, Gabinio, Caepario eodem modo supplicium sumptum est.

postquam ut dico senatus in cato sententia discedo consul bonus factus reor nox qui insto antecapio ne quis is spatium novo tresviri qui ad supplicium postulo paro iubeo ipse praesidium dispono lentulis in carcer deduco idem fio ceterus per praetor sum in carcer locus qui tullianus appello ubi paululum ascendo ad laeva circiter duodecim pes humus deprimo is munio undique paries atque insuper camera lapideus fornix iungo sed incultus tenebrae odor foedus atque terribilis is facies sum in is locus postquam demitto sum lentulus vindico res capitalis qui praeceptum sum laqueus gula frango ita ille patricius ex gens clarus cornelius qui consularis imperium roma habeo dignus mos facio suus exitium vita invenio de cethegus statilius gabinius caeparius idem modo supplicium sumo sum


Ad haec Q. Marcius respondit, si quid ab senatu petere vellent, ab armis discedant, Romam supplices proficiscantur: ea mansuetudine atque misericordia senatum populi Romani semper fuisse, ut nemo umquam ab eo frustra auxilium petiverit.

ad hic q marcius respondeo si quis ab senatus peto volo ab arma discedo roma supplex proficiscor is mansuetudo atque misericordia senatus populus romanus semper sum ut nemo umquam ab is frustra auxilium peto


Sed isdem temporibus Q. Catulus et C. Piso neque pretio neque gratia Ciceronem inpellere potuere, uti per Allobroges aut alium indicem C. Caesar falso nominaretur. nam uterque cum illo gravis inimicitias exercebat: Piso oppugnatus in iudicio pecuniarum repetundarum propter quoiusdam Transpadani supplicium iniustum, Catulus ex petitione pontificatus odio incensus, quod extrema aetate, maxumis honoribus usus, ab adulescentulo Caesare victus discesserat. res autem opportuna videbatur, quod is privatim egregia liberalitate, publice maxumis muneribus grandem pecuniam debebat. sed ubi consulem ad tantum facinus inpellere nequeunt, ipsi singillatim circumeundo atque ementiundo, quae se ex Volturcio aut Allobrogibus audisse dicerent, magnam illi invidiam conflaverant, usque eo ut nonnulli equites Romani, qui praesidi causa cum telis erant circum aedem Concordiae, seu periculi magnitudine seu animi mobilitate inpulsi, quo studium suom in rem publicam clarius esset, egredienti ex senatu Caesari gladio minitarentur.

sed idem tempus q catulus et que piso neque pretium neque gratia cicero inpello possum uti per allobroges aut alius index que caesar fallo nomino nam uterque cum ille gravis inimicitia exerceo piso oppugno in iudicium pecunia repeto propter quidam transpadanus supplicium iniustus catulus ex petitio pontificatus odium incendo qui exter aetas magnus honor utor ab adulescentulus caesaris vinco discedo res autem opportunus video qui is privatim egregius liberalitas publicus magnus munus grandis pecunia debeo sed ubi consul ad tantus facinus inpello nequeo ipse singillatim circumeo atque ementior qui sui ex vulturcius aut allobroges audio dico magnus ille invidia conflo usque is ut nonnullus eques romanus qui praesidium causa cum telum sum circum aedes concordia seu periculum magnitudo seu animus mobilitas inpello quo studium suus in res publicus clarus sum egredior ex senatus caesaris gladius minitor


Sed ea tempestate coepere se quisque magis extollere magisque ingenium in promptu habere. nam regibus boni quam mali suspectiores sunt, semperque iis aliena virtus formidulosa est. sed civitas incredibile memoratu est adepta libertate quantum brevi creverit: tanta cupido gloriae incesserat. iam primum iuventus, simul ac belli patiens erat, in castris per laborem usum militiae discebat, magisque in decoris armis et militaribus equis quam in scortis atque conviviis lubidinem habebant. igitur talibus viris non labor insolitus, non locus ullus asper aut arduos erat, non armatus hostis formidulosus: virtus omnia domuerat. sed gloriae maxumum certamen inter ipsos erat: se quisque hostem ferire, murum ascendere, conspici, dum tale facinus faceret, properabat. eas divitias, eam bonam famam magnamque nobilitatem putabant. laudis avidi, pecuniae liberales erant; gloriam ingentem, divitias honestas volebant. memorare possum, quibus in locis maxumas hostium copias populus Romanus parva manu fuderit, quas urbis natura munitas pugnando ceperit, ni ea res longius nos ab incepto traheret.

sed is tempestas coepio sui quisque magis extollo magus ingenium in promptus habeo nam rex bonus quam malus suspicio sum semper is alienus virtus formidulosus sum sed civitas incredibilis memoro sum adipiscor libertas quantus brevis cerno tantus cupido gloria incedo iam primus juventus simul atque bellum patior sum in castrum per labor usus militia disco magus in decor arma et militaris equus quam in scortum atque convivium libido habeo igitur talis vis non labor insolitus non locus ullus asper aut arduus sum non armo hostis formidulosus virtus omnis domo sed gloria magnus certamen inter ipse sum sui quisque hostis ferio murus ascendo conspicio dum talis facinus facio propero is divitiae is bonus fama magnus nobilitas puto laus avidus pecunia liberalis sum gloria ingens divitiae honestus volo memoro possum qui in locus magnus hostis copia populus romanus parvus manus fundo qui urbs natura munio pugno capio ni is res longus nos ab inceptum traho


At Romae Lentulus cum ceteris, qui principes coniurationis erant, paratis ut videbatur magnis copiis constituerant, uti, quom Catilina in agrum Aefulanum cum exercitu venisset, L. Bestia tribunus plebis contione habita quereretur de actionibus Ciceronis bellique gravissumi invidiam optumo consuli inponeret: eo signo proxuma nocte cetera multitude coniurationis suom quisque negotium exequeretur. sed ea divisa hoc modo dicebantur: Statilius et Gabinius uti cum magna manu duodecim simul opportuna loca urbis incenderent, quo tumultu facilior aditus ad consulem ceterosque, quibus insidiae parabantur, fieret; Cethegus Ciceronis ianuam obsideret eumque vi aggrederetur; alius autem alium, sed filii familiarum, quorum ex nobilitate maxuma pars erat, parentis interficerent; simul caede et incendio perculsis omnibus ad Catilinam erumperent. inter haec parata atque decreta Cethegus semper querebatur de ignavia sociorum: illos dubitando et dies prolatando magnas opportunitates corrumpere; facto, non consulto in tali periculo opus esse, seque, si pauci adiuvarent, languentibus aliis impetum in curiam facturum. natura ferox, vehemens, manu promptus erat, maxumum bonum in celeritate putabat.

at roma lentulus cum ceterus qui princeps coniuratio sum paro ut video magnus copia constituo uti cum catilina in ager aefulanus cum exercitus venio l bestia tribunus plebs contio habeo queror de actio cicero bellus gravis invidia bonus consul inpono is signum proximus nox ceterus multitudo coniuratio suus quisque negotium exsequor sed is divido hic modo dico statilius et gabinus uti cum magnus manus duodecim simul opportunus locum urbs incendo quo tumultus facilis aditus ad consul ceter qui insidiae paro fio cethegus cicero ianua obsido is vis aggredior alius autem alius sed filius familia qui ex nobilitas magnus pars sum parens interficio simul caedes et incendium percello omnis ad catilina erumpo inter hic paro atque decretum cethegus semper queror de ignavia socius ille dubito et dies prolato magnus opportunitas corrumpo facio non consultum in talis periculum opus sum sequor si paucus adjuvo langueo alius impetus in curia facio natura ferox vehemens manus promptus sum magnus bonus in celeritas puto


Ea res in primis studia hominum accendit ad consulatum mandandum M. Tullio Ciceroni. namque antea pleraque nobilitas invidia aestuabat, et quasi pollui consulatum credebant, si eum quamvis egregius homo novos adeptus foret. sed ubi periculum advenit, invidia atque superbia post fuere.

is res in primus studium homo accendo ad consulatus mando m tullius cicero namque antea plerusque nobilitas invidia aestuo et quasi polluo consulatus credo si is quivis egregius homo novi adipiscor sum sed ubi periculum advenio invidia atque superbia post sum


Dum ea Romae geruntur, Catilina ex omni copia, quam et ipse adduxerat et Manlius habuerat, duas legiones instituit, cohortis pro numero militum conplet. deinde, ut quisque voluntarius aut ex sociis in castra venerat, aequaliter distribuerat, ac brevi spatio legiones numero hominum expleverat, quom initio non amplius duobus milibus habuisset. sed ex omni copia circiter pars quarta erat militaribus armis instructa; ceteri, ut quemque casus armaverat, sparos aut lanceas, alii praeacutas sudis portabant. sed postquam Antonius cum exercitu adventabat, Catilina per montis iter facere, modo ad urbem, modo Galliam vorsus castra movere, hostibus occasionem pugnandi non dare. sperabat propediem magnas copias sese habiturum, si Romae socii incepta patravissent. interea servitia repudiabat, quoius initio ad eum magnae copiae concurrebant, opibus coniurationis fretus, simul alienum suis rationibus existumans videri causam civium cum servis fugitivis communicavisse.

dum is roma gero catilina ex omnis copia quam et ipse adduco et manlius habeo duo legio instituo cohors pro numerus miles conpleo deinde ut quisque voluntarius aut ex socius in castrum venio aequalis distribuo atque brevis spatium legio numerus homo expleo cum initium non amplus duo mille habeo sed ex omnis copia circiter pars quartus sum militaris arma instruo ceterus ut quisque casus armo sparus aut lancea alius praeacuo sudis porto sed postquam antonius cum exercitus advento catilina per mons iter facio modo ad urbs modo gallia verto castrum moveo hostis occasio pugno non do spero propediem magnus copia sui habeo si roma socius inceptum patro interea servitium repudio qui initium ad is magnus copia concurro ops coniuratio fretus simul alienus suus ratio existimo video causa civis cum servio fugitivus communico


L. Catilina, nobili genere natus, fuit magna vi et animi et corporis sed ingenio malo pravoque. huic ab adulescentia bella intestina caedes rapinae discordia civilis grata fuere, ibique iuventutem suam exercuit. corpus patiens inediae algoris vigiliae supra quam quoiquam credibile est. animus audax subdolus varius, quoius rei lubet simulator ac dissimulator, alieni adpetens sui profusus, ardens in cupiditatibus; satis eloquentiae, sapientiae parum. vastus animus inmoderata incredibilia nimis alta semper cupiebat. hunc post dominationem L. Sullae lubido maxuma invaserat rei publicae capiundae; neque id quibus modis adsequeretur, dum sibi regnum pararet, quicquam pensi habebat. agitabatur magis magisque in dies animus ferox inopia rei familiaris et conscientia scelerum, quae utraque iis artibus auxerat, quas supra memoravi. incitabant praeterea corrupti civitatis mores, quos pessuma ac divorsa inter se mala, luxuria atque avaritia, vexabant.

l catilina nobilis genus nascor sum magnus vis et animus et corpus sed ingenium malus pravus hic ab adulescentia bellum intestinum caedes rapina discordia civilis gratus sum ibi iuventus suus exerceo corpus patior inedia algor vigilia supra quam quisquam credibilis sum animus audax subdolus varius qui res lubet simulator atque dissimulator alienus adpeto suus profundo ardeo in cupiditas satis eloquentia sapientia parum vastus animus immoderatus incredibilis nimis altus semper cupio hic post dominatio l sulla libido magnus invado res publicus capio neque is qui modus assequor dum sui regnum paro quisquam pensum habeo agito magis magus in dies animus ferox inopia res familiaris et conscientia scelus qui uter is ars augeo qui supra memoro incito praeterea corrumpo civitas mos qui malus atque divorto inter sui malus luxuria atque avaritia vexo


'Ni virtus fidesque vostra spectata mihi forent, nequiquam opportuna res cecidisset; spes magna, dominatio in manibus frustra fuissent, neque ego per ignaviam aut vana ingenia incerta pro certis captarem. sed quia multis et magnis tempestatibus vos cognovi fortis fidosque mihi, eo animus ausus est maxumum atque pulcherrumum facinus incipere, simul quia vobis eadem quae mihi bona malaque esse intellexi; nam idem velle atque idem nolle, ea demum firma amicitia est.

ni virtus fido vester specto ego sum nequiquam opportunus res cado spes magnus dominatio in manus frustra sum neque ego per ignavio aut vanus ingenium incertus pro certus capto sed quia multus et magnus tempestas tu cognosco fortis fidus ego is animus audeo sum magnus atque pulcher facinus incipio simul quia tu idem qui ego bonus malum sum intellego nam idem volo atque idem nolo is demum firmo amicitia sum


his rebus ita actis, constituta nocte qua proficiscerentur Cicero per legatos cuncta edoctus L. Valerio Flacco et C. Pomptino praetoribus imperat, ut in ponte Mulvio per insidias Allobrogum comitatus deprehendant. rem omnem aperit, quoius gratia mittebantur; cetera, uti facto opus sit, ita agant permittit. illi, homines militares, sine tumultu praesidiis conlocatis, sicuti praeceptum erat, occulte pontem obsidunt. postquam ad id loci legati cum Volturcio venerunt et simul utrimque clamor exortus est, Galli cito cognito consilio sine mora praetoribus se tradunt, Volturcius primo cohortatus ceteros gladio se a multitudine defendit, deinde, ubi a legatis desertus est, multa prius de salute sua Pomptinum obtestatus, quod ei notus erat, postremo timidus ac vitae diffidens velut hostibus sese praetoribus dedit.

hic res ita ago constituo nox qui proficisco cicero per legatus cunctus edoceo l valerius flaccus et que pomptinus praetor impero ut in pons mulvius per insidiae allobroges comitor deprehendo res omnis aperio qui gratia mitto ceterus uti facio opus sum ita ago permitto ille homo militaris sine tumultus praesidium conloco sicut praeceptum sum occulte pons obsido postquam ad is locus legatus cum vulturcius venio et simul utrimque clamor exorior sum gallus cito cognosco consilium sine mora praetor sui trado vulturcius primus cohortor ceterus gladius sui ab multitudo defendo deinde ubi ab legatus desero sum multus prior de salus suus pomptinus obtestor qui is notus sum postremo timidus atque vita diffido velut hostis sui praetor do


'Longe alia mihi mens est, patres conscripti, quom res atque pericula nostra considero, et quom sententias nonnullorum ipse mecum reputo. illi mihi disseruisse videntur de poena eorum, qui patriae, parentibus, aris atque focis suis bellum paravere; res autem monet cavere ab illis magis quam quid in illos statuamus consultare. nam cetera maleficia tum persequare, ubi facta sunt; hoc nisi provideris ne accidat, ubi evenit, frustra iudicia inplores: capta urbe nihil fit reliqui victis. sed, per deos inmortalis, vos ego appello, qui semper domos, villas, signa, tabulas vostras pluris quam rem publicam fecistis: si ista, quoiuscumque modi sunt quae amplexamini, retinere, si voluptatibus vostris otium praebere voltis, expergiscimini aliquando et capessite rem publicam. non agitur de vectigalibus neque de sociorum iniuriis: libertas et anima nostra in dubio est.

longus alius ego mens sum pater conscribo cum res atque periculum noster considero et cum sententia nonnulli ipse ego reputo ille ego disseruio video de poena is qui patria parens ara atque focus suus bellum paro res autem moneo caveo ab ille magis quam quis in ille statuo consulto nam ceterus maleficium tum persequor ubi facio sum hic nisi provideo ne accido ubi evenio frustra iudicium inploro capio urbs nihil fio reliquus vinco sed per deus immortalis tu ego appello qui semper domus villa signum tabula vester multus quam res publicus facio si iste cujus modus sum qui amplexor retineo si voluptas vester otium praebeo volo expergiscor aliquando et capesso res publicus non ago de vectigal neque de socius iniuria libertas et anima noster in dubius sum


Postquam divitiae honori esse coepere et eas gloria imperium potentia sequebatur, hebescere virtus, paupertas probro haberi, innocentia pro malevolentia duci coepit. igitur ex divitiis iuventutem luxuria atque avaritia cum superbia invasere: rapere consumere, sua parvi pendere aliena cupere, pudorem pudicitiam, divina atque humana promiscua, nihil pensi neque moderati habere. operae pretium est, quom domos atque villas cognoveris in urbium modum exaedificatas, visere templa deorum, quae nostri maiores religiosissumi mortales fecere. verum illi delubra deorum pietate, domos suas gloria decorabant, neque victis quicquam praeter iniuriae licentiam eripiebant. at hi contra, ignavissumi homines, per summum scelus omnia ea sociis adimere, quae fortissumi viri victores reliquerant: proinde quasi iniuriam facere id demum esset imperio uti.

postquam divitiae honor sum coepio et is gloria imperium potentia sequor hebesco virtus paupertas probrum habeo innocens pro malevolentia duco coepio igitur ex divitiae iuventus luxuria atque avaritia cum superbia invado rapio consumo suus parvus pendeo alienus cupio pudor pudicitia divino atque humanus promiscuus nihil pensum neque moderor habeo opera pretium sum cum domus atque villa cognosco in urbs modus exaedifico viso templum deus qui noster magnus religiosus mortalis facio verus ille delubrum deus pietas domus suus gloria decoro neque vinco quisquam praeter iniuria licentia eripio at hic contra ignavus homo per superus scelus omnis is socius adimo qui fortis vir victor relinquo proinde quasi iniuria facio is demum sum imperium uti


sed Allobroges diu in incerto habuere, quidnam consili caperent. in altera parte erat aes alienum, studium belli, magna merces in spe victoriae; at in altera maiores opes, tuta consilia, pro incerta spe certa praemia. haec illis volventibus tandem vicit fortuna rei publicae. itaque Q. Fabio Sangae, quoius patrocinio civitas plurumum utebatur, rem omnem, uti cognoverant, aperiunt. Cicero per Sangam consilio cognito legatis praecipit, ut studium coniurationis vehementer simulent, ceteros adeant, bene polliceantur dentque operam, uti eos quam maxume manufestos habeant.

sed allobroges diu in incertum habeo quisnam consilium capio in alter pars sum aes alienus studium bellum magnus merces in spes victoria at in alter magnus ops tueor consilium pro incertus spes certus praemium hic ille volvo tandem vinco fortuna res publicus itaque q fabius sanga qui patrocinium civitas plurimus utor res omnis uti cognosco aperio cicero per sanga consilium cognosco legatus praecipio ut studium coniuratio vehemens simulo ceterus adeo bene polliceor do opera uti is quam magnus manifestus habeo


His rebus conparatis Catilina nihilo minus in proxumum annum consulatum petebat, sperans, si designatus foret, facile se ex voluntate Antonio usurum. neque interea quietus erat, sed omnibus modis insidias parabat Ciceroni. neque illi tamen ad cavendum dolus aut astutiae deerant. namque a principio' consulatus sui multa pollicendo per Fulviam effecerat, ut Q. Curius, de quo paulo ante memoravi, consilia Catilinae sibi proderet; ad hoc collegam suom Antonium pactione provinciae perpulerat, ne contra rem publicam sentiret; circum se praesidia amicorum atque clientium occulte habebat. postquam dies comitiorum venit et Catilinae neque petitio neque insidiae quas consulibus in campo fecerat prospere cessere, constituit bellum facere et extrema omnia experiri, quoniam quae occulte temptaverat aspera foedaque evenerant.

hic res conparo catilina nihilum paruus in proximus annus consulatus peto spero si designo sum facilis sui ex voluntas antonius utor neque interea quiesco sum sed omnis modus insidiae paro cicero neque ille tamen ad caveo dolus aut astutia desum namque ab principium consulatus suus multus polliceor per fulvius efficio ut q curius de quo paulus ante memoro consilium catilina sui prodo ad hic collega suus antonius pactio provincia perpello ne contra res publicus sentio circum sui praesidium amicus atque cliens occulte habeo postquam dies comitium venio et catilina neque petitio neque insidiae qui consul in campus facio prosperus cedo constituo bellum facio et exter omnis experior quoniam qui occulte tento asper foedo evenio


Plerique eorum, qui ante me sententias dixerunt, conposite atque magnifice casum rei publicae miserati sunt. quae belli saevitia esset, quae victis acciderent, enumeravere: rapi virgines, pueros; divelli liberos a parentum conplexu; matres familiarum pati quae victoribus conlubuissent; fana atque domos spoliari; caedem, incendia fieri; postremo armis, cadaveribus, cruore atque luctu omnia conpleri. sed, per deos inmortalis, quo illa oratio pertinuit? an uti vos infestos coniurationi faceret? scilicet, quem res tanta et tam atrox non permovit, eum oratio accendet. non ita est, neque quoiquam mortalium iniuriae suae parvae videntur, multi eas gravius aequo habuere. sed alia aliis licentia est, patres conscripti. qui demissi in obscuro vitam habent, si quid iracundia deliquere, pauci sciunt, fama atque fortuna eorum pares sunt; qui magno imperio praediti in excelso aetatem agunt, eorum facta cuncti mortales novere. ita in maxuma fortuna minuma licentia est; neque studere neque odisse, sed minume irasci decet; quae apud alios iracundia dicitur, ea in imperio superbia atque crudelitas appellatur. equidem ego sic existumo, patres conscripti. omnis cruciatus minores quam facinora illorum esse. sed plerique mortales postrema meminere et in hominibus inpiis sceleris eorum obliti de poena disserunt, si ea paulo severior fuit.

plerusque is qui ante ego sententia dico compositus atque magnificus casus res publicus miseror sum qui bellum saevitia sum qui vinco accido enumero rapio virgo puer divello liber ab parens complexus mater familia patior qui victor unknown fanum atque domus spolio caedes incendium fio postremo arma cadaver cruor atque luctus omnis conpleo sed per deus immortalis quo ille oratio pertineo an uti tu infestus coniuratio facio scilicet qui res tantus et tam atrox non permoveo is oratio accendo non ita sum neque quisquam mortalis iniuria suus parvus video multus is gravis aequus habeo sed alius alius licentia sum pater conscribo qui demitto in obscurum vita habeo si quis iracundia delinquo paucus scio fama atque fortuna is par sum qui magnus imperium praeditus in excelsum aetas ago is facio cunctus mortalis nosco ita in magnus fortuna minimus licentia sum neque studeo neque odi sed paruus irascor decet qui apud alius iracundia dico is in imperium superbia atque crudelitas appello equidem ego sic existimo pater conscribo omnis cruciatus paruus quam facinus ille sum sed plerusque mortalis postremo memini et in homo impius scelus is obliuiscor de poena dissero si is paulus severus sum


Quis rebus permota civitas atque inmutata urbis facies erat. ex summa laetitia atque lascivia, quae diuturna quies pepererat, repente omnis tristitia invasit: festinare, trepidare, neque loco neque homini quoiquam satis credere, neque bellum gerere neque pacem habere, suo quisque metu pericula metiri. ad hoc mulieres, quibus rei publicae magnitudine belli timor insolitus incesserat, adflictare sese, manus supplices ad caelum tendere, miserari parvos liberos, rogitare omnia, omni rumore pavere, adripere omnia superbia atque deliciis omissis, sibi patriaeque diffidere.

quis res permoueo civitas atque immutatus urbs facies sum ex summus laetitia atque lascivia qui diuturnus quies pario repens omnis tristitia invado festino trepido neque locus neque homo quisquam satis credo neque bellum gero neque pax habeo suus quisque metus periculum metior ad hic mulier qui res publicus magnitudo bellum timor insolitus incedo afflicto sui manus supplex ad caelum tendo miseror parvus liber rogito omnis omnis rumor pasco arripio omnis superbia atque deliciae omitto sui patria diffido