Catilina

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


fuere ea tempestate qui dicerent Catilinam oratione habita, quom ad ius iurandum popularis sceleris sui adigeret, humani corporis sanguinem vino permixtum in pateris circumtulisse: inde quom post execrationem omnes degustavissent, sicuti in sollemnibus sacris fieri consuevit, aperuisse consilium suom, atque eo ita fecisse, quo inter se fidi magis forent alius alii tanti facinoris conscii. nonnulli ficta et haec et multa praeterea existumabant ab iis, qui Ciceronis invidiam quae postea orta est leniri credebant atrocitate sceleris eorum, qui poenas dederant. nobis ea res pro magnitudine parum comperta est.

sum is tempestas qui dico catilina oratio habeo cum ad ius iuro popularis scelus suus adigo humanus corpus sanguis vinum permisceo in patera circumfero inde cum post exsecratio omnis degusto sicut in sollemne sacrum fio consuesco aperio consilium suus atque is ita facio quo inter sui fidus magis sum alius alius tantus facinus conscius nonnullus fictum et hic et multus praeterea existimo ab is qui cicero invidia qui postea orior sum lenio credo atrocitas scelus is qui poena do nos is res pro magnitudo parum comperio sum


sed postquam Cn. Pompeius ad bellum maritumum atque Mithridaticum missus est, plebis opes inminutae, paucorum potentia crevit. ii magistratus, provincias aliaque omnia tenere; ipsi innoxii, florentes, sine metu aetatem agere ceterosque iudiciis terrere, quo plebem in magistratu placidius tractarent. sed ubi primum dubiis rebus novandi spes oblata est, vetus certamen animos eorum adrexit. quod si primo proelio Catilina superior aut aequa manu discessisset, profecto magna clades atque calamitas rem publicam oppressisset, neque illis, qui victoriam adepti forent, diutius ea uti licuisset, quin defessis et exanguibus qui plus posset imperium atque libertatem extorqueret. fuere tamen extra coniurationem complures, qui ad Catilinam initio profecti sunt. in iis erat Fulvius, senatoris filius, quem retractum ex itinere parens necari iussit.

sed postquam cn pompejus ad bellum maritimus atque mithridaticus mitto sum plebs ops imminutus paucus potentia cerno is magistratus provincia alius omnis teneo ipse innoxius floreo sine metus aetas ago ceter iudicium terreo quo plebs in magistratus placidus tracto sed ubi primus dubius res novo spes offertor sum vetus certamen animus is adrego qui si primus proelium catilina superus aut aequus manus discedo profecto magnus clades atque calamitas res publicus opprimo neque ille qui victoria adipiscor sum diu is uti licet quin defetiscor et exsanguis qui multus possum imperium atque libertas extorqueo sum tamen extra coniuratio complures qui ad catilina initium proficiscor sum in is sum fulvus senator filius qui retraho ex iter parens neco iubeo


Scitis equidem, milites, socordia atque ignavia Lentuli quantam ipsi nobisque cladem attulerit, quoque modo, dum ex urbe praesidia opperior, in Galliam proficisci nequiverim. nunc vero quo loco res nostrae sint, iuxta mecum omnes intellegitis. exercitus hostium duo, unus ab urbe, alter a Gallia obstant; diutius in his locis esse, si maxume animus ferat, frumenti atque aliarum rerum egestas prohibet; quocumque ire placet, ferro iter aperiundum est. quapropter vos moneo, uti forti atque parato animo sitis et, quom proelium inibitis, memineritis vos divitias, decus, gloriam, praeterea libertatem atque patriam in dextris vostris portare. si vincimus, omnia nobis tuta erunt: commeatus abunde, municipia atque coloniae patebunt; si metu cesserimus, eadem illa advorsa fient, neque locus neque amicus quisquam teget quem arma non texerint. praeterea, milites, non eadem nobis et illis necessitudo inpendet: nos pro patria, pro libertate, pro vita certamus; illis supervacuaneum est pugnare pro potentia paucorum. quo audacius aggredimini memores pristinae virtutis. licuit vobis cum summa turpitudine in exilio aetatem agere, potuistis nonnulli Romae amissis bonis alienas opes expectare: quia illa foeda atque intoleranda viris videbantur, haec sequi decrevistis. si haec relinquere voltis, audacia opus est: nemo nisi victor pace bellum mutavit. nam in fuga salutem sperare, quom arma, quibus corpus tegitur, ab hostibus avorteris, ea vero dementia est. semper in proelio iis maxumum est periculum, qui maxume timent: audacia pro muro habetur.

scio equidem miles socordia atque ignavia lentulis quantus ipse nos clades affero quoque modo dum ex urbs praesidium opperior in gallia proficisco nequeo nunc verus quo locus res noster sum iuxta ego omnis intellego exercitus hostis duo unus ab urbs alter ab gallia obsto diu in hic locus sum si magnus animus fero frumentum atque alius res egestas prohibeo quicumque eo placeo ferrum iter aperio sum quapropter tu moneo uti fortis atque paro animus sum et cum proelium ineo memini tu divitiae decus gloria praeterea libertas atque patria in dextera vester porto si vincio omnis nos tueor sum commeatus abunde municipium atque colonia pateo si metus cedo idem ille adverto fio neque locus neque amicus quisquam tego qui arma non tego praeterea miles non idem nos et ille necessitudo inpendeo nos pro patria pro libertas pro vito certo ille supervacuaneum sum pugno pro potentia paucus quo audax aggredior memor pristinus virtus licet tu cum summus turpitudo in exsilium aetas ago possum nonnullus roma amitto bonus alienus ops expecto quia ille foedus atque intolero vis video hic sequor decerno si hic relinquo volo audacia opus sum nemo nisi victor pax bellum muto nam in fuga salus spero cum arma qui corpus tego ab hostis averto is verus dementia sum semper in proelium is magnus sum periculum qui magnus timeo audacia pro murus habeo


Iam primum adulescens Catilina multa nefanda stupra fecerat, cum virgine nobili, cum sacerdote Vestae, alia huiusce modi contra ius fasque. postremo captus amore Aureliae Orestillae, quoius praeter formam nihil umquam bonus laudavit, quod ea nubere illi dubitabat timens privignum adulta aetate, pro certo creditur necato filio vacuam domum scelestis nuptiis fecisse. quae quidem res mihi in primis videtur causa fuisse facinus maturandi. namque animus inpurus, dis hominibusque infestus, neque vigiliis neque quietibus sedari poterat: ita conscientia mentem excitam vastabat. igitur colos ei exanguis, foedi oculi, citus modo modo tardus incessus: prorsus in facie voltuque vecordia inerat.

iam primus adulescens catilina multus nefandus stuprum facio cum virgo nobilis cum sacerdos vesta alius hic modus contra ius for postremo capio amor aurelius orestilla qui praeter forma nihil umquam bonus laudo qui is nubo ille dubito timeo privignus adolesco aetas pro certus credo neco filius vacuus domus scelestus nuptiae facio qui quidem res ego in primus video causa sum facinus maturo namque animus impurus deus homo infestus neque vigilia neque quies sedo possum ita conscientia mens excio vasto igitur color is exsanguis foedus oculus cieo modo modo tardus incessus prorsus in facies vultus vecordia insum


Isdem fere temporibus in Gallia citeriore atque ulteriore, item in agro Piceno, Bruttio, Apulia motus erat. namque illi, quos ante Catilina dimiserat, inconsulte ac veluti per dementiam cuncta simul agebant. nocturnis consiliis, armorum atque telorum portationibus, festinando, agitando omnia plus timoris quam periculi effecerant. ex eo numero compluris Q. Metellus Celer praetor ex senatus consulto causa cognita in vincula coniecerat, item in citeriore Gallia C. Murena, qui ei provinciae legatus praeerat.

idem fere tempus in gallia citer atque ulterior item in ager picenus bruttius appulia moueo sum namque ille qui ante catilina dimitto inconsultus atque velut per dementia cunctus simul ago nocturnus consilium armus atque telum portatio festino agito omnis multus timor quam periculum efficio ex is numerus complures q metellus celer praetor ex senatus consultum causa cognosco in vinculum conicio item in citer gallia que murena qui is provincia legatus praesum


igitur ubi animus ex multis miseriis atque periculis requievit et mihi reliquam aetatem a re publica procul habendam decrevi, non fuit consilium socordia atque desidia bonum otium conterere, neque vero agrum colundo aut venando, servilibus officiis, intentum aetatem agere; sed a quo incepto studioque me ambitio mala detinuerat, eodem regressus statui res gestas populi Romani carptim, ut quaeque memoria digna videbantur, perscribere, eo magis quod mihi a spe metu partibus rei publicae animus liber erat.

igitur ubi animus ex multus miseria atque periculum requiesco et ego reliquus aetas ab res publicus procul habeo decerno non sum consilium socordia atque desidia bonus otium contero neque verus ager colo aut venor servilis officium intentus aetas ago sed ab quo inceptum studium ego ambitio malus detineo idem regredior statuo res gero populus romanus carptim ut quisque memoria dignus video perscribo is magis qui ego ab spes metus pars res publicus animus liber sum


Sed primo magis ambitio quam avaritia animos hominum exercebat, quod tamen vitium propius virtutem erat. nam gloriam honorem imperium bonus et ignavos aeque sibi exoptant; sed ille vera via nititur, huic quia bonae artes desunt, dolis atque fallaciis contendit. avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit: ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur. sed postquam L. Sulla armis recepta re publica bonis initiis malos eventus habuit, rapere omnes omnes trahere, domum alius alius agros cupere, neque modum neque modestiam victores habere, foeda crudeliaque in civis facinora facere. huc adcedebat quod L. Sulla exercitum, quem in Asia ductaverat, quo sibi fidum faceret, contra morem maiorum luxuriose nimisque liberaliter habuerat. loca amoena voluptaria facile in otio ferocis militum animos molliverant: ibi primum insuevit exercitus populi Romani amare potare, signa tabulas pictas vasa caelata mirari, ea privatim et publice rapere, delubra spoliare, sacra profanaque omnia polluere. igitur ii milites, postquam victoriam adepti sunt, nihil reliqui victis fecere. quippe secundae res sapientium animos fatigant: ne illi corruptis moribus victoriae temperarent.

sed primus magis ambitio quam avaritia animus homo exerceo qui tamen vitium propius virtus sum nam gloria honor imperium bonus et ignavus aequus sui exopto sed ille verus via nitor hic quia bonus ars desum dolus atque fallacia contendo avaritia pecunia studium habeo quam nemo sapio concupio is quasi venenum malus inbuo corpus animus virilis effemino semper infinitus et insatiabilis sum neque copia neque inopia minuo sed postquam l sulla arma recipio res publicus bonus initium malus evenio habeo rapio omnis omnis traho domus alius alius ager cupio neque modus neque modestia victor habeo foedus crudelis in civis facinus facio huc adcedo qui l sulla exercitus qui in asia ducto quo sui fidus facio contra mos magnus luxuriosus nimis liberalis habeo locum amoenus voluptarius facilis in otium ferox miles animus mollio ibi primus insuesco exercitus populus romanus amo poto signum tabula pingo vasum caelo miror is privatim et publicus rapio delubrum spolio sacer profano omnis polluo igitur is miles postquam victoria adipiscor sum nihil reliquus vinco facio quippe secundus res sapiens animus fatigo ne ille corruptus mos victoria tempero


igitur initio reges — nam in terris nomen imperi id primum fuit— divorsi pars ingenium, alii corpus exercebant: etiam tum vita hominum sine cupiditate agitabatur; sua quoique satis placebant. postea vero quam in Asia Cyrus, in Graecia Lacedaemonii et Athenienses coepere urbis atque nationes subigere, lubidinem dominandi causam belli habere, maxumam gloriam in maxumo imperio putare, tum demum periculo atque negotiis compertum est in bello plurumum ingenium posse. quod si regum atque imperatorum animi virtus in pace ita ut in bello valeret, aequabilius atque constantius sese res humanae haberent, neque aliud alio ferri neque mutari ac misceri omnia cerneres. nam imperium facile iis artibus retinetur, quibus initio partum est. verum ubi pro labore desidia, pro continentia et aequitate lubido atque superbia invasere, fortuna simul cum moribus inmutatur. ita imperium semper ad optumum quemque a minus bono transfertur.

igitur initium rex nam in terra nomen imperium is primus sum divorto pars ingenium alius corpus exerceo etiam tum vito homo sine cupiditas agito suus qui satis placeo postea verus quam in asia cyrus in graecia lacedaemonius et atheniensis coepio urbs atque natio subigo libido dominor causa bellum habeo magnus gloria in magnus imperium puto tum demum periculum atque negotium comperio sum in bellum plurimus ingenium possum qui si rex atque imperator animus virtus in pax ita ut in bellum valeo aequabilis atque consto sui res humanus habeo neque alius alius fero neque muto atque misceo omnis cerno nam imperium facilis is ars retineo qui initium pario sum verus ubi pro labor desidia pro continentia et aequitas libido atque superbia invado fortuna simul cum mos inmuto ita imperium semper ad bonus quisque ab paruus bonus transfero


At enim quis reprehendet quod in parricidas rei publicae decretum erit? tempus dies fortuna, quoius lubido gentibus moderatur. illis merito accidet quicquid evenerit; ceterum vos, patres conscripti, quid in alios statuatis, considerate. omnia mala exempla ex rebus bonis orta sunt. sed ubi imperium ad ignaros eius aut minus bonos pervenit, novom illud exemplum ab dignis et idoneis ad indignos et non idoneos transfertur. Lacedaemonii devictis Atheniensibus triginta viros inposuere, qui rem publicam eorum tractarent. ii primo coepere pessumum quemque et omnibus invisum indemnatum necare: ea populus laetari et merito dicere fieri. post ubi paulatim licentia crevit, iuxta bonos et malos lubidinose interficere, ceteros metu terrere: ita civitas servitute oppressa stultae laetitiae gravis poenas dedit. nostra memoria victor Sulla quom Damasippum et alios eius modi, qui malo rei publicae creverant, iugulari iussit, quis non factum eius laudabat? homines scelestos et factiosos, qui seditionibus rem publicam exagitaverant, merito necatos aiebant. sed ea res magnae initium cladis fuit. nam uti quisque domum aut villam, postremo vas aut vestimentum aliquoius concupiverat, dabat operam, uti is in proscriptorum numero esset. ita illi, quibus Damasippi mors laetitiae fuerat, paulo post ipsi trahebantur, neque prius finis iugulandi fuit, quam Sulla omnis suos divitiis explevit. atque ego haec non in M. Tullio neque his temporibus vereor, sed in magna civitate multa et varia ingenia sunt. potest alio tempore, alio consule, quoi item exercitus in manu sit, falsum aliquid pro vero credi. ubi hoc exemplo per senatus decretum consul gladium eduxerit, quis illi finem statuet aut quis moderabitur?

at enim quis reprehendo qui in parricida res publicus decretum sum tempus dies fortuna qui libido gens moderor ille mereo accido quisquis evenio ceterum tu pater conscribo quis in alius statuo considero omnis malus exemplum ex res bonus orior sum sed ubi imperium ad ignarus is aut paruus bonus pervenio novus ille exemplum ab dignus et idoneus ad indignus et non idoneus transfero lacedaemonius devinco atheniensis triginta vir inpono qui res publicus is tracto is primus coepio malus quisque et omnis invideo indemnatus neco is populus laetor et mereo dico fio post ubi paulatim licentia cerno iuxta bonus et malus libidinosus interficio ceterus metus terreo ita civitas servitus opprimo stultus laetitia gravis poena do noster memoria victor sulla cum damasippus et alius is modus qui malus res publicus cerno iugulo iubeo quis non facio is laudo homo scelestus et factiosus qui seditio res publicus exagito mereo neco aio sed is res magnus initium clades sum nam uti quisque domus aut villa postremo vas aut vestimentum aliquis concupio do opera uti is in proscriptor numerus sum ita ille qui damasippus mors laetitia sum paulus post ipse traho neque prior finis iugulo sum quam sulla omnis suus divitiae expleo atque ego hic non in m tullius neque hic tempus vereor sed in magnus civitas multus et vario ingenium sum possum alius tempus alius consul qui item exercitus in manus sum falsus aliquis pro verus credo ubi hic exemplum per senatus decretum consul gladius educo quis ille finis statuo aut quis moderor


Catilina ubi eos, quos paulo ante memoravi, convenisse videt, tametsi, cum singulis multa saepe egerat, tamen in rem fore credens univorsos appellare et cohortari, in abditam partem aedium secedit atque ibi omnibus arbitris procul amotis orationem huiusce modi habuit:

catilina ubi is qui paulus ante memoro convenio video tametsi cum singuli multus saepe ago tamen in res sum credo univorsos appello et cohortor in abditus pars aedes secedo atque ibi omnis arbiter procul amoueo oratio hic modus habeo


Postquam Caesar dicundi finem fecit, ceteri verbo alius alii varie adsentiebantur. at M. Porcius Cato rogatus sententiam huiusce modi orationem habuit:

postquam caesar dico finis facio ceterus verbum alius alius varius adsentio at m porcius cato rogo sententia hic modus oratio habeo


Sed in magna copia rerum aliud alii natura iter ostendit.

sed in magnus copia res alius alius natura iter ostendo


Interea Manlius in Etruria plebem sollicitare, egestate simul ac dolore iniuriae novarum rerum cupidam, quod Sullae dominatione agros bonaque omnia amiserat, praeterea latrones quoiusque generis, quorum in ea regione magna copia erat, nonnullos ex Sullanis coloniis, quibus lubido atque luxuria ex magnis rapinis nihil reliqui fecerant.

interea manlius in etruria plebs sollicito egestas simul atque dolor iniuria novaris res cupidus qui sulla dominatio ager bonus omnis amitto praeterea latro cujus genus qui in is regio magnus copia sum nonnulli ex sullanus colonia qui libido atque luxuria ex magnus rapina nihil reliquus facio


'Deos hominesque testamur, imperator, nos arma neque contra patriam cepisse neque quo periculum aliis faceremus, sed uti corpora nostra ab iniuria tuta forent, qui miseri, egentes violentia atque crudelitate faeneratorum plerique patria, sed omnes fama atque fortunis expertes sumus. neque quoiquam nostrum licuit more maiorum lege uti neque amisso patrimonio liberum corpus habere: tanta saevitia faeneratorum atque praetoris fuit. saepe maiores vostrum, miseriti plebis Romanae, decretis suis inopiae eius opitulati sunt, ac novissume memoria nostra propter magnitudinem aeris alieni volentibus omnibus bonis argentum aere solutum est. saepe ipsa plebs, aut dominandi studio permota aut superbia magistratuum, armata a patribus secessit. at nos non imperium neque divitias petimus, quarum rerum causa bella atque certamina omnia inter mortalis sunt, sed libertatem, quam nemo bonus nisi cum anima simul amittit. te atque senatum obtestamur, consulatis miseris civibus, legis praesidium quod iniquitas praetoris eripuit restituatis, neve nobis eam neccessitudinem inponatis, ut quaeramus, quonam modo maxume ulti sanguinem nostrum pereamus.'

deus homo testor imperator nos arma neque contra patria capio neque quo periculum alius facio sed uti corpus noster ab iniuria tueor sum qui miser egeo violens atque crudelitas faenerator plerusque patria sed omnis fama atque fortuna expers sum neque quisquam nos licet mos magnus lex uti neque amitto patrimonium liber corpus habeo tantus saevitia faenerator atque praetor sum saepe magnus vester misereor plebs romanus decretum suus inopia is opitulor sum atque novus memoria noster propter magnitudo aer alienus volo omnis bonus argentum aer soluo sum saepe ipse plebs aut dominor studium permoueo aut superbia magistratus armo ab pater secedo at nos non imperium neque divitiae peto qui res causa bellum atque certamen omnis inter mortalis sum sed libertas quam nemo bonus nisi cum anima simul amitto tu atque senatus obtestor consulo miser civis lex praesidium qui iniquitas praetor eripio restituo neve nos is neccessitudino inpono ut quaero quonam modo magnus ulciscor sanguis nos pereo


Volturcius interrogatus de itinere, de litteris, postremo quid aut qua de causa consili habuisset, primo fingere alia, dissimulare de coniuratione; post ubi fide publica dicere iussus est, omnia, uti gesta erant, aperit docetque se paucis ante diebus a Gabinio et Caepario socium adscitum nihil amplius scire quam legatos, tantummodo audire solitum ex Gabinio P. Autronium, Ser. Sullam, L. Vargunteium, multos praeterea in ea coniuratione esse. eadem Galli fatentur ac Lentulum dissimulantem coarguunt praeter litteras sermonibus, quos ille habere solitus erat: ex libris Sibyllinis regnum Romae tribus Corneliis portendi; Cinnam atque Sullam antea, se tertium esse, quoi fatum foret urbis potiri; praeterea ab incenso Capitolio illum esse vigesumum annum, quem saepe ex prodigiis haruspices respondissent bello civili cruentum fore. igitur perlectis litteris, quom prius omnes signa sua cognovissent, senatus decernit, uti abdicato magistratu Lentulus itemque ceteri in liberis custodiis habeantur. itaque Lentulus P. Lentulo Spintheri, qui tum aedilis erat, Cethegus Q. Cornificio, Statilius C. Caesari, Gabinius M. Crasso, Caeparius — nam is paulo ante ex fuga retractus erat — Cn. Terentio senatori traduntur.

vulturcius interrogo de iter de littera postremo quis aut qui de causa consilium habeo primus fingo alius dissimulo de coniuratio post ubi fides publicus dico iubeo sum omnis uti gero sum aperio doceo sui paucus ante dies ab gabinius et caeparius socius ascitus nihil amplus scio quam legatus tantummodo audio soleo ex gabinius p autronius seruius sulla l vargunteius multus praeterea in is coniuratio sum idem gallus fateor atque lentulis dissimulo coarguo praeter littera sermo qui ille habeo soleo sum ex liber sibyllinus regnum roma tres cornelius portendo cinna atque sulla antea sui tertius sum qui fatum sum urbs potior praeterea ab incensum capitolium ille sum vigesumum annus qui saepe ex prodigium haruspex respondeo bellum civilis cruentus sum igitur perlego littera cum prior omnis signum suus cognosco senatus decerno uti abdico magistratus lentulus ito ceterus in liber custodia habeo itaque lentulus p lentulus spintherus qui tum aedilis sum cethegus q cornificius statilius que caesaris gabinus m crassus caeparius nam is paulus ante ex fuga retraho sum cn terentius senator trado


Isdem temporibus Romae Lentulus, sicuti Catilina praeceperat, quoscumque moribus aut fortuna novis rebus idoneos credebat, aut per se aut per alios sollicitabat, neque solum civis sed quoiusque modi genus hominum, quod modo bello usui foret.

idem tempus roma lentulus sicut catilina praecipio quicumque mos aut fortuna novus res idoneus credo aut per sui aut per alius sollicito neque solus civis sed cujus modus genus homo qui modo bellum usus sum


nam postquam Cn. Pompeio et M. Crasso consulibus tribunicia postestas restituta est, homines adulescentes summam potestatem nacti, quibus aetas animusque ferox erat, coepere senatum criminando plebem exagitare, dein largiundo atque pollicitando magis incendere, ita ipsi clari potentesque fieri. contra eos summa ope nitebatur pleraque nobilitas senatus specie pro sua magnitudine. namque, uti paucis verum absolvam, post illa tempora quicumque rem publicam agitavere, honestis nominibus, alii sicuti populi iura defenderent, pars quo senatus auctoritas maxuma foret, bonum publicum simulantes pro sua quisque potentia certabant. neque illis modestia neque modus contentionis erat: utrique victoriam crudeliter exercebant.

nam postquam cn pompejus et m crassus consul tribunicius potestas restituo sum homo adulescens summa potestas nanciscor qui aetas animus ferox sum coepio senatus criminor plebs exagito deinde largior atque pollicitor magis incendo ita ipse clarus possum fio contra is summus ops nitor plerusque nobilitas senatus species pro suus magnitudo namque uti paucus verus absolvo post ille tempus quicumque res publicus agito honestus nomen alius sicut populus ius defendo pars quo senatus auctoritas magnus sum bonus publicus simulo pro suus quisque potentia certo neque ille modestia neque modus contentio sum uterque victoria crudeliter exerceo


Res ipsa hortari videtur, quoniam de moribus civitatis tempus admonuit, supra repetere ac paucis instituta maiorum domi militiaeque, quo modo rem publicam habuerint quantamque reliquerint, ut paulatim inmutata ex pulcherruma atque optuma pessuma ac flagitiosissuma facta sit, disserere.

res ipse hortor video quoniam de mos civitas tempus admoneo supra repeto atque paucus institutum magnus domus militia quo modo res publicus habeo quantus relinquo ut paulatim immutatus ex pulcher atque bonus malus atque flagitiosus facio sum dissero


igitur P. Umbreno quoidam negotium dat, uti legatos Allobrogum requirat eosque, si possit, inpellat ad societatem belli, existumans publice privatimque aere alieno oppresses, praeterea quod natura gens Gallica bellicosa esset, facile eos ad tale consilium adduci posse. Umbrenus quod in Gallia negotiatus erat, plerisque principibus civitatium notus erat atque eos noverat. itaque sine mora, ubi primum legatos in foro conspexit, percontatus pauca de statu civitatis et quasi dolens eius casum requirere coepit, quem exitum tantis malis sperarent. postquam illos videt queri de avaritia magistratuum, accusare senatum, quod in eo auxili nihil esset, miseriis suis remedium mortem expectare, 'at ego' inquit 'vobis, si modo viri esse voltis, rationem ostendam, qua tanta ista mala effugiatis'. haec ubi dixit, Allobroges in maxumam spem adducti Umbrenum orare, ut sui misereretur: nihil tam asperum neque tam difficile esse, quod non cupidissume facturi essent, dum ea res civitatem aere alieno liberaret. ille eos in domum D. Bruti perducit, quod foro propinqua erat neque aliena consili propter Semproniam; nam tum Brutus ab Roma aberat. praeterea Gabinium arcessit, quo maior auctoritas sermoni inesset. eo praesente coniurationem aperit, nominat socios, praeterea multos quoiusque generis innoxios, quo legatis animus amplior esset. deinde eos pollicitos operam suam domum dimittit.

igitur p umbrenus quoidam negotium do uti legatus allobroges requiro is si possum inpello ad societas bellum existimo publicus privatim aer alienus oppresses praeterea qui natura gens gallicus bellicosus sum facilis is ad talis consilium adduco possum umbrenus qui in gallia negotior sum plerusque princeps civitas notus sum atque is nosco itaque sine mora ubi primus legatus in forum conspicio percontor paucus de status civitas et quasi doleo is casus requiro coepio qui exitus tantus malus spero postquam ille video queror de avaritia magistratus accuso senatus qui in is auxilium nihil sum miseria suus remedium mors expecto at ego inquam tu si modo vir sum volo ratio ostendo qui tantus iste malus effugio hic ubi dico allobroges in magnus spes adduco umbrenus oro ut suus misereor nihil tam asperum neque tam difficilis sum qui non cupidus facio sum dum is res civitas aer alienus libero ille is in domus d brutus perduco qui forum propinquus sum neque alienus consilium propter sempronia nam tum brutus ab roma absum praeterea gabinius arcesso quo magnus auctoritas sermo insum is praesens coniuratio aperio nomino socius praeterea multus cujus genus innoxius quo legatus animus amplus sum deinde is polliceor opera suus domus dimitto


Sed confecto proelio, tum vero cerneres, quanta audacia quantaque animi vis fuisset in exercitu Catilinae. nam fere quem quisque vivos pugnando locum ceperat, eum amissa anima corpore tegebat. pauci autem, quos medios cohors praetoria disiecerat, paulo divorsius, sed omnes tamen advorsis volneribus conciderant. Catilina vero longe a suis inter hostium cadavera repertus est, paululum etiam spirans ferociamque animi, quam habuerat vivos, in voltu retinens. postremo ex omni copia neque in proelio neque in fuga quisquam civis ingenuos captus est: ita cuncti suae hostiumque vitae iuxta pepercerant. neque tamen exercitus populi Romani laetam aut incruentam victoriam adeptus erat. nam strenuissumus quisque aut occiderat in proelio aut graviter volneratus discesserat. multi autem, qui e castris visundi aut spoliandi gratia processerant, volventes hostilia cadavera amicum alii, pars hospitem aut cognatum reperiebant; fuere item qui inimicos suos cognoscerent. ita varie per omnem exercitum laetitia, maeror, luctus atque gaudia agitabantur.

sed conficio proelium tum verus cerno quantus audacia quantus animus volo sum in exercitus catilina nam fere qui quisque vivus pugno locus capio is amitto anima corpus tego paucus autem qui medius cohors praetorius disiacio paulus divorto sed omnis tamen adverto vulnus concido catilina verus longus ab suus inter hostis cadaver reperio sum paululum etiam spiro ferocio animus quam habeo vivus in vultus retineo postremo ex omnis copia neque in proelium neque in fuga quisquam civis ingenuus capio sum ita cunctus suus hostis vita iuxta parco neque tamen exercitus populus romanus laetus aut incruentus victoria adipiscor sum nam strenuus quisque aut occido in proelium aut gravis vulnero discedo multus autem qui e castrum viso aut spolio gratia procedo volvo hostilis cadaver amicus alius pars hospes aut cognatus reperio sum item qui inimicus suus cognosco ita varius per omnis exercitus laetitia maeror luctus atque gaudium agito


Ea tempestate mihi imperium populi Romani multo maxume miserabile visum est. quoi quom ad occasum ab ortu solis omnia domita armis parerent, domi otium atque divitiae, quae prima mortales putant, adfluerent, fuere tamen cives, qui seque remque publicam obstinatis animis perditum irent. namque duobus senati decretis ex tanta multitudine neque praemio inductus coniurationem patefecerat neque ex castris Catilinae quisquam omnium discesserat: tanta vis morbi atque uti tabes plerosque civium animos invaserat.

is tempestas ego imperium populus romanus multus magnus miserabilis video sum qui cum ad occasus ab ortus sol omnis domo arma pario domus otium atque divitiae qui primus mortalis puto affluo sum tamen civis qui sequor res publicus obstinatus animus perdo eo namque duo senatus decretum ex tantus multitudo neque praemium induco coniuratio patefacio neque ex castrum catilina quisquam omnis discedo tantus volo morbus atque uti tabes plerus civis animus invado


'Compertum ego habeo, milites, verba virtutem non addere, neque ex ignavo strenuom neque fortem ex timido exercitum oratione imperatoris fieri. quanta quoiusque animo audacia natura aut moribus inest, tanta in bello patere solet. quem neque gloria neque pericula excitant, nequiquam hortere: timor animi auribus officit. sed ego vos, quo pauca monerem, advocavi, simul uti causam mei consili aperirem.

comperio ego habeo miles verbum virtus non addo neque ex ignavus strenuus neque fortis ex timidus exercitus oratio imperator fio quantus cujus animus audacia natura aut mos insum tantus in bellum pateo soleo qui neque gloria neque periculum excito nequiquam hortor timor animus auris officio sed ego tu quo paucus moneo advoco simul uti causa meus consilium aperio


'Qui sim, ex eo, quem ad te misi, cognosces. fac cogites, in quanta calamitate sis, et memineris te virum esse. consideres, quid tuae rationes postulent. auxilium petas ab omnibus, etiam ab infumis.'

qui sum ex is qui ad tu mitto cognosco facio cogito in quantus calamitas sum et memini tu vir sum considero quis tuus ratio postulo auxilium peto ab omnis etiam ab infumus


incendium meum ruina restinguam.' deinde se ex curia domum proripuit. ibi multa ipse secum volvens, quod neque insidiae consuli procedebant et ab incendio intellegebat urbem vigiliis munitam, optumum factu credens exercitum augere ac, prius quam legiones scriberentur, multa antecapere, quae bello usui forent, nocte intempesta cum paucis in Manliana castra profectus est. sed Cethego atque Lentulo ceterisque, quorum cognoverat promptam audaciam, mandat, quibus rebus possent, opes factionis confirment, insidias consuli maturent, caedem incendia aliaque belli facinora parent: sese propediem cum magno exercitu ad urbem accessurum.

incendium meus ruina restinguo deinde sui ex curia domus proripio ibi multus ipse sui volvo qui neque insidiae consul procedo et ab incendium intellego urbs vigilia munio bonus factus credo exercitus augeo atque prior quam legio scribo multus antecapio qui bellum usus sum nox intempestus cum paucus in manlianus castrum proficiscor sum sed cethegus atque lentulus ceter qui cognosco promptus audacia mando qui res possum ops factio confirmo insidiae consul maturo caedes incendium alius bellum facinus pareo sui propediem cum magnus exercitus ad urbs accedo


Haec ubi dixit, paululum conmoratus signa canere iubet atque instructos ordines in locum aequom deducit. dein remotis omnium equis, quo militibus exaequato periculo animus amplior esset, ipse pedes exercitum pro loco atque copiis instruit. nam, uti planities erat inter sinistros montis et ab dextra rupe aspera, octo cohortis in fronte constituit, reliquarum signa in subsidio artius conlocat. ab iis centuriones, omnis lectos et evocatos, praeterea ex gregariis militibus optumum quemque armatum in primam aciem subducit. C. Manlium in dextra, Faesulanum quendam in sinistra parte curare iubet. ipse cum libertis et colonis propter aquilam adsistit, quam bello Cimbrico C. Marius in exercitu habuisse dicebatur. at ex altera parte C. Antonius, pedibus aeger quod proelio adesse nequibat, M. Petreio legato exercitum permittit. ille cohortis veteranas, quas tumulti causa conscripserat, in fronte, post eas ceterum exercitum in subsidiis locat. ipse equo circumiens unum quemque nominans appellat, hortatur, rogat, ut meminerint se contra latrones inermis pro patria, pro liberis, pro aris atque focis suis certare. homo militaris, quod amplius annos triginta tribunus aut praefectus aut legatus aut praetor cum magna gloria in exercitu fuerat, plerosque ipsos factaque eorum fortia noverat: ea conmemorando militum animos accendebat.

hic ubi dico paululum conmoror signum cano iubeo atque instruo ordo in locus aequus deduco deinde remoueo omnis equus quo miles exaequo periculum animus amplus sum ipse pes exercitus pro locus atque copia instruo nam uti planities sum inter sinister mons et ab dextera rupes asper octo cohors in frons constituo reliquus signum in subsidium artus conloco ab is centurio omnis lectus et evoco praeterea ex gregarius miles bonus quisque armo in primus acies subduco que manlius in dextera faesulanus quidam in sinistra pars curo iubeo ipse cum libertus et colonia propter aquila assisto quam bellum cimbricus que marius in exercitus habeo dico at ex alter pars que antonius pes aeger qui proelium adsum nequeo m petreius legatus exercitus permitto ille cohors veteranus qui tumultus causa conscribo in frons post is ceterum exercitus in subsidium loco ipse equus circumeo unus quisque nomino appello hortor rogo ut memini sui contra latro inermis pro patria pro liber pro ara atque focus suus certo homo militaris qui amplus annus triginta tribunus aut praefectus aut legatus aut praetor cum magnus gloria in exercitus sum plerus ipse facio is fortis nosco is conmemoro miles animus accendo


Sed ego haec omitto. coniuravere nobilissumi cives patriam incendere, Gallorum gentem infestissumam nomini Romano ad bellum arcessunt, dux hostium cum exercitu supra caput est; vos cunctamini etiam nunc et dubitatis, quid intra moenia deprensis hostibus faciatis? misereamini censeo — deliquere homines adulescentuli per ambitionem — atque etiam armatos dimittatis: ne ista vobis mansuetudo et misericordia, si illi arma ceperint, in miseriam convortat. scilicet res ipsa aspera est, sed vos non timetis eam. immo vero maxume. sed inertia et mollitia animi alius alium expectantes cunctamini, videlicet dis inmortalibus confisi, qui hanc rem publicam saepe in maxumis periculis servavere. non votis neque suppliciis muliebribus auxilia deorum parantur; vigilando, agundo, bene consulundo prospera omnia cedunt. ubi socordiae te atque ignaviae tradideris, nequiquam deos inplores: irati infestique sunt. apud maiores nostros A. Manlius Torquatus bello Gallico filium suom, quod is contra imperium in hostem pugnaverat, necari iussit, atque ille egregius adulescens inmoderatae fortitudinis morte poenas dedit; vos de crudelissumis parricidis quid statuatis, cunctamini? videlicet cetera vita eorum huic sceleri obstat. verum parcite dignitati Lentuli, si ipse pudicitiae, si famae suae, si dis aut hominibus umquam ullis pepercit. ignoscite Cethegi adulescentiae, nisi iterum patriae bellum fecit. nam quid ego de Gabinio, Statilio, Caepario loquar? quibus si quicquam umquam pensi fuisset, non ea consilia de re publica habuissent. postremo, patres conscripti, si mehercule peccato locus esset, facile paterer vos ipsa re corrigi, quoniam verba contemnitis. sed undique circumventi sumus. Catilina cum exercitu faucibus urget; alii intra moenia atque in sinu urbis sunt hostes; neque parari neque consuli quicquam potest occulte: quo magis properandum est.

sed ego hic omitto conjuro nobilis civis patria incendo gallus gens infestus nomen romanus ad bellum arcesso dux hostis cum exercitus supra caput sum tu cunctor etiam nunc et dubito quis intra moenia deprendo hostis facio misereor censeo delinquo homo adulescentulus per ambitio atque etiam armatus dimitto ne iste tu mansuetudo et misericordia si ille arma capio in miseria converto scilicet res ipse asper sum sed tu non timeo is immo verus magnus sed inertia et mollitia animus alius alius exspecto cunctor videlicet deus immortalis confido qui hic res publicus saepe in magnus periculum servo non voveo neque supplicium muliebris auxilium deus paro vigilo ago bene consulo prosper omnis cedo ubi socordia tu atque ignavia trado nequiquam deus inploro irascor infestus sum apud magnus noster ab manlius torquatus bellum gallicus filius suus qui is contra imperium in hostis pugno neco iubeo atque ille egregius adulescens immoderatus fortitudo mors poena do tu de crudelis parricida quis statuo cunctor videlicet ceterus vito is hic scelus obsto verus parco dignitas lentulis si ipse pudicitia si fama suus si deus aut homo umquam ullus parco ignosco cethegus adulescentia nisi iterum patria bellum facio nam quis ego de gabinius statilius caeparius loquor qui si quisquam umquam pensum sum non is consilium de res publicus habeo postremo pater conscribo si hercules pecco locus sum facilis pateo tu ipse res corrigo quoniam verbum contemno sed undique circumvenio sum catilina cum exercitus fauces urgeo alius intra moenia atque in sinus urbs sum hostis neque paro neque consul quisquam possum occulte quo magis propero sum


Sed diu magnum inter mortalis certamen fuit, vine corporis an virtute animi res militaris magis procederet. nam et prius quam incipias consulto et ubi consulueris mature facto opus est. ita utrumque per se indigens alterum alterius auxilio eget.

sed diu magnus inter mortalis certamen sum vinum corpus an virtus animus res militaris magis procedo nam et prior quam incipio consultum et ubi consulo maturus facio opus sum ita uterque per sui indigeo alter alter auxilium egeo


D. Silanum, virum fortem atque strenuom, certo scio quae dixerit studio rei publicae dixisse, neque illum in tanta re gratiam aut inimicitias exercere: eos mores eamque modestiam viri cognovi. verum sententia eius mihi non crudelis — quid enim in talis homines crudele fieri potest? — sed aliena a re publica nostra videtur. nam profecto aut metus aut iniuria te subegit, Silane, consulem designatum genus poenae novom decernere. de timore supervacuaneum est disserere, quom praesertim diligentia clarissumi viri consulis tanta praesidia sint in armis. de poena possum equidem dicere, id quod res habet, in luctu atque miseriis mortem aerumnarum requiem, non cruciatum esse; eam cuncta mortalium mala dissolvere; ultra neque curae neque gaudio locum esse. sed, per deos inmortalis, quam ob rem in sententiam non addidisti, uti prius verberibus in eos animadvorteretur? an quia lex Porcia vetat? at aliae leges item condemnatis civibus non animam eripi, sed exilium permitti iubent. an quia gravius est verberari quam necari? quid autem acerbum aut nimis grave est in homines tanti facinoris convictos? sin quia levius est, qui convenit in minore negotio legem timere, quon eam in maiore neglexeris?

d silanus vir fortis atque strenuus certus scio qui dico studium res publicus dico neque ille in tantus res gratia aut inimicitia exerceo is mos eo modestia vir cognosco verus sententia is ego non crudelis quis enim in talis homo crudelis fio possum sed alienus ab res publicus noster video nam profecto aut metus aut iniuria tu subigo silanus consul designo genus poena novus decerno de timor supervacuaneum sum dissero cum praesertim diligentia clarus vir consul tantus praesidium sum in arma de poena possum equidem dico is qui res habeo in luctus atque miseria mors aerumna requies non cruciatus sum is cunctus mortalis malus dissolvo ultra neque cura neque gaudium locus sum sed per deus immortalis quam ob res in sententia non addo uti prior verber in is animadvorteretur an quia lex porcius veto at alius lex item condemno civis non anima eripio sed exsilium permitto iubeo an quia gravis sum verberaris quam neco quis autem acerbus aut nimis gravis sum in homo tantus facinus convinco sin quia levis sum qui convenio in paruus negotium lex timeo cum is in magnus neglego


Igitur domi militiaeque boni mores colebantur; concordia maxuma, minuma avaritia erat; ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat. iurgia discordias simultates cum hostibus exercebant, cives cum civibus de virtute certabant. in suppliciis deorum magnifici, domi parci, in amicos fideles erant. duabus his artibus, audacia in bello, ubi pax evenerat aequitate, seque remque publicam curabant. quarum rerum ego maxuma documenta haec habeo, quod in bello saepius vindicatum est in eos, qui contra imperium in hostem pugnaverant quique tardius revocati proelio excesserant, quam qui signa relinquere aut pulsi loco cedere ausi erant; in pace vero quod beneficiis magis quam metu imperium agitabant et accepta iniuria ignoscere quam persequi malebant.

igitur domus militia bonus mos colo concordia magnus minimus avaritia sum ius bonus apud is non lex magis quam natura valeo iurgium discordia simultas cum hostis exerceo civis cum civis de virtus certo in supplicium deus magnificus domus parcus in amicus fidelis sum duo hic ars audacia in bellum ubi pax evenio aequitas sequor res publicus curo qui res ego magnus documentum hic habeo qui in bellum saepis vindico sum in is qui contra imperium in hostis pugno quisque tardus revoco proelium excedo quam qui signum relinquo aut pello locus cedo audeo sum in pax verus qui beneficium magis quam metus imperium agito et accipio iniuria ignosco quam persequor malo


nam quid ea memorem, quae nisi iis qui videre nemini credibilia sunt, a privatis compluribus subvorsos montis, maria constrata esse? quibus mihi videntur ludibrio fuisse divitiae: quippe quas honeste habere licebat, abuti per turpitudinem properabant. sed lubido stupri ganeae ceterique cultus non minor incesserat: viri muliebria pati, mulieres pudicitiam in propatulo habere; vescendi causa terra marique omnia exquirere; dormire prius quam somni cupido esset; non famem aut sitim, neque frigus neque lassitudinem opperiri, sed ea omnia luxu antecapere. haec iuventutem, ubi familiares opes defecerant, ad facinora incendebant: animus inbutus malis artibus haud facile lubidinibus carebat; eo profusius omnibus modis quaestui atque sumptui deditus erat.

nam quis is memoro qui nisi is qui video nemo credibilis sum ab privo complures subverto mons mare consterno sum qui ego video ludibrium sum divitiae quippe qui honestus habeo licet abutor per turpitudo propero sed libido stuprum ganea ceter cultus non paruus incedo vir muliebris patior mulier pudicitia in propatulum habeo vesco causa terra mare omnis exquiro dormio prior quam somnium cupido sum non fames aut sitis neque frigus neque lassitudo opperior sed is omnis luxus antecapio hic iuventus ubi familiaris ops deficio ad facinus incendo animus inbuo malus ars haud facilis libido careo is profundo omnis modus quaestus atque sumptus dedo sum


Postquam accepere ea homines, quibus mala abunde omnia erant, sed neque res neque spes bona ulla, tametsi illis quieta movere magna merces videbatur, tamen postulavere plerique, ut proponeret, quae condicio belli foret, quae praemia armis peterent, quid ubique opis aut spei haberent. tum Catilina polliceri tabulas novas, proscriptionem locupletium, magistratus, sacerdotia, rapinas, alia omnia, quae bellum atque lubido victorum fert; praeterea esse in Hispania citeriore Pisonem, in Mauretania cum exercitu P. Sittium Nucerinum, consili sui participes; petere consulatum C. Antonium, quem sibi collegam fore speraret, hominem et familiarem et omnibus necessitudinibus circumventum; cum eo se consulem initium agundi facturum. ad hoc maledictis increpabat omnis bonos, suorum unum quemque nominans laudare: admonebat alium egestatis, alium cupiditatis suae, compluris periculi aut ignominiae, multos victoriae Sullanae, quibus ea praedae fuerat. postquam omnium animos alacris videt, cohortatus, ut petitionem suam curae haberent, conventum dimisit.

postquam accipio is homo qui malus abunde omnis sum sed neque res neque spes bonus ullus tametsi ille quietus moveo magnus merces video tamen postulo plerusque ut propono qui condicio bellum sum qui praemium arma peto quis ubique ops aut spes habeo tum catilina polliceor tabula novo proscriptio locuples magistratus sacerdotium rapina alius omnis qui bellum atque libido victor fero praeterea sum in hispania citer piso in mauretania cum exercitus p sittius nucerinus consilium suus particeps peto consulatus que antonius qui sui collega sum spero homo et familiaris et omnis necessitudo circumvenio cum is sui consul initium ago facio ad hic maledictum increpo omnis bonus suus unus quisque nomino laudo admoneo alius egestas alius cupiditas suus complures periculum aut ignominia multus victoria sullanus qui is praeda sum postquam omnis animus alacer video cohortor ut petitio suus cura habeo convenio dimitto


Sed Allobroges ex praecepto Ciceronis per Gabinium ceteros conveniunt. ab Lentulo, Cethego, Statilio, item Cassio postulant ius iurandum, quod signatum ad civis perferant: aliter haud facile eos ad tantum negotium inpelli posse. ceteri nihil suspicantes dant, Cassius semet eo brevi venturum pollicetur ac paulo ante legatos ex urbe proficiscitur. Lentulus cum iis T. Volturcium quendam Crotoniensem mittit, ut Allobroges, prius quam domum pergerent, cum Catilina data atque accepta fide societatem confirmarent. ipse Volturcio litteras ad Catilinam dat, quarum exemplum infra scriptum est.

sed allobroges ex praeceptum cicero per gabinius ceterus convenio ab lentulus cethegus statilius item casseius postulo ius iuro qui signo ad civis perfero aliter haud facilis is ad tantus negotium inpello possum ceterus nihil suspicor do casseius sui is brevis venio polliceor atque paulus ante legatus ex urbs proficisco lentulus cum is t vulturcius quidam crotoniensis mitto ut allobroges prior quam domus pergo cum catilina do atque accipio fides societas confirmo ipse vulturcius littera ad catilina do qui exemplum infra scribo sum


Igitur circiter kalendas Iunias L. Caesare et C. Figulo consulibus primo singulos appellare; hortari alios alios temptare; opes suas, inparatam rem publicam, magna praemia coniurationis docere. ubi satis explorata sunt quae voluit, in unum omnis convocat, quibus maxuma necessitudo et plurumum audaciae inerat. eo convenere senatorii ordinis P. Lentulus Sura, P. Autronius, L. Cassius Longinus, C. Cethegus, P. et Ser. Sullae Ser. filii, L. Vargunteius, Q. Annius, M. Porcius Laeca, L. Bestia, Q. Curius; praeterea ex equestri ordine M. Fulvius Nobilior, L. Statilius, P. Gabinius Capito, C. Cornelius; ad hoc multi ex coloniis et municipiis domi nobiles. erant praeterea complures paulo occultius consili huiusce participes nobiles, quos magis dominationis spes hortabatur quam inopia aut alia necessitudo. ceterum iuventus pleraque sed maxume nobilium Catilinae inceptis favebat: quibus in otio vel magnifice vel molliter vivere copia erat; incerta pro certis, bellum quam pacem malebant. fuere item ea tempestate qui crederent M. Licinium Crassum non ignarum eius consili fuisse: quia Cn. Pompeius, invisus ipsi, magnum exercitum ductabat, quoiusvis opes voluisse contra illius potentiam crescere, simul confisum, si coniuratio valuisset, facile apud illos principem se fore.

igitur circiter kalendae junius l caesaris et que figulus consul primus singuli appello hortor alius alius tento ops suus imparatus res publicus magnus praemium coniuratio doceo ubi satis exploro sum qui volo in unus omnis convoco qui magnus necessitudo et plurimus audacia insum is convenio senatorius ordo p lentulus syrus p autronius l casseius longinus que cethegus p et seruius sulla seruius filius l vargunteius q annius m porcius laeca l bestia q curius praeterea ex equester ordo m fulvus nobilior l statilius p gabinus capito que cornelius ad hic multus ex colonia et municipium domus nobilis sum praeterea complures paulus occulo consilium hic particeps nobilis qui magis dominatio spes hortor quam inopia aut alius necessitudo ceterum juventus plerusque sed magnus nobilis catilina inceptum faveo qui in otium vel magnificus vel mollis vivo copia sum incertus pro certus bellum quam pax malo sum item is tempestas qui credo m licinius crassus non ignarus is consilium sum quia cn pompejus invideo ipse magnus exercitus ducto cujus ops volo contra ille potentia cresco simul confido si coniuratio valeo facilis apud ille princeps sui sum


Urbem Romam, sicuti ego accepi, condidere atque habuere initio Troiani, qui Aenea duce profugi sedibus incertis vagabantur, cumque iis Aborigines, genus hominum agreste, sine legibus, sine imperio, liberum atque solutum. hi postquam in una moenia convenere, dispari genere, dissimili lingua, alius alio more viventes, incredibile memoratu est quam facile coaluerint: ita brevi multitudo dispersa atque vaga concordia civitas facta erat. sed postquam res eorum civibus moribus agris aucta satis prospera satisque pollens videbatur, sicuti pleraque mortalium habentur, invidia ex opulentia orta est. igitur reges populique finitumi bello temptare, pauci ex amicis auxilio esse: nam ceteri metu perculsi a periculis aberant. at Romani domi militiaeque intenti festinare, parare, alius alium hortari, hostibus obviam ire, libertatem patriam parentisque armis tegere. post ubi pericula virtute propulerant, sociis atque amicis auxilia portabant, magisque dandis quam accipiundis beneficiis amicitias parabant. imperium legitumum, nomen imperi regium habebant. delecti, quibus corpus annis infirmum, ingenium sapientia validum erat, rei publicae consultabant: hi vel aetate vel curae similitudine patres appellabantur. post ubi regium imperium quod initio conservandae libertatis atque augendae rei publicae fuerat, in superbiam dominationemque se convortit, inmutato more annua imperia binosque imperatores sibi fecere: eo modo minume posse putabant per licentiam insolescere animum humanum.

urbs roma sicut ego accipio condo atque habeo initium trojanus qui aeneas dux profugio sedes incertus vago cum is aborigo genus homo agrestis sine lex sine imperium liber atque soluo hic postquam in unus moenia convenio disparus genus dissimilis lingua alius alius mos vivo incredibilis memoro sum quam facilis coalo ita brevis multitudo dispergo atque vago concordia civitas facio sum sed postquam res is civis mos ager augeo satis prosper sero polleo video sicut plerusque mortalis habeo invidia ex opulentia orior sum igitur rex populus finitimus bellum tento paucus ex amicus auxilium sum nam ceterus metus percello ab periculum absum at romanus domus militia intendo festino paro alius alius hortor hostis obvius eo libertas patria pareo arma tego post ubi periculum virtus propello socius atque amicus auxilium porto magus do quam accipio beneficium amicitia paro imperium legitumum nomen imperium regius habeo deligo qui corpus annus infirmus ingenium sapientia validus sum res publicus consulto hic vel aetas vel cura similitudo pater appello post ubi regius imperium qui initium conservo libertas atque augeo res publicus sum in superbia dominatio sui converto immutatus mos annuus imperium bini imperator sui facio is modo paruus possum puto per licentia insolesco animus humanus


Quom vos considero, milites, et quom facta vostra aestumo, magna me spes victoriae tenet. animus aetas virtus vostra me hortantur, praeterea necessitudo, quae etiam timidos fortis facit. nam multitudo hostium ne circumvenire queat, prohibent angustiae loci. quod si virtuti vostrae fortuna inviderit, cavete inulti animam amittatis, neu capti potius sicuti pecora trucidemini, quam virorum more pugnantes cruentam atque luctuosam victoriam hostibus relinquatis.'

cum tu considero miles et cum facio vester aestimo magnus ego spes victoria teneo animus aetas virtus vester ego hortor praeterea necessitudo qui etiam timidus fortis facio nam multitudo hostis ne circumvenio queo prohibeo angustia locus qui si virtus vester fortuna invideo cavete inultus anima amitto neu capio potis sicut pecus trucido quam vir mos pugno cruentus atque luctuosus victoria hostis relinquo


Quae homines arant navigant aedificant, virtuti omnia parent. sed multi mortales, dediti ventri atque somno, indocti incultique vitam sicuti peregrinantes transiere; quibus profecto contra naturam corpus voluptati, anima oneri fuit. eorum ego vitam mortemque iuxta aestumo, quoniam de utraque siletur. verum enim vero is demum mihi vivere atque frui anima videtur, qui aliquo negotio intentus praeclari facinoris aut artis bonae famam quaerit.

qui homo aro navigo aedifico virtus omnis pareo sed multus mortalis dedo venter atque somnus indoceo incultus vita sicut peregrinor transeo qui profecto contra natura corpus voluptas anima onus sum is ego vita mors iuxta aestimo quoniam de uter sileo verus enim verus is demum ego vivo atque fruor anima video qui aliquis negotium intendo praeclarus facinus aut ars bonus fama quaero


Sed mihi multa legenti, multa audienti, quae populus Romanus domi militiaeque, mari atque terra praeclara facinora fecit, forte lubuit attendere, quae res maxume tanta negotia sustinuisset. sciebam saepenumero parva manu cum magnis legionibus hostium contendisse; cognoveram parvis copiis bella gesta cum opulentis regibus, ad hoc saepe fortunae violentiam toleravisse, facundia Graecos, gloria belli Gallos ante Romanos fuisse. ac mihi multa agitanti constabat paucorum civium egregiam virtutem cuncta patravisse, eoque factum, uti divitias paupertas, multitudinem paucitas superaret. sed postquam luxu atque desidia civitas corrupta est, rursus res publica magnitudine sua imperatorum atque magistratuum vitia sustentabat ac, sicuti effeta parentum ui, multis tempestatibus haud sane quisquam Romae virtute magnus fuit. sed memoria mea ingenti virtute, divorsis moribus fuere viri duo, M. Cato et C. Caesar. quos quoniam res obtulerat, silentio praeterire non fuit consilium, quin utriusque naturam et mores, quantum ingenio possum, aperirem. igitur iis genus aetas eloquentia prope aequalia fuere, magnitudo animi par, item gloria, sed alia alii. Caesar beneficiis ac munificentia magnus habebatur, integritate vitae Cato. ille mansuetudine et misericordia clarus factus, huic severitas dignitatem addiderat. Caesar dando sublevando ignoscundo, Cato nihil largiundo gloriam adeptus est. in altero miseris perfugium erat, in altero malis pernicies. illius facilitas, huius constantia laudabatur. postremo Caesar in animum induxerat laborare, vigilare; negotiis amicorum intentus sua neglegere, nihil denegare quod dono dignum esset; sibi magnum imperium, exercitum, bellum novom exoptabat, ubi virtus enitescere posset. at Catoni studium modestiae, decoris, sed maxume severitatis erat; non divitiis cum divite neque factione cum factioso, sed cum strenuo virtute, cum modesto pudore, cum innocente abstinentia certabat; esse quam videri bonus malebat: ita, quo minus petebat gloriam, eo magis illum sequebatur.

sed ego multus lego multus audio qui populus romanus domus militia mare atque terra praeclarus facinus facio fors libet attendo qui res magnus tantus negotium sustineo scio saepenumero parvus manus cum magnus legio hostis contendo cognosco parvus copia bellum gero cum opulentus rex ad hic saepe fortuna violentia tolero facundia graeci gloria bellum galli ante romanus sum atque ego multus agito consto paucus civis egregius virtus cunctus patro eo facio uti divitiae paupertas multitudo paucitas supero sed postquam luxus atque desidia civitas corrumpo sum rursus res publicus magnitudo suus imperator atque magistratus vitio sustento atque sicut effetus parens uis multus tempestas haud sanus quisquam roma virtus magnus sum sed memoria meus ingens virtus divorto mos sum vir duo m cato et que caesar qui quoniam res offero silentium praetereo non sum consilium quin uterque natura et mos quantus ingenium possum aperio igitur is genus aetas eloquentia prope aequalis sum magnitudo animus par item gloria sed alius alius caesar beneficium atque munificentia magnus habeo integritas vita cato ille mansuetudo et misericordia clarus facio hic severitas dignitas addo caesar do sublevo ignosco cato nihil largior gloria adipiscor sum in alter miser perfugium sum in alter malus pernicies ille facilitas hic constantia laudo postremo caesar in animus induco laboro vigilaris negotium amicus intendo suus neglego nihil denego qui donum dignus sum sui magnus imperium exercitus bellum novus exopto ubi virtus enitesco possum at cato studium modestia decor sed magnus severitas sum non divitiae cum dives neque factio cum factiosus sed cum strenuus virtus cum modestus pudor cum innocens abstinentia certo sum quam video bonus malo ita quo paruus peto gloria is magis ille sequor


Post eum diem quidam L. Tarquinius ad senatum adductus erat, quem ad Catilinam proficiscentem ex itinere retractum aiebant. is quom se diceret indicaturum de coniuratione, si fides publica data esset, iussus a consule quae sciret edicere, eadem fere quae Volturcius de paratis incendiis, de caede bonorum, de itinere hostium senatum docet: praeterea se missum a M. Crasso, qui Catilinae nuntiaret, ne eum Lentulus et Cethegus aliique ex coniuratione deprehensi terrerent, eoque magis properaret ad urbem adcedere, quo et ceterorum animos reficeret et illi facilius e periculo eriperentur. sed ubi Tarquinius Crassum nominavit, hominem nobilem, maxumis divitiis, summa potentia, alii rem incredibilem rati, pars tametsi verum existumabant tamen quia in tali tempore tanta vis hominis magis leniunda quam exagitanda videbatur, plerique Crasso ex negotiis privatis obnoxii, conclamant indicem falsum esse, deque ea re postulant uti referatur. itaque consulente Cicerone frequens senatus decernit Tarquini indicium falsum videri eumque in vinculis retinendum neque amplius potestatem faciundam, nisi de eo indicaret, quoius consilio tantam rem esset mentitus. erant eo tempore qui existumarent indicium illud a P. Autronio machinatum, quo facilius appellato Crasso per societatem periculi reliquos illius potentia tegeret. alii Tarquinium a Cicerone inmissum aiebant, ne Crassus more suo suscepto malorum patrocinio rem publicam conturbaret. ipsum Crassum ego postea praedicantem audivi tantam illam contumeliam sibi ab Cicerone inpositam.

post is dies quidam l tarquinius ad senatus adduco sum qui ad catilina proficisco ex iter retraho aio is cum sui dico indico de coniuratio si fides publicus do sum iubeo ab consul qui scio edico idem fere qui vulturcius de paro incendium de caedes bonus de iter hostis senatus doceo praeterea sui mitto ab m crassus qui catilina nuntio ne is lentulus et cethegus alius ex coniuratio deprehendo terreo eo magis propero ad urbs adcedo quo et ceterus animus reficio et ille facilis e periculum eripio sed ubi tarquinius crassus nomino homo nobilis magnus divitiae summus potentia alius res incredibilis reor pars tametsi verus existimo tamen quia in talis tempus tantus volo homo magis lenio quam exagito video plerusque crassus ex negotium privo obnoxius conclamo index falsus sum de is res postulo uti refero itaque consulo cicero frequens senatus decerno tarquinius indicium falsus video is in vinculis retineo neque amplus potestas facio nisi de is indico qui consilium tantus res sum mentior sum is tempus qui existimo indicium ille ab p autronius machinor quo facilis appello crassus per societas periculum reliquus ille potentia tego alius tarquinius ab cicero immissus aio ne crassus mos suus suscepto malus patrocinium res publicus conturbo ipse crassus ego postea praedico audio tantus ille contumelia sui ab cicero inpono


Quare ego ita censeo, quom nefario consilio sceleratorum civium res publica in maxuma pericula venerit, iique indicio T. Volturci et legatorum Allobrogum convicti confessique sint caedem, incendia aliaque se foeda atque crudelia facinora in civis patriamque paravisse, de confessis, sicuti de manufestis rerum capitalium, more maiorum supplicium sumundum.'

quaris ego ita censeo cum nefarius consilium scelero civis res publicus in magnus periculum venio eo indicium t vulturcius et legatus allobroges convinco confiteor sum caedes incendium alius sui foedus atque crudelis facinus in civis patria paro de confessum sicut de manifestus res capitalis mos magnus supplicium sumo


igitur comitiis habitis consules declarantur M. Tullius et C. Antonius. quod factum primo popularis coniurationis concusserat. neque tamen Catilinae furor minuebatur, sed in dies plura agitare: arma per Italiam locis opportunis parare, pecuniam sua aut amicorum fide sumptam mutuam Faesulas ad Manlium quendam portare, qui postea princeps fuit belli faciundi. ea tempestate plurumos quoiusque generis homines adscivisse sibi dicitur, mulieres etiam aliquot, quae primo ingentis sumptus stupro corporis toleraverant, post ubi aetas tantummodo quaestui neque luxuriae modum fecerat, aes alienum grande conflaverant. per eas se Catilina credebat posse servitia urbana sollicitare, urbem incendere, viros earum vel adiungere sibi vel interficere.

igitur comitium habeo consul declaro m tullius et que antonius qui facio primus popularis coniuratio concutio neque tamen catilina furor minuo sed in dies multus agito arma per italia locus opportunus paro pecunia suus aut amicus fides sumo mutuus faesula ad manlius quidam porto qui postea princeps sum bellum facio is tempestas adi cujus genus homo adscio sui dico mulier etiam aliquot qui primus ingens sumptus stuprum corpus tolero post ubi aetas tantummodo quaestus neque luxuria modus facio aes alienus grandis conflo per is sui catilina credo possum servitium urbanus sollicito urbs incendo vir is vel adiungo sui vel interficio


Placet igitur eos dimitti et augeri exercitum Catilinae? minume. sed ita censeo: publicandas eorum pecunias, ipsos in vinculis habendos per municipia, quae maxume opibus valent; neu quis de iis postea ad senatum referat neve cum populo agat; qui aliter fecerit, senatum existumare eum contra rem publicam et salutem omnium facturum.'

placeo igitur is dimitto et augeo exercitus catilina paruus sed ita censeo publico is pecunia ipse in vinculis habeo per municipium qui magnus ops valeo neu quis de is postea ad senatus refero neve cum populus ago qui aliter facio senatus existimo is contra res publicus et salus omnis facio


Igitur C. Manlium Faesulas atque in eam partem Etruriae, Septimium quendam Camertem in agrum Picenum, C. Iulium in Apuliam dimisit, praeterea alium alio, quem ubique opportunum sibi fore credebat. interea Romae multa simul moliri: consulibus insidias tendere, parare incendia, opportuna loca armatis hominibus obsidere; ipse cum telo esse, item alios iubere, hortari uti semper intenti paratique essent; dies noctisque festinare, vigilare, neque insomniis neque labore fatigari. postremo, ubi multa agitanti nihil procedit, rursus intempesta nocte coniurationis principes convocat per M. Porcium Laecam, ibique multa de ignavia eorum questus docet se Manlium praemisisse ad eam multitudinem, quam ad capiunda arma paraverat, item alios in alia loca opportuna, qui initium belli facerent, seque ad exercitum proficisci cupere, si prius Ciceronem oppressisset: eum suis consiliis multum officere.

igitur que manlius faesula atque in is pars etruria septimius quidam camers in ager picenus que julius in appulia dimitto praeterea alius alius qui ubique opportunus sui sum credo interea roma multus simul molior consul insidiae tendo paro incendium opportunus locum armo homo obsido ipse cum telum sum item alius iubeo hortor uti semper intendo paro sum dies nox festino vigilaris neque insomnia neque labor fatigo postremo ubi multus agito nihil procedo rursus intempestus nox coniuratio princeps convoco per m porcius laeca ibi multus de ignavia is queror doceo sui manlius praemitto ad is multitudo quam ad capio arma paro item alius in alius locum opportunus qui initium bellum facio sequor ad exercitus proficisco cupio si prior cicero opprimo is suus consilium multus officio


Sed ego adulescentulus initio sicuti plerique studio ad rem publicam latus sum, ibique mihi multa advorsa fuere. nam pro pudore, pro abstinentia, pro virtute audacia largitio avaritia vigebant. quae tametsi animus aspernabatur insolens malarum artium, tamen inter tanta vitia imbecilla aetas ambitione corrupta tenebatur; ac me, quom ab reliquorum malis moribus dissentirem, nihilo minus honoris cupido eadem qua ceteros fama atque invidia vexabat.

sed ego adulescentulus initium sicut plerusque studium ad res publicus latus sum ibi ego multus adverto sum nam pro pudor pro abstinentia pro virtus audacia largitio avaritia vigeo qui tametsi animus aspernor insoleo malus ars tamen inter tantus vitio imbecillus aetas ambitio corrumpo teneo atque ego cum ab reliquus malus mos dissentio nihilum paruus honor cupido idem qui ceterus fama atque invidia vexo


Post paucos dies L. Saenius senator in senatu litteras recitavit, quas Faesulis adlatas sibi dicebat, in quibus scriptum erat C. Manlium arma cepisse cum magna multitudine ante diem VI Kalendas Novembris. simul, id quod in tali re solet, alii portenta atque prodigia nuntiabant, alii conventus fieri, arma portari, Capuae atque in Apulia servile bellum moveri. igitur senati decreto Q. Marcius Rex Faesulas, Q. Metellus Creticus in Apuliam circumque ea loca missi — hi utrique ad urbem imperatores erant, impediti ne triumpharent calumnia paucorum, quibus omnia honesta atque inhonesta vendere mos erat —, sed praetores Q. Pompeius Rufus Capuam, Q. Metellus Celer in agrum Picenum, iisque permissum, uti pro tempore atque periculo exercitum conpararent. ad hoc, si quis indicavisset de coniuratione, quae contra rem publicam facta erat, praemium servo libertatem et sestertia centum, libero inpunitatem eius rei et sestertia ducenta , itemque decrevere, uti gladiatoriae familiae Capuam et in cetera municipia distribuerentur pro quoiusque opibus, Romae per totam urbem vigiliae haberentur iisque minores magistratus praeessent.

post paucus dies l saenius senator in senatus littera recito qui faesulae affero sui dico in qui scribo sum que manlius arma capio cum magnus multitudo ante dies vis kalendae november simul is qui in talis res soleo alius portentum atque prodigium nuntio alius convenio fio arma porto capua atque in appulia servilis bellum moveo igitur senatus decretum q marcius rex faesula q metellus creticus in appulia circum is locum mitto hic uterque ad urbs imperator sum impedio ne triumpho calumnia paucus qui omnis honestus atque inhonestus vendo mos sum sed praetor q pompejus rufus capua q metellus celer in ager picenus is permitto uti pro tempus atque periculum exercitus conparo ad hic si quis indico de coniuratio qui contra res publicus facio sum praemium servo libertas et sestertium centum liber impunitas is res et sestertium ducenti ito decerno uti gladiatorius familia capua et in ceterus municipium distribuo pro cujus ops roma per totus urbs vigilia habeo is paruus magistratus praesum


neque solum illis aliena mens erat, qui conscii coniurationis fuerant, sed omnino cuncta plebes novarum rerum studio Catilinae incepta probabat. id adeo more suo videbatur facere. nam semper in civitate, quibus opes nullae sunt, bonis invident, malos extollunt, vetera odere, nova exoptant, odio suarum rerum mutari omnia student, turba atque seditionibus sine cura aluntur, quoniam egestas facile habetur sine damno. sed urbana plebes, ea vero praeceps erat de multis causis. primum omnium qui ubique probro atque petulantia maxume praestabant, item alii per dedecora patrimoniis amissis, postremo omnes quos flagitium aut facinus domo expulerat, ii Romam sicut in sentinam confluxerant. deinde multi memores Sullanae victoriae, quod ex gregariis militibus alios senatores videbant, alios ita divites, ut regio victu atque cultu aetatem agerent, sibi quisque, si in armis foret, ex victoria talia sperabat. praeterea iuventus, quae in agris manuum mercede inopiam toleraverat, privatis atque publicis largitionibus excita urbanum otium ingrato labori praetulerat. eos atque alios omnis malum publicum alebat. quo minus mirandum est homines egentis, malis moribus, maxuma spe rei publicae iuxta ac sibi consuluisse. praeterea, quorum victoria Sullae parentes proscripti, bona erepta, ius libertatis inminutum erat, haud sane alio animo belli eventum expectabant. ad hoc quicumque aliarum atque senatus partium erant, conturbari rem publicam quam minus valere ipsi malebant. id ad eo malum multos post annos in civitatem revorterat.

neque solus ille alienus mens sum qui conscius coniuratio sum sed omnino cunctus plebs novaris res studium catilina inceptum probo is adeo mos suus video facio nam semper in civitas qui ops nullus sum bonus invideo malus extollo vetero odi novo exopto odium suus res muto omnis studeo turba atque seditio sine cura alo quoniam egestas facilis habeo sine damnum sed urbanus plebs is verus praeceps sum de multus causa primus omnis qui ubique probrum atque petulantia magnus praesto item alius per dedecus patrimonium amitto postremo omnis qui flagitium aut facinus domus expello is roma sicut in sentina confluo deinde multus memor sullanus victoria qui ex gregarius miles alius senator video alius ita dives ut regius vinco atque cultus aetas ago sui quisque si in arma sum ex victoria talis spero praeterea juventus qui in ager manus merces inopia tolero privo atque publicus largitio excio urbanus otium ingratus labor praefero is atque alius omnis malus publicus alo quo paruus miror sum homo egeo malus mos magnus spes res publicus iuxta atque sui consulo praeterea qui victoria sulla parens proscribo bonus eripio ius libertas inminuo sum haud sanus alius animus bellum evenio exspecto ad hic quicumque alius atque senatus pars sum conturbo res publicus quam paruus valeo ipse malo is ad is malus multus post annus in civitas revorto


Ad hoc mandata verbis dat: quom ab senatu hostis iudicatus sit, quo consilio servitia repudiet? in urbe parata esse quae iusserit.: ne cunctetur ipse propius adcedere.

ad hic mandatum verbum do cum ab senatus hostis iudico sum quo consilium servitium repudio in urbs paro sum qui iubeo ne cuncto ipse propius adcedo


Sed in ea coniuratione fuit Q. Curius, natus haud obscuro loco, flagitiis atque facinoribus coopertus, quem censores senatu probri gratia moverant. huic homini non minor vanitas inerat quam audacia: neque reticere quae audierat, neque suamet ipse scelera occultare, prorsus neque dicere neque facere quicquam pensi habebat. erat ei cum Fulvia, muliere nobili, stupri vetus consuetudo. quoi cum minus gratus esset, quia inopia minus largiri poterat, repente glorians maria montisque polliceri coepit et minari interdum ferro, ni sibi obnoxia foret, postremo ferocius agitare quam solitus erat. at Fulvia insolentiae Curi causa cognita tale periculum rei publicae haud occultum habuit, sed sublato auctore de Catilinae coniuratione quae quoque modo audierat compluribus narravit.

sed in is coniuratio sum q curius nascor haud obscurum locus flagitium atque facinus cooperio qui censor senatus probrum gratia moveo hic homo non paruus vanitas insum quam audacia neque reticeo qui audio neque suus ipse scelus occulto prorsus neque dico neque facio quisquam pensum habeo sum is cum fulvius mulier nobilis stuprum vetus consuetudo qui cum paruus gratus sum quia inopia paruus largior possum repens glorior mare mons polliceor coepio et mino interdum ferrum ni sui obnoxius sum postremo ferox agito quam soleo sum at fulvius insolentia curius causa cognosco talis periculum res publicus haud occulo habeo sed tollo auctor de catilina coniuratio qui quoque modo audio complures narro


Sed iuventutem, quam, ut supra diximus, illexerat, multis modis mala facinora edocebat. ex illis testis signatoresque falsos commodare; fidem fortunas pericula vilia habere; post ubi eorum famam atque pudorem adtriverat, maiora alia imperabat. si causa peccandi in praesens minus suppetebat, nihilo minus insontis sicuti sontis circumvenire iugulare: scilicet ne per otium torpescerent manus aut animus, gratuito potius malus atque crudelis erat.

sed iuventus quam ut supra dico illicio multus modus malus facinus edoceo ex ille testis signator falsus commodo fides fortuna periculum vilis habeo post ubi is fama atque pudor adtero magnus alius impero si causa pecco in praesens paruus suppeto nihilum paruus insons sicut sons circumvenio iugulo scilicet ne per otium torpesco manus aut animus gratuitus potis malus atque crudelis sum


Omnis homines, qui sese student praestare ceteris animalibus, summa ope niti decet, ne vitam silentio transeant veluti pecora, quae natura prona atque ventri oboedientia finxit. sed nostra omnis vis in animo et corpore sita est: animi imperio, corporis servitio magis utimur; alterum nobis cum dis, alterum cum beluis commune est. quo mihi rectius videtur ingeni quam virium opibus gloriam quaerere, et quoniam vita ipsa qua fruimur brevis est, memoriam nostri quam maxume longam efficere. nam divitiarum et formae gloria fluxa atque fragilis est, virtus clara aeternaque habetur.

omnis homo qui sui studeo praesto ceterus animal summus ops nitor decet ne vita silentium transeo velut pecus qui natura pronus atque venter oboedio fingo sed noster omnis volo in animus et corpus sino sum animus imperium corpus servitium magis utor alter nos cum deus alter cum belua communis sum quo ego rectus video ingenium quam vis ops gloria quaero et quoniam vito ipse qui fruor brevis sum memoria noster quam magnus longus efficio nam divitiaris et forma gloria fluo atque fragilis sum virtus clarus aeternus habeo


Quin igitur expergiscimini? en illa, illa quam saepe optastis libertas, praeterea divitiae decus gloria in oculis sita sunt; fortuna omnia ea victoribus praemia posuit. res tempus pericula egestas belli spolia magnifica magis quam oratio mea vos hortantur. vel imperatore vel milite me utimini: neque animus neque corpus a vobis aberit. haec ipsa, ut spero, vobiscum una consul agam, nisi forte me animus fallit et vos servire magis quam imperare parati estis.'

quin igitur expergiscor en ille ille quam saepe opto libertas praeterea divitiae decus gloria in oculus sino sum fortuna omnis is victor praemium pono res tempus periculum egestas bellum spolium magnificus magis quam oratio meus tu hortor vel imperator vel miles ego utor neque animus neque corpus ab tu absum hic ipse ut spero tu unus consul ago nisi fors ego animus fallo et tu servio magis quam impero paro sum


Quibus rebus confectis omnia propere per nuntios consuli declarantur. at illum ingens cura atque laetitia simul occupavere. nam laetabatur intellegens coniuratione patefacta civitatem periculis ereptam esse; porro autem anxius erat dubitans, in maxumo scelere tantis civibus deprehensis quid facto opus esset: poenam illorum sibi oneri,inpunitatem perdundae rei publicae fore credebat. igitur confirmato animo vocari ad sese iubet Lentulum,Cethegum, Statilium, Gabinium itemque Caeparium Terracinensem, qui in Apuliam ad concitanda servitia proficisci parabat. ceteri sine mora veniunt; Caeparius, paulo ante domo egressus, cognito indicio ex urbe profugerat. consul Lentulum, quod praetor erat, ipse manu tenens in senatum perducit, reliquos cum custodibus in aedem Concordiae venire iubet. eo senatum advocat magnaque frequentia eius ordinis Volturcium cum legatis introducit, Flaccum praetorem scrinium cum litteris, quas a legatis acceperat, eodem adferre iubet.

qui res conficio omnis properus per nuntius consul declaro at ille ingens cura atque laetitia simul occupo nam laetor intellego coniuratio patefacio civitas periculum eripio sum porro autem anxius sum dubito in magnus scelus tantus civis deprehendo quis facio opus sum poena ille sui onus impunitas perdo res publicus sum credo igitur confirmo animus vocaris ad sui iubeo lentulis cethegus statilius gabinius ito caeparius terracinensis qui in appulia ad concito servitium proficisco paro ceterus sine mora venio caeparius paulus ante domus egredior cognosco indicium ex urbs profugio consul lentulis qui praetor sum ipse manus teneo in senatus perduco reliquus cum custos in aedes concordia venio iubeo is senatus advoco magnus frequentia is ordo vulturcius cum legatus introduco flaccus praetor scrinium cum littera qui ab legatus accipio idem affero iubeo


Nolite existumare maiores nostros armis rem publicam ex parva magnam fecisse. si ita esset, multo pulcherrumam eam nos haberemus: quippe sociorum atque civium, praeterea armorum atque equorum maior copia nobis quam illis est. sed alia fuere, quae illos magnos fecere, quae nobis nulla sunt: domi industria, foris iustum imperium, animus in consulundo liber, neque delicto neque lubidini obnoxius. pro his nos habemus luxuriam atque avaritiam, publice egestatem, privatim opulentiam. laudamus divitias, sequimur inertiam. inter bonos et malos discrimen nullum, omnia virtutis praemia ambitio possidet. neque mirum: ubi vos separatim sibi quisque consilium capitis, ubi domi voluptatibus, hic pecuniae aut gratiae servitis, eo fit, ut impetus fiat in vacuam rem publicam.

nolo existimo magnus noster arma res publicus ex parvus magnus facio si ita sum multus pulcher is nos habeo quippe socius atque civis praeterea armus atque equus magnus copia nos quam ille sum sed alius sum qui ille magnus facio qui nos nullus sum domus industria foris iustus imperium animus in consulo liber neque delinquo neque libido obnoxius pro hic nos habeo luxuria atque avaritia publicus egestas privatim opulentia laudo divitiae sequor inertia inter bonus et malus discrimen nullus omnis virtus praemium ambitio possideo neque mirus ubi tu separatim sui quisque consilium capio ubi domus voluptas hic pecunia aut gratia servio is fio ut impetus fio in vacuus res publicus


Dum haec Romae geruntur, C. Manlius ex suo numero legatos ad Marcium Regem mittit cum mandatis huiusce modi:

dum hic roma gero que manlius ex suus numerus legatus ad marcius rex mitto cum mandatum hic modus


Sed profecto fortuna in omni re dominatur; ea res cunctas ex lubidine magis quam ex vero celebrat obscuratque. Atheniensium res gestae, sicuti ego aestumo, satis amplae magnificaeque fuere, verum aliquanto minores tamen quam fama feruntur. sed quia provenere ibi scriptorum magna ingenia, per terrarum orbem Atheniensium facta pro maxumis celebrantur. ita eorum qui fecere virtus tanta habetur, quantum eam verbis potuere extollere praeclara ingenia. at populo Romano numquam ea copia fuit, quia prudentissumus quisque maxume negotiosus erat, ingenium nemo sine corpore exercebat, optumus quisque facere quam dicere, sua ab aliis bene facta laudari quam ipse aliorum narrare malebat.

sed profecto fortuna in omnis res dominor is res cunctus ex libido magis quam ex verus celebro obscuro atheniensis res gero sicut ego aestimo satis amplus magnificus sum verus aliquantus paruus tamen quam fama fero sed quia provenio ibi scriptor magnus ingenium per terra orbis atheniensis facio pro magnus celebro ita is qui facio virtus tantus habeo quantus is verbum possum extollo praeclarus ingenium at populus romanus numquam is copia sum quia prudens quisque magnus negotiosus sum ingenium nemo sine corpus exerceo bonus quisque facio quam dico suus ab alius bene facio laudo quam ipse alius narro malo


In tanta tamque corrupta civitate Catilina, id quod factu facillumum erat, omnium flagitiorum atque facinorum circum se tamquam stipatorum catervas habebat. nam quicumque inpudicus adulter ganeo manu ventre pene bona patria laceraverat, quique alienum aes grande conflaverat, quo flagitium aut facinus redimeret, praeterea omnes undique parricidae sacrilegi convicti iudiciis aut pro factis iudicium timentes, ad hoc quos manus atque lingua periurio aut sanguine civili alebat, postremo omnes quos flagitium egestas conscius animus exagitabat, ii Catilinae proxumi familiaresque erant. quod si quis etiam a culpa vacuos in amicitiam eius inciderat, cottidiano usu atque illecebris facile par similisque ceteris efficiebatur. sed maxume adulescentium familiaritates adpetebat: eorum animi molles et aetate fluxi dolis haud difficulter capiebantur. nam ut quoiusque studium ex aetate flagrabat, aliis scorta praebere, aliis canes atque equos mercari; postremo neque sumptui neque modestiae suae parcere, dum illos obnoxios fidosque sibi faceret. scio fuisse nonnullos, qui ita existumarent iuventutem, quae domum Catilinae frequentabat, parum honeste pudicitiam habuisse; sed ex aliis rebus magis quam quod quoiquam id compertum foret haec fama valebat.

in tantus tam corrumpo civitas catilina is qui factus facilis sum omnis flagitium atque facinus circum sui tamquam stipator caterva habeo nam quicumque impudicus adulter ganeo manus venter penis bonus patria lacero quisque alienus aes grandis conflo quo flagitium aut facinus redimo praeterea omnis undique parricida sacrilegus convinco iudicium aut pro facio iudicium timeo ad hic qui manus atque lingua periurium aut sanguis civilis alo postremo omnis qui flagitium egestas conscius animus exagito is catilina proximus familiaris sum qui si quis etiam ab culpa vacuus in amicitia is incido cottidianus usus atque illecebra facilis par similis ceterus efficio sed magnus adulescens familiaritas adpeto is animus mollis et aetas fluo dolus haud difficilis capio nam ut cujus studium ex aetas flagro alius scortum praebeo alius canis atque equus mercor postremo neque sumptus neque modestia suus parco dum ille obnoxius fidus sui facio scio sum nonnulli qui ita existimo iuventus qui domus catilina frequento parum honestus pudicitia habeo sed ex alius res magis quam qui quisquam is comperio sum hic fama valeo


pulchrum est bene facere rei publicae, etiam bene dicere haud absurdum est; vel pace vel bello clarum fieri licet; et qui fecere et qui facta aliorum scripsere, multi laudantur. ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen in primis arduom videtur res gestas scribere: primum quod facta dictis exaequanda sunt; dehinc quia plerique quae delicta reprehenderis malevolentia et invidia dicta putant, ubi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit, supra ea veluti ficta pro falsis ducit.

pulcher sum bene facio res publicus etiam bene dico haud absurdus sum vel pax vel bellum clarus fio licet et qui facio et qui facio alius scribo multus laudo atque ego quidem tametsi haudquaquam par gloria sequor scriptor et auctor res tamen in primus arduus video res gero scribo primus qui facio dictum exaequo sum dehinc quia plerusque qui delictum reprehendo malevolentia et invidia dictum puto ubi de magnus virtus atque gloria bonus memor qui sui quisque facilis factus puto aequus animus accipio supra is velut fictum pro falsum duco


Sed ubi omnibus rebus exploratis Petreius tuba signum dat, cohortis paulatim incedere iubet; idem facit hostium exercitus. postquam eo ventum est, unde a ferentariis proelium conmitti posset, maxumo clamore cum infestis signis concurrunt; pila omittunt, gladiis res geritur. veterani pristinae virtutis memores comminus acriter instare, illi haud timidi resistunt: maxuma vi certatur. interea Catilina cum expeditis in prima acie vorsari, laborantibus succurrere, integros pro sauciis arcessere, omnia providere, multum ipse pugnare, saepe hostem ferire: strenui militis et boni imperatoris officia simul exequebatur. Petreius ubi videt Catilinam, contra ac ratus erat, magna vi tendere, cohortem praetoriam in medios hostis inducit eosque perturbatos atque alios alibi resistentis interficit. deinde utrimque ex lateribus ceteros aggreditur. Manlius et Faesulanus in primis pugnantes cadunt. Catilina postquam fusas copias seque cum paucis relictum videt, memor generis atque pristinae suae dignitatis in confertissumos hostis incurrit ibique pugnans confoditur.

sed ubi omnis res exploro petreius tuba signum do cohors paulatim incedo iubeo idem facio hostis exercitus postquam is venio sum unde ab ferentarius proelium conmitto possum magnus clamor cum infestus signum concurro pilum omitto gladius res gero veteranus pristinus virtus memor comminus acer insto ille haud timidus resisto magnus vis certo interea catilina cum expeditus in primus acies vorsaris laboro succurro integer pro saucius arcesso omnis provideo multus ipse pugno saepe hostis ferio strenuus miles et bonus imperator officium simul exsequor petreius ubi video catilina contra atque reor sum magnus vis tendo cohors praetorius in medius hostis induco is perturbo atque alius alibi resisto interficio deinde utrimque ex later ceterus aggredior manlius et faesulanus in primus pugno cado catilina postquam fundo copia sequor cum paucus relinquo video memor genus atque pristinus suus dignitas in confertus hostis incurro ibi pugno confodio


Igitur de Catilinae coniuratione quam verissume potero paucis absolvam; nam id facinus in primis ego memorabile existumo sceleris atque periculi novitate. de quoius hominis moribus pauca prius explananda sunt, quam initium narrandi faciam.

igitur de catilina coniuratio quam verus possum paucus absolvo nam is facinus in primus ego memorabilis existimo scelus atque periculum novitas de qui homo mos paucus prior explano sum quam initium narro facio


Sed antea item coniuravere pauci contra rem publicam, in quibus Catilina fuit. de qua quam verissume potero dicam. L. Tullo et M'. Lepido consulibus P. Autronius et P. Sulla designati consules legibus ambitus interrogati poenas dederant. post paulo Catilina pecuniarum repetundarum reus prohibitus erat consulatum petere, quod intra legitumos dies profiteri nequiverat. erat eodem tempore Cn. Piso, adulescens nobilis, summae audaciae, egens, factiosus, quem ad perturbandam rem publicam inopia atque mali mores stimulabant. cum hoc Catilina et Autronius circiter Nonas Decembris consilio communicato parabant in Capitolio Kalendis Ianuariis L. Cottam et L. Torquatum consules interficere, ipsi fascibus correptis Pisonem cum exercitu ad optinendas duas Hispanias mittere. ea re cognita rursus in Nonas Februarias consilium caedis transtulerant. iam tum non consulibus modo, sed plerisque senatoribus perniciem machinabantur. quod ni Catilina maturasset pro curia signum sociis dare, eo die post conditam urbem Romam pessumum facinus patratum foret. quia nondum frequentes armati convenerant, ea res consilium diremit.

sed antea item conjuro paucus contra res publicus in qui catilina sum de qui quam verus possum dico l tullus et m lepidus consul p autronius et p sulla designo consul lex ambitus interrogo poena do post paulus catilina pecunia repeto reus prohibeo sum consulatus peto qui intra legitimus dies profiteor nequeo sum idem tempus cn piso adulescens nobilis summa audacia egeo factiosus qui ad perturbo res publicus inopia atque malus mos stimulo cum hic catilina et autronius circiter nona december consilium communico paro in capitolium kalendae januarius l cotta et l torquatus consul interficio ipse fascis corripio piso cum exercitus ad optineo duo hispania mitto is res cognosco rursus in nona februarius consilium caedes transfero iam tum non consul modo sed plerusque senator pernicies machinor qui ni catilina maturo pro curia signum socius do is dies post condo urbs roma malus facinus patro sum quia nondum frequens armatus convenio is res consilium disredimo


Sed ubi labore atque iustitia res publica crevit, reges magni bello domiti, nationes ferae et populi ingentes vi subacti, Carthago aemula imperi Romani ab stirpe interiit, cuncta maria terraeque patebant, saevire fortuna ac miscere omnia coepit. qui labores, pericula, dubias atque asperas res facile toleraverant, iis otium divitiaeque, optanda alias, oneri miseriaeque fuere. igitur primo pecuniae, deinde imperi cupido crevit: ea quasi materies omnium malorum fuere. namque avaritia fidem probitatem ceterasque artis bonas subvortit; pro his superbiam, crudelitatem, deos neglegere, omnia venalia habere edocuit. ambitio multos mortalis falsos fieri subegit, aliud clausum in pectore aliud in lingua promptum habere, amicitias inimicitiasque non ex re sed ex commodo aestumare, magisque voltum quam ingenium bonum habere. haec primo paulatim crescere, interdum vindicari; post ubi contagio quasi pestilentia invasit, civitas inmutata, imperium ex iustissumo atque optumo crudele intolerandumque factum.

sed ubi labor atque iustitia res publicus cerno rex magnus bellum domo natio fera et populus ingens vis subigo carthago aemulo imperium romanus ab stirps intereo cunctus mare terra pateo saevio fortuna atque misceo omnis coepio qui labor periculum dubius atque asper res facilis tolero is otium divitiae opto alius onus miseria sum igitur primus pecunia deinde imperium cupido cerno is quasi materies omnis malus sum namque avaritia fides probitas ceter ars bonus subverto pro hic superbia crudelitas deus neglego omnis venalis habeo edoceo ambitio multus mortalis falsus fio subigo alius claudo in pectus alius in lingua promptus habeo amicitia inimicitia non ex res sed ex commodum aestimo magus vultus quam ingenium bonus habeo hic primus paulatim cresco interdum vindicaris post ubi contagio quasi pestilentia invado civitas immutatus imperium ex iustus atque bonus crudelis intolero facio


postea Piso in citeriorem Hispaniam quaestor pro praetore missus est adnitente Crasso, quod eum infestum inimicum Cn. Pompeio cognoverat. neque tamen senatus provinciam invitus dederat, quippe foedum hominem a re publica procul esse volebat, simul quia boni complures praesidium in eo putabant et iam tum potentia Pompei formidulosa erat. sed is Piso in provincia ab equitibus Hispanis, quos in exercitu ductabat, iter faciens occisus est. sunt qui ita dicant imperia eius iniusta superba crudelia barbaros nequivisse pati; alii autem, equites illos, Cn. Pompei veteres fidosque clientis, voluntate eius Pisonem aggressos: numquam Hispanos praeterea tale facinus fecisse, sed imperia saeva multa antea perpessos. nos eam rem in medio relinquemus. de superiore coniuratione satis dictum.

postea piso in citer hispania quaestor pro praetor mitto sum annitor crassus qui is infestus inimicus cn pompejus cognosco neque tamen senatus provincia invitus do quippe foedus homo ab res publicus procul sum volo simul quia bonus complures praesidium in is puto et iam tum potentia pompejus formidulosus sum sed is piso in provincia ab eques hispanus qui in exercitus ducto iter facio occido sum sum qui ita dico imperium is iniustus superbus crudelis barbarus nequeo patior alius autem eques ille cn pompejus vetus fidus cliens voluntas is piso aggredior numquam hispani praeterea talis facinus facio sed imperium saevus multus antea perpetior nos is res in medium relinquo de superus coniuratio satis dico


Sed postquam in castra nuntius pervenit Romae coniurationem patefactam, de Lentulo et Cethego ceterisque, quos supra memoravi, supplicium sumptum, plerique, quos ad bellum spes rapinarum aut novarum rerum studium illexerat, dilabuntur; reliquos Catilina per montis asperos magnis itineribus in agrum Pistoriensem abducit eo consilio, uti per tramites occulte perfugeret in Galliam Transalpinam. at Q. Metellus Celer cum tribus legionibus in agro Piceno praesidebat, ex difficultate rerum eadem illa existumans quae supra diximus Catilinam agitare. igitur ubi iter eius ex perfugis cognovit, castra propere movit ac sub ipsis radicibus montium consedit, qua illi descensus erat in Galliam properanti. neque tamen Antonius procul aberat, utpote qui magno exercitu locis aequioribus expeditus in fuga sequeretur. sed Catilina postquam videt montibus atqie copiis hostium sese clausum, in urbe res advorsas, neque fugae neque praesidi ullam spem, optumum factu ratus in tali re fortunam belli temptare, statuit cum Antonio quam primum confligere. itaque contione advocata huiusce modi orationem habuit:

sed postquam in castrum nuntius pervenio roma coniuratio patefacio de lentulus et cethegus ceter qui supra memoro supplicium sumo plerusque qui ad bellum spes rapina aut novaris res studium illicio dilabor reliquus catilina per mons asper magnus iter in ager pistoriensis abduco is consilium uti per trames occulte perfugio in gallia transalpinus at q metellus celer cum tres legio in ager picenus praesideo ex difficultas res idem ille existimo qui supra dico catilina agito igitur ubi iter is ex perfugio cognosco castrum properus moveo atque sub ipse radix mons consido qui ille descensus sum in gallia propero neque tamen antonius procul absum utpote qui magnus exercitus locus aequus expedio in fuga sequor sed catilina postquam video mons atque copia hostis sui claudo in urbs res adverto neque fuga neque praesidium ullus spes bonus factus reor in talis res fortuna bellum tento statuo cum antonius quam primus confligo itaque contio advoco hic modus oratio habeo


Ea cum Ciceroni nuntiarentur, ancipiti malo permotus, quod neque urbem ab insidiis privato consilio longius tueri poterat neque, exercitus Manli quantus aut quo consilio foret, satis compertum habebat, rem ad senatum refert, iam antea volgi rumoribus exagitatam. itaque, quod plerumque in atroci negotio solet, senatus decrevit, darent operam consules, ne quid res publica detrimenti caperet. ea potestas per senatum more Romano magistratui maxuma permittitur: exercitum parare, bellum gerere, coercere omnibus modis socios atque civis, domi militiaeque imperium atque iudicium summum habere; aliter sine populi iussu nullius earum rerum consuli ius est.

is cum cicero nuntio anceps malus permoueo qui neque urbs ab insidiae privo consilium longus tueor possum neque exercitus manlius quantus aut quo consilium sum satis comperio habeo res ad senatus refero iam antea vulgus rumor exagito itaque qui plerusque in atrox negotium soleo senatus decerno do opera consul ne quis res publicus detrimentum capio is potestas per senatus mos romanus magistratus magnus permitto exercitus paro bellum gero coerceo omnis modus socius atque civis domus militia imperium atque iudicium superus habeo aliter sine populus iussus nullus is res consul ius sum


Sed in iis erat Sempronia, quae multa saepe virilis audaciae facinora commiserat. haec mulier genere atque forma, praeterea viro liberis satis fortunata fuit; litteris Graecis Latinis docta, psallere saltare elegantius quam necesse est probae, multa alia, quae instrumenta luxuriae sunt. sed ei cariora semper omnia quam decus atque pudicitia fuit; pecuniae an famae minus parceret, haud facile discerneres; lubido sic accensa, ut saepius peteret viros quam peteretur. sed ea saepe antehac fidem prodiderat, creditum abiuraverat, caedis conscia fuerat: luxuria atque inopia praeceps abierat. verum ingenium eius haud absurdum: posse versus facere, iocum movere, sermone uti vel modesto vel molli vel procaci; prorsus multae facetiae multusque lepos inerat.

sed in is sum sempronius qui multus saepe virilis audacia facinus committo hic mulier genus atque forma praeterea vir liber satis fortunata sum littera graecum latinum doceo psallo salto elego quam necesse sum proba multus alius qui instrumentum luxuria sum sed is carus semper omnis quam decus atque pudicitia sum pecunia an fama paruus parco haud facilis discerno libido sic accendo ut saepis peto vir quam peto sed is saepe antehac fides prodo credo abjuro caedes conscius sum luxuria atque inopia praeceps abeo verus ingenium is haud absurdus possum verro facio iocus moveo sermo uti vel modestus vel mollis vel procax prorsus multus facetia multus lepos insum


Interea plebs coniuratione patefacta, quae primo cupida rerum novarum nimis bello favebat, mutata mente Catilinae consilia execrari, Ciceronem ad caelum tollere: veluti ex servitute erepta gaudium atque laetitiam agitabat. namque alia belli facinora praedae magis quam detrimento fore, incendium vero crudele, inmoderatum ac sibi maxume calamitosum putabat, quippe quoi omnes copiae in usu cottidiano et cultu corporis erant.

interea plebs coniuratio patefacio qui primus cupidus res novaris nimis bellum faveo muto mens catilina consilium exsecror cicero ad caelum tollo velut ex servitus eripio gaudium atque laetitia agito namque alius bellum facinus praeda magis quam detrimentum sum incendium verus crudelis immoderatus atque sui magnus calamitosus puto quippe qui omnis copia in usus cottidianus et cultus corpus sum


At Catilina ex itinere plerisque consularibus, praeterea optumo quoique litteras mittit: se falsis criminibus circumventum, quoniam factioni inimicorum resistere nequiverit, fortunae cedere, Massiliam in exilium proficisci, non quo sibi tanti sceleris conscius esset, sed uti res publica quieta foret neve ex sua contentione seditio oreretur. ab his longe divorsas litteras Q. Catulus in senatu recitavit, quas sibi nomine Catilinae redditas dicebat. earum exemplum infra scriptum est.

at catilina ex iter plerusque consularis praeterea bonus qui littera mitto sui falsum crimen circumvenio quoniam factio inimicus resisto nequeo fortuna cedo massilia in exsilium proficisco non quo sui tantus scelus conscius sum sed uti res publicus quietus sum neve ex suus contentio seditio orior ab hic longus divorto littera q catulus in senatus recito qui sui nomen catilina reddo dico is exemplum infra scribo sum