Ea fuga Iugurtha impensius modo rebus suis diffidens cum perfugis et parte equitatus in solitudines, dein Thalam pervenit, in oppidum magnum atque opulentum, ubi plerique thesauri filiorumque eius multus pueritiae cultus erat. quae postquam Metello comperta sunt, quamquam inter Thalam flumenque proxumum in spatio milium quinquaginta loca arida atque vasta esse cognoverat, tamen spe patrandi belli, si eius oppidi potitus foret, omnis asperitates supervadere ac naturam etiam vincere aggreditur. igitur omnia iumenta sarcinis levari iubet nisi frumento dierum decem, ceterum utris modo et alia aquae idonea portari. praeterea conquirit ex agris quam plurumum potest domiti pecoris eoque inponit vasa quoiusque modi, sed pleraque lignea collecta ex tuguriis Numidarum; ad hoc finitumis imperat, qui se post regis fugam Metello dederant, quam plurumum quisque aquae portaret; diem locumque, ubi praesto fuerint, praedicit; ipse ex flumine, quam proxumam oppido aquam esse supra diximus, iumenta onerat: eo modo instructus ad Thalam proficiscitur. deinde ubi ad id loci ventum, quo Numidis praeceperat, et castra posita munitaque sunt, tanta repente caelo missa vis aquae dicitur, ut ea modo exercitui satis superque foret. praeterea commeatus spe amplior, quia Numidae, sicuti plerique in nova deditione, officia intenderant. ceterum milites religione pluvia magis usi, eaque res multum animis eorum addidit, nam rati sese dis inmortalibus curae esse. deinde postero die contra opinionem Iugurthae ad Thalam perveniunt. oppidani, qui se locorum asperitate munitos crediderant, magna atque insolita re perculsi, nihilo segnius bellum parare; idem nostri facere. sed rex, nihil iam infectum Metello credens, quippe qui omnia, arma tela, locos tempora, denique naturam ipsam ceteris imperitantem industria vicerat, cum liberis et magna parte pecuniae ex oppido noctu profugit. neque postea in ullo loco amplius uno die aut una nocte moratus, simulabat sese negoti gratia properare, ceterum proditionem timebat, quam vitare posse celeritate putabat: nam talia consilia per otium et ex opportunitate capi. at Metellus, ubi oppidanos proelio intentos, simul oppidum et operibus et loco munitum videt, vallo fossaque moenia circumvenit. dein duobus locis ex copia maxume idoneis vineas agere, aggerem iacere et super aggerem inpositis turribus opus et administros tutari; contra haec oppidani festinare, parare; prorsus ab utrisque nihil reliquom fieri. denique Romani, multo ante labore proeliisque fatigati, post dies quadraginta quam eo ventum erat, oppido modo potiti; praeda omnis ab perfugis corrupta. ii postquam murum arietibus feriri resque suas adflictas vident, aurum atque argentum et alia, quae prima ducuntur, domum regiam conportant. ibi vino et epulis onerati illaque et domum et semet igni corrumpunt, et, quas victi ab hostibus poenas metuerant, eas ipsi volentes pependere.

is fuga jugurtha impendo modo res suus diffido cum perfugio et pars equito in solitudo deinde thala pervenio in oppidum magnus atque opulentus ubi plerusque thesaurus filius is multus pueritia cultus sum qui postquam metellus comperio sum quamquam inter thala flumen proximus in spatium mille quinquaginta locum aridus atque vasto sum cognosco tamen spes patro bellum si is oppidum potior sum omnis asperitas supervado atque natura etiam vinco aggredior igitur omnis iumentum sarcina levaris iubeo nisi frumentum dies decem ceterum uter modo et alius aqua idoneus porto praeterea conquaero ex ager quam plurimus possum domo pecus eo inpono vasum cujus modus sed plerusque ligneus colligo ex tugurium numidaris ad hic finitimus impero qui sui post rex fuga metellus do quam plurimus quisque aqua porto dies locus ubi praesto sum praedico ipse ex flumen quam proximus oppidum aqua sum supra dico iumentum onero is modo instruo ad thala proficisco deinde ubi ad is locus venio quo numida praecipio et castrum pono munio sum tantus repens caelum mitto volo aqua dico ut is modo exercitus satis supo sum praeterea commeatus spes amplus quia numida sicut plerusque in novo deditio officium intendo ceterum miles religio pluvia magis utor is res multus animus is addo nam reor sui deus immortalis cura sum deinde posterus dies contra opinio jugurtha ad thala pervenio oppidanus qui sui locus asperitas munio credo magnus atque insolitus res percello nihilum segnis bellum paro idem noster facio sed rex nihil iam inficio metellus credo quippe qui omnis arma telum locus tempus denique natura ipse ceterus imperito industria vinco cum liber et magnus pars pecunia ex oppidum nox profugio neque postea in ullus locus amplus unus dies aut unus nox moror simulo sui negotium gratia properaris ceterum proditio timeo quam vitaris possum celeritas puto nam talis consilium per otium et ex opportunitas capio at metellus ubi oppidanus proelium intendo simul oppidum et opus et locus munio video vallo fodio moenia circumvenio deinde duo locus ex copia magnus idoneus vinea ago aggero iacio et super aggero inpono turris opus et administer tutaris contra hic oppidanus festino paro prorsus ab uterque nihil reliquus fio denique romanus multus ante labor proelium fatigo post dies quadraginta quam is venio sum oppidum modo potior praeda omnis ab perfugio corrumpo is postquam murus aries ferio reor suus affligo video aurum atque argentum et alius qui primus duco domus regia conporto ibi vinum et epulis onero ille et domus et sui ignis corrumpo et qui vinco ab hostis poena metuo is ipse volo pendeo


Tantum illud vereor, ne quos privata amicitia Iugurthae parum cognita transvorsos agat. quos ego audio maxuma ope niti ambire fatigare vos singulos, ne quid de absente incognita causa statuatis; fingere me verba et fugam simulare, quoi licuerit in regno manere. quod utinam illum, quoius inpio facinore in has miserias proiectus sum, eadem haec simulantem videam, et aliquando aut apud vos aut apud deos inmortalis rerum humanarum cura oriatur: ne ille, qui nunc sceleribus suis ferox atque praeclarus est, omnibus malis excruciatus inpietatis in parentem nostrum, fratris mei necis mearumque miseriarum gravis poenas reddat. iam iam, frater animo meo carissume, quamquam tibi inmaturo et unde minume decuit vita erepta est, tamen laetandum magis quam dolendum puto casum tuom. non enim regnum, sed fugam exilium egestatem et omnis has quae me premunt aerumnas cum anima simul amisisti. at ego infelix, in tanta mala praecipitatus ex patrio regno, rerum humanarum spectaculum praebeo, incertus quid agam, tuasne iniurias persequar ipse auxili egens an regno consulam, quoius vitae necisque potestas ex opibus alienis pendet. utinam emori fortunis meis honestus exitus esset neu iure contemptus viderer, si defessus malls iniuriae concessissem. nunc neque vivere lubet neque mori licet sine dedecore.

tantus ille vereor ne qui privo amicitia jugurtha parum cognosco transverto ago qui ego audio magnus ops nitor ambeo fatigaris tu singuli ne quis de absum incognitus causa statuo fingo ego verbum et fuga simularis qui liceo in regnum maneo qui utinam ille qui impius facinus in hic miseria proicio sum idem hic simulo video et aliquando aut apud tu aut apud deus immortalis res humanus cura orior ne ille qui nunc scelus suus ferox atque praeclarus sum omnis malus excrucio inpietas in parens nos frater meus nex meus miseriaris gravis poena reddo iam iam frater animus meus carus quamquam tu immaturus et unde paruus decet vito eripio sum tamen laeto magis quam doleo puto casus tuus non enim regnum sed fuga exsilium egestas et omnis hic qui ego premo aerumna cum anima simul amitto at ego infelix in tantus malus praecipito ex patrius regnum res humanus spectaculum praebeo incertus quis ago tuus injuria persequor ipse auxilium egeo an regnum consulo qui vita nex potestas ex ops alienus pendeo utinam emorior fortuna meus honestus exitus sum neu ius contemno video si defatiscor malls iniuria concedo nunc neque vivo lubet neque morior licet sine dedecor


Erat haud longe ab eo itinere, quo Metellus pergebat, oppidum Numidarum nomine Vaga, forum rerum venalium totius regni maxume celebratum, ubi et incolere et mercari consueverant Italici generis multi mortales. huc consul, simul temptandi gratia, si paterentur, et ob opportunitates loci, praesidium inposuit. praeterea imperavit frumentum et alia, quae bello usui forent, conportare, ratus, id quod res monebat, frequentiam negotiatorum et commeatu iuvaturam exercitum et iam paratis rebus munimento fore. inter haec negotia Iugurtha impensius modo legatos supplices mittere, pacem orare, praeter suam liberorumque vitam omnia Metello dedere. quos item uti priores consul illectos ad proditionem domum dimittebat, regi pacem, quam postulabat, neque abnuere neque polliceri et inter eas moras promissa legatorum expectare.

sum haud longus ab is iter quo metellus pergo oppidum numidaris nomen vago forum res venalis totus regnum magnus celebro ubi et incolo et mercor consuesco italicus genus multus mortalis huc consul simul tento gratia si pateo et ob opportunitas locus praesidium inpono praeterea impero frumentum et alius qui bellum usus sum conportaris reor is qui res moneo frequentia negotiator et commeatus iuvaturam exercitus et iam paro res munimentum sum inter hic negotium jugurtha impendo modo legatus supplex mitto pax oro praeter suus liber vita omnis metellus do qui item uti prior consul illectos ad proditio domus dimitto rex pax quam postulo neque abnuo neque polliceor et inter is mora promitto legatus expecto


Dein Marius, uti coeperat, in hiberna it: propter commeatum in oppidis maritumis agere decreverat; neque tamen victoria socors aut insolens factus, sed pariter atque in conspectu hostium quadrato agmine incedere. Sulla cum equitatu apud dextumos, in sinistra parte A. Manlius cum funditoribus et sagittariis, praeterea cohortis Ligurum curabat. primos et extremos cum expeditis manipulis tribunos locaverat. perfugae, minume carl et regionum scientissumi, hostium iter explorabant. simul consul quasi nullo inposito omnia providere, apud omnis adesse, laudare et increpare merentis. ipse armatus intentusque, item milites cogebat. neque secus atque iter facere, castra munire, excubitum in porta cohortis ex legionibus, pro castris equites auxiliarios mittere, praeterea alios super vallum in munimentis locare, vigilias ipse circumire, non tam diffidentia futurum quae imperavisset, quam uti militibus exaequatus cum imperatore labor volentibus esset. et sane Marius illoque aliisque temporibus Iugurthini belli pudore magis quam malo exercitum coercebat. quod multi per ambitionem fieri aiebant: a pueritia cousuetam duritiam et alia, quae ceteri miserias vocant, voluptati habuisse; nisi tamen res publica pariter ac saevissumo imperio bene atque decore gesta.

deinde marius uti coepio in hibernus eo propter commeatus in oppidum maritumis ago decerno neque tamen victoria socors aut insoleo facio sed pariter atque in conspectus hostis quadro agmen incedo sulla cum equitatus apud dextumos in sinistra pars ab manlius cum funditor et sagittarius praeterea cohors ligur curo primus et extremus cum expeditus manipulis tribunus loco perfuga paruus carl et regio scio hostis iter exploro simul consul quasi nullus inpono omnis provideo apud omnis adsum laudo et increparis mereo ipse armo intendo item miles cogo neque secus atque iter facio castrum munio excubo in porto cohors ex legio pro castrum eques auxiliarius mitto praeterea alius super valles in munimentum locaris vigilia ipse circumeo non tam diffido sum qui impero quam uti miles exaequo cum imperator labor volo sum et sanus marius ille alius tempus jugurthinus bellum pudor magis quam malus exercitus coerceo qui multus per ambitio fio aio ab pueritia cousuetam duritia et alius qui ceterus miseria voco voluptas habeo nisi tamen res publicus pariter atque saevus imperium bene atque decus gero


Si omnia, quae aut amisi aut ex necessariis advorsa facta sunt, incolumia manerent, tamen, si quid ex inproviso mali accidisset, vos inplorarem, patres conscripti, quibus pro magnitudine imperi ius et iniurias omnis curae esse decet. nunc vero exul patria domo, solus atque omnium honestarum rerum egens quo adcedam aut quos appellem? nationesne an reges, qui omnes familiae nostrae ob vostram amicitiam infesti sunt? an quoquam mihi adire licet, ubi non maiorum meorum hostilia monumenta pluruma sint? aut quisquam nostri misereri potest, qui aliquando vobis hostis fuit? postremo Masinissa nos ita instituit, patres conscripti, ne quem coleremus nisi populum Romanum, ne societates, ne foedera nova acciperemus: abunde magna praesidia nobis in vostra amicitia fore; si huic imperio fortuna mutaretur, una occidundum nobis esse. virtute ac dis volentibus magni estis et opulenti, omnia secunda et oboedientia sunt: quo facilius sociorum iniurias curare licet.

si omnis qui aut amitto aut ex necessarius adverto facio sum incolumis maneo tamen si quis ex improvide malus accido tu inploraris pater conscribo qui pro magnitudo imperium ius et injuria omnis cura sum decet nunc verus exul patria domus solus atque omnis honestaris res egeo quo adcedo aut qui appello natio an rex qui omnis familia noster ob vester amicitia infestus sum an quoquam ego adeo licet ubi non magnus meus hostilis monumentum plurimus sum aut quisquam noster misereo possum qui aliquando tu hostis sum postremo masinissa nos ita instituo pater conscribo ne qui colo nisi populus romanus ne societas ne foedero novo accipio abunde magnus praesidium nos in vester amicitia sum si hic imperium fortuna muto unus occaedes nos sum virtus atque deus volo magnus sum et opulens omnis secundus et oboedio sum quo facilis socius injuria curo licet


Dein Micipsa filius regnum solus obtinuit Mastanabale et Gulussa fratribus morbo absumptis. is Adherbalem et Hiempsalem ex sese genuit Iugurthamque filium Mastanabalis fratris, quem Masinissa, quod ortus ex concubina erat, privatum dereliquerat, eodem cultu quo liberos suos domi habuit.

deinde micipsa filius regnum solus obtineo mastanabal et gulussa frater morbus absumo is adherbal et hiempsal ex sui gigno jugurtha filius mastanabal frater qui masinissa qui ortus ex concubina sum privo derelinquo idem cultus quo liber suus domus habeo


Per idem tempus advorsum Gallos ab ducibus nostris Q. Caepione et M. Manlio male pugnatum. quo metu Italia omnis contremuerat. illique et inde usque ad nostram memoriam Romani sic habuere, alia omnia virtuti suae prona esse, cum Gallis pro salute, non pro gloria certare. sed postquam bellum in Numidia confectum et Iugurtham Romam vinctum adduci nuntiatum est, Marius consul absens factus est, et ei decreta provincia Gallia, isque kalendis Ianuariis magna gloria consul triumphavit. et ea tempestate spes atque opes civitatis in illo sitae.

per idem tempus adverto galli ab dux noster q caepio et m manlius malus pugno quo metus italia omnis contremisco ille et inde usque ad noster memoria romanus sic habeo alius omnis virtus suus pronus sum cum gallus pro salus non pro gloria certo sed postquam bellum in numidia conficio et jugurtha roma vincio adduco nuntio sum marius consul absum facio sum et is decretum provincia gallia eo kalendae januarius magnus gloria consul triumpho et is tempestas spes atque ops civitas in ille sino


At Iugurtha, postquam oppidum Capsam aliosque locos munitos et sibi utilis simul et magnam pecuniam amiserat, ad Bocchum nuntios mittit: quam primum in Numidiam copias adduceret; proeli faciundi tempus adesse. quem ubi cunctari accepit et dubium belli atque pacis rationes trahere, rursus uti antea proxumos eius donis corrupit, ipsique Mauro pollicetur Numidiae partem tertiam, si aut Romani Africa expulsi aut integris suis finibus bellum conpositum foret. eo praemio illectus Bocchus cum magna multitudine Iugurtham adcedit.

at jugurtha postquam oppidum capsa alius locus munio et sui utilis simul et magnus pecunia amitto ad bocchus nuntius mitto quam primus in numidia copia adduco proelium facio tempus adsum qui ubi cunctaris accipio et dubius bellum atque pax ratio traho rursus uti antea proximus is donum conrumpo ipse maurus polliceor numidia pars tertius si aut romanus africanus expello aut integer suus finis bellum compositum sum is praemium illectus bocchus cum magnus multitudo jugurtha adcedo


Interim Romae gaudium ingens ortum cognitis Metelli rebus, ut seque et exercitum more maiorum gereret, in advorso loco victor tamen virtute fuisset, hostium agro potiretur, Iugurtham magnificum ex Albini socordia spem salutis in solitudine aut fuga coegisset habere. itaque senatus ob ea feliciter acta dis inmortalibus supplicia decernere; civitas, trepida antea et sollicita de belli eventu, laeta agere; de Metello fama praeclara esse. igitur eo intentior ad victoriam niti, omnibus modis festinare, cavere tamen, necubi hosti opportunus fieret, meminisse post gloriam invidiam sequi. ita, quo clarior erat, eo magis anxius erat, neque post insidias Iugurthae effuso exercitu praedari; ubi frumento aut pabulo opus erat, cohortes cum omni equitatu praesidium agitabant; exercitus partem ipse, reliquos Marius ducebat. sed igni magis quam praeda ager vastabatur. duobus locis haud longe inter se castra faciebant; ubi vi opus erat, cuncti aderant; ceterum, quo fuga atque formido latius cresceret, divorsi agebant. eo tempore Iugurtha per collis sequi, tempus aut locum pugnae quaerere, qua venturum hostem audierat, pabulum et aquarum fontis, quorum penuria erat, corrumpere, modo se Metello interdum Mario ostendere, postremos in agmine temptare ac statim in collis regredi, rursus aliis, post aliis minitari, neque proelium facere neque otium pati, tantummodo hostem ab incepto retinere.

interim roma gaudium ingens orior cognosco metellus res ut sequor et exercitus mos magnus gero in adverto locus victor tamen virtus sum hostis ager potio jugurtha magnificus ex albinus socordia spes salus in solitudo aut fuga cogo habeo itaque senatus ob is feliciter ago deus immortalis supplicium decerno civitas trepido antea et sollicito de bellum evenio laetus ago de metellus fama praeclarus sum igitur is intendo ad victoria nitor omnis modus festino caveo tamen necubi hostis opportunus fio memini post gloria invidia sequor ita quo clarus sum is magis anxius sum neque post insidiae jugurtha effundo exercitus praedaris ubi frumentum aut pabulum opus sum cohors cum omnis equitatus praesidium agito exercitus pars ipse reliquus marius duco sed ignis magis quam praeda ager vasto duo locus haud longus inter sui castrum facio ubi vis opus sum cunctus adsum ceterum quo fuga atque formido fero cresco divorto ago is tempus jugurtha per collis sequor tempus aut locus pugna quaero qui venio hostis audio pabulis et aqua fons qui penuria sum corrumpo modo sui metellus interdum marius ostendo posterus in agmen tento atque statim in collis regredior rursus alius post alius minitaris neque proelium facio neque otium patior tantummodo hostis ab inceptum retineo


At rex postero die Asparem, Iugurthae legatum, appellat dicitque sibi per Dabarem ex Sulla cognitum posse condicionibus bellum poni: quam ob rem regis sui sententiam exquireret ille laetus in castra Iugurthae proficiscitur. deinde ab illo cuncta edoctus properato itinere post diem octavum redit ad Bocchum et ei nuntiat Iugurtham cupere omnia quae imperarentur facere, sed Mario parum confidere; saepe antea cum imperatoribus Romanis pacem conventam frustra fuisse. ceterum Bocchus si ambobus consultum et ratam pacem vellet, daret operam, ut una ab omnibus quasi de pace in conloquium veniretur, ibique sibi Sullam traderet. quom talem virum in potestatem habuisset, tum fore uti iussu senatus aut populi foedus fieret; neque hominem nobilem non sua ignavia sed ob rem publicam in hostium potestate relictum iri. haec Maurus secum ipse diu volvens tandem promisit; ceterum dolo an vere cunctatus, parum comperimus. sed plerumque regiae voluntates ut vehementes sic mobiles, saepe ipsae sibi advorsae. postea tempore et loco constituto, in conloquium uti de pace veniretur, Bocchus Sullam modo, modo Iugurthae legatum appellare, benigne habere, idem ambobus polliceri. illi pariter laeti ac spei bonae pleni esse.

at rex posterus dies asparis jugurtha legatus appello dico sui per dabaris ex sulla cognosco possum condicio bellum pono quam ob res rex suus sententia exquiro ille laetus in castrum jugurtha proficisco deinde ab ille cunctus edoceo propero iter post dies octavus redeo ad bocchus et is nuntio jugurtha cupio omnis qui impero facio sed marius parum confido saepe antea cum imperator romanus pax convenio frustra sum ceterum bocchus si ambo consulo et reor pax volo do opera ut unus ab omnis quasi de pax in colloquium venio ibi sui sulla trado cum talis vir in potestas habeo tum sum uti iussus senatus aut populus foedus fio neque homo nobilis non suus ignavia sed ob res publicus in hostis potestas relinquo eo hic maurus sui ipse diu volvo tandem promitto ceterum dolus an verus cunctor parum comperio sed plerusque regia voluntas ut vehemens sic mobilis saepe ipse sui adverto postea tempus et locus constituo in colloquium uti de pax venio bocchus sulla modo modo jugurtha legatus appello benignus habeo idem ambo polliceor ille pariter laetus atque spes bonus plenus sum


Si ad impetrandum nihil causae haberem praeter miserandam fortunam, quod paulo ante rex genere fama atque copiis potens, nunc deformatus aerumnis, inops alienas opes expecto, tamen erat maiestatis populi Romani prohibere iniuriam neque pati quoiusquam regnum per scelus crescere. verum ego iis finibus eiectus sum, quos maioribus meis populus Romanus dedit, unde pater et avos meus una vobiscum expulere Syphacem et Carthaginiensis. vostra beneficia mihi erepta sunt, patres conscripti, vos in mea iniuria despecti estis. eheu me miserum! hucine, Micipsa pater, beneficia tua evasere, ut, quem tu parem cum liberis tuis regnique participem fecisti, is potissumum stirpis tuae extinctor sit? numquamne ergo familia nostra quieta erit? semperne in sanguine ferro fuga vorsabitur? dum Carthaginienses incolumes fuere, iure omnia saeva patiebamur: hostes ab latere, vos amici procul, spes omnis in armis erat. postquam illa pestis ex Africa eiecta est, laeti pacem agitabamus, quippe quis hostis nullus erat, nisi forte quem vos iussissetis. ecce autem ex inproviso Iugurtha, intoleranda audacia scelere atque superbia sese efferens, fratre meo atque eodem propinquo suo interfecto primum regnum eius sceleris sui praedam fecit; post ubi me isdem dolis nequit capere, nihil minus quam vim aut bellum expectantem in imperio vostro, sicuti videtis, extorrem patria domo, inopem et coopertum miseriis effecit, ut ubivis tutius quam in meo regno essem.

si ad impetro nihil causa habeo praeter misero fortuna qui paulus ante rex genus fama atque copia possum nunc deformo aerumna inops alienus ops expecto tamen sum maiestas populus romanus prohibeo iniuria neque patior quoiusquam regnum per scelus cresco verus ego is finis eicio sum qui magnus meus populus romanus do unde pater et avus meus unus tu expello syphacem et carthaginiensis vester beneficium ego eripio sum pater conscribo tu in meus iniuria despicio sum eheu ego miser hucine micipsa pater beneficium tuus evado ut qui tu par cum liber tuus regnum participo facio is potis stirps tuus exstinctor sum numquam ergo familia noster quietus sum semper in sanguis ferrum fuga verso dum carthaginiensis incolumis sum ius omnis saevus patior hostis ab lateo tu amicus procul spes omnis in arma sum postquam ille pestis ex africanus eicio sum laetus pax agito quippe quis hostis nullus sum nisi fors qui tu jubeo ecce autem ex improvide jugurtha intolero audacia scelus atque superbia sui effero frater meus atque idem propinquo suus interficio primus regnum is scelus suus praeda facio post ubi ego idem dolus nequeo capio nihil paruus quam vis aut bellum expectantem in imperium vester sicut video extorris patria domus inops et cooperio miseria efficio ut ubivis tueor quam in meus regnum sum


Equidem ego non ignoro, si iam mihi respondere velint, abunde illis facundam et conpositam orationem fore. sed in maxumo vostro beneficio quom omnibus locis meque vosque maledictis lacerent, non placuit reticere, ne quis modestiam in conscientiam duceret. nam me quidem ex animi mei sententia nulla oratio laedere potest: quippe vera necesse est bene praedicent, falsa vita moresque mei superant. sed quoniam vostra consilia accusantur, qui mihi summum honorem et maxumum negotium inposuistis, etiam atque etiam reputate, num eorum paenitendum sit. non possum fidei causa imagines neque triumphos aut consulatus maiorum meorum ostentare, at, si res postulet, hastas, vexillum, phaleras, alia militaria dona, praeterea cicatrices advorso corpore. hae sunt meae imagines, haec nobilitas, non hereditate relicta, ut illa illis, sed quae ego meis plurumis laboribus et periculis quaesivi. non sunt conposita verba mea: parvi id facio. ipsa se virtus satis ostendit; illis artificio opus est, ut turpia facta oratione tegant, neque litteras Graecas didici: parum placebat eas discere, quippe quae ad virtutem doctoribus nihil profuerant. at illa multo optuma rei publicae doctus sum: hostem ferire, praesidia agitare, nihil metuere nisi turpem famam, hiemem et aestatem iuxta pati, humi requiescere, eodem tempore inopiam et laborem tolerare. his ego praeceptis milites hortabor, neque illos arte colam, me opulenter, neque gloriam meam, laborem illorum faciam. hoc est utile, hoc civile imperium. namque quom tute per mollitiem agas, exercitum supplicio cogere, id est dominum, non imperatorem esse. haec atque alia talia maiores vostri faciundo seque remque publicam celebravere. quis nobilitas freta, ipse dissimilis moribus, nos illorum aemulos contemnit et omnis honores non ex merito sed quasi debitos a vobis repetit. ceterum homines superbissumi procul errant. maiores eorum omnia quae licebat illis reliquere: divitias, imagines, memoriam sui praeclaram; virtutem non reliquere, neque poterant: ea sola neque datur dono neque accipitur. sordidum me et incultis moribus aiunt, quia parum scite convivium exorno neque histrionem ullum neque pluris preti coquom quam vilicum habeo. quae mihi lubet confiteri, Quirites. nam ex parente meo et ex aliis sanctis viris ita accepi, munditias mulieribus, viris laborem convenire, omnibusque bonis oportere plus gloriae quam divitiarum esse; arma, non supellectilem decori esse. quin ergo, quod iuvat, quod carum aestumant, id semper faciant: ament, potent; ubi adulescentiam habuere, ibi senectutem agant, in conviviis, dediti ventri et turpissumae parti corporis; sudorem, pulverem et alia talia relinquant nobis, quibus illa epulis iucundiora sunt. verum non ita est. nam ubi se flagitiis dedecoravere turpissumi viri, bonorum praemia ereptum eunt. ita iniustissume luxuria et ignavia, pessumae artes, illis, qui coluere eas, nihil officiunt, rei publicae innoxiae cladi sunt.

equidem ego non ignoro si iam ego respondeo volo abunde ille facundus et conpono oratio sum sed in magnus vester beneficium cum omnis locus ego tu maledictum lacero non placeo reticeo ne quis modestia in conscientia duco nam ego quidem ex animus meus sententia nullus oratio laedo possum quippe verus necesse sum bene praedico fallo vito mos meus supero sed quoniam vester consilium accuso qui ego superus honor et magnus negotium inpono etiam atque etiam reputas num is paeniteo sum non possum fides causa imago neque triumphus aut consulatus magnus meus ostentaris at si res postulo hasta vexillum phalerae alius militaris donum praeterea cicatrix adverto corpus hic sum meus imago hic nobilitas non hereditas relinquo ut ille ille sed qui ego meus plurumis labor et periculum quaero non sum compositum verbum meus parvus is facio ipse sui virtus satis ostendo ille artificium opus sum ut turpis facio oratio tego neque littera graece disco parum placeo is disco quippe qui ad virtus doctor nihil prosum at ille multus bonus res publicus doceo sum hostis ferio praesidium agito nihil metuo nisi turpis fama hiems et aestas iuxta patior humus requiesco idem tempus inopia et labor tolero hic ego praecipio miles horto neque ille ars colo ego opulens neque gloria meus labor ille facio hic sum utilis hic civilis imperium namque cum tueor per mollities ago exercitus supplicium cogo is sum dominus non imperator sum hic atque alius talis magnus vester facio sequor res publicus celebro quis nobilitas fretus ipse dissimilis mos nos ille aemulus contemno et omnis honor non ex mereo sed quasi debeo ab tu repeto ceterum homo superbus procul erro magnus is omnis qui licet ille relinquo divitiae imago memoria suus praeclarus virtus non relinquo neque possum is solus neque do donum neque accipio sordidus ego et incultus mos aio quia parum scio convivium exorno neque histrio ullus neque multus pretium coquus quam vilicus habeo qui ego lubet confiteor quiris nam ex pareo meus et ex alius sanctus vis ita accipio munditia mulier vis labor convenio omne bonus oportet multus gloria quam divitiaris sum arma non supellectilis decorus sum quin ergo qui juvo qui caris aestimo is semper facio amo poto ubi adulescentia habeo ibi senectus ago in convivium dedo venter et turpis pario corpus sudor pulvis et alius talis relinquo nos qui ille epulis jucundus sum verus non ita sum nam ubi sui flagitium dedecoro turpis vir bonus praemium eripio eo ita injustus luxuria et ignavia malus ars ille qui colo is nihil officio res publicus innoxius clades sum


nam uti genus hominum conpositum ex corpore et anima est, ita res cunctae studiaque omnia nostra corporis alia, alia animi naturam sequontur. igitur praeclara facies, magnae divitiae, ad hoc vis corporis et alia omnia huiusce modi brevi dilabuntur; at ingeni egregia facinora sicuti anima inmortalia sunt. postremo corporis et fortunae bonorum ut initium sic finis est, omniaque orta occidunt et aucta senescunt: animus incorruptus, aeternus, rector humani generis agit atque habet cuncta neque ipse habetur. quo magis pravitas eorum admiranda est, qui, dediti corporis gaudiis, per luxum et ignaviam aetatem agunt, ceterum ingenium, quo neque melius neque amplius aliud in natura mortalium est, incultu atque socordia torpescere sinunt, quom praesertim tam multae variaeque sint artes animi, quibus summa claritudo paratur.

nam uti genus homo compositum ex corpus et anima sum ita res cunctus studium omnis noster corpus alius alius animus natura sequor igitur praeclarus facies magnus divitiae ad hic volo corpus et alius omnis hic modus brevis dilabor at ingenium egregius facinus sicut anima immortalis sum postremo corpus et fortuna bonus ut initium sic finis sum omne orior occaedes et augeo senesco animus incorruptus aeternus rector humanus genus ago atque habeo cunctus neque ipse habeo quo magis pravitas is admiror sum qui dedo corpus gaudium per luxus et ignavio aetas ago ceterum ingenium quo neque bonus neque amplus alius in natura mortalis sum incultus atque socordia torpesco sino cum praesertim tam multus varia sum ars animus qui summus claritudo paro


Ita amborum exercitu coniuncto Marium, iam in hiberna proficiscentem, vix decuma parte die reliqua invadunt, rati noctem, quae iam aderat, et victis sibi munimento fore et, si vicissent, nullo impedimento, quia locorum scientes erant, contra Romanis utrumque casum in tenebris difficiliorem fore. igitur simul consul ex multis de hostium adventu cognovit, et ipsi hostes aderant, et prius quam exercitus aut instrui aut sarcinas conligere, denique ante quam signum aut imperium ullum accipere quivit, equites Mauri atque Gaetuli, non acie neque ullo more proeli sed catervatim, uti quosque fors conglobaverat, in nostros incurrunt. qui omnes trepidi inproviso metu ac tamen virtutis memores aut arma capiebant aut capientis alios ab hostibus defensabant; pars equos escendere, obviam ire hostibus; pugna latrocinio magis quam proelio similis fieri. sine signis, sine ordinibus equites peditesque permixti cedere alii, alii obtruncari, multi contra advorsos acerrume pugnantes ab tergo circumveniri; neque virtus neque arma satis tegere, quia hostes numero plures et undique circumfusi erant. denique Romani veteres et ob ea scientes belli, si quos locus aut casus coniunxerat, orbis facere atque ita ab omnibus partibus simul tecti et instructi hostium vim sustentabant. neque in eo tam aspero negotio Marius territus aut magis quam antea demisso animo fuit, sed cum turma sua, quam ex fortissumis magis quam familiarissumis paraverat, vagari passim ac modo laborantibus suis succurrere, modo hostis, ubi confertissumi obstiterant, invadere; manu consulere militibus, quoniam imperare conturbatis omnibus non poterat. iamque dies consumptus erat, quom tamen barbari nihil remittere atque, uti reges praeceperant, noctem pro se rati acrius instare. tum Marius ex copia rerum consilium trahit atque, uti suis receptui locus esset, collis duos propinquos inter se occupat, quorum in uno castris parum amplo fons aquae magnus erat, alter usui opportunus, quia magna parte editus et praeceps pauca munimenta quaerebat. ceterum apud aquam Sullam cum equitibus noctem agitare iubet, ipse paulatim disperses milites neque minus hostibus conturbatis in unum contrahit, dein cunctos pleno gradu in collem subducit. ita reges loci difficultate coacti proelio deterrentur, neque tamen suos longius abire sinunt, sed utroque colle multitudine circumdato effusi consedere. dein crebris ignibus factis plerumque noctis barbari more suo laetari, exultare, strepere vocibus; et ipsi duces feroces, quia non fugerant, pro victoribus agere. sed ea cuncta Romanis ex tenebris et editioribus locis facilia visu magnoque hortamento erant. plurumum vero Marius inperitia hostium confirmatus quam maxumum silentium haberi iubet, ne signa quidem, uti per vigilias solebant, canere. deinde ubi lux adventabat, defessis iam hostibus ac paulo ante somno captis, de inproviso vigiles, item cohortium turmarum legionum tubicines simul omnis signa canere, milites clamorem tollere atque portis erumpere iubet. Mauri atque Gaetuli, ignoto et horribili sonitu repente exciti, neque fugere neque arma capere neque omnino facere aut providere quicquam poterant: ita cunctos strepitu clamore, nullo subveniente, nostris instantibus, tumultu formidine terror quasi vecordia ceperat. denique omnes fusi fugatique arma et signa militaria pleraque capta, pluresque eo proelio quam omnibus superioribus interempti. nam somno et metu insolito impedita fuga.

ita ambo exercitus conjungo marius iam in hibernus proficisco vix decimus pars dies reliquus invado reor nox qui iam adsum et vinco sui munimentum sum et si vinco nullus impedimentum quia locus scio sum contra romanus uterque casus in tenebrae difficilis sum igitur simul consul ex multus de hostis advenio cognosco et ipse hostis adsum et prior quam exercitus aut instruo aut sarcina conligo denique ante quam signum aut imperium ullus accipio queo eques maurus atque gaetulis non acies neque ullus mos proelium sed catervatim uti quisque fors conglobo in noster incurro qui omnis trepidus improvide metus atque tamen virtus memor aut arma capio aut capio alius ab hostis defenso pars equus escendo obvius eo hostis pugno latrocinium magis quam proelium similis fio sine signum sine ordo eques pedito permisceo cedo alius alius obtruncaris multus contra adverto acerrume pugno ab tergum circumvenio neque virtus neque arma satis tego quia hostis numerus multus et undique circumfundo sum denique romanus vetus et ob is scio bellum si qui locus aut casus conjungo orbis facio atque ita ab omnis pars simul tectum et instruo hostis vis sustento neque in is tam asper negotium marius terreo aut magis quam antea demitto animus sum sed cum turma suus quam ex fortis magis quam familiaris paro vagaris passim atque modo laboro suus succurro modo hostis ubi confercio obsto invado manus consulo miles quoniam impero conturbo omnis non possum iam dies consumo sum cum tamen barbaris nihil remitto atque uti rex praecipio nox pro sui reor acer insto tum marius ex copia res consilium traho atque uti suus receptus locus sum collis duo propinquus inter sui occupo qui in unus castrum parum amplus fons aqua magnus sum alter usus opportunus quia magnus pars edo et praeceps paucus munimentum quaero ceterum apud aqua sulla cum eques nox agito iubeo ipse paulatim disperses miles neque paruus hostis conturbo in unus contraho deinde cunctus plenus gradus in collis subduco ita rex locus difficultas cogo proelium deterreo neque tamen suus longus abeo sino sed uterque collis multitudo circumdo effundo consido deinde creber ignis facio plerusque nox barbaris mos suus laetor exultaris strepere vox et ipse dux ferox quia non fugio pro victor ago sed is cunctus romanus ex tenebrae et edo locus facilis video magnus hortamentum sum plurimus verus marius imperitia hostis confirmo quam magnus silentium habeo iubeo ne signum quidem uti per vigilia soleo cano deinde ubi lux advento defetiscor iam hostis atque paulus ante somnus capio de improvide vigilis item cohors turmaris legio tubicen simul omnis signum cano miles clamor tollo atque porta erumpo iubeo maurus atque gaetulis ignosco et horribilis sonitus repens excio neque fugio neque arma capio neque omnino facio aut provideo quisquam possum ita cunctus strepitus clamor nullus subvenio noster insto tumultus formido terror quasi vecordia capio denique omnis fundo fugo arma et signum militaris plerusque capio multus is proelium quam omnis superus interimo nam somnus et metus insolitus impedio fuga


'Iugurthae tui bello Numantino longe maxuma virtus fuit, quam rem tibi certo scio gaudio esse. nobis ob merita sua carus est; ut idem senatui et populo Romano sit, summa ope nitemur. tibi quidem pro nostra amicitia gratulor. en habes virum dignum te atque avo suo Masinissa.'

jugurtha tuus bellum numantinus longus magnus virtus sum quam res tu certus scio gaudium sum nos ob mereo suus carus sum ut idem senatus et populus romanus sum summus ops nitor tu quidem pro noster amicitia gratulor en habeo vir dignus tu atque avus suus masinissa


Bellum me gerere cum Iugurtha iussistis, quam rem nobilitas aegerrume tulit. quaeso, reputate cum animis vostris, num id mutare melius sit, si quem ex illo globo nobilitatis ad hoc aut aliud tale negotium mittatis, hominem veteris prosapiae ac multarum imaginum et nullius stipendi: scilicet ut in tanta re ignarus omnium trepidet, festinet, sumat aliquem ex populo monitorem offici sui. ita plerumque evenit, ut, quem vos imperare iussistis, is sibi imperatorem alium quaerat. atque ego scio, Quirites, qui, postquam consules facti sunt, et acta maiorum et Graecorum militaria praecepta legere coeperint: praeposteri homines, nam gerere quam fieri tempore posterius, re atque usu prius est. conparate nunc, Quirites, cum illorum superbia me hominem novom. quae illi audire aut legere solent, eorum partem vidi, alia egomet gessi; quae illi litteris, ea ego militando didici. nunc vos existumate, facta an dicta pluris sint. contemnunt novitatem meam, ego illorum ignaviam; mihi fortuna, illis probra obiectantur. quamquam ego naturam unam et communem omnium existumo, sed fortissumum quemque generosissumum. ac si iam ex patribus Albini aut Bestiae quaeri posset, mene an illos ex se gigni maluerint, quid responsuros creditis nisi sese liberos quam optumos voluisse? quod si iure me despiciunt, faciant item maioribus suis, quibus, uti mihi, ex virtute nobilitas coepit. invident honori meo: ergo invideant labori, innocentiae, periculis etiam meis, quoniam per haec illum cepi. verum homines corrupti superbia ita aetatem agunt, quasi vostros honores contemnant; ita hos petunt, quasi honeste vixerint. ne illi falsi sunt, qui divorsissumas res pariter expectant, ignaviae voluptatem et praemia virtutis. atque etiam, quod apud vos aut in senatu verba faciunt, pleraque oratione maiores suos extollunt: eorum fortia facta memorando clariores sese putant. quod contra est. nam quanto vita illorum praeclarior, tanto horum socordia flagitiosior. et profecto ita se res habet: maiorum gloria posteris quasi lumen est, neque bona neque mala eorum in occulto patitur. huiusce rei ego inopiam fateor, Quirites, verum, id quod multo praeclarius est, meamet facta mihi dicere licet. nunc videte, quam iniqui sint. quod ex aliena virtute sibi adrogant, id mihi ex mea non concedunt, scilicet quia imagines hon habeo et quia mihi nova nobilitas est, quam certe peperisse melius est quam acceptam corrupisse.

bellum ego gero cum jugurtha jubeo quam res nobilitas aegerrume fero quaeso reputas cum animus vester num is muto bonus sum si qui ex ille globus nobilitas ad hic aut alius talis negotium mittas homo veto prosapia atque multus imago et nullus stipendium scilicet ut in tantus res ignarus omnis trepido festino sumo aliquis ex populus monitor officio suus ita plerusque evenio ut qui tu impero jubeo is sui imperator alius quaero atque ego scio quiris qui postquam consul facio sum et ago magnus et graecum militaris praecipio lego coepio praeposterus homo nam gero quam fio tempus posterus res atque usus prior sum conparo nunc quiris cum ille superbia ego homo novus qui ille audio aut lego soleo is pars video alius nos gero qui ille littera is ego milito disco nunc tu existimo facio an dictum multus sum contemno novitas meus ego ille ignavio ego fortuna ille probrum objecto quamquam ego natura unus et communis omnis existimo sed fortis quisque generosus atque si iam ex pater albinus aut bestia quaero possum ego an ille ex sui gigno malo quis respondeo credo nisi sui liber quam bonus volo qui si ius ego despicio facio item magnus suus qui uti ego ex virtus nobilitas coepio invideo honor meus ergo invideo labor innocentia periculum etiam meus quoniam per hic ille capio verus homo corrumpo superbia ita aetas ago quasi vester honor contemno ita hic peto quasi honestus vivo ne ille fallo sum qui divorto res pariter expecto ignavia voluptas et praemium virtus atque etiam qui apud tu aut in senatus verbum facio plerusque oratio magnus suus extollo is fortis facio memoro clarus sui puto qui contra sum nam quantus vito ille praeclarus tantus hic socordia flagitiosus et profecto ita sui res habeo magnus gloria posterus quasi lumen sum neque bonus neque malus is in occulo patior hic res ego inopia fateor quiris verus is qui multus praeclarus sum meamet facio ego dico licet nunc video quam iniquus sum qui ex alienus virtus sui adrogo is ego ex meus non concedo scilicet quia imago hic habeo et quia ego novo nobilitas sum quam certus pario bonus sum quam accipio conrumpo


Primo conventu, quem ab regulis factum supra memoravi, propter dissensionem placuerat dividi thesauros finisque imperi singulis constitui. itaque tempus ad utramque rem decernitur, sed maturius ad pecuniam distribuendam. reguli interea in loca propinqua thesauris alius alio concessere. sed Hiempsal in oppido Thirmida forte eius domo utebatur, qui proxumus lictor Iugurthae carus acceptusque ei semper fuerat. quem ille casu ministrum oblatum promissis onerat inpellitque, uti tamquam sua visens domum eat, portarum clavis adulterinas paret — nam verae ad Hiempsalem referebantur — ceterum, ubi res postularet, se ipsum cum magna manu venturum. Numida mandata brevi conficit atque, uti doctus erat, noctu Iugurthae milites introducit. qui postquam in aedis inrupere, divorsi regem quaerere, dormientis alios alios occursantis interficere, scrutari loca abdita, clausa effringere, strepitu et tumultu omnia miscere, quom interim Hiempsal reperitur occultans se tugurio mulieries ancillae, quo initio pavidus et ignarus loci perfugerat. Numidae caput eius, uti iussi erant, ad Iugurtham referunt.

primus convenio qui ab regulis facio supra memoro propter dissensio placeo divido thesaurus finio imperium singuli constituo itaque tempus ad uter res decerno sed maturus ad pecunia distribuo regulis interea in locum propinquus thesaurus alius alius concedo sed hiempsal in oppidum thirmida fors is domus utor qui proximus lictor jugurtha carus accipio is semper sum qui ille casus minister offertor promitto onero inpello uti tamquam suus viso domus eo portaris clavus adulterinus pareo nam verus ad hiempsal refero ceterum ubi res postulo sui ipse cum magnus manus venio numida mandatum brevis confacio atque uti doceo sum nox jugurtha miles introduco qui postquam in aedes irrumpo divorto rex quaero dormio alius alius occurso interficio scrutor locum abdo claudo effringo strepitus et tumultus omnis misceo cum interim hiempsal reperio occulto sui tugurium mulieries ancilla quo initium pavidus et ignarus locus perfugio numida caput is uti iubeo sum ad jugurtha refero


Haec atque alia huiusce modi saepe dicundo Memmius populo persuadet, uti L. Cassius, qui tum praetor erat, ad Iugurtham mitteretur eumque interposita fide publica Romam duceret, quo facilius indicio regis Scauri et reliquorum, quos pecuniae captae arcessebat, delicta patefierent.

hic atque alius hic modus saepe dico memmius populus persuadeo uti l casseius qui tum praetor sum ad jugurtha mitto is interpono fides publicus roma duco quo facilis indicium rex scaurus et reliquus qui pecunia capio arcesso delictum patefierent


Micipsa paucis post diebus moritur. postquam illi more regio iusta magnifice fecerant, reguli in unum convenerunt, ut inter se de cunctis negotiis disceptarent. sed Hiempsal, qui minumus ex illis erat, natura ferox et iam antea ignobilitatem Iugurthae, quia materno genere inpar erat, despiciens, dextra Adherbalem adsedit, ne medius ex tribus, quod apud Numidas honori ducitur, Iugurtha foret. dein tamen, ut aetati concederet, fatigatus a fratre, vix in partem alteram transductus est. ibi quom multa de administrando imperio dissererent, Iugurtha inter alias res iacit oportere quinquenni consulta et decreta omnia rescindi, nam per ea tempora confectum annis Micipsam parum animo valuisse. tum idem Hiempsal placere sibi respondit, nam ipsum illum tribus proxumis annis adoptatione in regnum pervenisse. quod verbum in pectus Iugurthae altius, quam quisquam ratus erat, descendit. itaque ex eo tempore ira et metu anxius moliri, parare atque ea modo cum animo habere, quibus Hiempsal per dolum caperetur. quae ubi tardius procedunt neque lenitur animus ferox, statuit quovis modo inceptum perficere.

micipsa paucus post dies morior postquam ille mos regius iustus magnificus facio regulis in unus convenio ut inter sui de cunctus negotium discepto sed hiempsal qui minumus ex ille sum natura ferox et iam antea ignobilitas jugurtha quia maternus genus impar sum despicio dextera adherbal adsedeo ne medius ex tres qui apud numida honor duco jugurtha sum deinde tamen ut aetas concedo fatigo ab frater vix in pars alter traduco sum ibi cum multus de administro imperium dissero jugurtha inter alius res jacio oportet quinquennis consulo et decretum omnis rescindo nam per is tempus conficio annus micipsa parum animus valeo tum idem hiempsal placeo sui respondeo nam ipse ille tres proximus annus adoptatio in regnum pervenio qui verbum in pectus jugurtha altus quam quisquam reor sum descendo itaque ex is tempus ira et metus anxius molior paro atque is modo cum animus habeo qui hiempsal per dolus capio qui ubi tardus procedo neque lenio animus ferox statuo quovis modo incipio perficio


Igitur in eo colle, quem transvorso intinere porrectum docuimus, Iugurtha extenuata suorum acie consedit. elephantis et parti copiarum pedestrium Bomilcarem praefecit eumque edocet quae ageret. ipse propior montem cum omni equitatu et peditibus delectis suos conlocat. dein singulas turmas et manipulos circumiens monet atque obtestatur, uti memores pristinae virtutis et victoriae sese regnumque suom ab Romanorum avaritia defendant: cum iis certamen fore, quos antea victos sub iugum miserint; ducem illis, non animum mutatum; quae ab imperatore decuerint omnia suis provisa, locum superiorem, ut prudentes cum inperitis, ne pauciores cum pluribus aut rudes cum belli melioribus manum consererent. proinde parati intentique essent signo dato Romanos invadere: illum diem aut omnis labores et victorias confirmaturum aut maxumarum aerumnarum initium fore. ad hoc viritim, uti quemque ob militare facinus pecunia aut honore extulerat, conmonefacere benefici sui et eum ipsum aliis ostentare, postremo pro quoiusque ingenio pollicendo minitando obtestando alium alio modo excitare, quom interim Metellus ignarus hostium monte degrediens cum exercitu conspicatur. primo dubius, quidnam insolita facies ostenderet — nam inter virgulta equi Numidaeque consederant, neque plane occultati humilitate arborum et tamen inderti, quidnam esset, quom natura loci tum dolo ipsi atque signa militaria obscurati —, dein brevi cognitis insidiis paulisper agmen constituit. ibi conmutatis ordinibus in dextro latere, quod proxumum hostis erat, triplicibus subsidiis aciem instruxit, inter manipulos funditores et sagittarios dispertit, equitatum omnem in cornibus locat, ac pauca pro tempore milites hortatus aciem, sicuti instruxerat, transvorsis principiis in planum deducit. sed ubi Numidas quietos neque colle degredi animadvortit, veritus ex anni tempore et inopia aquae, ne siti conficeretur exercitus, Rutilium legatum cum expeditis cohortibus et parte equitum praemisit ad flumen, uti locum castris antecaperet, existumans hostis crebro impetu et transvorsis proeliis iter suom remoraturos et, quoniam armis diffiderent, lassitudinem et sitim militum temptaturos. deinde ipse pro re atque loco, sicuti monte descenderat, paulatim procedere, Marium post principia habere, ipse cum sinistrae alae equitibus esse, qui in agmine principes facti erant.

igitur in is collis qui transverto intinere porrigo doceo jugurtha extenuo suus acies consido elephantus et pario copia pedestrium bomilcaris praeficio is edoceo qui ago ipse propior mons cum omnis equitatus et pedes deligo suus conloco deinde singulus turma et manipulus circumeo moneo atque obtestor uti memor pristinus virtus et victoria sui regnum suus ab romanus avaritia defendo cum is certamen sum qui antea vinco sub iugum mitto dux ille non animus muto qui ab imperator decuerint omnis suus provideo locus superus ut prudens cum imperitus ne paucus cum multus aut rudo cum bellum bonus manus consero proinde paro intendo sum signum do romanus invado ille dies aut omnis labor et victoria confirmo aut maxumaris aerumna initium sum ad hic viritim uti quisque ob militaris facinus pecunia aut honor effero conmonefacere beneficus suus et is ipse alius ostentaris postremo pro cujus ingenium polliceor minito obtestor alius alius modo excitaris cum interim metellus ignarus hostis mons degredior cum exercitus conspicor primus dubius quisnam insolitus facies ostendo nam inter virgultus equus numida consido neque planus occultas humilitas arbor et tamen inderti quisnam sum cum natura locus tum dolus ipse atque signum militaris obscuro deinde brevis cognosco insidiae paulisper agmen constituo ibi conmutas ordo in dexter lateo qui proximus hostis sum triplex subsidium acies instruo inter manipulus funditor et sagittarius dispertit equitas omnis in cornu loco atque paucus pro tempus miles hortor acies sicut instruo transverto principia in planus deduco sed ubi numida quiesco neque collis degredior animadvortit vereor ex annus tempus et inopia aqua ne sitis confacio exercitus rutilius legatus cum expeditus cohors et pars eques praemitto ad flumen uti locus castrum antecapio existimo hostis creber impetus et transverto proelium iter suus remoror et quoniam arma diffido lassitudo et sitis miles tento deinde ipse pro res atque locus sicut mons descendo paulatim procedo marius post principia habeo ipse cum sinister ala eques sum qui in agmen princeps facio sum


In divisione orbis terrae plerique in parte tertia Africam posuere, pauci tantummodo Asiam et Europam esse, sed Africam in Europa. ea finis habet ab occidente fretum nostri maris et Oceani, ab ortu solis declivem latitudinem, quem locum Catabathmon incolae appellant. mare saevom, inportuosum; ager frugum fertilis, bonus pecori, arbori infecundus; caelo terraque penuria aquarum. genus hominum salubri corpore, velox, patiens laborum; ac plerosque senectus dissolvit, nisi qui ferro aut bestiis interiere, nam morbus haud saepe quemquam superat; ad hoc malefici generis pluruma animalia. sed qui mortales initio Africam habuerint quique postea adcesserint aut quo modo inter se permixti sint, quamquam ab ea fama, quae plerosque obtinet, divorsum est, tamen, uti ex libris Punicis, qui regis Hiempsalis dicebantur, interpretatum nobis est utique rem sese habere cultores eius terrae putant, quam paucissumis dicam. ceterum fides eius rei penes auctores erit.

in divisio orbis terra plerusque in pars tertius africa pono paucus tantummodo asia et europa sum sed africa in europa is finis habeo ab occaedes fretus noster mare et oceanus ab ortus sol declivis latitudo qui locus catabathmos incola appello mare saevus importuosus ager frugum fertilis bonus pecus arbor infecundus caelum terra penuria aqua genus homo salubris corpus velox patior labor atque plerus senectus dissolvo nisi qui ferrum aut bestia intereo nam morbus haud saepe quisquam supero ad hic maleficus genus plurimus animal sed qui mortalis initium africa habeo quisque postea adcedo aut quo modo inter sui permisceo sum quamquam ab is fama qui plerus obtineo divorto sum tamen uti ex liber punicus qui rex hiempsal dico interpretas nos sum utique res sui habeo cultor is terra puto quam paucus dico ceterum fides is res penis auctor sum


Interim Iugurtha, postquam omissa deditione bellum incipit, cum magna cura parare omnia, festinare: cogere exercitum; civitatis, quae ab se defecerant, formidine aut ostentando praemia adfectare; conmunire suos locos, arma tela aliaque, quae spe pacis amiserat, reficere aut conmercari; servitia Romanorum adlicere et eos ipsos, qui in praesidiis erant, pecunia temptare; prorsus nihil intactum neque quietum pati, cuncta agitare. igitur Vagenses, quo Metellus initio Iugurtha pacificante praesidium imposuerat, fatigati regis suppliciis neque antea voluntate alienati, principes civitatis inter se coniurant. nam volgus, uti plerumque solet et maxume Numidarum, ingenio mobili, seditiosum atque discordiosum erat, cupidum novarum rerum, quieti et otio advorsum. dein conpositis inter se rebus in diem tertium constituunt, quod is festus celebratusque per omnem Africam ludum et lasciviam magis quam formidinem ostentabat. sed ubi tempus fuit, centuriones tribunosque militaris et ipsum praefectum oppidi T. Turpilium Silanum alius alium domos suas invitant. eos omnis praeter Turpilium inter epulas obtruncant, postea milites palantis inermos, quippe in tali die ac sine imperio, aggrediuntur. idem plebes facit, pars edocti ab nobilitate, alii studio talium rerum incitati, quis acta consiliumque ignorantibus tumultus ipse et res novae satis placebant. Romani milites, inproviso metu incerti ignarique, quid potissumum facerent, trepidare. arcem oppidi, ubi signa et scuta erant, praesidium hostium obsidebat; portae ante clausae fugam prohibebant; ad hoc mulieres puerique pro tectis aedificiorum saxa et alia, quae locus praebebat, certatim mittere. ita neque caveri anceps malum neque a fortissumis infirmissumo generi resisti posse: iuxta boni malique, strenui et inbelles inulti obtruncari. in ea tanta asperitate saevissumis Numidis et oppido undique clauso Turpilius praefectus unus ex omnibus Italicis intactus profugit. id misericordiane hospitis an pactione aut casu ita evenerit, parum comperimus, nisi, quia illi in tanto malo turpis vita integra fama potior fuit, inprobus intestabilisque videtur.

interim jugurtha postquam omitto deditio bellum incipio cum magnus cura paro omnis festino cogo exercitus civitas qui ab sui deficio formido aut ostento praemium adfectaris conmunio suus locus arma telum alius qui spes pax amitto reficio aut conmercaris servitium romanus adliceo et is ipse qui in praesidium sum pecunia tento prorsus nihil intactus neque quiesco patior cunctus agito igitur vaccensis quo metellus initium jugurtha pacifico praesidium impono fatigo rex supplicium neque antea voluntas alieno princeps civitas inter sui conjuro nam vulgus uti plerusque soleo et magnus numidaris ingenium mobilis seditiosus atque discordiosus sum cupidus novaris res quiesco et otium adverto deinde compositum inter sui res in dies tertius constituo qui is festus celebro per omnis africa ludus et lascivia magis quam formido ostento sed ubi tempus sum centurio tribunus militaris et ipse praeficio oppidum t turpilius silanus alius alius domus suus invito is omnis praeter turpilius inter epulae obtrunco postea miles palo inermus quippe in talis dies atque sine imperium aggredio idem plebs facio pars edoceo ab nobilitas alius studium talis res incitas quis ago consilium ignoro tumultus ipse et res novus satis placeo romanus miles improvide metus incertus ignarus quis potis facio trepido arx oppidum ubi signum et scutum sum praesidium hostis obsido porta ante claudo fuga prohibeo ad hic mulier puer pro tectum aedificium saxum et alius qui locus praebeo certatim mitto ita neque caveri anceps malus neque ab fortis infirmis gener requiro possum iuxta bonus malus strenuus et imbellis inultus obtruncaris in is tantus asperitas saevus numida et oppidum undique claudo turpilius praefectus unus ex omnis italicus intactus profugio is misericordia hospes an pactio aut casus ita evenio parum comperio nisi quia ille in tantus malus turpis vito integer fama potis sum improbus intestabilis video


'Patres conscripti, Micipsa pater meus moriens mihi praecepit, uti regni Numidiae tantummodo procurationem existumarem meam, ceterum ius et imperium eius penes vos esse; simul eniterer domi militiaeque quam maxumo usui esse populo Romano; vos mihi cognatorum, vos adfinium loco ducerem: si ea fecissem, in vostra amicitia exercitum divitias munimenta regni me habiturum. quae quom praecepta parentis mei agitarem, Iugurtha, homo omnium quos terra sustinet sceleratissumus, contempto imperio vostro Masinissae me nepotem et iam ab stirpe socium atque amicum populi Romani regno fortunisque omnibus expulit.

pater conscribo micipsa pater meus morior ego praecipio uti regnum numidia tantummodo procuratio existumaris meus ceterum ius et imperium is penis tu sum simul eniteo domus militia quam magnus usus sum populus romanus tu ego cognator tu affinis locus duco si is facio in vester amicitia exercitus divitiae munimentum regnum ego habeo qui cum praecipio parens meus agitaris jugurtha homo omnis qui terra sustineo scelero contemno imperium vester masinissa ego nepos et iam ab stirps socius atque amicus populus romanus regnum fortuna omnis expello


Dicet aliquis 'quid igitur censes?' vindicandum in eos, qui hosti prodidere rem publicam, non manu neque vi, quod magis vos fecisse quam illis accidisse indignum est, verum quaestionibus et indicio ipsius Iugurthae. qui si dediticius est, profecto iussis vostris oboediens erit; sin ea contemnit, scilicet existumabitis, qualis illa pax aut deditio sit, ex qua ad Iugurtham scelerum impunitas, ad paucos potentis maxumae divitiae, ad rem publicam damna atque dedecora pervenerint; nisi forte nondum etiam vos dominationis eorum satietas tenet et illa quam haec tempora magis placent, quom regna provinciae leges iura iudicia bella atque paces, postremo divina et humana omnia penes paucos erant; vos autem, hoc est populus Romanus, invicti ab hostibus, imperatores omnium gentium, satis habebatis animam retinere. nam servitutem quidem quis vostrum recusare audebat?

dico aliquis quis igitur censeo vindico in is qui hostis prodo res publicus non manus neque vis qui magis tu facio quam ille accido indignus sum verus quaestio et indicium ipse jugurtha qui si dediticius sum profecto iussum vester oboedio sum sin is contemno scilicet existumo qualis ille pax aut deditio sum ex qui ad jugurtha scelus impunis ad paucus possum magnus divitiae ad res publicus damno atque dedecus pervenio nisi fors nondum etiam tu dominatio is satietas teneo et ille quam hic tempus magis placeo cum regnum provincia lex ius iudicium bellum atque pax postremo divino et humanus omnis penis paucus sum tu autem hic sum populus romanus invictus ab hostis imperator omnis gens satis habeo anima retineo nam servitus quidem quis vester recusaris audeo


Quod postquam Romae cognitum est et res in senatu agitari coepta, idem illi ministri regis interpellando ac saepe gratia, interdum iurgiis trahundo tempus atrocitatem facti leniebant. ac ni C. Memmius tribunus plebis designatus, vir acer et infestus potentiae nobilitatis, populum Romanum edocuisset id agi, ut per paucos factiosos Iugurthae scelus condonaretur, profecto omnis invidia prolatandis consultationibus dilapsa foret: tanta vis gratiae atque pecuniae regis erat. sed ubi senatus delicti conscientia populum timet, lege Sempronia provinciae futuris consulibus Numidia atque Italia decretae; consules declarati P. Scipio Nasica et L. Bestia Calpurnius; Calpurnio Numidia, Scipioni Italia obvenit. deinde exercitus, qui in Africam portaretur, scribitur; stipendium aliaque, quae bello usui forent, decernuntur.

qui postquam roma cognosco sum et res in senatus agitaris coepio idem ille minister rex interpello atque saepe gratia interdum jurgium traho tempus atrocitas facio lenio atque ni que memmius tribunus plebs designo vir acer et infestus potentia nobilitas populus romanus edoceo is ago ut per paucus factiosus jugurtha scelus condono profecto omnis invidia prolato consultatio dilabor sum tantus volo gratia atque pecunia rex sum sed ubi senatus delictum conscientia populus timeo lex sempronius provincia sum consul numidia atque italia decerno consul declaro p scipio nasica et l bestia calpurnius calpurnius numidia scipio italia obvenio deinde exercitus qui in africa porto scribo stipendium alius qui bellum usus sum decerno


Sed quoniam in eas regiones per Lepcitanorum negotia venimus, non indignum videtur egregium atque mirabile facinus duorum Carthaginiensium memorare; eam rem nos locus admonuit. qua tempestate Carthaginienses pleraque Africa imperitabant, Cyrenenses quoque magni atque opulenti fuere. ager in medio harenosus, una specie; neque flumen neque mons erat, qui finis eorum discerneret. quae res eos in magno diuturnoque bello inter se habuit. postquam utrimque legiones, item classes saepe fusae fugataeque et alteri alteros aliquantum adtriverant, veriti, ne mox victos victoresque defessos alius aggrederetur, per indutias sponsionem faciunt, uti certo die legati domo proficiscerentur: quo in loco inter se obvii fuissent, is communis utriusque populi finis haberetur. igitur Carthagine duo fratres missi, quibus nomen Philaenis erat, maturavere iter pergere. Cyrenenses tardius iere. id socordiane an casu accident, parum cognovi. ceterum solet in illis locis tempestas haud secus atque in mari retinere. nam ubi per loca aequalia et nuda gignentium ventus coortus harenam humo excitavit, ea magna vi agitata ora oculosque inplere solet: ita prospectu impedito morari iter. postquam Cyrenenses aliquanto posteriores se esse vident et ob rem corruptam domi poenas metuont, criminari Carthaginiensis ante tempus domo digressos, conturbare rem, denique omnia malle quam victi abire. sed quom Poeni aliam condicionem, tantummodo aequam, peterent, Graeci optionem Carthaginiensium faciunt, ut vel illi, quos finis populo suo peterent, ibi vivi obruerentur, vel eadem condicione sese quem in locum vellent processuros. Philaeni condicione probata seque vitamque suam rei publicae condonavere: ita vivi obruti. Carthaginienses in eo loco Philaenis fratribus aras consecravere, aliique illis domi honores instituti. nunc ad rem redeo.

sed quoniam in is regio per lepcitanorum negotium venio non indignus video egregius atque mirabilis facinus duo carthaginiensis memoro is res nos locus admoneo qui tempestas carthaginiensis plerusque africanus imperito cyrenensis quoque magnus atque opulens sum ager in medium harenosus unus species neque flumen neque mons sum qui finis is discerno qui res is in magnus diuturnus bellum inter sui habeo postquam utrimque legio item classis saepe fundo fugo et alter alter aliquantus adtero vereor ne mox vinco victor defatiscor alius aggredior per indutiae sponsio facio uti certus dies legatus domus proficisco quo in locus inter sui obvius sum is communis uterque populus finis habeo igitur carthago duo frater mitto qui nomen philaeni sum maturo iter pergo cyrenensis tardus eo is socordia an casus accido parum cognosco ceterum soleo in ille locus tempestas haud secus atque in mare retineo nam ubi per locum aequalis et nudo gigno venio coorior harena humo excito is magnus vis agito os oculus inpleo soleo ita prospectus impedio moraris iter postquam cyrenensis aliquantus posterus sui sum video et ob res corrumpo domus poena metuo criminaris carthaginiensis ante tempus domus digredior conturbo res denique omnis malo quam vinco abeo sed cum poenus alius condicio tantummodo aequus peto graecum optio carthaginiensis facio ut vel ille qui finis populus suus peto ibi vivo obruo vel idem condicio sui qui in locus volo procedo philaeni condicio probo sequor vita suus res publicus condono ita vivo obruo carthaginiensis in is locus philaeni frater ara consecro alius ille domus honor institus nunc ad res redeo


Sed nocte ea, quae proxuma fuit ante diem conloquio decretum, Maurus adhibitis amicis ac statim inmutata voluntate remotis ceteris dicitur secum ipse multum agitavisse, voltu et oculis pariter atque animo varius; quae scilicet ita tacente ipso occulta pectoris patefecisse. tamen postremo Sullam accersi iubet et ex illius sententia Numidae insidias tendit. deinde ubi dies advenit et ei nuntiatum est Iugurtham haud procul abesse, cum paucis amicis et quaestore nostro quasi obvius honoris causa procedit in tumulum facillumum visu insidiantibus. eodem Numida cum plerisque necesariis suis inermis, uti dictum erat, adcedit, ac statim signo dato undique simul ex insidiis invaditur. ceteri obtruncati, Iugurtha Sullae vinctus traditur et ab eo ad Marium deductus est.

sed nox is qui proximus sum ante dies colloquium decretum maurus adhibeo amicus atque statim immutatus voluntas remoueo ceterus dico sui ipse multus agito vultus et oculus pariter atque animus varius qui scilicet ita taceo ipse occulo pectus patefacio tamen postremo sulla arcesso iubeo et ex ille sententia numida insidiae tendo deinde ubi dies advenio et is nuntio sum jugurtha haud procul absum cum paucus amicus et quaestor noster quasi obvius honor causa procedo in tumulus facilis video insidior idem numida cum plerusque necesariis suus inermis uti dico sum adcedo atque statim signum do undique simul ex insidiae invado ceterus obtrunco jugurtha sulla vincio trado et ab is ad marius deduco sum


Ceterum mos partium et factionum ac deinde omnium malarum artium paucis ante annis Romae ortus est otio atque abundantia earum rerum, quae prima mortales ducunt. nam ante Carthaginem deletam populus et senatus Romanus placide modesteque inter se rem publicam tractabant, neque gloriae neque dominationis certamen inter civis erat: metus hostilis in bonis artibus civitatem retinebat. sed ubi illa formido mentibus decessit, scilicet ea, quae res secundae amant, lascivia atque superbia incessere. ita quod in advorsis rebus optaverant otium, postquam adepti sunt, asperius acerbiusque fuit. namque coepere nobilitas dignitatem, populus libertatem in lubidinem vortere, sibi quisque ducere trahere rapere. ita omnia in duas partis abstracta sunt, res publica, quae media fuerat, dilacerata. ceterum nobilitas factione magis pollebat, plebis vis soluta atque dispersa in multitudine minus poterat. paucorum arbitrio belli domique agitabatur; penes eosdem aerarium provinciae magistratus gloriae triumphique erant; populus militia atque inopia urgebatur; praedas bellicas imperatores cum paucis diripiebant: interea parentes aut parvi liberi militum, uti quisque potentiori confinis erat, sedibus pellebantur. ita cum potentia avaritia sine modo modestiaque invadere, polluere et vastare omnia, nihil pensi neque sancti habere, quoad semet ipsa praecipitavit. nam ubi primum ex nobilitate reperti sunt, qui veram gloriam iniustae potentiae anteponerent, moveri civitas et dissensio civilis quasi permixtio terrae oriri coepit. nam postquam Ti. et C. Cracchus, quorum maiores Punico atque aliis bellis multum rei publicae addiderant, vindicare plebem in libertatem et paucorum scelera patefacere coepere, nobilitas noxia atque eo perculsa modo per socios ac nomen Latinum, interdum per equites Romanos, quos spes societatis a plebe dimoverat, Gracchorum actionibus obviam ierat; et primo Tiberium, dein paucos post annos eadem ingredientem Gaium, tribunum alterum, alterum triumvirum coloniis deducundis, cum M. Fulvio Flacco ferro necaverat. et sane Gracchis cupidine victoriae haud satis moderatus animus fuit. sed bono vinci satius est quam malo more iniuriam vincere. igitur ea victoria nobilitas ex lubidine sua usa multos mortalis ferro aut fuga extinxit plusque in reliquom sibi timoris quam potentiae addidit. quae res plerumque magnas civitatis pessum dedit, dum alteri alteros vincere quovis modo et victos acerbius ulcisci volunt. sed de studiis partium et omnis civitatis moribus si singillatim aut pro magnitudine parem disserere, tempus quam res maturius me deseret. quam ob rem ad inceptum redeo.

ceterum mos pars et factio atque deinde omnis malus ars paucus ante annus roma ortus sum otium atque abundantia is res qui primus mortalis duco nam ante carthago deleo populus et senatus romanus placidus modestus inter sui res publicus tracto neque gloria neque dominatio certamen inter civis sum metus hostilis in bonus ars civitas retineo sed ubi ille formido mens decedo scilicet is qui res secundus amo lascivia atque superbia incedo ita qui in adverto res opto otium postquam adipiscor sum asper acerbus sum namque coepio nobilitas dignitas populus libertas in libido verto sui quisque duco traho rapio ita omnis in duo pars abstraho sum res publicus qui medius sum dilacero ceterum nobilitas factio magis polleo plebs volo solvo atque dispergo in multitudo paruus possum paucus arbitrium bellum domus agito penis idem aerarius provincia magistratus gloria triumphus sum populus militia atque inopia urgeo praeda bellicus imperator cum paucus diripio interea parens aut parvus liber miles uti quisque potens confinis sum sedes pello ita cum potentia avaritia sine modo modestia invado polluo et vastaris omnis nihil pensum neque sanctus habeo quoad sui ipse praecipito nam ubi primus ex nobilitas reperio sum qui verus gloria injustus potentia antepono moveo civitas et dissensio civilis quasi permixtio terra orior coepio nam postquam tiberius et que cracchus qui magnus punicus atque alius bellum multus res publicus addo vindicaris plebs in libertas et paucus scelus patefacio coepio nobilitas noxius atque is percello modo per socius atque nomen latinus interdum per eques romanus qui spes societas ab plebs dimoveo gracchus actio obvius eo et primus tiberis deinde paucus post annus idem ingredior gaius tribunus alter alter triumviri colonia deduco cum m fulvius flaccus ferrum neco et sanus gracchus cupido victoria haud satis moderor animus sum sed bonus vinco sero sum quam malus mos iniuria vinco igitur is victoria nobilitas ex libido suus utor multus mortalis ferrum aut fuga extingo multus in reliquus sui timor quam potentia addo qui res plerusque magnus civitas pessum do dum alter alter vinco quovis modo et vinco acerbus ulciscor volo sed de studium pars et omnis civitas mos si singillatim aut pro magnitudo par dissero tempus quam res maturus ego desero quam ob res ad incipio redeo


Sed ipse paucos post annos morbo atque aetate confectus quom sibi finem vitae adesse intellegeret, coram amicis et cognatis itemque Adherbale et Hiempsale filiis dicitur huiusce modi verba cum Iugurtha habuisse:

sed ipse paucus post annus morbus atque aetas conficio cum sui finis vita adsum intellego coram amicus et cognatus ito adherbal et hiempsal filius dico hic modus verbum cum jugurtha habeo


Metellus postquam videt frustra inceptum neque oppidum capi neque Iugurtham nisi ex insidiis aut suo loco pugnam facere et iam aestatem exactam esse, ab Zama discedit et in iis urbibus, quae ad se defecerant satisque munitae loco aut moenibus erant, praesidia inponit. ceterum exercitum in provinciam, quae proxuma est Numidiae, hiemandi gratia conlocat. neque id tempus ex aliorum more quieti aut luxuriae concedit, sed, quoniam armis bellum parum procedebat, insidias regi per amicos tendere et eorum perfidia pro armis uti parat. igitur Bomilcarem, qui Romae cum Iugurtha fuerat et inde vadibus datis clam de Massivae nece iudicium fugerat, quod ei per maxumam amicitiam maxuma copia fallundi erat, multis pollicitationibus aggreditur. ac primo efficit, uti ad se conloquundi gratia occultus veniat; deinde fide data, si Iugurtham vivom aut necatum sibi tradidisset, fore ut illi senatus inpunitatem et sua omnia concederet, facile Numidae persuadet, quom ingenio infido tum metuenti, ne, si pax cum Romanis fieret, ipse per condiciones ad supplicium traderetur. is, ubi primum opportunum fuit, Iugurtham anxium ac miserantem fortunas suas adcedit, monet atque lacrumans obtestatur, uti aliquando sibi liberisque et genti Numidarum optume meritae provideat: omnibus proeliis sese victos, agrum vastatum, multos mortalis captos occisos, regni opes conminutas esse; satis saepe iam et virtutem militum et fortunam temptatam; caveat, ne illo cunctante Numidae sibi consulant. his atque talibus aliis ad deditionem regis animum inpellit. mittuntur ad imperatorem legati, qui Iugurtham imperata facturum dicerent ac sine ulla pactione sese regnumque suom in illius fidem tradere. Metellus propere cunctos senatorii ordinis ex hibernis accersi iubet; eorum et aliorum, quos idoneos ducebat, consilium habet. ita more maiorum ex consili decreto per legatos Iugurthae imperat argenti pondo ducenta milia, elephantos omnis, equorum et armorum aliquantum. quae postquam sine mora facta sunt, iubet omnis perfugas vinctos adduci. eorum magna pars, uti iussum erat, adducti; pauci, quom primum deditio coepit, ad regem Bocchum in Mauretaniam abierant. igitur Iugurtha, ubi armis virisque et pecunia spoliatus est, quom ipse ad imperandum Tisidium vocaretur, rursus coepit flectere animum suom et ex mala conscientia digna timere. denique multis diebus per dubitationem consumptis, quom modo taedio rerum advorsarum omnia bello potiora duceret, interdum secum ipse reputaret, quam gravis casus in servitium ex regno foret, multis magnisque praesidiis nequiquam perditis de integro bellum sumit. et Romae senatus de provinciis consultus Numidiam Metello decreverat.

metellus postquam video frustra incipio neque oppidum capio neque jugurtha nisi ex insidiae aut suus locus pugna facio et iam aestas exigo sum ab zama discedo et in is urbs qui ad sui deficio sero munio locus aut moenia sum praesidium inpono ceterum exercitus in provincia qui proximus sum numidia hiemo gratia conloco neque is tempus ex alius mos quiesco aut luxuria concedo sed quoniam arma bellum parum procedo insidiae rex per amicus tendo et is perfidia pro arma uti paro igitur bomilcaris qui roma cum jugurtha sum et inde vadibus do clam de massivae nex iudicium fugio qui is per magnus amicitia magnus copia fallo sum multus pollicitatio aggredior atque primus efficio uti ad sui conloquundi gratia occulo venio deinde fides do si jugurtha vivus aut neco sui trado sum ut ille senatus impunitas et suus omnis concedo facilis numida persuadeo cum ingenium infidus tum metuo ne si pax cum romanus fio ipse per condicio ad supplicium trado is ubi primus opportunus sum jugurtha anxius atque misero fortuna suus adcedo moneo atque lacrumans obtestor uti aliquando sui libo et gens numidaris bonus mereo provideo omnis proelium sui vinco ager vastas multus mortalis capio occido regnum ops conminuo sum satis saepe iam et virtus miles et fortuna tento caveat ne ille cunctor numida sui consulo hic atque talis alius ad deditio rex animus inpello mitto ad imperator legatus qui jugurtha impero facio dico atque sine ullus pactio sui regnum suus in ille fides trado metellus properus cunctus senatorius ordo ex hibernus arcesso iubeo is et alius qui idoneus duco consilium habeo ita mos magnus ex consilium decretum per legatus jugurtha impero argentum pondo ducenti mille elephantus omnis equus et armus aliquantus qui postquam sine mora facio sum iubeo omnis perfuga vincio adduco is magnus pars uti jubeo sum adduco paucus cum primus deditio coepio ad rex bocchus in mauretania abeo igitur jugurtha ubi arma vis et pecunia spolio sum cum ipse ad impero tisidium voco rursus coepio flecto animus suus et ex malus conscientia dignus timeo denique multus dies per dubitatio consumo cum modo taedium res advorsaris omnis bellum potis duco interdum sui ipse reputo quam gravis casus in servitium ex regnum sum multus magnus praesidium nequiquam perdo de integer bellum sumo et roma senatus de provincia consulo numidia metellus decerno


Dum apud Zamam sic certatur, Iugurtha ex inproviso castra hostium cum magna manu invadit; remissis qui in praesidio erant et omnia magis quam proelium expectantibus portam inrumpit. at nostri repentino metu perculsi sibi quisque pro moribus consulunt; alii fugere, alii arma capere; magna pars volnerati aut occisi. ceterum ex omni multitudine non amplius quadraginta memores nominis Romani grege facto locum cepere paulo quam alii editiorem, neque inde maxuma vi depelli quiverunt, sed tela eminus missa remittere, pauci in pluribus minus frustrari; sin Numidae propius adcessissent, ibi vero virtutem ostendere et eos maxuma vi caedere, fundere atque fugare. interim Metellus quom acerrume rem gereret, clamorem hostilem a tergo accepit, dein convorso equo animadvortit fugam ad se vorsum fieri, quae res indicabat popularis esse. igitur equitatum omnem ad castra propere misit ac statim C. Marium cum cohortibus sociorum, eumque lacrumans per amicitiam perque rem publicam obsecrat, ne quam contumeliam remanere in exercitu victore neve hostis inultos abire sinat. ille brevi mandata efficit. at Iugurtha munimento castrorum impeditus, quom alii super vallum praecipitarentur, alii in angustiis ipsi sibi properantes officerent, multis amissis in loca munita sese recepit. Metellus infecto negotio, postquam nox aderat, in castra cum exercitu revortitur.

dum apud zama sic certo jugurtha ex improvide castrum hostis cum magnus manus invado remitto qui in praesidium sum et omnis magis quam proelium exspecto porta irrumpo at noster repentinus metus percello sui quisque pro mos consulo alius fugio alius arma capio magnus pars vulnero aut occido ceterum ex omnis multitudo non amplus quadraginta memor nomen romanus grex facio locus capio paulus quam alius edo neque inde magnus vis depello queo sed telum eminus mitto remitto paucus in multus paruus frustraris sin numida propius adcedo ibi verus virtus ostendo et is magnus vis caedo fundo atque fugaris interim metellus cum acerrume res gero clamor hostilis ab tergum accipio deinde converto equus animadvortit fuga ad sui verto fio qui res indico popularis sum igitur equitas omnis ad castrum properus mitto atque statim que marius cum cohors socius is lacrumans per amicitia per res publicus obsecro ne quam contumelia remaneo in exercitus victor neve hostis inultus abeo sino ille brevis mandatum efficio at jugurtha munimentum castrum impedio cum alius super valles praecipito alius in angustia ipse sui propero officio multus amitto in locum munio sui recipio metellus inficio negotium postquam nox adsum in castrum cum exercitus revorto


Iugurtha ubi eos Africa decessisse ratus est neque propter loci naturam Cirtam armis expugnare potest, vallo atque fossa moenia circumdat, turris extruit easque praesidiis firmat; praeterea dies noctisque aut per vim aut dolis temptare; defensoribus moenium praemia modo, modo formidinem ostentare; suos hortando ad virtutem adrigere; prorsus intentus cuncta parare. Adherbal ubi intellegit omnis suas fortunas in extremo sitas, hostem infestum, auxili spem nullam, penuria rerum necessariarum bellum trahi non posse, ex iis, qui una Cirtam profugerant, duos maxume inpigros delegit; eos multa pollicendo ac miserando casum suom confirmat, uti per hostium munitiones noctu ad proxumum mare, dein Romam pergerent. Numidae paucis diebus iussa efficiunt. litterae Adherbalis in senatu recitatae, quarum sententia haec fuit:

jugurtha ubi is africanus decedo reor sum neque propter locus natura cirta arma expugnaris possum vallo atque fossa moenia circumdo turris extruit eo praesidium firmo praeterea dies nox aut per vis aut dolus tento defensor moenia praemium modo modo formido ostentaris suus horto ad virtus adrego prorsus intendo cunctus paro adherbal ubi intellego omnis suus fortuna in exter sino hostis infestus auxilium spes nullus penuria res necessariaris bellum traho non possum ex is qui unus cirta profugio duo magnus impiger deligo is multus polliceor atque misero casus suus confirmo uti per hostis munitio nox ad proximus mare deinde roma pergo numida paucus dies iubeo efficio littera adherbal in senatus recito qui sententia hic sum


Igitur rex, ubi ea quae fama acceperat ex litteris imperatoris ita esse cognovit, quom virtute tum gratia viri permotus flexit animum suom et Iugurtham beneficiis vincere aggressus est statimque eum adoptavit et testamento pariter cum filiis heredem instituit.

igitur rex ubi is qui fama accipio ex littera imperator ita sum cognosco cum virtus tum gratia vir permoueo flecto animus suus et jugurtha beneficium vinco aggredior sum statim is adopto et testamentum pariter cum filius heres instituo


Atque ego, patres conscripti, quoniam eo miseriarum venturus eram, vellem potius ob mea quam ob maiorum meorum beneficia posse me a vobis auxilium petere, ac maxume deberi mihi beneficia a populo Romano, quibus non egerem, secundum ea, si desideranda erant, uti debitis uterer. sed quoniam parum tuta per se ipsa probitas est neque mihi in manu fuit, Iugurtha qualis foret, ad vos confugi, patres conscripti, quibus, quod mihi miserrumum est, cogor prius oneri quam usui esse. ceteri reges aut bello victi in amicitiam a vobis recepti sunt aut in suis dubiis rebus societatem vostram adpetiverunt; familia nostra cum populo Romano bello Carthaginiensi amicitiam instituit, quo tempore magis fides eius quam fortuna petunda erat. quorum progeniem vos, patres conscripti, nolite pati me nepotem Masinissae frustra a vobis auxilium petere.

atque ego pater conscribo quoniam is miseriaris venio sum volo potis ob meus quam ob magnus meus beneficium possum ego ab tu auxilium peto atque magnus debeo ego beneficium ab populus romanus qui non egeo secundus is si desidero sum uti debeo uto sed quoniam parum tueor per sui ipse probitas sum neque ego in manus sum jugurtha qualis sum ad tu confugio pater conscribo qui qui ego miserrumum sum cogo prior onus quam usus sum ceterus rex aut bellum vinco in amicitia ab tu recipio sum aut in suus dubius res societas vester adpeto familia noster cum populus romanus bellum carthaginiensis amicitia instituo quo tempus magis fides is quam fortuna peto sum qui progenies tu pater conscribo nolo patior ego nepos masinissa frustra ab tu auxilium peto


Igitur Metellus, ubi de casu Bomilcaris et indicio patefacto ex perfugis cognovit, rursus tamquam ad integrum bellum cuncta parat festinatque. Marium fatigantem de profectione, simul et invitum et offensum sibi parum idoneum ratus, domum dimittit. et Romae plebes litteris, quae de Metello ac Mario missae erant, cognitis volenti animo de ambobus acceperant. imperatori nobilitas, quae antea decori fuit, invidiae esse; at illi alteri generis humilitas favorem addiderat. ceterum in utroque magis studia partium quam bona aut mala sua moderata. praeterea seditiosi magistratus volgum exagitare, Metellum omnibus contionibus capitis arcessere, Mari virtutem in maius celebrare. denique plebes sic accensa, uti opifices agrestesque omnes, quorum res fidesque in manibus sitae erant, relictis operibus frequentarent Marium et sua necessaria post illius honorem ducerent. ita perculsa nobilitate post multas tempestates novo homini consulatus mandatur. et postea populus a tribune plebis T. Manlio Mancino rogatus, quem vellet cum Iugurtha bellum gerere, frequens Marium iussit. sed paulo ... decreverat: ea res frustra fuit.

igitur metellus ubi de casus bomilcaris et indicium patefacio ex perfugio cognosco rursus tamquam ad integer bellum cunctus paro festino marius fatigo de profectio simul et invitus et offendo sui parum idoneus reor domus dimitto et roma plebs littera qui de metellus atque marius mitto sum cognosco volo animus de ambo accipio imperator nobilitas qui antea decorus sum invidia sum at ille alter genus humilitas favor addo ceterum in uterque magis studium pars quam bonus aut malus suus modero praeterea seditiosus magistratus vulgus exagito metellus omnis contio capio arcesso maris virtus in magnus celebraris denique plebs sic accendo uti opifex agrestis omnis qui res fido in manus sino sum relinquo opus frequento marius et suus necessarius post ille honor duco ita percello nobilitas post multus tempestas novo homo consulatus mando et postea populus ab tribunus plebs t manlius mancinus rogo qui volo cum jugurtha bellum gero frequens marius iubeo sed paulus decerno is res frustra sum


Nunc, quoniam mihi natura finem vitae facit, per hanc dexteram, per regni fidem moneo obtestorque te, uti hos, qui tibi genere propinqui, beneficio meo fratres sunt, caros habeas neu malis alienos adiungere quam sanguine coniunctos retinere. non exercitus neque thesauri praesidia regni sunt, verum amici, quos neque armis cogere neque auro parare queas: officio et fide pariuntur. quis autem amicior quam frater fratri? aut quem alienum fidum invenies, si tuis hostis fueris? equidem ego vobis regnum trado firmum, si boni eritis, sin mali, inbecillum. nam concordia parvae res crescunt, discordia maxumae dilabuntur.

nunc quoniam ego natura finis vita facio per hic dexter per regnum fides moneo obtestor tu uti hic qui tu genus propinquus beneficium meus frater sum caros habeo neu malus alienus adiungo quam sanguis coniungo retineo non exercitus neque thesaurus praesidium regnum sum verus amicus qui neque arma cogo neque aurum paro queo officium et fides pario quis autem amicus quam frater frater aut qui alienus fidus invenio si tuus hostis sum equidem ego tu regnum trado firmum si bonus sum sin malus imbecillus nam concordia parvus res cresco discordia magnus dilabor


'Parvom ego te, Iugurtha, amisso patre, sine spe, sine opibus in meum regnum accepi, existumans non minus me tibi quam liberis, si genuissem, ob beneficia carum fore. neque ea res falsum me habuit. nam, ut alia magna et egregia tua omittam, novissume rediens Numantia meque regnumque meum gloria honoravisti tuaque virtute nobis Romanos ex amicis amicissumos fecisti. in Hispania nomen familiae renovatum est. postremo, quod difficillumum inter mortalis est, gloria invidiam vicisti.

parvus ego tu jugurtha amitto pater sine spes sine ops in meus regnum accipio existimo non paruus ego tu quam liber si gigno ob beneficium caris sum neque is res falsus ego habeo nam ut alius magnus et egregius tuus omitto novus redeo numantia ego regnum meus gloria honoro tuus virtus nos romanus ex amicus amicus facio in hispania nomen familia renovo sum postremo qui difficillumum inter mortalis sum gloria invidia vinco