Falso queritur de natura sua genus humanum, quod inbecilla atque aevi brevis forte potius quam virtute regatur. nam contra reputando neque maius aliud neque praestabilius invenias magisque naturae industriam hominum quam vim aut tempus deesse. sed dux atque imperator vitae mortalium animus est. qui ubi ad gloriam virtutis via grassatur, abunde pollens potensque et clarus est neque fortuna eget, quippe quae probitatem, industriam aliasque artis bonas neque dare neque eripere quoiquam potest. sin captus pravis cupidinibus ad inertiam et voluptates corporis pessum datus est, perniciosa lubidine paulisper usus, ubi per socordiam vires tempus ingenium diffluxere, naturae infirmitas accusatur: suam quisque culpam auctores ad negotia transferunt. quod si hominibus bonarum rerum tanta cura esset, quanto studio aliena ac nihil profutura multaque etiam periculosa ac perniciosa petunt, neque regerentur magis quam regerent casus et eo magnitudinis procederent, ubi pro mortalibus gloria aeterni fierent.

fallo queror de natura suus genus humanus qui imbecillus atque aevum brevis fors potis quam virtus rego nam contra reputo neque magnus alius neque praestabilis invenio magus natura industria homo quam vis aut tempus desum sed dux atque imperator vita mortalis animus sum qui ubi ad gloria virtus via grassor abunde polleo possum et clarus sum neque fortuna egeo quippe qui probitas industria alius ars bonus neque do neque eripio quisquam possum sin capio pravus cupido ad inertia et voluptas corpus pessum do sum perniciosus libido paulisper utor ubi per socordia vireo tempus ingenium disfluo natura infirmitas accuso suus quisque culpa auctor ad negotium transfero qui si homo bonus res tantus cura sum quantus studium alienus atque nihil possum multo etiam periculosus atque perniciosus peto neque rego magis quam rego casus et is magnitudo procedo ubi pro mortalis gloria aeternus fio


Postquam res in Africa gestas quoque modo actae forent fama divolgavit, Romae per omnis locos et conventus de facto consulis agitari. apud plebem gravis invidia, patres solliciti erant: probarentne tantum flagitium an decretum consulis subvorterent, parum constabat. ac maxume eos potentia Scauri, quod is auctor et socius Bestiae ferebatur, a vero bonoque impediebat. at C. Memmius, quoius de libertate ingeni et odio potentiae nobilitatis supra diximus, inter dubitationem et moras senatus contionibus populum ad vindicandum hortari, monere, ne rem publicam, ne libertatem suam desererent, multa superba et crudelia facinora nobilitatis ostendere; prorsus intentus omni modo plebis animum incendebat.

postquam res in africanus gero quoque modo ago sum fama disvulgo roma per omnis locus et convenio de facio consul agitaris apud plebs gravis invidia pater sollicitus sum probo tantus flagitium an decretum consul subverto parum consto atque magnus is potentia scaurus qui is auctor et socius bestia fero ab verus bonus impedio at que memmius qui de libertas ingenium et odium potentia nobilitas supra dico inter dubitatio et mora senatus contio populus ad vindico hortor moneo ne res publicus ne libertas suus desero multus superbus et crudelis facinus nobilitas ostendo prorsus intendo omnis modo plebs animus incendo


Interea Iugurtha, ubi quae Metellus agebat ex nuntiis accepit, simul de innocentia eius certior Roma factus, diffidere suis rebus ac tum demum veram deditionem facere conatus est. igitur legatos ad consulem cum suppliciis mittit, qui tantummodo ipsi liberisque vitam peterent, alia omnia dederent populo Romano. sed Metello iam antea experimentis cognitum erat genus Numidarum infidum, ingenio mobili, novarum rerum avidum esse. itaque legatos alium ab alio divorsos aggreditur ac paulatim temptando, postquam opportunos sibi cognovit, multa pollicendo persuadet, uti Iugurtham maxume vivom, sin id parum procedat, necatum sibi traderent. ceterum palam quae ex voluntate forent regi nuntiari iubet. deinde ipse paucis diebus intento atque infesto exercitu in Numidiam procedit, ubi contra belli faciem tuguria plena hominum, pecora cultoresque in agris erant. ex oppidis et mapalibus praefecti regis obvii procedebant parati frumentum dare, commeatum portare, postremo omnia quae imperarentur facere. neque Metellus idcirco minus, sed pariter ac si hostes adessent munito agmine incedere, late explorare omnia, illa deditionis signa ostentui credere et insidiis locum temptari. itaque ipse cum expeditis cohortibus, item funditorum et sagittariorum delecta manu apud primos erat, in postremo C. Marius legatus cum equitibus curabat, in utrumque latus auxiliarios equites tribunis legionum et praefectis cohortium dispertiverat, ut cum iis permixti velites, quocumque adcederent, equitatus hostium propulsarent. nam in Iugurtha tantus dolus tantaque peritia locorum et militiae erat, ut, absens an praesens, pacem an bellum gerens perniciosior esset, in incerto haberetur.

interea jugurtha ubi qui metellus ago ex nuntius accipio simul de innocens is certus roma facio diffido suus res atque tum demum verus deditio facio conor sum igitur legatus ad consul cum supplicium mitto qui tantummodo ipse libo vita peto alius omnis dedo populus romanus sed metellus iam antea experimentum cognosco sum genus numidaris infidus ingenium mobilis novaris res avidus sum itaque legatus alius ab alius divorto aggredior atque paulatim tento postquam opportunus sui cognosco multus polliceor persuadeo uti jugurtha magnus vivus sin is parum procedo neco sui trado ceterum palam qui ex voluntas sum rex nuntiaris iubeo deinde ipse paucus dies intendo atque infesto exercitus in numidia procedo ubi contra bellum facies tugurium plenus homo pecus cultor in ager sum ex oppidum et mapal praefectus rex obvius procedo paro frumentum do commeatus porto postremo omnis qui impero facio neque metellus idcirco paruus sed pariter atque si hostis adsum munio agmen incedo latus exploraris omnis ille deditio signum ostentus credo et insidiae locus temptaris itaque ipse cum expeditus cohors item funditor et sagittarius delecto manus apud primus sum in postremo que marius legatus cum eques curo in uterque latus auxiliarius eques tribunus legio et praefectus cohors dispertior ut cum is permisceo veles quicumque adcedo equito hostis propulso nam in jugurtha tantus dolus tantus peritia locus et militia sum ut absum an praesens pax an bellum gero perniciosus sum in incertum habeo


Igitur Marius cum aliquanto maiore numero, quam decretum erat, in Africam profectus paucis diebus Uticam advehitur. exercitus ei traditur a P. Rutilio legato; nam Metellus conspectum Mari fugerat, ne videret ea, quae audita animus tolerare nequiverat. sed consul expletis legionibus cohortibusque auxiliariis in agrum fertilem et praeda onustum proficiscitur, omnia ibi capta militibus donat; dein castella et oppida natura et viris parum munita aggreditur, proelia multa, ceterum levia, alia aliis locis facere. interim novi milites sine metu pugnae adesse, videre fugientis capi aut occidi, fortissumum quemque tutissumum, armis libertatem patriam parentisque et alia omnia tegi, gloriam atque divitias quaeri. sic brevi spatio novi veteresque coaluere, et virtus omnium aequalis facta.

igitur marius cum aliquantus magnus numerus quam decretum sum in africa proficiscor paucus dies utica adveho exercitus is trado ab p rutilius legatus nam metellus conspectus maris fugio ne video is qui audio animus tolero nequeo sed consul expleo legio cohors auxiliarius in ager fertilis et praeda onustus proficisco omnis ibi capio miles dono deinde castellum et oppidum natura et vis parum munio aggredior proelio multus ceterum levis alius alius locus facio interim nosco miles sine metus pugna adsum video fugio capio aut occido fortis quisque tueor arma libertas patria pareo et alius omnis tego gloria atque divitiae quaero sic brevis spatium nosco vetus coalo et virtus omnis aequalis facio


Ceterum de re publica vostra, quoius curator huc missus es, paucis accipe. bellum ego populo Romano neque feci neque factum umquam volui; at finis meos advorsum armatos armis tutatus sum. id omitto, quando vobis ita placet. gerite quod voltis cum Iugurtha bellum. ego flumen Muluccham, quod inter me et Micipsam fuit, non egrediar neque id intrare Iugurtham sinam. praeterea si quid meque vobisque dignum petiveris, haud repulsus abibis.'

ceterum de res publicus vester qui curator huc mitto sum paucus accipio bellum ego populus romanus neque facio neque facio umquam volo at finis meus adverto armatus arma tuto sum is omitto quando tu ita placeo gero qui volo cum jugurtha bellum ego flumen muluccham qui inter ego et micipsa sum non egredior neque is intro jugurtha sino praeterea si quis ego tu dignus peto haud repello abeo


Sed is natus et omnem pueritiam Arpini altus, ubi primum aetas militiae patiens fuit, stipendiis faciundis, non Graeca facundia neque urbanis munditiis sese exercuit: ita inter artis bonas integrum ingenium brevi adolevit. ergo, ubi primum tribunatum militarem a populo petit, plerisque faciem eius ignorantibus, factis notus per omnis tribus declaratur. deinde ab eo magistratu alium, post alium sibi peperit, semperque in potestatibus eo modo agitabat, ut ampliore quam gerebat dignus haberetur. tamen is ad id locorum talis vir — nam postea ambitione praeceps datus est — consulatum adpetere non audebat. etiam tum alios magistratus plebs, consulatum nobilitas inter se per manus tradebat. novos nemo tam clarus neque tam egregiis factis erat, quin indignus illo honore et is quasi pollutus haberetur.

sed is nascor et omnis pueritia arpinus altus ubi primus aetas militia patior sum stipendium facio non graecum facundia neque urbanus munditia sui exerceo ita inter ars bonus integer ingenium brevis adolesco ergo ubi primus tribunatus militaris ab populus peto plerusque facies is ignoro facio notus per omnis tres declaro deinde ab is magistratus alius post alius sui pario semper in potestas is modo agito ut amplus quam gero dignus habeo tamen is ad is locus talis vir nam postea ambitio praeceps do sum consulatus adpeto non audeo etiam tum alius magistratus plebs consulatus nobilitas inter sui per manus trado novi nemo tam clarus neque tam egregius facio sum quin indignus ille honor et is quasi polluo habeo


Romanus imperator ubi se dolis fatigari videt neque ab hoste copiam pugnandi fieri, urbem magnam et in ea parte, qua sita erat, arcem regni nomine Zamam statuit oppugnare, ratus, id quod negotium poscebat, Iugurtham laborantibus suis auxilio venturum ibique proelium fore. at ille, quae parabantur a perfugis edoctus, magnis itineribus Metellum antevenit. oppidanos hortatur, moenia defendant, additis auxilio perfugis, quod genus ex copiis regis, quia fallere nequibat, firmissumum erat; praeterea pollicetur in tempore semet cum exercitu adfore. ita conpositis rebus in loca quam maxume occulta discedit, ac post paulo cognoscit Marium ex itinere frumentatum cum paucis cohortibus Siccam missum, quod oppidum primum omnium post malam pugnam ab rege defecerat. eo cum delectis equitibus noctu pergit et iam egredientibus Romanis in porta pugnam facit, simul magna voce Siccensis hortatur, uti cohortis ab tergo circumveniant: fortunam illis praeclari facinoris casum dare; si id fecerint, postea sese in regno, illos in libertate sine metu aetatem acturos. ac ni Marius signa inferre atque evadere oppido properavisset, profecto cuncti aut magna pars Siccensium fidem mutavissent: tanta mobilitate sese Numidae gerunt. sed milites Iugurthini, paulisper ab rege sustentati, postquam maiore vi hostes urgent, paucis amissis profugi discedunt.

romanus imperator ubi sui dolus fatigo video neque ab hostis copia pugno fio urbs magnus et in is pars qui sino sum arx regnum nomen zama statuo oppugnaris reor is qui negotium posco jugurtha laboro suus auxilium venio ibi proelium sum at ille qui paro ab perfugio edoceo magnus iter metellus antevenio oppidanus hortor moenia defendo addo auxilium perfugio qui genus ex copia rex quia fallo nequeo firmus sum praeterea polliceor in tempus sui cum exercitus adsum ita compositum res in locum quam magnus occulo discedo atque post paulus cognosco marius ex iter frumentas cum paucus cohors sicca mitto qui oppidum primus omnis post malus pugna ab rex deficio is cum deligo eques nox pergo et iam egredior romanus in porto pugna facio simul magnus vox siccenses hortor uti cohors ab tergum circumvenio fortuna ille praeclarus facinus casus do si is facio postea sui in regnum ille in libertas sine metus aetas ago atque ni marius signum infero atque evado oppidum propero profecto cunctus aut magnus pars siccenses fides muto tantus mobilitas sui numida gero sed miles jugurthinus paulisper ab rex sustentas postquam magnus vis hostis urgeo paucus amitto profugio discedo


Postquam diviso regno legati Africa decessere et Iugurtha contra timorem animi praemia sceleris adeptum sese videt, certum esse ratus, quod ex amicis apud Numantiam acceperat, omnia Romae venalia esse, simul et illorum pollicitationibus accensus, quos paulo ante muneribus expleverat, in regnum Adherbalis animum intendit. ipse acer, bellicosus; at is quem petebat quietus, inbellis, placido ingenio, opportunus iniuriae, metuens magis quam metuendus. igitur ex inproviso finis eius cum magna manu invadit, multos mortalis cum pecore atque alia praeda capit, aedificia incendit, pleraque loca hostiliter cum equitatu adcedit, deinde cum omni multitudine in regnum suom convortit, existumans Adherbalem dolore permotum iniurias suas manu vindicaturum eamque rem belli causam fore. at ille, quod neque se parem armis existumabat et amicitia populi Romani magis quam Numidis fretus erat, legatos ad Iugurtham de iniuriis questum misit. qui tametsi contumeliosa dicta rettulerant, prius tamen omnia pati decrevit quam bellum sumere, quia temptatum antea secus cesserat. neque eo magis cupido Iugurthae minuebatur, quippe qui totum eius regnum animo iam invaserat. itaque non uti antea cum praedatoria manu, sed magno exercitu conparato bellum gerere coepit et aperte totius Numidiae imperium petere. ceterum, qua pergebat, urbis agros vastare, praedas agere, suis animum hostibus terrorem augere. Adherbal ubi intellegit eo processum, uti regnum aut relinquendum esset aut armis retinendum, necessario copias parat et Iugurthae obvius procedit. interim haud longe a mari prope Cirtam oppidum utriusque exercitus consedit et, quia diei extremum erat, proelium non inceptum. sed ubi plerumque noctis processit, obscuro etiam tum lumine milites Iugurthini signo dato castra hostium invadunt, semisomnos partim, alios arma sumentis fugant funduntque. Adherbal cum paucis equitibus Cirtam profugit, et ni multitude togatorum fuisset, quae Numidas insequentis moenibus prohibuit, uno die inter duos reges coeptum atque patratum bellum foret. igitur Iugurtha oppidum circumsedit, vineis turribusque et machinis omnium generum expugnare aggreditur, maxume festinans tempus legatorum antecapere, quos ante proelium factum ab Adherbale Romam missos audiverat.

postquam divido regnum legatus africanus decedo et jugurtha contra timor animus praemium scelus adeptum sui video certus sum reor qui ex amicus apud numantia accipio omnis roma venalis sum simul et ille pollicitatio accendo qui paulus ante munus expleo in regnum adherbal animus intendo ipse acer bellicosus at is qui peto quiesco imbellis placidus ingenium opportunus iniuria metuo magis quam metuo igitur ex improvide finis is cum magnus manus invado multus mortalis cum pecus atque alius praeda capio aedificium incendo plerusque locum hostilis cum equitatus adcedo deinde cum omnis multitudo in regnum suus converto existimo adherbal dolor permoveo injuria suus manus vindico eo res bellum causa sum at ille qui neque sui par arma existimo et amicitia populus romanus magis quam numida fretus sum legatus ad jugurtha de iniuria queror mitto qui tametsi contumeliosus dictum refero prior tamen omnis patior decerno quam bellum sumo quia temptas antea secus cedo neque is magis cupido jugurtha minuo quippe qui totus is regnum animus iam invado itaque non uti antea cum praedatorius manus sed magnus exercitus conparo bellum gero coepio et apertus totus numidia imperium peto ceterum qui pergo urbs ager vastaris praeda ago suus animus hostis terror augeo adherbal ubi intellego is procedo uti regnum aut relinquo sum aut arma retineo necessarius copia paro et jugurtha obvius procedo interim haud longus ab mare prope cirta oppidum uterque exercitus consido et quia dies exter sum proelium non incipio sed ubi plerusque nox procedo obscurum etiam tum lumen miles jugurthinus signum do castrum hostis invado semisomnus pars alius arma sumo fugo fundo adherbal cum paucus eques cirta profugio et ni multitudo togator sum qui numida insequor moenia prohibeo unus dies inter duo rex coepio atque patro bellum sum igitur jugurtha oppidum circumsedeo vinea turris et machina omnis gener expugnaris aggredior magnus festino tempus legatus antecapio qui ante proelium facio ab adherbal roma mitto audio


'Scio ego, Quirites, plerosque non isdem artibus imperium a vobis petere et, postquam adepti sunt, gerere: primo industries supplices modicos esse, dein per ignaviam et superbiam aetatem agere. sed mihi contra ea videtur: nam quo pluris est univorsa res publica quam consulatus aut praetura, eo maiore cura illam administrari quam haec peti debere. neque me fallit, quantum cum maxumo vostro beneficio negoti sustineam. bellum parare simul et aerario parcere, cogere ad militiam eos quos nolis offendere, domi forisque omnia curare et ea agere inter invidos occursantis factiosos opinione, Quirites, asperius est. ad hoc, alii si deliquere, vetus nobilitas, maiorum fortia facta, cognatorum et affinium opes, multae clientelae, omnia haec praesidio adsunt; mihi spes omnes in memet sitae, quas necesse est virtute et innocentia tutari; nam alia infirma sunt. et illud intellego, Quirites, omnium ora in me convorsa esse, aequos bonosque favere — quippe mea bene facta rei publicae procedunt —, nobilitatem locum invadundi quaerere. quo mihi acrius adnitundum est, uti neque vos capiamini et illi frustra sint. ita ad hoc aetatis a pueritia fui, uti omnis labores et pericula consueta habeam. quae ante vostra beneficia gratuito faciebam, ea uti accepta mercede deseram, non est consilium, Quirites. illis difficile est in potestatibus temperare, qui per ambitionem sese probos simulavere; mihi, qui omnem aetatem in optumis artibus egi, bene facere iam ex consuetudine in naturam vortit.

scio ego quiris plerus non idem ars imperium ab tu peto et postquam adipiscor sum gero primus industries supplex modicus sum deinde per ignavio et superbia aetas ago sed ego contra is video nam quo multus sum univorsa res publicus quam consulatus aut praetura is magnus cura ille administraris quam hic peto debeo neque ego fallo quantus cum magnus vester beneficium negotium sustineo bellum paro simul et aerarius parco cogo ad militia is qui nolo offendo domus foris omnis curo et is ago inter invidus occurso factiosus opinio quiris asper sum ad hic alius si delinquo vetus nobilitas magnus fortis facio cognator et affinium ops multus clientela omnis hic praesidium adsum ego spes omnis in ego sino qui necesse sum virtus et innocens tutaris nam alius infirmo sum et ille intellego quiris omnis os in ego converto sum aequus bonus faveo quippe meus bene facio res publicus procedo nobilitas locus invado quaero quo ego acer annitor sum uti neque tu capio et ille frustra sum ita ad hic aetas ab pueritia sum uti omnis labor et periculum consuesco habeo qui ante vester beneficium gratuitus facio is uti accipio merces desero non sum consilium quiris ille difficilis sum in potestas temperaris qui per ambitio sui probus simulo ego qui omnis aetas in bonus ars ago bene facio iam ex consuetudo in natura verto


Qui ubi primum adolevit, pollens viribus, decora facie, sed multo maxume ingenio validus, non se luxu neque inertiae corrumpundum dedit, sed, uti mos gentis illius est, equitare, iaculari; cursu cum aequalibus certare et, quom omnis gloria anteiret, omnibus tamen carus esse; ad hoc pleraque tempora in venando agere, leonem atque alias feras primus aut in primis ferire: plurumum facere, minumum ipse de se loqui. quibus rebus Micipsa tametsi initio laetus fuerat, existumans virtutem Iugurthae regno suo gloriae fore, tamen, postquam hominem adulescentem exacta sua aetate et parvis liberis magis magisque crescere intellegit, vehementer eo negotio permotus multa cum animo suo volvebat. terrebat eum natura mortalium avida imperi et praeceps ad explendam animi cupidinem, praeterea opportunitas suae liberorumque aetatis, quae etiam mediocris viros spe praedae transvorsos agit, ad hoc studia Numidarum in Iugurtham accensa, ex quibus, si talem virum dolis interfecisset, ne qua seditio aut bellum oriretur, anxius erat. his difficultatibus circumventus ubi videt neque per vim neque insidiis opprimi posse hominem tam acceptum popularibus, quod erat Iugurtha manu promptus et adpetens gloriae militaris, statuit eum obiectare periculis et eo modo fortunam temptare.

qui ubi primus adolesco polleo vis decus facies sed multus magnus ingenium validus non sui luxus neque inertia corrumpundum do sed uti mos gens ille sum equitaris iacularis cursus cum aequal certo et cum omnis gloria anteeo omnis tamen carus sum ad hic plerusque tempus in venor ago leo atque alius ferus primus aut in primus ferio plurimus facio minumum ipse de sui loquor qui res micipsa tametsi initium laetus sum existimo virtus jugurtha regnum suus gloria sum tamen postquam homo adulescens exigo suus aetas et parvus liber magis magus cresco intellego vehemens is negotium permoueo multus cum animus suus volvo terreo is natura mortalis avidus imperium et praeceps ad expleo animus cupido praeterea opportunitas suus liber aetas qui etiam mediocris vir spes praeda transverto ago ad hic studium numidaris in jugurtha accendo ex qui si talis vir dolus interfacio ne qui seditio aut bellum orior anxius sum hic difficultas circumvenio ubi video neque per vis neque insidiae opprimo possum homo tam accipio popularis qui sum jugurtha manus promptus et adpeto gloria militaris statuo is obiectaris periculum et is modo fortuna tento


Ego sic existumabam, patres conscripti, uti praedicantem audiveram patrem meum, qui vostram amicitiam diligenter colerent, eos multum laborem suscipere, ceterum ex omnibus maxume tutos esse. quod in familia nostra fuit, praestitit, uti in omnibus bellis adesset vobis; nos uti per otium tuti simus, in vostra manu est, patres conscripti. pater nos duos fratres reliquit, tertium Iugurtham beneficiis suis ratus est coniunctum nobis fore. alter eorum necatus est, alterius ipse ego manus inpias vix effugi. quid agam? aut quo potissumum infelix adcedam? generis praesidia omnia extincta sunt. pater, uti necesse erat, naturae concessit. fratri, quem minume decuit, propinquos per scelus vitam eripuit. affinis amicos propinquos ceteros meos alium alia clades oppressit: capti ab Iugurtha pars in crucem acti, pars bestiis obiecti sunt, pauci, quibus relicta est anima, clausi in tenebris cum maerore et luctu morte graviorem vitam exigunt.

ego sic existimo pater conscribo uti praedico audio pater meus qui vester amicitia diligenter colo is multus labor suscipio ceterum ex omnis magnus tueor sum qui in familia noster sum praesto uti in omnis bellum adsum tu nos uti per otium tueor sum in vester manus sum pater conscribo pater nos duo frater relinquo tertius jugurtha beneficium suus reor sum conjungo nos sum alter is neco sum alter ipse ego manus impius vix effugio quis ago aut quo potis infelix adcedo genus praesidium omnis extingo sum pater uti necesse sum natura concedo frater qui paruus decet propinquus per scelus vita eripio affinis amicus propinquus ceterus meus alius alius clades opprimo capio ab jugurtha pars in crux ago pars bestia objacio sum paucus qui relinquo sum anima claudo in tenebrae cum maeror et luctus mors gravis vita exigo


Igitur Sulla, uti supra dictum est, postquam in Africam atque in castra Mari cum equitatu venit, rudis antea et ignarus belli, sollertissumus omnium in paucis tempestatibus factus est. ad hoc milites benigne appellare, multis rogantibus, aliis per se ipse dare beneficia, invitus accipere, sed ea properantius quam aes mutuom reddere, ipse ab nullo repetere, magis id laborare, ut illi quam plurumi deberent, ioca atque seria cum humillumis agere, in operibus, in agmine atque ad vigilias multus adesse, neque interim, quod prava ambitio solet, consulis aut quoiusquam boni famam laedere, tantummodo neque consilio neque manu priorem alium pati, plerosque antevenire. quibus rebus et artibus brevi Mario militibusque carissumus factus.

igitur sulla uti supra dico sum postquam in africa atque in castrum maris cum equitatus venio rudis antea et ignarus bellum sollertissumus omnis in paucus tempestas facio sum ad hic miles benignus appello multus rogo alius per sui ipse do beneficium invitus accipio sed is propero quam aes mutuus reddo ipse ab nullus repeto magis is laboro ut ille quam plurumi debeo ioca atque seria cum humillumis ago in opus in agmen atque ad vigilia multus adsum neque interim qui pravus ambitio soleo consul aut quoiusquam bonus fama laedo tantummodo neque consilium neque manus prior alius patior plerus antevenio qui res et ars brevis marius miles carus facio


Interim Calpurnius parato exercitu legat sibi homines nobilis factiosos, quorum auctoritate quae deliquisset munita fore sperabat. in quis fuit Scaurus, quoius de natura et habitu supra memoravimus. nam in consule nostro multae bonaeque artes et animi et corporis erant, quas omnis avaritia praepediebat: patiens laborum, acri ingenio, satis providens, belli haud ignarus, firmissumus contra pericula et insidias. sed legiones per Italiam Regium atque inde Siciliam, porro ex Sicilia in Africam transvectae. igitur Calpurnius initio paratis commeatibus acriter Numidiam ingressus est, multosque mortalis et urbis aliquot pugnando cepit. sed ubi Iugurtha per legatos pecunia temptare bellique, quod administrabat, asperitatem ostendere coepit, animus aeger avaritia facile convorsus est. ceterum socius et administer omnium consiliorum adsumitur Scaurus, qui tametsi a principio plerisque ex factione eius corruptis acerrume regem inpugnaverat, tamen magnitudine pecuniae a bono honestoque in pravom abstractus est. sed Iugurtha primo tantummodo belli redimebat, existumans sese aliquid interim Romae pretio aut gratia effecturum. postea vero quam participem negoti Scaurum accepit, in maxumam spem adductus recuperandae pacis statuit cum iis de omnibus pactionibus praesens agere. ceterum interea fidei causa mittitur a consule Sextius quaestor in oppidum Iugurthae Vagam. quoius rei species erat acceptio frumenti, quod Calpurnius palam legatis imperaverat, quoniam deditionis mora indutiae agitabantur. igitur rex, uti constituerat, in castra venit, ac pauca praesenti consilio locutus de invidia facti sui atque uti in deditionem acciperetur, reliqua cum Bestia et Scauro secreta transigit. dein postero die quasi per saturam sententiis exquisitis in deditionem accipitur. sed, uti pro consilio imperatum erat, elephanti triginta, pecus atque equi multi cum parvo argenti pondere quaestori traduntur. Calpurnius Romam ad magistratus rogandos proficiscitur. in Numidia et exercitu nostro pax agitabantur.

interim calpurnius paro exercitus lego sui homo nobilis factiosus qui auctoritas qui delinquo munio sum spero in quis sum scaurus qui de natura et habitus supra memoro nam in consul noster multus bonus ars et animus et corpus sum qui omnis avaritia praepediebat patior labor acer ingenium satis provideo bellum haud ignarus firmus contra periculum et insidiae sed legio per italia regius atque inde sicilia porro ex sicilia in africa transveho igitur calpurnius initium paro commeatus acer numidia ingredior sum multi mortalis et urbs aliquot pugno capio sed ubi jugurtha per legatus pecunia tento bellus qui administro asperitas ostendo coepio animus aeger avaritia facilis converto sum ceterum socius et administer omnis consilium adsumo scaurus qui tametsi ab principium plerusque ex factio is corruptus acerrume rex inpugno tamen magnitudo pecunia ab bonus honestus in pravus abstraho sum sed jugurtha primus tantummodo bellum redimo existimo sui aliquis interim roma pretium aut gratia efficio postea verus quam participo negotium scaurus accipio in magnus spes adduco recipero pax statuo cum is de omnis pactio praesens ago ceterum interea fides causa mitto ab consul sestius quaestor in oppidum jugurtha vagus qui res species sum acceptio frumentum qui calpurnius palam legatus impero quoniam deditio mora indutiae agito igitur rex uti constituo in castrum venio atque paucus praesens consilium loquor de invidia facio suus atque uti in deditio accipio reliquus cum bestia et scaurus secerno transigo deinde posterus dies quasi per sero sententia exquaero in deditio accipio sed uti pro consilium impero sum elephantus triginta pecus atque equus multus cum parvus argentum pondus quaestor trado calpurnius roma ad magistratus rogo proficisco in numidia et exercitus noster pax agito


Marius interea exercitu in hibernaculis conposito cum expeditis cohortibus et parte equitatus proficiscitur in loca sola obsessum turrim regiam, quo Iugurtha perfugas omnis praesidium inposuerat. tum rursus Bocchus, seu reputando quae sibi duobus proeliis venerant, seu admonitus ab aliis amicis, quos incorruptos Iugurtha reliquerat, ex omni copia necessariorum quinque delegit, quorum et fides cognita et ingenia validissuma erant. eos ad Marium ac deinde, si placeat, Romam legatos ire iubet, agundarum rerum et quocumque modo belli conponundi licentiam ipsis permittit. illi mature ad hiberna Romanorum proficiscuntur, deinde in itinere a Gaetulis latronibus circumventi spoliatique pavidi sine decore ad Sullam profugiunt, quem consul in expeditionem proficiscens pro praetore reliquerat. eos ille non pro vanis hostibus, uti meriti erant, sed adcurate ac liberaliter habuit. qua re barbari et famam Romanorum avaritiae falsam et Sullam ob munificentiam in sese amicum rati. nam etiam tum largitio multis ignota erat; munificus nemo putabatur nisi pariter volens; dona omnia in benignitate habebantur. igitur quaestori mandata Bocchi patefaciunt; simul ab eo petunt, uti fautor consultorque sibi adsit; copias fidem magnitudinem regis sui et alia, quae aut utilia aut benevolentiae esse credebant, oratione extollunt. dein Sulla omnia pollicito docti, quo modo apud Marium, item apud senatum verba facerent, circiter dies quadraginta ibidem opperiuntur.

marius interea exercitus in hibernaculis compositum cum expeditus cohors et pars equito proficisco in locum solus obsedeo turris regia quo jugurtha perfuga omnis praesidium inpono tum rursus bocchus seu reputo qui sui duo proelium venio seu admonitus ab alius amicus qui incorruptus jugurtha relinquo ex omnis copia necessarius quinque deligo qui et fides cognosco et ingenium validus sum is ad marius atque deinde si placeo roma legatus eo iubeo agundaris res et quicumque modo bellum conponundi licentia ipse permitto ille maturus ad hibernus romanus proficisco deinde in iter ab gaetulis latro circumvenio spolio pavidus sine decus ad sulla profugio qui consul in expeditio proficiscor pro praetor relinquo is ille non pro vanus hostis uti mereo sum sed adcuro atque liberalis habeo qui res barbaris et fama romanus avaritia falsus et sulla ob munificentia in sui amicus reor nam etiam tum largitio multus ignotus sum munificus nemo puto nisi pariter volo donum omnis in benignitas habeo igitur quaestor mandatum bocchus patefacio simul ab is peto uti fautor consulto sui adsum copia fides magnitudo rex suus et alius qui aut utilis aut benevolentia sum credo oratio extollo deinde sulla omnis polliceor doceo quo modo apud marius item apud senatus verbum facio circiter dies quadraginta ibidem opperior


Plura de Iugurtha scribere dehortatur me fortuna mea, et iam antea expertus sum parum fidei miseris esse; nisi tamen intellego illum supra quam ego sum petere neque simul amicitiam vostram et regnum meum sperare. utrum gravius existumet, nemini occultum est. nam initio occidit Hiempsalem fratrem meum, deinde patrio regno me expulit. quae sane fuerint nostrae iniuriae, nihil ad vos. verum nunc vostrum regnum armis tenet; me, quem vos imperatorem Numidis posuistis, clausum obsidet; legatorum verba quanti fecerit, pericula mea declarant. quid est reliquom nisi vis vostra, quo moveri possit? nam ego quidem vellem, et haec, quae scribo, et illa, quae antea in senatu questus sum, vana forent potius, quam miseria mea fidem verbis faceret.

multus de jugurtha scribo dehortor ego fortuna meus et iam antea experior sum parum fides miser sum nisi tamen intellego ille supra quam ego sum peto neque simul amicitia vester et regnum meus spero utrum gravis existimo nemo occulo sum nam initium occido hiempsal frater meus deinde patrius regnum ego expello qui sanus sum noster iniuria nihil ad tu verus nunc vester regnum arma teneo ego qui tu imperator numida pono claudo obsido legatus verbum quantus facio periculum meus declaro quis sum reliquus nisi volo vester quo moveo possum nam ego quidem volo et hic qui scribo et ille qui antea in senatus queror sum vanus sum potis quam miseria meus fides verbum facio


Metellus postquam de rebus Vagae actis comperit, paulisper maestus ex conspectu abit. deinde ubi ira et aegritudo permixta sunt, cum maxuma cura ultum ire iniurias festinat. legionem, cum qua hiemabat, et quam plurumos potest Numidas equites pariter cum occasu solis expedites educit et postera die circiter hora tertia pervenit in quandam planitiem locis paulo superioribus circumventam. ibi milites fessos itineris magnitudine et iam abnuentis omnia docet oppidum Vagam non amplius mille passuum abesse, decere illos reliquom laborem aequo animo pati, dum pro civibus suis, viris fortissumis atque miserrumis, poenas caperent; praeterea praedam benigne ostentat. sic animis eorum adrectis equites in primo late, pedites quam artissume ire et signa occultare iubet. Vagenses ubi animum advortere ad se vorsum exercitum pergere, primo, uti erat res, Metellum esse rati portas clausere; deinde ubi neque agros vastari et eos, qui primi aderant, Numidas equites vident, rursum Iugurtham arbitrati cum magno gaudio obvii procedunt. equites peditesque repente signo dato alii volgum effusum oppido caedere, alii ad portas festinare, pars turris capere: ira atque praedae spes amplius quam lassitudo posse. ita Vagenses biduom modo ex perfidia laetati; civitas magna et opulens cuncta poenae aut praedae fuit. Turpilius, quem praefectum oppidi unum ex omnibus profugisse supra ostendimus, iussus a Metello causam dicere, postquam sese parum expurgat, condemnatus verberatusque capite poenas solvit; nam is civis ex Latio erat.

metellus postquam de res vagus ago comperio paulisper maestus ex conspectus abeo deinde ubi ira et aegritudo permisceo sum cum magnus cura ulciscor eo injuria festino legio cum qui hiemo et quam adi possum numida eques pariter cum occasus sol expedites educo et posterus dies circiter hora tertius pervenio in quidam planitiem locus paulus superus circumvenio ibi miles fatisco iter magnitudo et iam abnuo omnis doceo oppidum vagus non amplus mille passus absum decet ille reliquus labor aequus animus patior dum pro civis suus vis fortis atque miserrumis poena capio praeterea praeda benignus ostento sic animus is adrecingo eques in primus latus pedito quam artus eo et signum occulto iubeo vaccensis ubi animus adverto ad sui verto exercitus pergo primus uti sum res metellus sum reor porta claudo deinde ubi neque ager vastaris et is qui primus adsum numida eques video rursum jugurtha arbitror cum magnus gaudium obvius procedo eques pedito repens signum do alius vulgus effundo oppidum caedo alius ad porta festino pars turris capio ira atque praeda spes amplus quam lassitudo possum ita vaccensis biduus modo ex perfidia laetas civitas magnus et opulens cunctus poena aut praeda sum turpilius qui praeficio oppidum unus ex omnis profugio supra ostendo iubeo ab metellus causa dico postquam sui parum expurgo condemno verbero caput poena solvo nam is civis ex latius sum


Interim Romae C. Mamilius Limetanus tribunus plebis rogationem ad populum promulgat, uti quaereretur in eos, quorum consilio Iugurtha senati decreta neglexisset, quique ab eo in legationibus aut imperiis pecunias accepissent, qui elephantos quique perfugas tradidissent, item qui de pace aut bello cum hostibus pactiones fecissent. huic rogationi partim conscii sibi, alii ex partium invidia pericula metuentes, quoniam aperte resistere non poterant, quin illa et alia talia placere sibi faterentur, occulte per amicos ac maxume per homines nominis Latini et socios Italicos impedimenta parabant. sed plebes incredibile memoratu est quam intenta fuerit quantaque vi rogationem iusserit, magis odio nobilitatis, quoi mala illa parabantur, quam cura rei publicae: tanta lubido in partibus erat. igitur ceteris metu perculsis M. Scaurus, quem legatum Bestiae fuisse supra docuimus, inter laetitiam plebis et suorum fugam, trepida etiam tum civitate, quom ex Mamilia rogatione tres quaesitores rogarentur, effecerat, uti ipse in eo numero crearetur. sed quaestio exercita aspere violenterque ex rumore et lubidine plebis: uti saepe nobilitatem, sic ea tempestate plebem ex secundis rebus insolentia ceperat.

interim roma que mamilius limetanus tribunus plebs rogatio ad populus promulgo uti quaero in is qui consilium jugurtha senatus decretum neglego quisque ab is in legatio aut imperium pecunia accipio qui elephantus quisque perfuga trado item qui de pax aut bellum cum hostis pactio facio hic rogatio pars conscius sui alius ex pars invidia periculum metuo quoniam apertus resisto non possum quin ille et alius talis placeo sui fateor occulte per amicus atque magnus per homo nomen latinum et socius italicus impedimentum paro sed plebs incredibilis memoro sum quam intendo sum quantus vis rogatio iubeo magis odium nobilitas qui malus ille paro quam cura res publicus tantus libido in pars sum igitur ceterus metus percello m scaurus qui legatus bestia sum supra doceo inter laetitia plebs et suus fuga trepido etiam tum civitas cum ex mamilius rogatio tres quaesitor rogo efficio uti ipse in is numerus creo sed quaestio exerceo asper violens ex rumor et libido plebs uti saepe nobilitas sic is tempestas plebs ex secundus res insolentia capio


Id oppidum ab Sidoniis conditum est, quos accepimus profugos ob discordias civilis navibus in eos locos venisse, ceterum situm inter duas Syrtis, quibus nomen ex re inditum. nam duo sunt sinus prope in extrema Africa, inpares magnitudine, pari natura; quorum proxuma terrae praealta sunt, cetera uti fors tulit alta alia, alia vadosa. nam ubi mare magnum esse et saevire ventis coepit, limum harenamque et saxa ingentia fluctus trahunt: ita facies locorum cum ventis simul mutatur. Syrtes ab tractu nominatae. eius civitatis lingua modo convorsa conubio Numidarum, legum cultusque pleraque Sidonica; quae eo facilius retinebant, quod procul ab imperio regis aetatem agebant. inter illos et frequentem Numidiam multi vastique loci erant.

is oppidum ab sidonius condio sum qui accipio profugus ob discordia civilis navis in is locus venio ceterum sino inter duo syrtis qui nomen ex res indo nam duo sum sinus prope in exter africanus inparis magnitudo par natura qui proximus terra praealtus sum ceterus uti fors fero altus alius alius vadosus nam ubi mare magnus sum et saevio venio coepio limus harena et saxum ingens fluctus traho ita facies locus cum venio simul muto syrtis ab traho nomino is civitas lingua modo converto conubium numidaris lex colo plerusque sidonicus qui is facilis retineo qui procul ab imperium rex aetas ago inter ille et frequens numidia multus vastus locus sum


Res postulare videtur Africae situm paucis exponere et eas gentis, quibuscum nobis bellum aut amicitia fuit, attingere. sed quae loca et nationes ob calorem aut asperitatem, item solitudines minus frequentata surit, de iis haud facile compertum narraverim. cetera quam paucissumis absolvam.

res postulo video africa sino paucus expono et is gens qui nos bellum aut amicitia sum attingo sed qui locum et natio ob calor aut asperitas item solitudo paruus frequento surit de is haud facilis comperio narro ceterus quam paucus absolvo


Metellus interea Romam profectus contra spem suam laetissumis animis accipitur, plebi patribusque, postquam invidia decesserat, iuxta carus.

metellus interea roma proficiscor contra spes suus laetus animus accipio plebs pater postquam invidia decedo iuxta carus


Metellus in isdem castris quatriduom moratus saucios cum cura reficit, meritos in proeliis more militiae donat, univorsos in contione laudat atque agit gratias, hortatur, ad cetera, quae levia sunt, parem animum gerant: pro victoria satis iam pugnatum, reliquos labores pro praeda fore. tamen interim transfugas et alios opportunos, Iugurtha ubi gentium aut quid agitaret, cum paucisne esset an exercitum haberet, ut sese victus gereret, exploratum misit. at ille sese in loca saltuosa et natura munita receperat ibique cogebat exercitum numero hominum ampliorem, sed hebetem infirmumque, agri ac pecoris magis quam belli cultorem. id ea gratia eveniebat, quod praeter regios equites nemo omnium Numida ex fuga regem sequitur. quo quoiusque animus fert, eo discedunt, neque id flagitium militiae ducitur: ita se mores habent.

metellus in idem castrum quatriduom moror saucius cum cura reficio mereo in proelium mos militia dono univorsos in contio laudo atque ago gratia hortor ad ceterus qui levis sum par animus gero pro victoria satis iam pugno reliquus labor pro praeda sum tamen interim transfuga et alius opportunus jugurtha ubi gens aut quis agito cum paucus sum an exercitus habeo ut sui vinco gero exploro mitto at ille sui in locum saltuosus et natura munio recipio ibi cogo exercitus numerus homo amplus sed hebeto infirmus ager atque pecus magis quam bellum cultor is is gratia evenio qui praeter regius eques nemo omnis numida ex fuga rex sequor quo cujus animus fero is discedo neque is flagitium militia duco ita sui mos habeo


Patres conscripti, per vos, per liberos atque parentis vostros, per maiestatem populi Romani, subvenite mihi misero, ite obviam iniuriae, nolite pati regnum Numidiae, quod vostrum est, per scelus et sanguinem familiae nostrae tabescere.'

pater conscribo per tu per liber atque parens vester per maiestas populus romanus subvenio ego mitto eo obvius iniuria nolo patior regnum numidia qui vester sum per scelus et sanguis familia noster tabesco


At reges, ubi de adventu Mari cognoverunt, divorsi in locos difficilis abeunt. ita Iugurthae placuerat, speranti mox effusos hostis invadi posse, Romanos sicuti plerosque remoto metu laxius licentiusque futuros.

at rex ubi de advenio maris cognosco divorto in locus difficilis abeo ita jugurtha placeo spero mox effundo hostis invado possum romanus sicut plerus removeo metus laxus liceo sum


Ad ea Bocchus placide et benigne, simul pauca pro delicto suo verba facit: se non hostili animo, sed ob regnum tutandum arma cepisse. nam Numidiae partem, unde vi Iugurtham expulerit, iure belli suam factam; eam vastari a Mario pati nequivisse. praeterea missis antea Romam legatis repulsum ab amicitia. ceterum vetera omittere ac tum, si per Marium liceret, legatos ad senatum missurum. dein copia facta animus barbari ab amicis flexus, quos Iugurtha, cognita legatione Sullae et Manli metuens id, quod parabatur, donis corruperat.

ad is bocchus placidus et benignus simul paucus pro delinquo suus verbum facio sui non hostilis animus sed ob regnum tutor arma capio nam numidia pars unde vis jugurtha expello ius bellum suus facio is vastaris ab marius patior nequeo praeterea mitto antea roma legatus repello ab amicitia ceterum vetero omitto atque tum si per marius licet legatus ad senatus mitto deinde copia facio animus barbaris ab amicus flecto qui jugurtha cognosco legatio sulla et manlius metuo is qui paro donum conrumpo


Ad ea Sulla pro se breviter et modice, de pace et communibus rebus multis disseruit. denique regi patefacit, quod polliceatur, senatum et populum Romanum, quoniam armis amplius valuissent, non in gratiam habituros; faciundum ei aliquid, quod illorum magis quam sua rettulisse videretur. id adeo in promptu esse, quoniam copiam Iugurthae haberet. quem si Romanis tradidisset, fore ut illi plurumum deberetur; amicitiam foedus Numidiae partem, quam nunc peteret, tum ultro adventuram. rex primo negitare: cognationem, adfinitatem, praeterea foedus intervenisse; ad hoc metuere, ne fluxa fide usus popularium animos avorteret, quis et Iugurtha carus et Romani invisi erant. denique saepius fatigatus lenitur et ex voluntate Sullae omnia se facturum promittit. ceterum ad simulandam pacem, quoius Numida defessus bello avidissumus erat, quae utilia visa constituunt. ita conposito dolo digrediuntur.

ad is sulla pro sui brevis et modicus de pax et communis res multus disseruio denique rex patefacio qui polliceo senatus et populus romanus quoniam arma amplus valeo non in gratia habeo facio is aliquis qui ille magis quam suus refero video is adeo in promptus sum quoniam copia jugurtha habeo qui si romanus trado sum ut ille plurimus debeo amicitia foedus numidia pars quam nunc peto tum ultro advenio rex primus negitaris cognatio adfinitas praeterea foedus intervenio ad hic metuo ne fluo fides utor popularis animus averto quis et jugurtha carus et romanus invideo sum denique saepis fatigo lenio et ex voluntas sulla omnis sui facio promitto ceterum ad simulo pax qui numida defatiscor bellum avidus sum qui utilis video constituo ita compositum dolus digredior


Sed pariter cum capta Thala legati ex oppido Lepci ad Metellum venerant orantes, uti praesidium praefectumque eo mitteret: Hamilcarem quendam, hominem nobilem factiosum, novis rebus studere, advorsum quem neque imperia magistratuum neque leges valerent; ni id festinaret, in summo periculo suam salutem, illorum socios fore. nam Lepcitani iam inde a principio belli Iugurthini ad Bestiam consulem et postea Romam miserant amicitiam societatemque rogatum. deinde ubi ea impetrata, semper boni fidelesque mansere et cuncta a Bestia, Albino Metelloque imperata nave fecerant. itaque ab imperatore facile quae petebant adepti. emissae eo cohortes Ligurum quattuor et C. Annius praefectus.

sed pariter cum capio thala legatus ex oppidum lepci ad metellus venio oro uti praesidium praeficio is mitto hamilcaris quidam homo nobilis factiosus novus res studeo adverto qui neque imperium magistratus neque lex valeo ni is festino in superus periculum suus salus ille socius sum nam lepcitani iam inde ab principium bellum jugurthinus ad bestia consul et postea roma mitto amicitia societas rogo deinde ubi is impetro semper bonus fidelis maneo et cunctus ab bestia albinus metellus impero navus facio itaque ab imperator facilis qui peto adipiscor emitto is cohors ligur quattuor et que annius praefectus


Dum haec Romae geruntur, qui in Numidia relicti a Bestia exercitui praeerant, secuti morem imperatoris sui pluruma et flagitiosissuma facinora fecere. fuere qui auro corrupti elephantos Iugurthae traderent, alii perfugas vendere, pars ex pacatis praedas agebant: tanta vis avaritiae in animos eorum veluti tabes invaserat. at Cassius praetor perlata rogatione a C. Memmio ac perculsa omni nobilitate ad Iugurtham proficiscitur eique timido et ex conscientia diffidenti rebus suis persuadet, quoniam se populo Romano dedisset, ne vim quam misericordiam eius experiri mallet. privatim praeterea fidem suam interponit, quam ille non minoris quam publicam ducebat: talis ea tempestate fama de Cassio erat.

dum hic roma gero qui in numidia relinquo ab bestia exercitus praesum sequor mos imperator suus plurimus et flagitiosus facinus facio sum qui aurum corrumpo elephantus jugurtha trado alius perfuga vendo pars ex pacatum praeda ago tantus volo avaritia in animus is velut tabes invado at casseius praetor perfero rogatio ab que memmius atque percello omnis nobilitas ad jugurtha proficisco is timidus et ex conscientia diffido res suus persuadeo quoniam sui populus romanus do ne vis quam misericordia is experior malo privatim praeterea fides suus interpono quam ille non paruus quam publicus duco talis is tempestas fama de casseius sum


Igitur Iugurtha contra decus regium cultu quam maxume miserabili cum Cassio Romam venit. ac tametsi in ipso magna vis animi erat, confirmatus ab omnibus, quorum potentia aut scelere cuncta ea gesserat, quae supra diximus, C. Baebium tribunum plebis magna mercede parat, quoius inpudentia contra ius et iniurias omnis munitus foret. at C. Memmius advocata contione, quamquam regi infesta plebes erat et pars in vincula duci iubebat, pars, nisi socios sceleris sui aperiret, more maiorum de hoste supplicium sumi, dignitati quam irae magis consulens sedare motus et animos eorum mollire, postremo confirmare fidem publicam per sese inviolatam fore. post ubi silentium coepit, producto Iugurtha verba facit, Romae Numidiaeque facinora eius memorat, scelera in patrem fratresque ostendit. quibus iuvantibus quibusque ministris ea egerit, quamquam intellegat popolus Romanus, tamen velle manufesta magis ex illo habere. si verum aperiat, in fide et dementia populi Romani magnam spem illi sitam; sin reticeat, non sociis saluti fore, sed se suasque spes corrupturum. deinde ubi Memmius dicundi finem fecit et Iugurtha respondere iussus est, C. Baebius tribunus plebis, quem pecunia corruptum supra diximus, regem tacere iubet, ac tametsi multitudo, quae in contione aderat, vehementer accensa terrebat eum clamore, voltu, saepe impetu atque aliis omnibus, quae ira fieri amat, vicit tamen inpudentia. ita populus ludibrio habitus ex contione discedit; Iugurthae Bestiaeque et ceteris, quos illa quaestio exagitabat, animi augescunt.

igitur jugurtha contra decus regius cultus quam magnus miserabilis cum casseius roma venio atque tametsi in ipse magnus volo animus sum confirmo ab omnis qui potentia aut scelus cunctus is gero qui supra dico que baebius tribunus plebs magnus merces paro qui impudens contra ius et injuria omnis munio sum at que memmius advoco contio quamquam rex infestus plebs sum et pars in vinculum duco jubeo pars nisi socius scelus suus aperio mos magnus de hostis supplicium sumo dignitas quam ira magis consulo sedaris moueo et animus is mollio postremo confirmo fides publicus per sui inviolo sum post ubi silentium coepio produco jugurtha verbum facio roma numidia facinus is memoro scelus in pater frater ostendo qui juvo quisque minister is ago quamquam intellego popolus romanus tamen volo manufesta magis ex ille habeo si verus aperio in fides et dementia populus romanus magnus spes ille sino sin reticeo non socius salus sum sed sui suo spes corrumpo deinde ubi memmius dico finis facio et jugurtha respondeo iubeo sum que baebius tribunus plebs qui pecunia corrumpo supra dico rex taceo iubeo atque tametsi multitudo qui in contio adsum vehemens accendo terreo is clamor vultus saepe impetus atque alius omnis qui ira fio amo vinco tamen impudens ita populus ludibrium habitus ex contio discedo jugurtha bestia et ceterus qui ille quaestio exagito animus augesco


Postquam rex finem loquundi fecit, legati Iugurthae largitione magis quam causa freti paucis respondent: Hiempsalem ob saevitiam suam ab Numidis interfectum, Adherbalem ultro bellum inferentem, postquam superatus sit, queri, quod iniuriam facere nequivisset. Iugurtham ab senatu petere, ne se alium putarent ac Numantiae cognitus esset, neu verba inimici ante facta sua ponerent. deinde utrique curia egrediuntur. senatus statim consulitur. fautores legatorum, praeterea senatus magna pars gratia depravata Adherbalis dicta contemnere, Iugurthae virtutem extollere laudibus; gratia, voce, denique omnibus modis pro alieno scelere et flagitio, sua quasi pro gloria, nitebantur. at contra pauci, quibus bonum et aequom divitiis carius erat, subveniundum Adherbali et Hiempsalis mortem severe vindicandam censebant, sed ex omnibus maxume Aemilius Scaurus, homo nobilis inpiger factiosus, avidus potentiae honoris divitiarum, ceterum vitia sua callide occultans. is postquam videt regis largitionem famosam inpudentemque, veritus, quod in tali re solet, ne polluta licentia invidiam accenderet, animum a consueta lubidine continuit. vicit tamen in senatu pars illa, quae vero pretium aut gratiam anteferebat. decretum fit, uti decem legati regnum, quod Micipsa obtinuerat, inter Iugurtham et Adherbalem dividerent. quoius legationis princeps fuit L. Opimius, homo clarus et tum in senatu potens, quia consul C. Graccho et M. Fulvio Flacco interfectis acerrume victoriam nobilitatis in plebem exercuerat. eum Iugurtha tametsi Romae in inimicis habuerat, tamen accuratissume recepit, dando et pollicendo multa perfecit, uti fama, fide, postremo omnibus suis rebus commodum regis anteferret. reliquos legatos eadem via aggressus plerosque capit, paucis carior fides quam pecunia fuit. in divisione, quae pars Numidiae Mauretaniam attingit, agro virisque opulentior, Iugurthae traditur; illam alteram specie quam usu potiorem, quae portuosior et aedificiis magis exornata erat, Adherbal possedit.

postquam rex finis loquundi facio legatus jugurtha largitio magis quam causa fretus paucus respondeo hiempsal ob saevitia suus ab numida interficio adherbal ultro bellum infero postquam supero sum queror qui iniuria facio nequeo jugurtha ab senatus peto ne sui alius puto atque numantia cognosco sum neu verbum inimicus ante facio suus pono deinde uterque curia egredior senatus statim consulo fautor legatus praeterea senatus magnus pars gratia depravo adherbal dictum contemno jugurtha virtus extollo laus gratia vox denique omnis modus pro alienus scelus et flagitium suus quasi pro gloria niteo at contra paucus qui bonus et aequus divitiae carus sum subvenio adherbal et hiempsal mors sero vindico censeo sed ex omnis magnus aemilius scaurus homo nobilis impiger factiosus avidus potentia honor divitiaris ceterum vitio suus callidus occulto is postquam video rex largitio famosus impudens vereor qui in talis res soleo ne polluo licentia invidia accendo animus ab consuesco libido contineo vinco tamen in senatus pars ille qui verus pretium aut gratia antefero decretum fio uti decem legatus regnum qui micipsa obtineo inter jugurtha et adherbal divido qui legatio princeps sum l opimus homo clarus et tum in senatus possum quia consul que gracchus et m fulvius flaccus interficio acerrume victoria nobilitas in plebs exerceo is jugurtha tametsi roma in inimicus habeo tamen accuro recipio do et polliceor multus perficio uti fama fides postremo omnis suus res commodus rex antefero reliquus legatus idem via aggredior plerus capio paucus carus fides quam pecunia sum in divisio qui pars numidia mauretania attingo ager vis opulens jugurtha trado ille alter species quam usus potis qui portuosus et aedificium magis exorno sum adherbal possedo


Postquam tantam rem peregit Marius sine ullo suorum incommodo, magnus et clarus antea, maior atque clarior haberi coepit. omnia non bene consulta in virtutem trahebantur: milites, modesto imperio habiti simul et locupletes, ad caelum ferre; Numidae magis quam mortalem timere; postremo omnes, socii atque hostes, credere illi aut mentem divinam esse aut deorum nutu cuncta portendi. sed consul, ubi ea res bene evenit, ad alia oppida pergit, pauca repugnantibus Numidis capit, plura deserta propter Capsensium miserias igni corrumpit: luctu atque caede omnia conplentur. denique multis locis potitus ac plerisque exercitu incruento aliam rem aggreditur, non eadem asperitate qua Capsensium, ceterum haud secus difficilem.

postquam tantus res perago marius sine ullus suus incommodus magnus et clarus antea magnus atque clarus habeo coepio omnis non bene consulo in virtus traho miles modestus imperium habeo simul et locuples ad caelum fero numida magis quam mortal timeo postremo omnis socius atque hostis credo ille aut mens divina sum aut deus nutus cunctus portendo sed consul ubi is res bene evenio ad alius oppidum pergo paucus repugno numida capio multus desero propter capsenses miseria ignis corrumpo luctus atque caedes omnis conpleo denique multus locus potior atque plerusque exercitus incruentus alius res aggredior non idem asperitas qui capsenses ceterum haud secus difficilis


Iugurtha ubi Metelli dicta cum factis conposuit ac se suis artibus temptari animadvortit, quippe quoi verbis pax nuntiabatur, ceterum re bellum asperrumum erat, urbs maxuma alienata, ager hostibus cognitus, animi popularium temptati, coactus rerum necessitudine statuit armis certare. igitur explorato hostium itinere, in spem victoriae adductus ex opportunitate loci, quam maxumas potest copias omnium generum parat ac per tramites occultos exercitum Metelli antevenit.

jugurtha ubi metellus dictum cum facio conpono atque sui suus ars temptaris animadvortit quippe qui verbum pax nuntio ceterum res bellum asperrumum sum urbs magnus alieno ager hostis cognosco animus popularis temptas cogo res necessitudo statuo arma certo igitur exploro hostis iter in spes victoria adduco ex opportunitas locus quam magnus possum copia omnis gener paro atque per trames occulo exercitus metellus antevenio


Imperator postquam de regum societate cognovit, non temere neque, uti saepe iam victo Iugurtha consueverat, omnibus locis pugnandi copiam facit. ceterum haud procul ab Cirta castris munitis reges opperitur, melius esse ratus cognitis Mauris, quoniam is novos hostis adcesserat, ex commodo pugnam facere. interim Roma per litteras certior fit provinciam Numidiam Mario datam; nam consulem factum ante acceperat. quibus rebus supra bonum aut honestum perculsus neque lacrumas tenere neque moderari linguam, vir egregius in aliis artibus nimis molliter aegritudinem pati. quam rem alii in superbiam vortebant, alii bonum ingenium contumelia accensum esse, multi quod iam parta victoria ex manibus eriperetur. nobis satis cognitum est illum magis honore Mari quam iniuria sua excruciatum, neque tam anxie laturum fuisse, si adempta provincia alii quam Mario traderetur. igitur eo dolore impeditus et quia stultitiae videbatur alienam rem periculo suo curare, legatos ad Bocchum mittit postulatum, ne sine causa hostis populo Romano fieret: habere tum magnam copiam societatis amicitiaeque coniungundae, quae potior bello esset, et, quamquam opibus suis confideret, tamen non debere incerta pro certis mutare. omne bellum sumi facile, ceterum aegerrume desinere; non in eiusdem potestate initium eius et finem esse; incipere quoivis etiam ignavo licere, deponi quom victores velint. proinde sibi regnoque suo consuleret neu florentis res suas cum Iugurthae perditis misceret. ad ea rex satis placide verba facit: sese pacem cupere, sed Iugurthae fortunarum misereri; si eadem illi copia fieret, omnia conventura. rursus imperator contra postulata Bocchi nuntios mittit; ille probare partim, alia abnuere. eo modo saepe ab utroque missis remissisque nuntiis tempus procedere, et ex Metelli voluntate bellum intactum trahi.

imperator postquam de rex societas cognosco non temere neque uti saepe iam vinco jugurtha consuesco omnis locus pugno copia facio ceterum haud procul ab cirta castrum munio rex opperior bonus sum reor cognosco maurus quoniam is novi hostis adcedo ex commodum pugna facio interim roma per littera certus fio provincia numidia marius do nam consul facio ante accipio qui res supra bonus aut honestus percello neque lacrima teneo neque moderaris lingua vir egregius in alius ars nimis mollis aegritudo patior quam res alius in superbia verto alius bonus ingenium contumelia accendo sum multus qui iam pario victoria ex manus eripio nos satis cognosco sum ille magis honor maris quam iniuria suus excrucio neque tam anxius fero sum si adimo provincia alius quam marius trado igitur is dolor impedio et quia stultitia video alienus res periculum suus curo legatus ad bocchus mitto postulo ne sine causa hostis populus romanus fio habeo tum magnus copia societas amicitia conjungo qui potis bellum sum et quamquam ops suus confido tamen non debeo incertus pro certus muto omnis bellum sumo facilis ceterum aegerrume desino non in idem potestas initium is et finis sum incipio qui etiam ignavus licet depono cum victor volo proinde sui regno suus consulo neu floreo res suus cum jugurtha perdo misceo ad is rex satis placidus verbum facio sui pax cupio sed jugurtha fortuna misereo si idem ille copia fio omnis convenio rursus imperator contra postulo bocchus nuntius mitto ille probaris pars alius abnuo is modo saepe ab uterque mitto remitto nuntius tempus procedo et ex metellus voluntas bellum intactus traho


Namque haud longe a flumine Muluccha, quod Iugurthae Bocchique regnum diiungebat, erat inter ceteram planitiem mons saxeus, mediocri castello satis patens, in inmensum editus, uno perangusto aditu relicto; nam omnis natura velut opere atque consulto praeceps. quem locum Marius, quod ibi regis thesauri erant, summa vi capere intendit. sed ea res forte quam consilio melius gesta. nam castello virorum atque armorum satis magna vis et frumenti et fons aquae; aggeribus turribusque et aliis machinationibus locus inportunus; iter castellanorum angustum admodum, utrimque praecisum. ea vineae cum ingenti periculo frustra agebantur; nam quom eae paulo processerant, igni aut lapidibus corrumpebantur. milites neque pro opere consistere propter iniquitatem loci neque inter vineas sine periculo administrare: optumus quisque cadere aut sauciari, ceteris metus augeri. at Marius multis diebus et laboribus consumptis anxius trahere cum animo suo, omitteretne inceptum, quoniam frustra erat, an fortunam opperiretur, qua saepe prospere usus fuerat. quae quom multos dies noctisque aestuans agitaret, forte quidam Ligus, ex cohortibus auxiliariis miles gregarius, castris aquatum egressus haud procul ab latere castelli, quod avorsum proeliantibus erat, animum advortit inter saxa repentis cocleas, quarum quom unam atque alteram, dein plures peteret, studio legundi paulatim prope ad summum montis egressus est. ubi postquam solitudinem intellexit, more ingeni humani cupido difficilia faciundi animum adorta. et forte in eo loco grandis ilex coaluerat inter saxa, paulum modo prona, deinde inflexa atque aucta in altitudinem, quo cuncta gignentium natura fert. quoius ramis modo, modo eminentibus saxis nisus Ligus in castelli planitiem pervenit, quod cuncti Numidae intenti proeliantibus aderant. exploratis omnibus, quae mox usui fore ducebat, eadem regreditur, non temere, uti ascenderat, sed temptans omnia et circumspiciens. itaque Marium propere adit, acta edocet, hortatur, ab ea parte qua ipse ascenderat castellum temptet, pollicetur sese itineris periculique ducem. Marius cum Ligure promissa eius cognitum ex praesentibus misit. quorum uti quoiusque ingenium erat, ita rem difficilem aut facilem nuntiavere; consulis animus tamen paulum adrectus. itaque ex copia tubicinum et cornicinum numero quinque quam velocissumos delegit et cum iis, praesidio qui forent, quattuor centuriones, omnisque Liguri parere iubet et ei negotio proxumum diem constituit. sed ubi ex praecepto tempus visum, paratis conpositisque omnibus ad locum pergit. ceterum illi, qui escensuri erant, praedocti ab duce arma ornatumque mutaverant: capite atque pedibus nudis, uti prospectus nisusque per saxa facilius foret; super terga gladii et scuta, verum ea Numidica ex coriis, ponderis gratia simul et offensa quo levius streperent. igitur praegrediens Ligus saxa et si quae vetustate radices eminebant, laqueis vinciebat, quibus adlevati milites facilius escenderent, interdum timidos insolentia itineris levare manu; ubi paulo asperior ascensus erat, singulos prae se inermos mittere, deinde ipse cum illorum armis sequi; quae dubia nisui videbantur, potissumus temptare ac saepius eadem ascendens descendensque, dein statim digrediens ceteris audaciam addere. igitur diu multumque fatigati tandem in castellum perveniunt, desertum ab ea part, quod omnes sicut aliis diebus advorsum hostis aderant. Marius ubi ex nuntiis quae Ligus egerat cognovit, quamquam toto die intentos proelio Numidas habuerat, tum vero cohortatus milites et ipse extra vineas egressus testudine acta succedere et simul hostem tormentis sagittariisque et funditoribus eminus terrere. at Numidae, saepe antea vineis Romanorum subvorsis, item incensis, non castelli moenibus sese tutabantur, sed pro muro dies noctisque agitare, male dicere Romanis ac Mario vecordiam obiectare, militibus nostris Iugurthae servitium minari, secundis rebus feroces esse. interim omnibus, Romanis hostibusque, proelio intentis, magna utrimque vi pro gloria atque imperio his illis pro salute certantibus, repente a tergo signa canere; ac primo mulieres et pueri, qui visum processerant, fugere, deinde uti quisque muro proxumus erat, postremo cuncti, armati inermesque. quod ubi accidit, eo acrius Romani instare, fundere ac plerosque tantummodo sauciare, dein super occisorum corpora vadere, avidi gloriae certantes murum petere, neque quemquam omnium praeda morari. sic forte correcta Mari temeritas gloriam ex culpa invenit.

namque haud longus ab flumen muluccha qui jugurtha bocchus regnum diiungebat sum inter ceter planitiem mons saxeus mediocris castellum satis pateo in immensus edo unus perangustus aditus relinquo nam omnis natura velut opus atque consultum praeceps qui locus marius qui ibi rex thesaurus sum summus vis capio intendo sed is res fors quam consilium bonus gero nam castellum vir atque armus satis magnus volo et frumentum et fons aqua agger turris et alius machinatio locus importunus iter castellanus angustus admodum utrimque praecido is vinea cum ingens periculum frustra ago nam cum is paulus procedo ignis aut lapis corrumpo miles neque pro opus consisto propter iniquitas locus neque inter vinea sine periculum administraris bonus quisque cado aut sauciaris ceterus metus augeo at marius multus dies et labor consumo anxius traho cum animus suus omitto incipio quoniam frustra sum an fortuna opperior qui saepe prosperus utor sum qui cum multus dies nox aestuo agito fors quidam ligus ex cohors auxiliarius miles gregarius castrum aquor egredior haud procul ab lateo castellum qui averto proelio sum animus adverto inter saxum repo coclea qui cum unus atque alter deinde multus peto studium lego paulatim prope ad superus mons egredior sum ubi postquam solitudo intellego mos ingenium humanus cupido difficilis facio animus adorior et fors in is locus grandis ilex coalo inter saxum paulus modo pronus deinde inflecto atque augeo in altitudo quo cunctus gigno natura fero qui ramus modo modo emineo saxum nitor ligus in castellum planitiem pervenio qui cunctus numida intendo proelio adsum exploro omnis qui mox usus sum duco idem regredior non temere uti ascenderat sed tempto omnis et circumspicio itaque marius properus adeo ago edoceo hortor ab is pars qui ipse ascenderat castellum tento polliceor sui iter periculum dux marius cum ligur promitto is cognosco ex praesens mitto qui uti cujus ingenium sum ita res difficilis aut facilis nuntio consul animus tamen paulus adrecingo itaque ex copia tubicinum et cornicinum numerus quinque quam velox deligo et cum is praesidium qui sum quattuor centurio omne ligur pareo iubeo et is negotium proximus dies constituo sed ubi ex praeceptum tempus video paro compositum omnis ad locus pergo ceterum ille qui escendo sum praedoceo ab dux arma orno muto caput atque pes nudus uti prospicio nitor per saxum facilis sum super tergum gladius et scutum verus is numidicus ex corius pondus gratia simul et offendo quo levis streperent igitur praegredior ligus saxum et si qui vetustas radix emineo laqueus vincio qui adlevo miles facilis escendo interdum timidus insolentia iter levaris manus ubi paulus asper ascensus sum singuli prae sui inermus mitto deinde ipse cum ille arma sequor qui dubius nisus video potis tento atque saepis idem ascendo descendo deinde statim digredior ceterus audacia addo igitur diu multus fatigo tandem in castellum pervenio desertum ab is part qui omnis sicut alius dies adverto hostis adsum marius ubi ex nuntius qui ligus ago cognosco quamquam totus dies intendo proelium numida habeo tum verus cohortor miles et ipse extra vinea egredior testudo ago succedo et simul hostis tormentum sagittarius et funditor eminus terreo at numida saepe antea vinea romanus subverto item incendo non castellum moenia sui tuto sed pro murus dies nox agito malus dico romanus atque marius vecordia obiectaris miles noster jugurtha servitium mino secundus res ferox sum interim omnis romanus hostis proelium intendo magnus utrimque vis pro gloria atque imperium hic ille pro salus certo repens ab tergum signum cano atque primus mulier et puer qui video procedo fugio deinde uti quisque murus proximus sum postremo cunctus armatus inermis qui ubi accido is acer romanus insto fundo atque plerus tantummodo sauciaris deinde super occisor corpus vado avidus gloria certo murus peto neque quisquam omnis praeda moraris sic fors corrigo maris temeritas gloria ex culpa invenio


At Marius, ut supra diximus, cupientissuma plebe consul factus, postquam ei provinciam Numidiam populus iussit, antea iam infestus nobilitati, tum vero multus atque ferox instare; singulos modo, modo univorsos laedere; dictitare sese consulatum ex victis illis spolia cepisse, alia praeterea magnifica pro se et illis dolentia. interim quae bello opus erant, prima habere: postulare legionibus supplementum, auxilia a populis et regibus arcessere, praeterea ex Latio sociisque fortissumum quemque, plerosque militiae, paucos fama cognitos, accire et ambiundo cogere homines emeritis stipendiis secum proficisci. neque illi senatus, quamquam advorsus erat, de ullo negotio abnuere audebat. ceterum supplementum etiam laetus decreverat, quia neque plebi militia volenti putabatur et Marius aut belli usum aut studia volgi amissurus. sed ea res frustra sperata: tanta lubido cum Mario eundi plerosque invaserat. sese quisque praeda locupletem fore, victorem domum rediturum, alia huiusce modi animis trahebant, et eos non paulum oratione sua Marius adrexerat. nam postquam omnibus, quae postulaverat, decretis milites scribere volt, hortandi causa simul et nobilitatem, uti consueverat, exagitandi contionem populi advocavit. deinde hoc modo disseruit:

at marius ut supra dico cupio plebs consul facio postquam is provincia numidia populus iubeo antea iam infestus nobilitas tum verus multus atque ferox insto singuli modo modo univorsos laedo dictitaris sui consulatus ex vinco ille spolium capio alius praeterea magnificus pro sui et ille doleo interim qui bellum opus sum primus habeo postulo legio supplementum auxilium ab populus et rex arcesso praeterea ex latius socius fortis quisque plerus militia paucus fama cognosco accio et ambiundo cogo homo emereo stipendium sui proficisco neque ille senatus quamquam adversus sum de ullus negotium abnuo audeo ceterum supplementum etiam laetus decerno quia neque plebs militia volo puto et marius aut bellum usus aut studium vulgus amitto sed is res frustra spero tantus libido cum marius eo plerus invado sui quisque praeda locupleto sum victor domus redeo alius hic modus animus traho et is non paulus oratio suus marius adrego nam postquam omnis qui postulo decretum miles scribo volo horto causa simul et nobilitas uti consuesco exagito contio populus advoco deinde hic modo disseruio


Ad ea Iugurtha, tametsi regem ficta locutum intellegebat et ipse longe aliter animo agitabat, tamen pro tempore benigne respondit.

ad is jugurtha tametsi rex fictum loquor intellego et ipse longus aliter animus agito tamen pro tempus benignus respondeo


Ceterum ante hos te, Iugurtha, qui aetate et sapientia prior es, ne aliter quid eveniat, providere decet. nam in omni certamine qui opulentior est, etiam si accipit iniuriam, tamen, quia plus potest, facere videtur. vos autem, Adherbal et Hiempsal, colite, observate talem hunc virum, imitamini virtutem et enitimini, ne ego meliores liberos sumpsisse videar quam genuisse.'

ceterum ante hic tu jugurtha qui aetas et sapientia prior sum ne aliter quis evenio provideo decet nam in omnis certamen qui opulens sum etiam si accipio iniuria tamen quia multus possum facio video tu autem adherbal et hiempsal colo observo talis hic vir imito virtus et enitor ne ego bonus liber sumo video quam gigno


Ea tempestate Romae seditionibus tribuniciis atrociter res publica agitabatur. P. Lucullus et L. Annius tribuni plebis resistentibus collegis continuare magistratum nitebantur, quae dissensio totius anni comitia impediebat. ea mora in spem adductus Aulus, quem pro praetore in castris relictum supra diximus, aut conficiundi belli aut terrore exercitus ab rege pecuniae capiundae milites mense Ianuario ex hibernis in expeditionem evocat, magnisque itineribus hieme aspera pervenit ad oppidum Suthul, ubi regis thesauri erant. quod quamquam et saevitia temporis et opportunitate loci neque capi neque obsideri poterat — nam circum murum situm in praerupti montis extremo planities limosa hiemalibus aquis paludem fecerat —, tamen aut simulandi gratia, quo regi formidinem adderet, aut cupidine caecus ob thesauros oppidi potiundi vineas agere, aggerem iacere aliaque, quae incepto usui forent, properare. at Iugurtha cognita vanitate atque inperitia legati subdole eius augere amentiam, missitare supplicantis legatos, ipse quasi vitabundus per saltuosa loca et tramites exercitum ductare. denique Aulum spe pactionis perpulit, uti relicto Suthule in abditas regiones sese veluti cedentem insequeretur: ita delicta occultiora fuere. interea per homines callidos diu noctuque exercitum temptabat, centuriones ducesque turmarum, partim uti transfugerent, corrumpere, alii signo dato locum uti desererent. quae postquam ex sententia instruit, intempesta nocte de inproviso multitudine Numidarum Auli castra circumvenit. milites Romani, perculsi tumultu insolito, arma capere alii, alii se abdere, pars territos confirmare, trepidare omnibus locis. vis magna hostium, caelum nocte atque nubibus obscuratum, periculum anceps; postremo fugere an manere tutius foret, in incerto erat. sed ex eo numero, quos paulo ante corruptos diximus, cohors una Ligurum cum duabus turmis Thracum et paucis gregariis militibus transiere ad regem, et centurio primi pili tertiae legionis per munitionem, quam uti defenderet acceperat, locum hostibus introeundi dedit, eaque Numidae cuncti inrupere. nostri foeda fuga, plerique abiectis armis, proxumum collem occupaverunt. nox atque praeda castrorum hostis, quo minus victoria uterentur, remorata sunt. deinde Iugurtha postero die cum Aulo in conloquio verba facit: tametsi ipsum cum exercitu fame et ferro clausum teneret, tamen se memorem humanarum rerum, si secum foedus faceret, incolumis omnis sub iugum missurum; praeterea uti diebus decem Numidia decederet. quae quamquam gravia et flagiti plena erant, tamen, quia mortis metu mutabantur, sicuti regi lubuerat, pax convenit.

is tempestas roma seditio tribunicius atrociter res publicus agito p lucullus et l annius tribunus plebs resisto collega continuo magistratus niteo qui dissensio totus annus comitium impedio is mora in spes adduco aulus qui pro praetor in castrum relinquo supra dico aut confacio bellum aut terror exercitus ab rex pecunia capio miles mensis januarius ex hibernus in expeditio evoco magnus iter hiems asper pervenio ad oppidum suthul ubi rex thesaurus sum qui quamquam et saevitia tempus et opportunitas locus neque capio neque obsideri possum nam circum murus sino in praerumpo mons exter planities limosus hiemal aqua palus facio tamen aut simulo gratia quo rex formido addo aut cupido caecus ob thesaurus oppidum potior vinea ago aggero iacio alius qui inceptum usus sum properaris at jugurtha cognosco vanitas atque imperitia legatus subdolus is augeo amentia missitaris supplico legatus ipse quasi vitabundus per saltuosus locum et trames exercitus ductaris denique aulis spes pactio perpello uti relinquo suthulis in abdo regio sui velut cedo insequor ita delictum occulo sum interea per homo callidus diu nox exercitus tento centurio duco turmaris pars uti transfugio corrumpo alius signum do locus uti desero qui postquam ex sententia instruo intempestus nox de improvide multitudo numidaris aulis castrum circumvenio miles romanus percello tumultus insolitus arma capio alius alius sui abdo pars terreo confirmo trepido omnis locus volo magnus hostis caelum nox atque nubis obscuro periculum anceps postremo fugio an maneo tueor sum in incertum sum sed ex is numerus qui paulus ante corrumpo dico cohors unus ligur cum duo turma thracus et paucus gregarius miles transeo ad rex et centurio primus pilus tertius legio per munitio quam uti defendo accipio locus hostis introeundi do is numida cunctus irrumpo noster foedus fuga plerusque abicio arma proximus collis occupo nox atque praeda castrum hostis quo paruus victoria uto remoror sum deinde jugurtha posterus dies cum aulus in colloquium verbum facio tametsi ipse cum exercitus fames et ferrum claudo teneo tamen sui memoro humanus res si sui foedus facio incolumis omnis sub iugum mitto praeterea uti dies decem numidia decedo qui quamquam gravis et flagitium plenus sum tamen quia mors metus muto sicut rex lubuerat pax convenio


Ibi cum Boccho Numida quidam Aspar nomine multum et familiariter agebat, praemissus ab Iugurtha, postquam Sullam accitum audierat, orator et subdole speculatum Bocchi consilia; praeterea Dabar, Massugradae filius, ex gente Masinissae, ceterum materno genere inpar — nam pater eius ex concubina ortus erat —, Mauro ob ingeni multa bona carus acceptusque. quem Bocchus fidum esse Romanis multis ante tempestatibus expertus ilico ad Sullam nuntiatum mittit: paratum sese facere quae populus Romanus vellet; conloquio diem locum tempus ipse deligeret, neu Iugurthae legatum pertimesceret; consulto sese omnia cum illo integra habere, quo res communis licentius gereretur; nam ab insidiis eius aliter caveri nequivisse. sed ego comperior Bocchum magis Punica fide quam ob ea, quae praedicabat, simul Romanos et Numidam spe pacis attinuisse multumque cum animo suo volvere solitum, Iugurtham Romanis an illi Sullam traderet; lubidinem advorsum nos, metum pro nobis suasisse. igitur Sulla respondit se pauca coram Aspare locuturum, cetera occulte nullo aut quam paucissumis praesentibus. simul edocet, quae sibi responderentur. postquam, sicuti voluerat, congressi, dicit se missum a consule venisse quaesitum ab eo, pacem an bellum agitaturus foret. tum rex, uti praeceptum fuerat, post diem decumum redire iubet, ac nihil etiam nunc decrevisse, sed illo die responsurum. deinde ambo in sua castra digressi. sed ubi plerumque noctis processit, Sulla a Boccho occulte accersitur. ab utroque tantummodo fidi interpretes adhibentur, praeterea Dabar internuntius, sanctus vir et ex sententia ambobus. ac statim sic rex incipit:

ibi cum bocchus numida quidam aspar nomen multus et familiaris ago praemitto ab jugurtha postquam sulla accio audio orator et subdolus speculor bocchus consilium praeterea do massugradae filius ex gens masinissa ceterum maternus genus impar nam pater is ex concubina ortus sum maurus ob ingenium multus bonus carus accipio qui bocchus fidus sum romanus multus ante tempestas experior ilico ad sulla nuntio mitto paro sui facio qui populus romanus volo colloquium dies locus tempus ipse deligo neu jugurtha legatus pertimesco consultum sui omnis cum ille integer habeo quo res communis licet gero nam ab insidiae is aliter caveri nequeo sed ego comperio bocchus magis punicus fides quam ob is qui praedico simul romanus et numida spes pax attineo multus cum animus suus volvo soleo jugurtha romanus an ille sulla trado libido adverto nos metus pro nos suadeo igitur sulla respondeo sui paucus coram asparis loquor ceterus occulte nullus aut quam paucus praesens simul edoceo qui sui respondeo postquam sicut volo congredior dico sui mitto ab consul venio quaero ab is pax an bellum agito sum tum rex uti praeceptum sum post dies decimus redeo iubeo atque nihil etiam nunc decerno sed ille dies respondeo deinde ambo in suus castrum digredior sed ubi plerusque nox procedo sulla ab bocchus occulte arcesso ab uterque tantummodo fidus interpres adhibeo praeterea do internuntius sancio vir et ex sententia ambo atque statim sic rex incipio


'Numquam ego ratus sum fore uti rex maxumus in hac terra et omnium, quos novi, privato homini gratiam deberem. et mehercule, Sulla, ante te cognitum multis orantibus, aliis ultro egomet opem tuli, nullius indigus. id inminutum, quod ceteri dolere solent, ego laetor. fuerit mihi eguisse aliquando pretium tuae amicitiae, qua apud meum animum nihil carius est. id adeo experiri licet. arma viros pecuniam, postremo quicquid animo lubet, sume utere, et, quoad vives, numquam tibi redditam gratiam putaveris: semper apud me integra erit; denique nihil me sciente frustra voles. nam, ut ego aestumo, regem armis quam munificentia vinci minus flagitiosum est.

numquam ego reor sum sum uti rex magnus in hic terra et omnis qui nosco privo homo gratia debeo et hercules sulla ante tu cognosco multus oro alius ultro nos ops fero nullus indigus is inminuo qui ceterus doleo soleo ego laeto sum ego egeo aliquando pretium tuus amicitia qui apud meus animus nihil carus sum is adeo experior licet arma vir pecunia postremo quisquis animus lubet sumo utor et quoad vivo numquam tu reddo gratia puto semper apud ego integer sum denique nihil ego scio frustra volo nam ut ego aestimo rex arma quam munificentia vinco paruus flagitiosus sum


Huiusce modi oratione habita Marius, postquam plebis animos adrectos videt, propere commeatu, stipendio, armis aliisque utilibus navis onerat, cum his A. Manlium legatum proficisci iubet. ipse interea milites scribere, non more maiorum neque ex classibus, sed uti quoiusque lubido erat, capite censos plerosque. id factum alii inopia bonorum, alii per ambitionem consulis memorabant, quod ab eo genere celebratus auctusque erat et homini potentiam quaerenti egentissumus quisque opportunissumus, quoi neque sua cara, quippe quae nulla sunt, et omnia cum pretio honesta videntur.

hic modus oratio habeo marius postquam plebs animus adrecingo video properus commeatus stipendium arma alius utilis navus onero cum hic ab manlius legatus proficisco iubeo ipse interea miles scribo non mos magnus neque ex classis sed uti cujus libido sum caput censeo plerus is facio alius inopia bonus alius per ambitio consul memoro qui ab is genus celebro augeo sum et homo potentia quaero egeo quisque opportunus qui neque suus carus quippe qui nullus sum et omnis cum pretium honestus video


'Senatus et populus Romanus benefici et iniuriae memor esse solet. ceterum Boccho, quoniam paenitet, delicti gratiam facit: foedus et amicitia dabuntur, quom meruerit.'

senatus et populus romanus beneficus et iniuria memor sum soleo ceterum bocchus quoniam paeniteo delictum gratia facio foedus et amicitia do cum mereo


Ea postquam Cirtae audita sunt, Italici, quorum virtute moenia defensabantur, confisi deditione facta propter magnitudinem populi Romani inviolatos sese fore, Adherbali suadent, uti seque et oppidum Iurgurthae tradat, tantum ab eo vitam paciscatur; de ceteris senatui curae fore. at ille, tametsi omnia potiora fide Iugurthae rebatur, tamen, quia penes eosdem, si advorsaretur, cogundi potestas erat, ita, uti censuerant Italici, deditionem facit. Iugurtha in primis Adherbalem excruciatum necat, deinde omnis puberes Numidas atque negotiatores promiscue, uti quisque armatus obvius fuerat, interficit.

is postquam cirta audio sum italicus qui virtus moenia defenso confido deditio facio propter magnitudo populus romanus inviolo sui sum adherbal suadeo uti sequor et oppidum iurgurthae trado tantus ab is vita pacisco de ceterus senatus cura sum at ille tametsi omnis potis fides jugurtha reor tamen quia penis idem si adverso cogundi potestas sum ita uti censeo italicus deditio facio jugurtha in primus adherbal excrucio neco deinde omnis pubes numida atque negotiator promiscuus uti quisque armo obvius sum interficio


Igitur Metellus, ubi videt etiam tum regis animum ferocem esse, bellum renovari, quod nisi ex illius lubidine geri non posset, praeterea iniquom certamen sibi cum hostibus, minore detrimento illos vinci quam suos vincere, statuit non proeliis neque in acie sed alio more bellum gerundum. itaque in loca Numidiae opulentissuma pergit, agros vastat, multa castella et oppida temere munita aut sine praesidio capit incenditque, puberes interficit, iubet alia omnia militum praedam esse. ea formidine multi mortales Romanis dediti; obsides, frumentum et alia, quae usui forent, affatim praebita; ubicumque res postulabat, praesidium inpositum. quae negotia multo magis quam proelium male pugnatum ab suis regem terrebant; quippe, quoius spes omnis in fuga sita erat, sequi cogebatur et, qui sua loca defendere nequiverat, in alienis bellum gerere. tamen ex copia quod optumum videbatur consilium capit: exercitum plerumque in isdem locis opperiri iubet, ipse cum delectis equitibus Metellum sequitur, nocturnis et aviis itineribus ignoratus Romanos palantis repente aggreditur. eorum plerique inermes cadunt, multi capiuntur, nemo omnium intactus profugit, et Numidae, prius quam ex castris subveniretur, sicuti iussi erant, in proxumos collis discedunt.

igitur metellus ubi video etiam tum rex animus ferox sum bellum renovaris qui nisi ex ille libido gero non possum praeterea iniquus certamen sui cum hostis paruus detrimentum ille vinco quam suus vinco statuo non proelium neque in acies sed alius mos bellum gero itaque in locum numidia opulens pergo ager vasto multus castellum et oppidum temere munio aut sine praesidium capio incendo pubes interficio iubeo alius omnis miles praeda sum is formido multus mortalis romanus dedo obses frumentum et alius qui usus sum affatim praebeo ubicumque res postulo praesidium inpono qui negotium multus magis quam proelium malus pugno ab suus rex terreo quippe qui spes omnis in fuga sino sum sequor cogo et qui suus locum defendo nequeo in alienus bellum gero tamen ex copia qui bonus video consilium capio exercitus plerusque in idem locus opperior iubeo ipse cum deligo eques metellus sequor nocturnus et avia iter ignoro romanus palo repens aggredior is plerusque inermis cado multus capio nemo omnis intactus profugio et numida prior quam ex castrum subvenio sicut iubeo sum in proximus collis discedo


Nunc quoniam illis, quantum mei mores, non illorum flagitia poscebant, respondi, pauca de re publica loquar. primum omnium de Numidia bonum habete animum, Quirites. nam quae ad hoc tempus Iugurtham tutata sunt, omnia removistis: avaritiam, inperitiam atque superbiam; deinde exercitus ibi est locorum sciens, sed mehercule magis strenuos quam felix, nam magna pars eius avaritia aut temeritate ducum adtrita est. quam ob rem vos, quibus militaris aetas est, adnitimini mecum et capessite rem publicam, neque quemquam ex calamitate aliorum aut imperatorum superbia metus ceperit. egomet in agmine aut in proelio consultor idem et socius periculi vobiscum adero, meque vosque in omnibus rebus iuxta geram. et profecto dis iuvantibus omnia matura sunt: victoria, praeda, laus. quae si dubia aut procul essent, tamen omnis bonos rei publicae subvenire decebat. etenim nemo ignavia inmortalis factus est, neque quisquam parens liberis, uti aeterni forent, optavit, magis uti boni honestique vitam exigerent. plura dicerem, Quirites, si timidis virtutem verba adderent; nam strenuis abunde dictum puto.'

nunc quoniam ille quantus meus mos non ille flagitium posco respondeo paucus de res publicus loquor primus omnis de numidia bonus habeo animus quiris nam qui ad hic tempus jugurtha tuto sum omnis removeo avaritia imperitia atque superbia deinde exercitus ibi sum locus scio sed hercules magis strenuus quam felix nam magnus pars is avaritia aut temeritas dux adtero sum quam ob res tu qui militaris aetas sum annitor ego et capesso res publicus neque quisquam ex calamitas alius aut imperator superbia metus capio nos in agmen aut in proelium consulto idem et socius periculum tu adsum ego tu in omnis res iuxta gero et profecto deus juvo omnis maturo sum victoria praeda laus qui si dubius aut procul sum tamen omnis bonus res publicus subvenio decet etenim nemo ignavia immortalis facio sum neque quisquam parens liber uti aeternus sum opto magis uti bonus honestus vita exigo multus dico quiris si timidus virtus verbum addo nam strenuus abunde dico puto


Erat in ea parte Numidiae, quam Adherbal in divisione possederat, flumen oriens a meridie nomine Muthul, a quo aberat mons ferme milia viginti tractu pari, vastus ab natura et humano cultu. sed ex eo medio quasi collis oriebatur, in inmensum pertingens, vestitus oleastro ac murtetis aliisque generibus arborum, quae humi arido atque harenoso gignuntur. media autem planities deserta penuria aquae praeter flumini propinqua loca; ea consita arbustis pecore atque cultoribus frequentabantur.

sum in is pars numidia quam adherbal in divisio possideo flumen orior ab meridies nomen muthul ab quo absum mons ferme mille viginti traho par vastus ab natura et humanus cultus sed ex is medium quasi collis orior in immensus pertingo vestio oleastrum atque murtetis alius genus arbor qui humus aridus atque harenosus gigno medius autem planities desero penuria aqua praeter flumen propinquus locum is consero arbustus pecus atque cultor frequento


Quare moneo hortorque vos, ne tantum scelus inpunitum omittatis. non peculatus aerari factus est neque per vim sociis ereptae pecuniae, quae quamquam gravia sunt, tamen consuetudine iam pro nihilo habentur; hosti acerrumo prodita senatus auctoritas, proditum imperium vostrum est; domi militiaeque res publica venalis fuit. quae nisi quaesita erunt, nisi vindicatum in noxios, quid erit reliquom, nisi ut illis qui ea fecere oboedientes vivamus? nam impune quae lubet facere, id est regem esse. neque ego vos, Quirites, hortor, ut malitis civis vostros perperam quam recte fecisse, sed ne ignoscundo malis bonos perditum eatis. ad hoc in re publica multo praestat benefici quam malefici inmemorem esse: bonus tantummodo segnior fit, ubi neglegas, at malus inprobior. ad hoc si iniuriae non sint, haud saepe auxili egeas.'

quaris moneo horto tu ne tantus scelus impunis omittas non peculor aerarius facio sum neque per vis socius eripio pecunia qui quamquam gravis sum tamen consuetudo iam pro nihilum habeo hostis acerrumo prodeo senatus auctoritas prodeo imperium vester sum domus militia res publicus venal sum qui nisi quaero sum nisi vindico in noxius quis sum reliquus nisi ut ille qui is facio oboedio vivo nam impunis qui lubet facio is sum rex sum neque ego tu quiris hortor ut malo civis vester perperam quam rectus facio sed ne ignosco malus bonus perdo eo ad hic in res publicus multus praesto beneficus quam maleficus immemor sum bonus tantummodo segnis fio ubi neglego at malus improbus ad hic si iniuria non sum haud saepe auxilium egeo


At Iugurtha contra spem nuntio accepto, quippe quoi Romae omnia venire in animo haeserat, filium et cum eo duos familiaris ad senatum legatos mittit iisque uti Illis, quos Hiempsale interfecto miserat, praecipit, omnis mortalis pecunia aggrediantur. qui postquam Romam adventabant, senatus a Bestia consultus est, placeretne legatos Iugurthae recipi moenibus, iique decrevere, nisi regnum ipsumque deditum venissent, uti in diebus proxumis decem Italia decederent. consul Numidis ex senatus decreto nuntiari iubet. ita infectis rebus illi domum discedunt.

at jugurtha contra spes nuntio accipio quippe qui roma omnis venio in animus haereo filius et cum is duo familiaris ad senatus legatus mitto is uti ille qui hiempsal interficio mitto praecipio omnis mortalis pecunia aggrediantur qui postquam roma advento senatus ab bestia consulo sum placeo legatus jugurtha recipio moenia eo decerno nisi regnum ipse dedo venio uti in dies proximus decem italia decedo consul numida ex senatus decretum nuntiaris iubeo ita inficio res ille domus discedo


Sed quoniam ea tempestate Romae Memmi facundia clara pollensque fuit, decere existumavi unam ex tam multis orationem eius perscribere, ac potissumum ea dicam, quae in contione post reditum Bestiae huiusce modi verbis disseruit:

sed quoniam is tempestas roma memmius facundia clarus polleo sum decet existimo unus ex tam multus oratio is perscribo atque potis is dico qui in contio post redeo bestia hic modus verbum disseruio


bellum scripturus sum, quod populus Romanus cum Iugurtha rege Numidarum gessit, primum quia magnum et atrox variaque victora fuit, dehinc quia tunc primum superbiae nobilitatis obviam itum est; quae contentio divina et humana cuncta permiscuit eoque vecordiae processit, ut studiis civilibus bellum atque vastitas Italiae finem faceret. sed prius quam huiusce modi rei initium expedio, pauca supra repetam, quo ad cognoscundum omnia illustria magis magisque in aperto sint.

bellum scribo sum qui populus romanus cum jugurtha rex numidaris gero primus quia magnus et atrox vario victora sum dehinc quia tunc primus superbia nobilitas obvius eo sum qui contentio divino et humanus cunctus permisceo eo vecordia procedo ut studium civilis bellum atque vastitas italia finis facio sed prior quam hic modus res initium expedio paucus supra repeto quo ad cognoscundum omnis illustris magis magus in aperio sum


Marius postquam infecto quo intenderat negotio Cirtam redit et de adventu legatorum certior factus est, illosque et Sullam ab Utica venire iubet, item L. Bellienum praetorem, praeterea omnis undique senatorii ordinis, quibuscum mandata Bocchi cognoscit. legatis potestas Romam eundi fit, et ab consule interea indutiae postulabantur. ea Sullae et plerisque placuere; pauci ferocius decernunt, scilicet ignari humanarum rerum, quae fluxae et mobiles semper in advorsa mutantur. ceterum Mauri impetratis omnibus rebus tres Romam profecti duce Cn. Octavio Rusone, qui quaestor stipendium in Africam portaverat, duo ad regem redeunt. ex iis Bocchus quom cetera tum maxume benignitatem et studium Sullae lubens accepit. Romaeque legatis eius, postquam errasse regem et Iugurthae scelere lapsum deprecati sunt, amicitiam et foedus petentibus hoc modo respondetur:

marius postquam inficio quo intendo negotium cirta redeo et de advenio legatus certus facio sum ille et sulla ab utica venio iubeo item l bellienus praetor praeterea omnis undique senatorius ordo qui mandatum bocchus cognosco legatus potestas roma eo fio et ab consul interea indutiae postulo is sulla et plerusque placeo paucus ferox decerno scilicet ignaris humanus res qui fluo et mobilis semper in adverto muto ceterum maurus impetro omnis res tres roma proficiscor dux cn octavius rusone qui quaestor stipendium in africa porto duo ad rex redeo ex is bocchus cum ceterus tum magnus benignitas et studium sulla libet accipio roma legatus is postquam erro rex et jugurtha scelus labor deprecor sum amicitia et foedus peto hic modo respondeo


Igitur ad Catabathmon, qui locus Aegyptum ab Africa dividit, secundo mari prima Cyrene est, colonia Theraeon, ac deinceps duae Syrtes interque eas Lepcis, deinde Philaenon arae, quem locum Aegyptum vorsus finem imperi habuere Carthaginienses, post aliae Punicae urbes. cetera loca usque ad Mauretaniam Numidae tenent, proxumi Hispania Mauri sunt. super Numidiam Gaetulos accepimus partim in tuguriis, alios incultius vagos agitare, post eos Aethiopas esse, dehinc loca exusta solis ardoribus. igitur bello Iugurthino pleraque ex Punicis oppida et finis Carthaginiensium, quos novissume habuerant, populus Romanus per magistratus administrabat; Gaetulorum magna pars et Numidae usque ad flumen Muluccham sub Iugurtha erant; Mauris omnibus rex Bocchus imperitabat, praeter nomen cetera ignarus populi Romani itemque nobis neque bello neque pace antea cognitus. de Africa et eius incolis ad necessitudinem rei satis dictum.

igitur ad catabathmos qui locus aegyptus ab africanus divido secundus mare primus cyrene sum colonia theraeus atque deinceps duo syrtis inter is lepcis deinde philaeni ara qui locus aegyptus verto finis imperium habeo carthaginiensis post alius punicus urbs ceterus locum usque ad mauretania numida teneo proximus hispania maurus sum super numidia gaetuli accipio pars in tugurium alius incultus vagus agito post is aethiopas sum dehinc locum exuro sol ardor igitur bellum jugurthinus plerusque ex punicus oppidum et finis carthaginiensis qui novus habeo populus romanus per magistratus administro gaetulus magnus pars et numida usque ad flumen muluccham sub jugurtha sum maurus omnis rex bocchus imperito praeter nomen ceterus ignarus populus romanus ito nos neque bellum neque pax antea cognosco de africanus et is incolo ad necessitudo res satis dico