Jugurtha

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


Sed quoniam nos tanti viri res admonuit, idoneum visum est de natura cultuque eius paucis dicere. neque enim alio loco de Sullae rebus dicturi sumus et L. Sisenna, optume et diligentissume omnium, qui eas res dixere, persecutus, parum mihi libero ore locutus videtur. Igitur Sulla gentis patriciae nobilis fuit, familia prope iam extincta maiorum ignavia, litteris Graecis atque Latinis iuxta eruditus, animo ingenti, cupidus voluptatum sed gloriae cupidior; otio luxurioso esse, tamen ab negotiis numquam voluptas remorata, nisi quod de uxore potuit honestius consuli; facundus, callidus et amicitia facilis, ad simulanda negotia altitudo ingeni incredibilis, multarum rerum ac maxume pecuniae largitor. atque illi felicissumo omnium ante civilem victoriam numquam super industriam fortuna fuit, multique dubitavere, fortior an felicior esset. nam postea quae fecerit, incertum habeo pudeat an pigeat magis disserere.

sed quoniam nos tantus vir res admoneo idoneus video sum de natura colo is paucus dico neque enim alius locus de sulla res dico sum et l sisenna bonus et diligens omnis qui is res dico persequor parum ego liber os loquor video igitur sulla gens patricius nobilis sum familia prope iam extingo magnus ignavia littera graecum atque latinum iuxta erudio animus ingens cupidus voluptas sed gloria cupidus otium luxuriosus sum tamen ab negotium numquam voluptas remoror nisi qui de uxor possum honestus consul facundus callidus et amicitia facilis ad simulo negotium altitudo ingenium incredibilis multus res atque magnus pecunia largitor atque ille felix omnis ante civilis victoria numquam super industria fortuna sum multus dubito fortis an felix sum nam postea qui facio incertus habeo pudeo an pigeo magis dissero


Interea Bomilcar, quem elephantis et parti copiarum pedestrium praefectum ab Iugurtha supra diximus, ubi eum Rutilius praetergressus est, paulatim suos in aequom locum deducit ac, dum legatus ad flumen, quo praemissus erat, festinans pergit, quietus, uti res postulabat, aciem exornat neque remittit, quid ubique hostis ageret, explorare. postquam Rutilium consedisse iam et animo vacuom accepit, simulque ex Iugurthae proelio clamorem augeri, veritus, ne legatus cognita re laborantibus suis auxilio foret, aciem, quam diffidens virtuti militum arte statuerat, quo hostium itineri officeret, latius porrigit eoque modo ad Rutili castra procedit. Romani ex inproviso pulveris vim magnam animadvortunt; nam prospectum ager arbustis consitus prohibebat. et primo rati humum aridam vento agitari, post ubi aequabilem manere et, sicuti acies movebatur, magis magisque adpropinquare vident, cognita re properantes arma capiunt ac pro castris, sicuti imperabatur, consistunt. deinde ubi propius ventum est, utrimque magno clamore concurritur. Numidae tantummodo remorati, dum in elephantis auxilium putant, postquam eos impeditos ramis arborum atque ita disiectos circumveniri vident, fugam faciunt, ac plerique abiectis armis collis aut noctis, quae iam aderat, auxilio integri abeunt. elephanti quattuor capti, reliqui omnes numero quadraginta interfecti. at Romani, quamquam itinere atque opere castrorum et proelio fessi laetique erant, tamen, quod Metellus amplius opinione morabatur, instructi intentique obviam procedunt; nam dolus Numidarum nihil languidi neque remissi patiebatur. ac primo obscura nocte, postquam haud procul inter se erant, strepitu velut hostes adventare, alteri apud alteros formidinem simul et tumultum facere; et paene inprudentia admissum facinus miserabile, ni utrimque praemissi equites rem exploravissent. igitur pro metu repente gaudium mutatur: milites alius alium laeti appellant, acta edocent atque audiunt, sua quisque fortia facta ad caelum fert. quippe res humanae ita sese habent: in victoria vel ignavis gloriari licet, advorsae res etiam bonos detrectant.

interea bomilcar qui elephantus et pario copia pedestrium praeficio ab jugurtha supra dico ubi is rutilus praetergredior sum paulatim suus in aequus locus deduco atque dum legatus ad flumen quo praemitto sum festino pergo quiesco uti res postulo acies exorno neque remitto quis ubique hostis ago exploraris postquam rutilius consido iam et animus vacuus accipio simul ex jugurtha proelium clamor augeo vereor ne legatus cognosco res laboro suus auxilium sum acies quam diffido virtus miles ars statuo quo hostis iter officio fero porrigo eo modo ad rutilis castrum procedo romanus ex improvide pulvis vis magnus animadvortunt nam prospicio ager arbustus consero prohibeo et primus reor humus aridus venio agitaris post ubi aequabilis maneo et sicut acies moveo magis magus adpropinquaris video cognosco res propero arma capio atque pro castrum sicut impero consisto deinde ubi propius venio sum utrimque magnus clamor concurro numida tantummodo remoror dum in elephantus auxilium puto postquam is impedio ramus arbor atque ita disjacio circumvenio video fuga facio atque plerusque abicio arma collis aut nox qui iam adsum auxilium integer abeo elephantus quattuor capio reliquus omnis numerus quadraginta interfacio at romanus quamquam iter atque opus castrum et proelium fatisco laetus sum tamen qui metellus amplus opinio moror instruo intendo obvius procedo nam dolus numidaris nihil languidus neque remitto patior atque primus obscurus nox postquam haud procul inter sui sum strepitus velut hostis adventaris alter apud alter formido simul et tumultus facio et paene imprudens admitto facinus miserabilis ni utrimque praemitto eques res exploro igitur pro metus repens gaudium muto miles alius alius laetus appello ago edoceo atque audio suus quisque fortis facio ad caelum fero quippe res humanus ita sui habeo in victoria vel ignavus glorior licet adverto res etiam bonus detrectant


Post Auli foedus exercitusque nostri foedam fugam Metellus et Silanus consules designati provincias inter se partiverant. Metelloque Numidia evenerat, acri viro et, quamquam advorso populi partium, fama tamen aequabili et inviolata. is ubi primum magistratum ingressus est, alia omnia sibi cum collega ratus, ad bellum, quod gesturus erat, animum intendit. igitur diffidens veteri exercitui milites scribere, praesidia undique arcessere, arma tela equos et cetera instrumenta militiae parare, ad hoc commeatum affatim, denique omnia, quae in bello vario et multarum rerum egenti usui esse solent. ceterum ad ea patranda senatus auctoritate, socii nomenque Latinum et reges ultro auxilia mittundo, postremo omnis civitas summo studio adnitebatur. itaque ex sententia omnibus rebus paratis conpositisque in Numidiam proficiscitur, magna spe civium quom propter artis bonas tum maxume quod advorsum divitias invictum animum gerebat et avaritia magistratuum ante id tempus in Numidia nostrae opes contusae hostiumque auctae erant.

post aulis foedus exerceo noster foedus fuga metellus et silanus consul designo provincia inter sui partio metellus numidia evenio acer vir et quamquam adverto populus pars fama tamen aequabilis et inviolo is ubi primus magistratus ingredior sum alius omnis sui cum collega reor ad bellum qui gero sum animus intendo igitur diffido vetus exercitus miles scribo praesidium undique arcesso arma telum equus et ceterus instrumentum militia paro ad hic commeatus affatim denique omnis qui in bellum vario et multus res egeo usus sum soleo ceterum ad is patro senatus auctoritas socius nomen latinus et rex ultro auxilium mitto postremo omnis civitas superus studium adnitendus itaque ex sententia omnis res paro compositum in numidia proficisco magnus spes civis cum propter ars bonus tum magnus qui adverto divitiae invictus animus gero et avaritia magistratus ante is tempus in numidia noster ops contundo hostis augeo sum


Sed quoniam eo natus sum, ut Iugurthae scelerum ostentui essem, non iam mortem neque aerumnas, tantummodo inimici imperium et cruciatus corporis deprecor. regno Numidiae, quod vostrum est, uti lubet, consulite; me manibus inpiis eripite, per maiestatem imperi, per amicitiae fidem, si ulla apud vos memoria remanet avi mei Masinissae.'

sed quoniam is nascor sum ut jugurtha scelus ostentus sum non iam mors neque aerumna tantummodo inimicus imperium et cruciatus corpus deprecor regnum numidia qui vester sum uti lubet consulo ego manus impius eripio per maiestas imperium per amicitia fides si ullus apud tu memoria remaneo avus meus masinissa


Atque ego tametsi viro flagitiosissumum existumo impune iniuriam accepisse, tamen vos hominibus sceleratissumis ignoscere, quoniam cives sunt, aequo animo paterer, ni misericordia in perniciem casura esset. nam et illis, quantum importunitatis habent, parum est impune male fecisse, nisi deinde faciundi licentia eripitur, et vobis aeterna sollicitudo remanebit, quom intellegetis aut serviundum esse aut per manus libertatem retinendam. nam fidei quidem aut concordiae quae spes est? dominari illi volunt, vos liberi esse; facere illi iniurias, vos prohibere; postremo sociis nostris veluti hostibus, hostibus pro sociis utuntur. potestne in tam divorsis mentibus pax aut amicitia esse?

atque ego tametsi vir flagitiosus existimo impunis iniuria accipio tamen tu homo scelero ignosco quoniam civis sum aequus animus pateo ni misericordia in pernicies cado sum nam et ille quantus importunitas habeo parum sum impunis malus facio nisi deinde facio licentia eripio et tu aeternus sollicitudo remaneo cum intellego aut servio sum aut per manus libertas retineo nam fides quidem aut concordia qui spes sum dominaris ille volo tu liber sum facio ille injuria tu prohibeo postremo socius noster velut hostis hostis pro socius uto possum in tam divorto mens pax aut amicitia sum


Interim Albinus renovato bello commeatum, stipendium aliaque, quae militibus usui forent, maturat in Africam portare; ac statim ipse profectus, uti ante comitia, quod tempus haud longe aberat, armis aut deditione aut quovis modo bellum conficeret. at contra Iugurtha trahere omnia et alias, deinde alias morae causas facere; polliceri deditionem ac deinde metum simulare; cedere instanti et paulo post, ne sui diffiderent, instare: ita belli modo, modo pacis mora consulem ludificare. ac fuere qui tum Albinum haud ignarum consili regis existumarent neque ex tanta properantia tam facile tractum bellum socordia magis quam dolo crederent. sed postquam dilapso tempore comitiorum dies adventabat, Albinus Aulo fratre in castris pro praetore relicto Romam decessit.

interim albinus renovo bellum commeatus stipendium alius qui miles usus sum maturo in africa porto atque statim ipse proficiscor uti ante comitium qui tempus haud longus absum arma aut deditio aut quovis modo bellum confacio at contra jugurtha traho omnis et alius deinde alius mora causa facio polliceor deditio atque deinde metus simularis cedo insto et paulus post ne suus diffido insto ita bellum modo modo pax mora consul ludificaris atque sum qui tum albinus haud ignarus consilium rex existimo neque ex tantus propero tam facilis traho bellum socordia magis quam dolus credo sed postquam dilabor tempus comitium dies advento albinus aulus frater in castrum pro praetor relinquo roma decedo


Eodem tempore apud Zamam magna vi certabatur. ubi quisque legatus aut tribunus curabat, eo acerrume niti, neque alius in alio magis quam in sese spem habere; pariterque oppidani agere: oppugnare aut parare omnibus locis, avidius alteri alteros sauciare quam semet tegere, clamor permixtus hortatione laetitia gemitu, item strepitus armorum ad caelum ferri, tela utrimque volare. sed illi, qui moenia defensabant, ubi hostes paulum modo pugnam remiserant, intenti proelium equestre prospectabant. eos, uti quaeque Iugurthae res erant, laetos modo, modo pavidos animadvorteres; ac, sicuti audiri a suis aut cerni possent, monere alii, alii hortari, aut manu significare aut niti corporibus, et ea huc et illuc quasi vitabundi aut iacientes tela agitare. quod ubi Mario cognitum est — nam is in ea parte curabat —, consulto lenius agere ac diffidentiam rei simulare, pati Numidas sine tumultu regis proelium visere. ita illis studio suorum adstrictis repente magna vi aggreditur. et iam scalis egressi milites prope summa ceperant, quom oppidani concurrunt; lapides, ignem, alia praeterea tela ingerunt. nostri primo resistere; deinde ubi unae atque alterae scalae conminutae, qui supersteterant adflicti sunt, ceteri, quoquo modo potuere, pauci integri, magna pars volneribus confecti abeunt. denique utrimque proelium nox diremit.

eos tempus apud zama magnus vis certo ubi quisque legatus aut tribunus curo is acerrume nitor neque alius in alius magis quam in sui spes habeo parito oppidanus ago oppugnaris aut paro omnis locus avidus alter alter sauciaris quam sui tego clamor permisceo hortatio laetitia gemitus item strepitus armus ad caelum fero telum utrimque volaris sed ille qui moenia defenso ubi hostis paulus modo pugna remitto intendo proelium equester prospecto is uti quisque jugurtha res sum laetus modo modo pavidus animadvorteres atque sicut audio ab suus aut cerno possum moneo alius alius hortor aut manus significaris aut nitor corpus et is huc et illic quasi vitabundus aut jacio telum agito qui ubi marius cognosco sum nam is in is pars curo consultum lenis ago atque diffidentia res simularis patior numida sine tumultus rex proelium viso ita ille studium suus adstringo repens magnus vis aggredior et iam scalae egredior miles prope summus capio cum oppidanus concurro lapis ignis alius praeterea telum ingero noster primus resisto deinde ubi unus atque alter scala conminuo qui supersto affligo sum ceterus quisquis modo possum paucus integer magnus pars vulnus confacio abeo denique utrimque proelium nox disredimo


Post ea loci consul haud dubie iam victor pervenit in oppidum Cirtam,quo initio profectus intenderat. eo post diem quintum, quam iterum barbari male pugnaverant, legati a Boccho veniunt, qui regis verbis ab Mario petivere, duos quam fidissumos ad eum mitteret, velle de suo et de populi Romani commodo cum iis disserere. ille statim L. Sullam et A. Manlium ire iubet. qui quamquam acciti ibant, tamen placuit verba apud regem facere, ut ingenium aut avorsum flecterent aut cupidum pacis vehementius accenderent. itaque Sulla, quoius facundiae, non aetati a Manlio concessum, pauca verba huiusce modi locutus:

post is locus consul haud dubius iam victor pervenio in oppidum cirta quo initium proficiscor intendo is post dies quintus quam iterum barbaris malus pugno legatus ab bocchus venio qui rex verbum ab marius peto duo quam fidus ad is mitto volo de suus et de populus romanus commodum cum is dissero ille statim l sulla et ab manlius eo iubeo qui quamquam accio eo tamen placeo verbum apud rex facio ut ingenium aut averto flecto aut cupidus pax vehemens accendo itaque sulla qui facundia non aetas ab manlius concedo paucus verbum hic modus loquor


Igitur ubi Marius haruspicis dicta eodem intendere videt, quo cupido animi hortabatur, ab Metello petundi gratia missionem rogat. quoi quamquam virtus, gloria atque alia optanda bonis superabant, tamen inerat contemptor animus et superbia, commune nobilitatis malum. itaque primum conmotus insolita re mirari eius consilium et quasi per amicitiam monere, ne tam prava inciperet neu super fortunam animum gereret: non omnia omnibus cupiunda esse, debere illi res suas satis placere; postremo caveret id petere a populo Romano, quod illi iure negaretur. postquam haec atque alia talia dixit neque animus Mari flectitur, respondit, ubi primum potuisset per negotia publica, facturum sese quae peteret. ac postea saepius eadem postulanti fertur dixisse, ne festinaret abire: satis mature illum cum filio suo consulatum petiturum. is eo tempore contubernio patris ibidem militabat, annos natus circiter viginti. quae res Marium quom pro honore, quem adfectabat, tum contra Metellum vehementer accenderat. ita cupidine atque ira, pessumis consultoribus, grassari; neque facto ullo neque dicto abstinere, quod modo ambitiosum foret; milites, quibus in hibernis praeerat, laxiore imperio quam antea habere; apud negotiatores, quorum magna multitude Uticae erat, criminose simul et magnifice de bello loqui: dimidia pars exercitus si sibi permitteretur, paucis diebus Iugurtham in catenis habiturum; ab imperatore consulto trahi, quod homo inanis et regiae superbiae imperio nimis gauderet. quae omnia illis eo firmiora videbantur, quia diuturnitate belli res familiaris corruperant et animo cupienti nihil satis festinatur. erat praeterea in exercitu nostro Numida quidam nomine Gauda, Mastanabalis filius, Masinissae nepos, quem Micipsa testamento secundum heredem scripserat, morbis confectus et ob eam causam mente paulum inminuta. quoi Metellus petenti, more regum ut sellam iuxta poneret, item postea custodiae causa turmam equitum Romanorum, utrumque negaverat: honorem, quod eorum modo foret, quos populus Romanus reges appellavisset; praesidium, quod contumeliosum in eos foret, si equites Romani satellites Numidae traderentur. hunc Marius anxium aggreditur atque hortatur, ut contumeliarum in imperatorem cum suo auxilio poenas petat. hominem ob morbos animo parum valido secunda oratione extollit: illum regem, ingentem virum, Masinissae nepotem esse; si Iugurtha captus aut occisus foret, imperium Numidiae sine mora habiturum; id adeo mature posse evenire, si ipse consul ad id bellum missus foret. itaque et illum et equites Romanos, milites et negotiatores, alios ipse, plerosque pacis spes inpellit, uti Romam ad suos necessarios aspere in Metellum de bello scribant, Marium imperatorem poscant. sic illi a multis mortalibus honestissuma suffragatione consulatus petebatur. simul ea tempestate plebs nobilitate fusa per legem Mamiliam novos extollebat. ita Mario cuncta procedere.

igitur ubi marius haruspex dictum idem intendo video quo cupido animus hortor ab metellus peto gratia missio rogo qui quamquam virtus gloria atque alius opto bonus supero tamen insum contemptor animus et superbia communis nobilitas malus itaque primus conmoueo insolitus res miror is consilium et quasi per amicitia moneo ne tam pravus incipio neu super fortuna animus gero non omnis omnis cupio sum debeo ille res suus satis placeo postremo caveo is peto ab populus romanus qui ille ius nego postquam hic atque alius talis dico neque animus maris flecto respondeo ubi primus possum per negotium publicus facio sui qui peto atque postea saepis idem postulo fero dico ne festino abeo satis maturus ille cum filius suus consulatus peto is is tempus contubernium pater ibidem milito annus nascor circiter viginti qui res marius cum pro honor qui adfectabat tum contra metellus vehemens accendo ita cupido atque ira malus consultor grassaris neque facio ullus neque dico abstineo qui modo ambitiosus sum miles qui in hibernus praesum laxus imperium quam antea habeo apud negotiator qui magnus multitudo utica sum criminosus simul et magnificus de bellum loquor dimidio pars exercitus si sui permitto paucus dies jugurtha in catena habeo ab imperator consultum traho qui homo inanis et regia superbia imperium nimis gaudeo qui omnis ille is firmus video quia diuturnitas bellum res familiaris conrumpo et animus cupio nihil satis festino sum praeterea in exercitus noster numida quidam nomen gauda mastanabal filius masinissa nepos qui micipsa testamentum secundus heres scribo morbus conficio et ob is causa mens paulus imminutus qui metellus peto mos rex ut sella iuxta pono item postea custodia causa turma eques romanus uterque nego honor qui is modo sum qui populus romanus rex appello praesidium qui contumeliosus in is sum si eques romanus satelles numida trado hic marius anxius aggredior atque hortor ut contumeliaris in imperator cum suus auxilium poena peto homo ob morbus animus parum validus secundus oratio extollo ille rex ingens vir masinissa nepos sum si jugurtha capio aut occido sum imperium numidia sine mora habeo is adeo maturus possum evenio si ipse consul ad is bellum mitto sum itaque et ille et eques romanus miles et negotiator alius ipse plerus pax spes inpello uti roma ad suus necessarius asper in metellus de bellum scribo marius imperator posco sic ille ab multus mortalis honestus suffragatio consulatus peto simul is tempestas plebs nobilitas fundo per lex mamilius novi extollo ita marius cunctus procedo


Ceterum ex aliis negotiis, quae ingenio exercentur, in primis magno usui est memoria rerum gestarum. quoius de virtute quia multi dixere, praetereundum puto, simul ne per insolentiam quis existumet memet studium meum laudando extollere. atque ego credo fore qui, quia decrevi procul a re publica aetatem agere, tanto tamque utili labori meo nomen inertiae inponant, certe quibus maxuma industria videtur salutare plebem et conviviis gratiam quaerere. qui si reputaverint, et quibus ego temporibus magistratus adeptus sim et quales viri idem adsequi nequiverint et postea quae genera hominum in senatum pervenerint, profecto existumabunt me magis merito quam ignavia iudicium animi mei mutavisse maiusque commodum ex otio meo quam ex aliorum negotiis rei publicae venturum. nam saepe ego audivi Q. Maxumum, P. Scipionem, praeterea civitatis nostrae praeclaros viros solitos ita dicere, quom maiorum imagines intuerentur, vehementissume sibi animum ad virtutem accendi. scilicet non ceram illam neque figuram tantam vim in sese habere, sed memoria rerum gestarum eam flammam egregiis viris in pectore crescere neque prius sedari, quam virtus eorum famam atque gloriam adaequaverit. at contra quis est omnium his moribus, quin divitiis et sumptibus, non probitate neque industria cum maioribus suis contendat? etiam homines novi, qui antea per virtutem soliti erant nobilitatem antevenire, furtim et per latrocinia potius quam bonis artibus ad imperia et honores nituntur; proinde quasi praetura et consulatus atque alia omnia huiusce modi per se ipsa clara et magnifica sint ac non perinde habeantur, ut eorum qui ea sustinent virtus est. verum ego liberius altiusque processi, dum me civitatis morum piget taedetque. nunc ad inceptum redeo.

ceterum ex alius negotium qui ingenium exerceo in primus magnus usus sum memoria res gero qui de virtus quia multus dico praetereo puto simul ne per insolentia quis existimo ego studium meus laudo extollo atque ego credo sum qui quia decerno procul ab res publicus aetas ago tantus tam utilis labor meus nomen inertia inpono certus qui magnus industria video salutaris plebs et convivium gratia quaero qui si reputo et qui ego tempus magistratus adipiscor sum et qualis vir idem assequor nequeo et postea qui genus homo in senatus pervenio profecto existumo ego magis mereo quam ignavia iudicium animus meus muto magnus commodus ex otium meus quam ex alius negotium res publicus venio nam saepe ego audio q magnus p scipio praeterea civitas noster praeclarus vir soleo ita dico cum magnus imago intueor vehemens sui animus ad virtus accendo scilicet non cera ille neque figura tantus vis in sui habeo sed memoria res gero is flamma egregius vis in pectus cresco neque prior sedo quam virtus is fama atque gloria adaequo at contra quis sum omnis hic mos quin divitiae et sumptus non probitas neque industria cum magnus suus contendo etiam homo nosco qui antea per virtus soleo sum nobilitas antevenio furtim et per latrocinium potis quam bonus ars ad imperium et honor nitor proinde quasi praetura et consulatus atque alius omnis hic modus per sui ipse clarus et magnificus sum atque non perinde habeo ut is qui is sustineo virtus sum verus ego liber alo procedo dum ego civitas mos pigeo taedet nunc ad incipio redeo


Ceterum, dum ea res geritur, L. Sulla quaestor cum magno equitatu in castra venit, quos uti ex Latio et a sociis cogeret, Romae relictus erat.

ceterum dum is res gero l sulla quaestor cum magnus equitatus in castrum venio qui uti ex latius et ab socius cogo roma relinquo sum


Africam initio habuere Gaetuli et Libyes, asperi incultique, quis cibus erat caro ferina atque humi pabulum uti pecoribus. ii neque moribus neque lege aut imperio quoiusquam regebantur: vagi palantes quas nox coegerat sedes habebant. sed postquam in Hispania Hercules, sicuti Afri putant, interiit, exercitus eius, conpositus ex variis gentibus, amisso duce ac passim multis sibi quisque imperium petentibus brevi dilabitur. ex eo numero Medi, Persae et Armenii navibus in Africam transvecti proxumos nostro mari locos occupavere, sed Persae intra Oceanum magis, iique alveos navium invorsos pro tuguriis habuere, quia neque materia in agris neque ab Hispanis emundi aut mutandi copia erat: mare magnum et ignara lingua commercio prohibebant. ii paulatim per conubia Gaetulos secum miscuere et, quia saepe temptantes agros alia, deinde alia loca petiverant, semet ipsi Nomadas appellavere. ceterum adhuc aedificia Numidarum agrestium, quae mapalia illi vocant, oblonga, incurvis lateribus, tecta quasi navium carinae sunt. Medis autem et Armeniis adcessere Libyes —nam ii propius mare Africum agitabant, Gaetuli sub sole magis, haud procul ab ardoribus —, iique mature oppida habuere; nam freto divisi ab Hispania mutare res inter se instituerant. nomen eorum paulatim Libyes corrupere, barbara lingua Mauros pro Medis appellantes. sed res Persarum brevi adolevit, ac postea nomine Numidae, propter multitudinem a parentibus digressi, possedere ea loca, quae proxuma Carthagine Numidia appellatur. deinde utrique alteris freti finitumos armis aut metu sub imperium suom coegere, nomen gloriamque sibi addidere, magis ii, qui ad nostrum mare processerant, quia Libyes quam Gaetuli minus bellicosi. denique Africae pars inferior pleraque ab Numidis possessa est, victi omnes in gentem nomenque imperantium concessere. postea Phoenices, alii multitudinis domi minuendae gratia, pars imperi cupidine sollicitata plebe et aliis novarum rerum avidis, Hipponem, Hadrumetum, Lepcim aliasque urbis in ora marituma condidere; eaeque brevi multum auctae, pars originibus suis praesidio, aliae decori fuere. nam de Carthagine silere melius puto quam parum dicere, quoniam alio properare tempus monet.

africa initium habeo gaetulis et libya asper incultus quis cibus sum carus ferina atque humus pabulis uti pecus is neque mos neque lex aut imperium quoiusquam rego vagus palo qui nox cogo sedes habeo sed postquam in hispania herculis sicut afri puto intereo exercitus is conpono ex varius gens amitto dux atque passim multus sui quisque imperium peto brevis dilabor ex is numerus medus persa et armenius navis in africa transveho proximus noster mare locus occupo sed persa intra oceanus magis eo alveus navis inverto pro tugurium habeo quia neque materia in ager neque ab hispanus emo aut muto copia sum mare magnus et ignarus lingua commercium prohibeo is paulatim per conubium gaetuli sui misceo et quia saepe tento ager alius deinde alius locum peto sui ipse nomadas appello ceterum adhuc aedificium numidaris agrestis qui mapalia ille voco oblongus incurvus later tectum quasi navis carina sum medus autem et armenius adcedo libya nam is propius mare africanus agito gaetulis sub sol magis haud procul ab ardor eo maturus oppidum habeo nam fretus divido ab hispania muto res inter sui instituo nomen is paulatim libya conrumpo barbarum lingua mauri pro medus appello sed res persaris brevis adolesco atque postea nomen numida propter multitudo ab parens digredior possedere is locum qui proximus carthago numidia appello deinde uterque alter fretus finitimus arma aut metus sub imperium suus cogo nomen gloria sui addo magis is qui ad nos mare procedo quia libya quam gaetulis paruus bellicosus denique africa pars inferus plerusque ab numida possessus sum vinco omnis in gens nomen impero concedo postea phoenix alius multitudo domus minuo gratia pars imperium cupido sollicito plebs et alius novaris res avidus hippo hadrumetum lepcim alius urbs in os marituma condo is brevis multus augeo pars origo suus praesidium alius decorus sum nam de carthago sileo bonus puto quam parum dico quoniam alius properaris tempus moneo


At Iugurtha, ubi extremum agmen Metelli primos suos praetergressum videt, praesidio quasi duum milium peditum montem occupat, qua Metellus descenderat, ne forte cedentibus advorsariis receptui ac post munimento foret. dein repente signo dato hostis invadit. Numidae alii postremos caedere, pars a sinistra ac dextra temptare, infensi adesse atque instare, omnibus locis Romanorum ordines conturbare. quorum etiam qui firmioribus animis obvii hostibus fuerant, ludificati incerto proelio ipsi modo eminus sauciabantur, neque contra feriundi aut conserundi manum copia erat. ante iam docti ab Iugurtha equites, ubi Romanorum turma insequi coeperat, non confertim neque in unum sese recipiebant, sed alius alio quam maxume divorsi. ita numero priores, si ab persequendo hostis deterrere nequiverant, disiectos ab tergo aut lateribus circumveniebant; sin opportunior fugae collis quam campi fuerat, ea vero consueti Numidarum equi facile inter virgulta evadere, nostros asperitas et insolentia loci retinebat. ceterum facies totius negoti varia, incerta, foeda atque miserabilis: dispersi a suis pars cedere, alii insequi; neque signa neque ordines observare; ubi quemque periculum ceperat, ibi resistere ac propulsare; arma tela, equi viri, hostes atque cives permixti; nihil consilio neque imperio agi, fors omnia regere. itaque multum diei processerat, quom etiam tum eventus in incerto erat. denique omnibus labore et aestu languidis Metellus, ubi videt Numidas minus instare, paulatim milites in unum conducit, ordines restituit et cohortis legionarias quattuor advorsum pedites hostium conlocat. eorum magna pars superioribus locis fessa consederat. simul orare et hortari milites, ne deficerent neu paterentur hostis fugientis vincere: neque illis castra esse neque munimentum ullum, quo cedentes tenderent; in armis omnia sita. sed ne Iugurtha quidem interea quietus erat: circumire, hortari; renovare proelium et ipse cum delectis temptare omnia; subvenire suis, hostibus dubiis instare, quos firmos cognoverat, eminus pugnando retinere. eo modo inter se duo imperatores, summi viri, certabant, ipsi pares, ceterum opibus disparibus. nam Mello virtus militum erat, locus advorsus; Iugurthae alia omnia praeter milites opportuna. denique Romani, ubi intellegunt neque sibi perfugium esse neque ab hoste copiam pugnandi fieri — et iam die vesper erat —, advorso colle, sicuti praeceptum fuerat, evadunt. amisso loco Numidae fusi fugatique; pauci interiere, plerosque velocitas et regio hostibus ignara tutata sunt.

at jugurtha ubi exter agmen metellus primus suus praetergredior video praesidium quasi duum mille pedes mons occupo qui metellus descendo ne fors cedo advorsariis receptus atque post munimentum sum deinde repens signum do hostis invado numida alius posterus caedo pars ab sinistra atque dextera tento infensus adsum atque insto omnis locus romanus ordo conturbo qui etiam qui firmus animus obvius hostis sum ludifico incertum proelium ipse modo eminus saucio neque contra ferio aut consero manus copia sum ante iam doceo ab jugurtha eques ubi romanus turma insequor coepio non confertim neque in unus sui recipio sed alius alius quam magnus divorto ita numerus prior si ab persequor hostis deterreo nequeo disjacio ab tergum aut later circumvenio sin opportunus fuga collis quam campus sum is verus consuesco numidaris equus facilis inter virgultus evado noster asperitas et insolentia locus retineo ceterum facies totus negotium vario incertus foedus atque miserabilis dispermulceo ab suus pars cedo alius insequor neque signum neque ordo observaris ubi quisque periculum capio ibi resisto atque propulsaris arma telum equus vir hostis atque civis permisceo nihil consilium neque imperium ago fors omnis rego itaque multus dies procedo cum etiam tum evenio in incertum sum denique omnis labor et aestus languidus metellus ubi video numida paruus insto paulatim miles in unus conduco ordo restituo et cohors legionarius quattuor adverto pedito hostis conloco is magnus pars superus locus fessus consido simul oro et hortor miles ne deficio neu pateo hostis fugio vinco neque ille castrum sum neque munimentum ullus quo cedo tendo in arma omnis sino sed ne jugurtha quidem interea quiesco sum circumeo hortor renovaris proelium et ipse cum deligo tento omnis subvenio suus hostis dubius insto qui firmus cognosco eminus pugno retineo is modo inter sui duo imperator superus vir certo ipse par ceterum ops dispar nam mellum virtus miles sum locus adversus jugurtha alius omnis praeter miles opportunus denique romanus ubi intellego neque sui perfugium sum neque ab hostis copia pugno fio et iam dies vesper sum adverto collis sicut praeceptum sum evado amitto locus numida fundo fugo paucus intereo plerus velocitas et regius hostis ignarus tuto sum


'Multa me dehortantur a vobis, Quirites, ni studium rei publicae omnia superet: opes factionis, vostra patientia, ius nullum, ac maxume quod innocentiae plus periculi quam honoris est. nam illa quidem piget dicere, his annis quindecim quam ludibrio fueritis superbiae paucorum, quam foede quamque inulti perierint vostri defensores, ut vobis animus ab ignavia atque socordia corruptus sit, qui ne nunc quidem obnoxiis inimicis exurgitis atque etiam nunc timetis eos, quibus decet terrori esse. sed quamquam haec talia sunt, tamen obviam ire factionis potentiae animus subigit. certe ego libertatem, quae mihi a parente meo tradita est, experiar. verum id frustra an ob rem faciam, in vostra manu situm est, Quirites.

multus ego dehortor ab tu quiris ni studium res publicus omnis supero ops factio vester patientia ius nullus atque magnus qui innocentia multus periculum quam honor sum nam ille quidem pigeo dico hic annus quindecim quam ludibrium sum superbia paucus quam foedus quisque inultus pereo vester defensor ut tu animus ab ignavia atque socordia corrumpo sum qui ne nunc quidem obnoxius inimicus exurgitis atque etiam nunc timeo is qui decet terror sum sed quamquam hic talis sum tamen obvius eo factio potentia animus subigo certus ego libertas qui ego ab pareo meus trado sum experior verus is frustra an ob res facio in vester manus sino sum quiris


Erat inter ingentis solitudines oppidum magnum atque valens nomine Capsa, quoius conditor Hercules Libys memorabatur. eius cives apud Iugurtham immunes, levi imperio et ob ea fidelissumi habebantur, muniti advorsum hostis non moenibus modo et armis atque viris, verum etiam multo magis locorum asperitate. nam praeter oppido propinqua alia omnia vasta, inculta, egentia aquae, infesta serpentibus, quarum vis sicuti omnium ferarum inopia cibi acrior. ad hoc natura serpentium ipsa perniciosa siti magis quam alia re accenditur. eius potiundi Marium maxuma cupido invaserat, quom propter usum belli tum quia res aspera videbatur et Metellus oppidum Thalam magna gloria ceperat, haud dissimiliter situm munitumque, nisi quod apud Thalam non longe a moenibus aliquot fontes erant, Capsenses una modo atque ea intra oppidum iugi aqua, cetera pluvia utebantur. id ibique et in omni Africa, quae procul a mari incultius agebat, eo facilius tolerabatur, quia Numidae plerumque lacte et ferina carne vescebantur et neque salem neque alia irritamenta gulae quaerebant: cibus illis advorsum famem atque sitim, non lubidini neque luxuriae erat. igitur consul omnibus exploratis, credo dis fretus — nam contra tantas difficultates consilio satis providere non poterat, quippe etiam frumenti inopia temptabatur, quia Numidae pabulo pecoris magis quam arvo student et, quodcumque natum fuerat, iussu regis in loca munita contulerant, ager autem aridus et frugum vacuos ea tempestate, nam aestatis extremum erat —, tamen pro rei copia satis providenter exornat. pecus omne, quod superioribus diebus praedae fuerat, equitibus auxiliariis agundum adtribuit, A. Manlium legatum cum cohortibus expeditis ad oppidum Laris, ubi stipendium et commeatum locaverat, ire iubet dicitque se praedabundum post paucos dies eodem venturum. sic incepto suo occultato pergit ad flumen Tanain. ceterum in itinere cottidie pecus exercitui per centurias, item turmas aequaliter distribuerat et, ex coriis utres uti fierent, curabat; simul inopiam frumenti lenire et ignaris omnibus parare quae mox usui forent. denique sexto die, quom ad flumen ventum est, maxuma vis utrium effecta. ibi castris levi munimento positis milites cibum capere atque, uti simul cum occasu solis egrederentur, paratos esse iubet, omnibus sarcinis abiectis aqua modo seque et iumenta onerare. dein postquam tempus visum, castris egreditur, noctemque totam itinere facto consedit; idem proxuma facit; dein tertia multo ante lucis adventum pervenit in locum tumulosum ab Capsa non amplius duum milium intervallo, ibique quam occultissume potest cum omnibus copiis opperitur. sed ubi dies coepit et Numidae nihil hostile metuentes multi oppido egressi, repente omnem equitatum et cum iis velocissumos pedites cursu tendere ad Capsam et portas obsidere iubet; deinde ipse intentus propere sequi neque milites praedari sinere. quae postquam oppidani cognovere, res trepidae, metus ingens, malum inprovisum, ad hoc pars civium extra moenia in hostium potestate coegere, uti deditionem facerent. ceterum oppidum incensum, Numidae puberes interfecti, alii omnes venundati, praeda militibus divisa. id facinus contra ius belli non avaritia neque scelere consulis admissum, sed quia locus Iugurthae opportunus, nobis aditu difficilis, genus hominum mobile, infidum, ante neque beneficio neque metu coercitum.

sum inter ingens solitudo oppidum magnus atque valeo nomen capsa qui conditor herculis libys memoro is civis apud jugurtha immunis levis imperium et ob is fidelis habeo munio adverto hostis non moenia modo et arma atque vis verus etiam multus magis locus asperitas nam praeter oppidum propinquus alius omnis vasto incultus egeo aqua infestus serpens qui volo sicut omnis ferus inopia cibus acer ad hic natura serpo ipse perniciosus sitis magis quam alius res accendo is potior marius magnus cupido invado cum propter usus bellum tum quia res asper video et metellus oppidum thala magnus gloria capio haud dissimilis sino munio nisi qui apud thala non longus ab moenia aliquot fons sum capsenses unus modo atque is intra oppidum jugo aqua ceterus pluvia uto is ibi et in omnis africanus qui procul ab mare incultus ago is facilis tolero quia numida plerusque lac et ferina carnis vesco et neque sal neque alius irritamenta gula quaero cibus ille adverto fames atque sitis non libido neque luxuria sum igitur consul omnis exploro credo deus fretus nam contra tantus difficultas consilium satis provideo non possum quippe etiam frumentum inopia tento quia numida pabulum pecus magis quam arvum studeo et quicumque natus sum iussus rex in locum munio confero ager autem aridus et frugum vacuus is tempestas nam aestas exter sum tamen pro res copia satis providenter exorno pecus omnis qui superus dies praeda sum eques auxiliarius ago adtribuo ab manlius legatus cum cohors expeditus ad oppidum laris ubi stipendium et commeatus loco eo iubeo dico sui praedabundus post paucus dies idem venio sic inceptum suus occulto pergo ad flumen tanais ceterum in iter cottidie pecus exercitus per centurio item turma aequalis distribuo et ex corius utris uti fio curo simul inopia frumentum lenio et ignaris omnis paro qui mox usus sum denique sextus dies cum ad flumen venio sum magnus volo utrium efficio ibi castrum levis munimentum pono miles cibus capio atque uti simul cum occasus sol egredior paro sum iubeo omnis sarcina abicio aqua modo sequor et iumentum onero deinde postquam tempus video castrum egredior nox totus iter facio consido idem proximus facio deinde tertius multus ante lucus advenio pervenio in locus tumulosus ab capsa non amplus duum mille intervallum ibi quam occulo possum cum omnis copia opperior sed ubi dies coepio et numida nihil hostilis metuo multus oppidum egredior repens omnis equitas et cum is velox pedito cursus tendo ad capsa et porta obsido iubeo deinde ipse intendo properus sequor neque miles praedaris sino qui postquam oppidanus cognosco res trepidus metus ingens malus improvide ad hic pars civis extra moenia in hostis potestas cogo uti deditio facio ceterum oppidum incendo numida pubes interfacio alius omnis venundati praeda miles divido is facinus contra ius bellum non avaritia neque scelus consul admitto sed quia locus jugurtha opportunus nos aditus difficilis genus homo mobilis infidus ante neque beneficium neque metus coerceo


Bello Punico secundo, quo dux Carthaginiensium Hannibal post magnitudinem nominis Romani Italiae opes maxume adtriverat, Masinissa rex Numidarum in amicitiam receptus a P. Scipione, quoi postea Africano cognomen ex virtute fuit, multa et praeclara rei militaris facinora fecerat. ob quae victis Carthaginiensibus et capto Syphace, quoius in Africa magnum atque late imperium valuit, populus Romanus, quascumque urbis et agros manu ceperat, regi dono dedit. igitur amicitia Masinissae bona atque honesta nobis permansit. sed imperi vitaeque eius finis idem fuit.

bellum punicus secundus quo dux carthaginiensis hannibal post magnitudo nomen romanus italia ops magnus adtero masinissa rex numidaris in amicitia recipio ab p scipio qui postea africanus cognomen ex virtus sum multus et praeclarus res militaris facinus facio ob qui vinco carthaginiensis et capio syphace qui in africanus magnus atque latus imperium valeo populus romanus quicumque urbs et ager manus capio rex donum do igitur amicitia masinissa bonus atque honestus nos permaneo sed imperium vita is finis idem sum


Per idem tempus Uticae forte C. Mario per hostias dis supplicanti magna atque mirabilia portendi haruspex dixerat: proinde quae animo agitabat, fretus dis ageret, fortunam quam saepissume experiretur; cuncta prospere eventura. at illum iam antea consulatus ingens cupido exagitabat, ad quem capiundum praeter vetustatem familiae alia omnia abunde erant: industria, probitas, militiae magna scientia, animus belli ingens domi modicus, lubidinis et divitiarum victor, tantummodo gloriae avidus.

per idem tempus utica fors que marius per hostio deus supplico magnus atque mirabile portendo haruspex dico proinde qui animus agito fretus deus ago fortuna quam saepis experior cunctus prosperus evenio at ille iam antea consulatus ingens cupido exagito ad qui capio praeter vetustas familia alius omnis abunde sum industria probitas militia magnus scientia animus bellum ingens domus modicus lubido et divitiaris victor tantummodo gloria avidus


Iugurtha postquam amissa Thala nihil satis firmum contra Metellum putat, per magnas solitudines cum paucis profectus pervenit ad Gaetulos, genus hominum ferum incultumque et eo tempore ignarum nominis Romani. eorum multitudinem in unum cogit ac paulatim consuefacit ordines habere, signa sequi, imperium observare, item alia militaria facere. praeterea regis Bocchi proxumos magnis muneribus et maioribus promissis ad studium sui perducit, quis adiutoribus regem aggressus inpellit, uti advorsus Romanos bellum incipiat. id ea gratia facilius proniusque fuit, quod Bocchus initio huiusce belli legatos Romam miserat foedus et amicitiam petitum, quam rem opportunissumam incepto bello pauci impediverant caeci avaritia, quis omnia honesta atque inhonesta vendere mos erat. et iam antea Iugurthae filia Boccho nupserat. verum ea necessitudo apud Numidas Maurosque levis ducitur, quia singuli pro opibus quisque quam plurumas uxores, denas alii, alii pluris habent, sed reges eo amplius. ita animus multitudine distrahitur: nulla pro socia obtinet, pariter omnes viles sunt. igitur in locum ambobus placitum exercitus conveniunt. ibi fide data et accepta Iugurtha Bocchi animum oratione accendit: Romanos iniustos, profunda avaritia, communis omnium hostis esse; eandem illos causam belli cum Boccho habere, quam secum et cum aliis gentibus, lubidinem imperitandi, quis omnia regna advorsa sint; tum sese, paulo ante Carthaginiensis, item regem Persen, post uti quisque opulentissumus videatur, ita Romanis hostem fore. his atque aliis talibus dictis ad Cirtam oppidum iter constituunt, quod ibi Q. Metellus praedam captivosque et impedimenta locaverat. ita Iugurtha ratus aut capta urbe operae pretium fore aut, si Romanus auxilio suis venisset, proelio sese certaturos. nam callidus id modo festinabat, Bocchi pacem inminuere, ne moras agitando aliud quam bellum mallet.

jugurtha postquam amitto thala nihil satis firmum contra metellus puto per magnus solitudo cum paucus proficiscor pervenio ad gaetuli genus homo ferus incultus et is tempus ignarus nomen romanus is multitudo in unus cogo atque paulatim consuefacio ordo habeo signum sequor imperium observaris item alius militaris facio praeterea rex bocchus proximus magnus munus et magnus promitto ad studium suus perduco quis adiutor rex aggredior inpello uti adversus romanus bellum incipio is is gratia facilis pronus sum qui bocchus initium hic bellum legatus roma mitto foedus et amicitia peto quam res opportunus inceptum bellum paucus impediverant caecus avaritia quis omnis honestus atque inhonestus vendo mos sum et iam antea jugurtha filia bocchus nubo verus is necessitudo apud numida mauri levis duco quia singuli pro ops quisque quam plurumas uxor deni alius alius multus habeo sed rex is amplus ita animus multitudo distraho nullus pro socio obtineo pariter omnis vilis sum igitur in locus ambo placeo exercitus convenio ibi fides do et accipio jugurtha bocchus animus oratio accendo romanus injustus profundus avaritia communis omnis hostis sum idem ille causa bellum cum bocchus habeo quam sui et cum alius gens libido imperito quis omnis regnum adverto sum tum sui paulus ante carthaginiensis item rex perses post uti quisque opulens video ita romanus hostis sum hic atque alius talis dictum ad cirta oppidum iter constituo qui ibi q metellus praeda captivus et impedimentum loco ita jugurtha reor aut capio urbs opera pretium sum aut si romanus auxilium suus venio proelium sui certo nam callidus is modo festino bocchus pax inminuo ne mora agito alius quam bellum malo


Ea tempestate in exercitu nostro fuere complures novi atque nobiles, quibus divitiae bono honestoque potiores erant, factiosi domi, potentes apud socios, clari magis quam honesti, qui Iugurthae non mediocrem animum pollicitando accendebant, si Micipsa rex occidisset, fore uti solus imperi Numidiae potiretur: in ipso maxumam virtutem, Romae omnia venalia esse. sed postquam Numantia deleta P. Scipio dimittere auxilia et ipse revorti domum decrevit, donatum atque laudatum magnifice pro contione Iugurtham in praetorium abduxit ibique secreto monuit, ut potius publice quam privatim amicitiam populi Romani coleret neu quibus largiri insuesceret: periculose a paucis emi quod multorum esset. si permanere vellet in suis artibus, ultro illi et gloriam et regnum venturum; sin properantius pergeret, suamet ipsum pecunia praecipitem casurum. sic locutus cum litteris eum, quas Micipsae redderet, dimisit. earum sententia haec erat:

is tempestas in exercitus noster sum complures nosco atque nobilis qui divitiae bonus honestus potis sum factiosus domus potens apud socius clarus magis quam honestus qui jugurtha non mediocris animus pollicitor accendo si micipsa rex occido sum uti solus imperium numidia potio in ipse magnus virtus roma omnis venalis sum sed postquam numantia deleo p scipio dimitto auxilium et ipse revorto domus decerno dono atque laudo magnificus pro contio jugurtha in praetorium abduco ibi secretum moneo ut potis publicus quam privatim amicitia populus romanus colo neu qui largior insuesco periculosus ab paucus emo qui multus sum si permaneo volo in suus ars ultro ille et gloria et regnum venio sin propero pergo suus ipse pecunia praecipito cado sic loquor cum littera is qui micipsa reddo dimitto is sententia hic sum


Quis rebus cognitis Bocchus per litteras a Mario petivit, uti Sullam ad se mitteret, quoius arbitratu communibus negotiis consuleretur, is missus cum praesidio equitum atque funditorum Balearum. praeterea iere sagittarii et cohors Paeligna cum velitaribus armis, itineris properandi causa, neque his secus atque aliis armis advorsum tela hostium, quod ea levia sunt, muniti. sed in itinere quinto denique die Volux, filius Bocchi, repente in campis patentibus cum mille non amplius equitibus sese ostendit, qui temere et effuse euntes Sullae aliisque omnibus et numerum ampliorem vero et hostilem metum efficiebant. igitur se quisque expedire, arma atque tela temptare, intendere; timor aliquantus, sed spes amplior, quippe victoribus et advorsum eos, quos saepe vicerant. interim equites exploratum praemissi rem, uti erat, quietam nuntiant. Volux adveniens quaestorem appellat dicitque se a patre Boccho obviam illis simul et praesidio missum. deinde eum et proxumum diem sine metu coniuncti eunt. post ubi castra locata et diei vesper erat, repente Maurus incerto voltu pavens ad Sullam adcurrit dicitque sibi ex speculatoribus cognitum Iugurtham haud procul abesse. simul, uti noctu clam secum profugeret, rogat atque hortatur. ille animo feroci negat se totiens fusum Numidam pertimescere: virtuti suorum satis credere; etiam si certa pestis adesset, mansurum potius, quam, proditis quos ducebat, turpi fuga incertae ac forsitan post paulo morbo interiturae vitae parceret. ceterum ab eodem monitus, uti noctu proficisceretur, consilium adprobat; ac statim milites cenatos esse in castris ignisque quam creberrumos fieri, dein prima vigilia silentio egredi iubet. iamque nocturno itinere fessis omnibus Sulla pariter cum ortu solis castra metabatur, quom equites Mauri nuntiant Iugurtham circiter duum milium intervallo ante consedisse. quod postquam auditum est, tum vero ingens metus nostros invadit; credere se proditos a Voluce et insidiis circumventos. ac fuere qui dicerent manu vindicandum neque apud illum tantum scelus inultum relinquendum. at Sulla, quamquam eadem existumabat, tamen ab iniuria Maurum prohibet. suos hortatur, uti fortem animum gererent: saepe antea a paucis strenuis advorsum multitudinem bene pugriatum; quanto sibi in proelio minus pepercissent, tanto tutiores fore; nec quemquam decere, qui manus armaverit, ab inermis pedibus auxilium petere, in maxumo metu nudum et caecum corpus ad hostis vortere. dein Volucem, quoniam hostilia faceret, Iovem maxumum obtestatus, ut sceleris atque perfidiae Bocchi testis adesset, ex castris abire iubet. ille lacrumans orare, ne ea crederet: nihil dolo factum, ac magis calliditate Iugurthae, quoi videlicet speculanti iter suom cognitum esset. ceterum quoniam neque ingentem multitudinem haberet et spes opesque eius ex patre suo penderent, credere illum nihil palam ausurum, quom ipse filius testis adesset. qua re optumum factu videri per media eius castra palam transire; sese vel praemissis vel ibidem relictis Mauris solum cum Sulla iturum. ea res, uti in tali negotio, probata; ac statim profecti, quia de inproviso acciderant, dubio atque haesitante Iugurtha incolumes transeunt. deinde paucis diebus, quo ire intenderant, perventum est.

quis res cognosco bocchus per littera ab marius peto uti sulla ad sui mitto qui arbitratus communis negotium consulo is mitto cum praesidium eques atque funditor balearis praeterea eo sagittarius et cohors paeligna cum velitaris arma iter propero causa neque hic secus atque alius arma adverto telum hostis qui is levis sum munio sed in iter quintus denique dies volux filius bocchus repens in campus pateo cum mille non amplus eques sui ostendo qui temere et effuse eo sulla alius omnis et numerus amplus verus et hostilis metus efficio igitur sui quisque expedio arma atque telum tento intendo timor aliquantus sed spes amplus quippe victor et adverto is qui saepe vinco interim eques exploro praemitto res uti sum quiesco nuntio volux advenio quaestor appello dico sui ab pater bocchus obvius ille simul et praesidium mitto deinde is et proximus dies sine metus conjungo eo post ubi castrum loco et dies vesper sum repens maurus incertum vultus paveo ad sulla adcurro dico sui ex speculator cognosco jugurtha haud procul absum simul uti nox clam sui profugio rogo atque hortor ille animus ferox nego sui totiens fundo numida pertimesco virtus suus satis credo etiam si certus pestis adsum mando potis quam prodeo qui duco turpis fuga incertus atque forsitan post paulus morbus intereo vita parco ceterum ab idem moneo uti nox proficiscor consilium adprobo atque statim miles ceno sum in castrum ignis quam creberrumos fio deinde primus vigil silentium egredior iubeo iam nocturnus iter fatisco omnis sulla pariter cum ortus sol castrum meto cum eques maurus nuntio jugurtha circiter duum mille intervallum ante consido qui postquam audio sum tum verus ingens metus noster invado credo sui prodeo ab voluce et insidiae circumvenio atque sum qui dico manus vindico neque apud ille tantus scelus inultus relinquo at sulla quamquam idem existimo tamen ab iniuria maurus prohibeo suus hortor uti fortis animus gero saepe antea ab paucus strenuus adverto multitudo bene pugriatum quantus sui in proelium paruus parco tantus tueor sum neque quisquam decet qui manus armo ab inermis pes auxilium peto in magnus metus nudus et caecus corpus ad hostis verto deinde volucem quoniam hostilis facio iuppiter magnus obtestor ut scelus atque perfidia bocchus testis adsum ex castrum abeo iubeo ille lacrumans oro ne is credo nihil dolus facio atque magis calliditas jugurtha qui videlicet speculor iter suus cognosco sum ceterum quoniam neque ingens multitudo habeo et spes ops is ex pater suus pendeo credo ille nihil palam audeo cum ipse filius testis adsum qui res bonus factus video per medius is castrum palam transeo sui vel praemitto vel ibidem relinquo maurus solus cum sulla eo is res uti in talis negotium probo atque statim proficiscor quia de improvide accido dubius atque haesito jugurtha incolumis transeo deinde paucus dies quo eo intendo pervenio sum


Marius ad Zamam pervenit. id oppidum, in campo situm, magis opere quam natura munitum erat, nullius idoneae rei egens, armis virisque opulentum. igitur Metellus pro tempore atque loco paratis rebus cuncta moenia exercitu circumvenit, legatis imperat, ubi quisque curaret. deinde signo dato undique simul clamor ingens oritur, neque ea res Numidas terret: infensi intentique sine tumultu manent, proelium incipitur. Romani, pro ingenio quisque, pars eminus glande aut lapidibus pugnare, alii succedere ac murum modo subfodere modo scalis aggredi, cupere proelium in manibus facere. contra ea oppidani in proxumos saxa volvere, sudis, pila, praeterea picem sulphure et taeda mixtam ardentia mittere. sed ne illos quidem, qui procul manserant, timor animi satis muniverat; nam plerosque iacula tormentis aut manu emissa volnerabant, parique periculo sed fama inpari boni atque ignavi erant.

marius ad zama pervenio is oppidum in campus sino magis opus quam natura munio sum nullus idoneus res egeo arma vis opulentus igitur metellus pro tempus atque locus paro res cunctus moenia exercitus circumvenio legatus impero ubi quisque curo deinde signum do undique simul clamor ingens orior neque is res numida terreo infensus intendo sine tumultus maneo proelium incipio romanus pro ingenium quisque pars eminus glande aut lapis pugno alius succedo atque murus modo subfodio modo scalae aggredio cupio proelium in manus facio contra is oppidanus in proximus saxum volvo sudis pilum praeterea pico sulphur et taeda misceo ardeo mitto sed ne ille quidem qui procul maneo timor animus satis munio nam plerus jaculus tormentum aut manus emitto vulnero pario periculum sed fama inparis bonus atque ignavus sum


His litteris recitatis fuere qui exercitum in Africam mittundum censerent et quam primum Adherbali subveniundum; de Iugurtha interim uti consuleretur, quoniam legatis non paruisset. sed ab isdem illis regis fautoribus summa ope enisum, ne tale decretum fieret. ita bonum publicum, uti in plerisque negotiis solet, privata gratia devictum. legantur tamen in Africam maiores natu nobiles, amplis honoribus usi. in quis fuit M. Scaurus, de quo supra memoravimus, consularis et tum senatus princeps. ii, quod res in invidia erat, simul et ab Numidis obsecrati, triduo navem ascendere. dein brevi Uticam adpulsi litteras ad Iugurtham mittunt: quam ocissume ad provinciam adcedat, seque ad eum ab senatu missos. ille ubi accepit homines claros, quorum auctoritatem Romae pollere audiverat, contra inceptum suom venisse, primo conmotus metu atque lubidine divorsus agitabatur: timebat iram senatus, ni paruisset legatis; porro animus cupidine caecus ad inceptum scelus rapiebat. vicit tamen in avido ingenio pravom consilium. igitur exercitu circumdato summa vi Cirtam inrumpere nititur, maxume sperans diducta manu hostium aut vi aut dolis sese casum victoriae inventurum. quod ubi secus procedit neque quod intenderat efficere potest, ut, prius quam legatos conveniret, Adherbalis potiretur, ne amplius morando Scaurum, quem plurumum metuebat, incenderet, cum paucis equitibus in provinciam venit. ac tametsi senati verbis graves minae nuntiabantur, quod ab oppugnatione non desisteret, multa tamen oratione consumpta legati frusta discessere.

hic littera recitas sum qui exercitus in africa mitto censeo et quam primus adherbal subvenio de jugurtha interim uti consulo quoniam legatus non pareo sed ab idem ille rex fautor summus ops enitor ne talis decretum fio ita bonus publicus uti in plerusque negotium soleo privo gratia devinco lego tamen in africa magnus natus nobilis amplus honor utor in quis sum m scaurus de quo supra memoro consularis et tum senatus princeps is qui res in invidia sum simul et ab numida obsecro triduum navo ascendo deinde brevis utica adpello littera ad jugurtha mitto quam ocior ad provincia adcedo sequor ad is ab senatus mitto ille ubi accipio homo clarus qui auctoritas roma polleo audio contra incipio suus venio primus conmoueo metus atque libido divorto agito timeo ira senatus ni pareo legatus porro animus cupido caecus ad incipio scelus rapio vinco tamen in avidus ingenium pravus consilium igitur exercitus circumdo summus vis cirta irrumpo nitor magnus spero diduco manus hostis aut vis aut dolus sui casus victoria invenio qui ubi secus procedo neque qui intendo efficio possum ut prior quam legatus convenio adherbal potio ne amplus moror scaurus qui plurimus metuo incendo cum paucus eques in provincia venio atque tametsi senatus verbum gravis minae nuntio qui ab oppugnatio non desisto multus tamen oratio consumo legatus frustum discedo


'Non mea culpa saepe ad vos oratum mitto, patres conscripti, sed vis Iugurthae subigit, quem tanta lubido extinguendi me invasit, ut neque vos neque deos inmortalis in animo habeat, sanguinem meum quam omnia malit. itaque quintum iam mensem socius et amicus populi Romani armis obsessus teneor; neque mihi Micipsae patris mei beneficia neque vostra decreta auxiliantur; ferro an fame acrius urgear, incertus sum.

non meus culpa saepe ad tu oro mitto pater conscribo sed volo jugurtha subigo qui tantus libido extinguendi ego invado ut neque tu neque deus immortalis in animus habeo sanguis meus quam omnis malo itaque quintus iam mensis socius et amicus populus romanus arma obsideo teneo neque ego micipsa pater meus beneficium neque vester decretum auxilio ferrum an fames acer urgeo incertus sum


Sed postquam senatus de bello eorum accepit, tres adulescentes in Africam legantur, qui ambos reges adeant, senatus populique Romani verbis nuntient velle et censere eos ab armis discedere, de controvorsiis suis iure potius quam bello disceptare: ita seque illisque dignum esse. legati in Africam maturantes veniunt, eo magis quod Romae, dum proficisci parant, de proelio facto et oppugnatione Cirtae audiebatur; sed is rumor clemens erat. quorum Iugurtha accepta oratione respondit sibi neque maius quicquam neque carius auctoritate senatus esse. ab adulescentia ita se enisum, ut ab optumo quoque probaretur; virtute, non malitia P. Scipioni, summo viro, placuisse; ob easdem artis a Micipsa, non penuria liberorum in regnum adoptatum esse. ceterum, quo plura bene atque strenue fecisset, eo animum suom iniuriam minus tolerare. Adherbalem dolis vitae suae insidiatum; quod ubi comperisset, sceleri eius obviam isse. populum Romanum neque recte neque pro bono facturum, si ab iure gentium sese prohibuerit. postremo de omnibus rebus legatos Romam brevi missurum. ita utrique digrediuntur. Adherbalis appellandi copia non fuit.

sed postquam senatus de bellum is accipio tres adulescens in africa lego qui ambo rex adeo senatus populus romanus verbum nuntio volo et censeo is ab arma discedo de controvorsiis suus ius potis quam bellum disceptaris ita sequor ille dignus sum legatus in africa maturo venio is magis qui roma dum proficisco paro de proelium facio et oppugnatio cirta audio sed is rumor clemens sum qui jugurtha accipio oratio respondeo sui neque magnus quisquam neque carus auctoritas senatus sum ab adulescentia ita sui enitor ut ab bonus quoque probo virtus non malitia p scipio superus vir placeo ob idem ars ab micipsa non penuria liberi in regnum adoptas sum ceterum quo multus bene atque strenuus facio is animus suus iniuria paruus tolero adherbal dolus vita suus insidior qui ubi comperio scelus is obvius eo populus romanus neque rectus neque pro bonus facio si ab ius gens sui prohibeo postremo de omnis res legatus roma brevis mitto ita uterque digredior adherbal appello copia non sum


'Rex Bocche, magna laetitia nobis est, quom te talem virum di monuere, uti aliquando pacem quam bellum malles neu te optumum cum pessumo omnium Iugurtha miscendo conmaculares, simul nobis demeres acerbam necessitudinem, pariter te errantem atque illum sceleratissumum persequi. ad hoc populo Romano iam a principio inopi melius visum amicos quam servos quaerere, tutiusque rati volentibus quam coactis imperitare. tibi vero nulla opportunior nostra amicitia, primum quia procul absumus, in quo offensae minumum, gratia par ac si prope adessemus; dein quia parentis abunde habemus, amicorum neque nobis neque quoiquam omnium satis fuit. atque hoc utinam a principio tibi placuisset: profecto ex populo Romano ad hoc tempus multo plura bona accepisses, quam mala perpessus esses. sed quoniam humanarum rerum fortuna pleraque regit, quoi scilicet placuit et vim et gratiam nostram te experiri, nunc, quando per illam licet, festina atque, uti coepisti, perge. multa atque opportuna habes, quo facilius errata officiis superes. postremo hoc in pectus tuom demitte, numquam populum Romanum beneficiis victum esse. nam bello quid valeat, tute scis.'

rex bocchus magnus laetitia nos sum cum tu talis vir deus moneo uti aliquando pax quam bellum malo neu tu bonus cum malus omnis jugurtha misceo conmacularis simul nos demo acerbus necessitudo pariter tu erro atque ille scelero persequor ad hic populus romanus iam ab principium inops bonus video amicus quam servus quaero tueor reor volo quam cogo imperitaris tu verus nullus opportunus noster amicitia primus quia procul absum in quo offendo minumum gratia par atque si prope adsum deinde quia parens abunde habeo amicus neque nos neque quisquam omnis satis sum atque hic utinam ab principium tu placeo profecto ex populus romanus ad hic tempus multus multus bonus accipio quam malus perpetior sum sed quoniam humanus res fortuna plerusque rego qui scilicet placeo et vis et gratia noster tu experior nunc quando per ille licet festino atque uti coepio pergo multus atque opportunus habeo quo facilis erro officium supero postremo hic in pectus tuus demitto numquam populus romanus beneficium vinco sum nam bellum quis valeo tueor scio


Sed ubi ea Romae comperta sunt, metus atque maeror civitatem invasere: pars dolere pro gloria imperi, pars insolita rerum bellicarum timere libertati; Aulo omnes infesti, ac maxume qui bello saepe praeclari fuerant, quod armatus dedecore potius quam manu salutem quaesiverat. ob ea consul Albinus ex delicto fratris invidiam ac deinde periculum timens senatum de foedere consulebat, et tamen interim exercitui supplementum scribere, ab sociis et nomine Latino auxilia arcessere, denique omnibus modis festinare. senatus ita, uti par fuerat, decernit suo atque populi iniussu nullum potuisse foedus fieri. consul impeditus a tribunis plebis, ne quas paraverat copias secum portaret, paucis diebus in Africam proficiscitur; nam omnis exercitus, uti convenerat, Numidia deductus in provincia hiemabat. postquam eo venit, quamquam persequi Iugurtham et mederi fraternae invidiae animo ardebat, cognitis militibus, quos praeter fugam soluto imperio licentia atque lascivia corruperat, ex copia rerum statuit sibi nihil agitandum.

sed ubi is roma comperio sum metus atque maeror civitas invado pars doleo pro gloria imperium pars insolitus res bellicaris timeo libertas aulus omnis infestus atque magnus qui bellum saepe praeclarus sum qui armo dedecor potis quam manus salus quaero ob is consul albinus ex delinquo frater invidia atque deinde periculum timeo senatus de foedus consulo et tamen interim exercitus supplementum scribo ab socius et nomen latinum auxilium arcesso denique omnis modus festino senatus ita uti par sum decerno suus atque populus injussus nullus possum foedus fio consul impedio ab tribunus plebs ne qui paro copia sui porto paucus dies in africa proficisco nam omnis exercitus uti convenio numidia deduco in provincia hiemo postquam is venio quamquam persequor jugurtha et medeor fraternus invidia animus ardeo cognosco miles qui praeter fuga solvo imperium licentia atque lascivia conrumpo ex copia res statuo sui nihil agito


Sed ubi in Africam venit, exercitus ei traditur a Sp. Albino proconsule iners inbellis, neque periculi neque laboris patiens, lingua quam manu promptior, praedator ex sociis et ipse praeda hostium, sine imperio et modestia habitus. ita imperatori novo plus ex malis moribus sollicitudinis quam ex copia militum auxili aut spei bonae adcedebat. statuit tamen Metellus, quamquam et aestivorum tempus comitiorum mora inminuerat et expectatione eventus civium animos intentos putabat, non prius bellum attingere, quam maiorum disciplina milites laborare coegisset. nam Albinus, Auli fratris exercitusque clade perculsus, postquam decreverat non egredi provincia, quantum temporis aestivorum in imperio fuit, plerumque milites stativis castris habebat, nisi quom odor aut pabuli egestas locum mutare subegerat. sed neque muniebantur, neque more militari vigiliae deducebantur; uti quoique lubebat, ab signis aberat; lixae permixti cum militibus diu noctuque vagabantur, et palantes agros vastare, villas expugnare, pecoris et mancipiorum praedas certantes agere eaque mutare cum mercatoribus vino advecticio et aliis talibus; praeterea frumentum publice datum vendere, panem in dies mercari; postremo quaecumque dici aut fingi queunt ignaviae luxuriaeque probra, ea in illo exercitu cuncta fuere et alia amplius. sed in ea difficultate Metellum non minus quam in rebus hostilibus magnum et sapientem virum fuisse comperior: tanta temperantia inter ambitionem saevitiamque moderatum. namque edicto primum adiumenta ignaviae sustulisse: ne quisquam in castris panem aut alium cibum coctum venderet, ne lixae exercitum sequerentur, ne miles hastatus aut gregarius in castris neve in agmine servom aut iumentum haberet; ceteris arte modum statuisse. praeterea transvorsis itineribus cottidie castra movere, iuxta ac si hostes adessent vallo atque fossa munire, vigilias crebras ponere et eas ipse cum legatis circumire; item in agmine in primis modo, modo in postremis, saepe in medio adesse, ne quispiam ordine egrederetur, ut cum signis frequentes incederent, miles cibum et arma portaret. ita prohibendo a delictis magis quam vindicando exercitum brevi confirmavit.

sed ubi in africa venio exercitus is trado ab spurius albinus proconsulis iners imbellis neque periculum neque labor patior lingua quam manus promptus praedator ex socius et ipse praeda hostis sine imperium et modestia habitus ita imperator novo multus ex malus mos sollicitudo quam ex copia miles auxilium aut spes bonus adcedo statuo tamen metellus quamquam et aestivus tempus comitium mora inminuo et expectatio evenio civis animus intendo puto non prior bellum attingo quam magnus disciplina miles laboro cogo nam albinus aulis frater exerceo clades percello postquam decerno non egredior provincia quantus tempus aestivus in imperium sum plerusque miles stativus castrum habeo nisi cum odor aut pabulum egestas locus muto subigo sed neque munio neque mos militaris vigilia deduco uti qui lubet ab signum absum lixa permisceo cum miles diu nox vago et palo ager vastaris villa expugnaris pecus et mancipium praeda certo ago is muto cum mercator vinum advecticius et alius talis praeterea frumentum publicus do vendo panis in dies mercor postremo quicumque dico aut fingo queo ignavia luxuria probrum is in ille exercitus cunctus sum et alius amplus sed in is difficultas metellus non paruus quam in res hostilis magnus et sapio vir sum comperio tantus tempero inter ambitio saevitia modero namque edictum primus adjumentum ignavia tollo ne quisquam in castrum panis aut alius cibus coquo vendo ne lixa exercitus sequor ne miles hastatus aut gregarius in castrum neve in agmen servus aut jumentum habeo ceterus ars modus statuo praeterea transverto iter cottidie castrum moveo iuxta atque si hostis adsum vallo atque fossa munio vigilia creber pono et is ipse cum legatus circumeo item in agmen in primus modo modo in posterus saepe in medium adsum ne quispiam ordo egredior ut cum signum frequens incedo miles cibus et arma porto ita prohibeo ab delinquo magis quam vindico exercitus brevis confirmo


Sed Marius inpigre prudenterque suorum et hostium res pariter attendere: cognoscere, quid boni utrisque aut contra esset, explorare itinera regum, consilia et insidias eorum antevenire, nihil apud se remissum neque aqud illos tutum pati. itaque et Gaetulos et Iugurtham ex sociis nostris praedas agentis saepe aggressus in itinere fuderat ipsumque regem haud procul ab oppido Cirta armis exuerat. quae postquam gloriosa modo neque belli patrandi cognovit, statuit urbis, quae viris aut loco pro hostibus et advorsum se opportunissumae erant, singulas circumvenire: ita Iugurtham aut praesidiis nudatum iri, si ea pateretur, aut proelio certaturum. nam Bocchus nuntios ad eum saepe miserat: velle populi Romani amicitiam; ne quid ab se hostile timeret. id simulaveritne, quo inprovisus gravior accideret, an mobilitate ingeni pacem atque bellum mutare solitus, parum exploratum est. sed consul, uti statuerat, oppida castellaque munita adire, partim vi, alia metu aut praemia ostentando avortere ab hostibus. ac primo mediocria gerebat, existumans Iugurtham ob suos tutandos in manus venturum. sed ubi illum procul abesse et aliis negotiis intentum accepit, maiora et magis aspera aggredi tempus visum est.

sed marius impiger prudens suus et hostis res pariter attendo cognosco quis bonus uterque aut contra sum exploraris iter rex consilium et insidiae is antevenio nihil apud sui remitto neque aqud ille tueor patior itaque et gaetuli et jugurtha ex socius noster praeda ago saepe aggredior in iter fundo ipse rex haud procul ab oppidum cirta arma exuo qui postquam gloriosus modo neque bellum patro cognosco statuo urbs qui vis aut locus pro hostis et adverto sui opportunus sum singulus circumvenio ita jugurtha aut praesidium nudo eo si is pateo aut proelium certo nam bocchus nuntius ad is saepe mitto volo populus romanus amicitia ne quis ab sui hostilis timeo is simulo quo improvide gravis accido an mobilitas ingenium pax atque bellum muto soleo parum exploro sum sed consul uti statuo oppidum castellum munio adeo pars vis alius metus aut praemium ostento averto ab hostis atque primus mediocris gero existimo jugurtha ob suus tuto in manus venio sed ubi ille procul absum et alius negotium intentus accipio magnus et magis asper aggredio tempus video sum


Eodem tempore Iugurtha amissis amicis, quorum plerosque ipse necaverat, ceteri formidine pars ad Romanos, alii ad regem Bocchum profugerant, quom neque bellum geri sine administris posset et novorum fidem in tanta perfidia veterum experiri periculosum duceret, varius incertusque agitabat. neque illi res neque consilium aut quisquam hominum satis placebat: itinera praefectosque in dies mutare; modo advorsum hostis, interdum in solitudines pergere; saepe in fuga ac post paulo in armis spem habere; dubitare, virtuti an fidei popularium minus crederet: ita quocumque intenderat, res advorsae erant. sed inter eas moras repente sese Metellus cum exercitu ostendit. Numidae ab Iugurtha pro tempore parati instructique, dein proelium incipitur. qua in parte rex pugnae adfuit, ibi aliquamdiu certatum, ceteri eius omnes milites primo congressu pulsi fugatique. Romani signorum et armorum aliquanto numero, hostium paucorum potiti; nam ferme Numidis in omnibus proeliis magis pedes quam arma tuta sunt.

eos tempus jugurtha amitto amicus qui plerus ipse neco ceterus formido pars ad romanus alius ad rex bocchus profugio cum neque bellum gero sine administer possum et novum fides in tantus perfidia vetus experior periculosus duco varius incertus agito neque ille res neque consilium aut quisquam homo satis placeo iter praeficio in dies muto modo adverto hostis interdum in solitudo pergo saepe in fuga atque post paulus in arma spes habeo dubitaris virtus an fides popularis paruus credo ita quicumque intendo res adverto sum sed inter is mora repens sui metellus cum exercitus ostendo numida ab jugurtha pro tempus paro instruo deinde proelium incipio qui in pars rex pugna adsum ibi aliquamdiu certas ceterus is omnis miles primus congredior pello fugo romanus signum et armus aliquantus numerus hostis paucus potior nam ferme numida in omnis proelium magis pes quam arma tueor sum


Erat ea tempestate Romae Numida quidam nomine Massiva, Gulussae filius, Masinissae nepos, qui, quia in dissensione regum Iugurthae advorsus fuerat, dedita Cirta et Adherbale interfecto profugus ex patria abierat. huic Sp. Albinus, qui proxumo anno post Bestiam cum Q. Minucio Rufo consulatum gerebat, persuadet, quoniam ex stirpe Masinissae sit Iugurthamque ob scelera invidia cum metu urgeat, regnum Numidiae ab senatu petat. avidus consul belli gerundi movere quam senescere omnia malebat. ipsi provincia Numidia, Minucio Macedonia evenerat. quae postquam Massiva agitare coepit neque Iugurthae in amicis satis praesidi est, quod eorum alium conscientia, alium mala fama et timor impediebat, Bomilcari, proxumo ac maxume fido sibi, imperat, pretio, sicuti multa confecerat, insidiatores Massivae paret ac maxume occulte, sin id parum procedat, quovis modo Numidam interficiat. Bomilcar mature regis mandata exequitur et per homines talis negoti artifices itinera egressusque eius, postremo loca atque tempora cuncta explorat. deinde, ubi res postulabat, insidias tendit. igitur unus ex eo numero, qui ad caedem parati erant, paulo inconsultius Massivam aggreditur. illum obtruncat, sed ipse deprehensus multis hortantibus et in primis Albino consule indicium profitetur. fit reus magis ex aequo bonoque quam ex iure gentium Bomilcar, comes eius, qui Romam fide publica venerat. at Iugurtha manufestus tanti sceleris non prius omisit contra verum niti, quam animadvortit supra gratiam atque pecuniam suam invidiam facti esse. igitur, quamquam in priore actione ex amicis quinquaginta vades dederat, regno magis quam vadibus consulens clam in Numidiam Bomilcarem dimittit, ventus, ne reliquos popularis metus invaderet parendi sibi, si de illo supplicium sumptum foret. et ipse paucis diebus eodem profectus est, iussus a senatu Italia decedere. sed postquam Roma egressus est, fertur saepe eo tacitus respiciens postremo dixisse 'o urbem venalem et mature perituram, si emptorem invenerit.'

sum is tempestas roma numida quidam nomen massiva gulussa filius masinissa nepos qui quia in dissensio rex jugurtha adversus sum dedo cirta et adherbal interficio profugus ex patria abeo hic spurius albinus qui proximus annus post bestia cum q minucius rufus consulatus gero persuadeo quoniam ex stirps masinissa sum jugurtha ob scelus invidia cum metus urgeo regnum numidia ab senatus peto avidus consul bellum gero moveo quam senesco omnis malo ipse provincia numidia minucius macedonius evenio qui postquam massiva agito coepio neque jugurtha in amicus satis praesidium sum qui is alius conscientia alius malus fama et timor impedio bomilcaris proximus atque magnus fido sui impero pretium sicut multus confacio insidiator massivae pareo atque magnus occulte sin is parum procedo quovis modo numida interfacio bomilcar maturus rex mandatum exequio et per homo talis negotium artifex iter egredior is postremo locum atque tempus cunctus exploro deinde ubi res postulo insidiae tendo igitur unus ex is numerus qui ad caedes paro sum paulus inconsultus massivam aggredior ille obtrunco sed ipse deprehendo multus hortor et in primus albinus consul indicium profiteor fio reus magis ex aequus bonus quam ex ius gens bomilcar comes is qui roma fides publicus venio at jugurtha manifestus tantus scelus non prior omitto contra verus nitor quam animadvortit supra gratia atque pecunia suus invidia facio sum igitur quamquam in prior actio ex amicus quinquaginta vado do regnum magis quam vadibus consulo clam in numidia bomilcaris dimitto venio ne reliquus popularis metus invado pareo sui si de ille supplicium sumo sum et ipse paucus dies idem proficiscor sum iubeo ab senatus italia decedo sed postquam roma egredior sum fero saepe is taceo respicio postremo dico o urbs venal et maturus pereo si emptor invenio


Per idem tempus Bomilcar, quoius impulsu Iugurtha deditionem, quam metu deseruit, inceperat, suspectus regi et ipse eum suspicions novas res cupere, ad perniciem eius dolum quaerere, die noctuque fatigare animum. denique omnia temptando socium sibi adiungit Nabdalsam. hominem nobilem, magnis opibus, clarum acceptumque popularibus suis, qui plerumque seorsum ab rege exercitum ductare et omnis res exequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus adstricto superaverant; ex quo illi gloria opesque inventae. igitur utriusque consilio dies insidiis statuitur; cetera, uti res posceret, ex tempore parari placuit. Nabdalsa ad exercitum profectus, quem inter hiberna Romanorum iussus habebat, ne ager inultis hostibus vastaretur. is postquam magnitudine facinoris perculsus ad tempus non venit metusque rem impediebat, Bomilcar, simul cupidus incepta patrandi et timore soci anxius, ne omisso vetere consilio novom quaereret, litteras ad eum per homines fidelis mittit, in quis mollitiam socordiamque viri accusare, testari deos, per quos iuravisset, monere, ne praemia Metelli in pestem convorteret: Iugurthae exitium adesse, ceterum suane an Metelli virtute periret, id modo agitari; proinde reputaret cum animo suo, praemia an cruciatum mallet. sed quom eae litterae adlatae, forte Nabdalsa exercito corpore fessus in lecto quiescebat, ubi cognitis Bomilcaris verbis primo cura, deinde, uti aegrum animum solet, somnus cepit. erat ei Numida quidam negotiorum curator, fidus acceptusque et omnium consiliorum nisi novissumi particeps. qui postquam adlatas litteras audivit et ex consuetudine ratus opera aut ingenio suo opus esse in tabernaculum introiit, dormiente illo epistulam super caput in pulvino temere positam sumit ac perlegit, dein propere cognitis insidiis ad regem pergit. Nabdalsa paulo post experrectus ubi neque epistulam repperit et rem omnem, uti acta erat, cognovit, primo indicem persequi conatus, postquam id frustra fuit, Iugurtham placandi gratia adcedit: dicit. quae ipse paravisset facere, perfidia clientis sui praeventa; lacrumans obtestatur per amicitiam perque sua antea fideliter acta, ne super tali scelere suspectum sese haberet. ad ea rex, aliter atque animo gerebat, placide respondit. Bomilcare aliisque multis, quos socios insidiarum cognoverat, interfectis iram oppresserat, ne qua ex eo negotio seditio oreretur. neque post id locorum Iugurthae dies aut nox ulla quieta fuit: neque loco neque mortali quoiquam aut tempori satis credere, civis hostisque iuxta metuere, circumspectare omnia et omni strepitu pavescere, alio atque alio loco, saepe contra decus regium, noctu requiescere, interdum somno excitus arreptis armis tumultum facere: ita formidine quasi vecordia exagitari.

per idem tempus bomilcar qui impulsus jugurtha deditio quam metus desero incipio suspicio rex et ipse is suspicions novo res cupio ad pernicies is dolus quaero dies nox fatigaris animus denique omnis tento socius sui adjungo nabdalsa homo nobilis magnus ops clarus accipio popularis suus qui plerusque seorsus ab rex exercitus ductaris et omnis res exequio soleo sum qui jugurtha fatisco aut magnus adstringo supero ex quo ille gloria ops invenio igitur uterque consilium dies insidiae statuo ceterus uti res posco ex tempus paro placeo nabdalsa ad exercitus proficiscor qui inter hibernus romanus iubeo habeo ne ager inultus hostis vasto is postquam magnitudo facinus percello ad tempus non venio metus res impedio bomilcar simul cupidus inceptum patro et timor socius anxius ne omitto veto consilium novus quaero littera ad is per homo fidelis mitto in quis mollitia socordia vir accuso testaris deus per qui juro moneo ne praemium metellus in pestis converto jugurtha exitium adsum ceterum suum an metellus virtus pereo is modo agitaris proinde reputo cum animus suus praemium an cruciatus malo sed cum is littera affero fors nabdalsa exerceo corpus fessus in lectus quiesco ubi cognosco bomilcaris verbum primus cura deinde uti aeger animus soleo somnus capio sum is numida quidam negotium curator fidus accipio et omnis consilium nisi novus particeps qui postquam affero littera audio et ex consuetudo reor opus aut ingenium suus opus sum in tabernaculum introeo dormio ille epistula super caput in pulvinus temere pono sumo atque perlego deinde properus cognosco insidiae ad rex pergo nabdalsa paulus post expergiscor ubi neque epistula reperio et res omnis uti ago sum cognosco primus index persequor conor postquam is frustra sum jugurtha placo gratia adcedo dico qui ipse paro facio perfidia cliens suus praevenio lacrumans obtestor per amicitia per suus antea fidelis ago ne super talis scelus suspicio sui habeo ad is rex aliter atque animus gero placidus respondeo bomilcaris alius multus qui socius insidiaris cognosco interficio ira opprimo ne qui ex is negotium seditio orior neque post is locus jugurtha dies aut nox ullus quietus sum neque locus neque mortal quisquam aut tempus satis credo civis hostis iuxta metuo circumspectaris omnis et omnis strepitus pavesco alius atque alius locus saepe contra decus regius nox requiesco interdum somnus excio arrepo arma tumultus facio ita formido quasi vecordia exagitaris


Verum ex iis magistratus et imperia, postremo omnis cura rerum publicarum minume mihi hac tempestate cupiunda videntur, quoniam neque virtuti honos datur neque illi, quibus per fraudem ius fuit, tuti aut eo magis honesti sunt. nam vi quidem regere patriam aut parentis, quamquam et possis et delicta corrigas, tamen inportunum est, quom praesertim omnes rerum mutationes caedem, fugam aliaque hostilia portendant. frustra autem niti neque aliud se fatigando nisi odium quaerere extremae dementiae est; nisi forte quem inhonesta et perniciosa lubido tenet potentiae paucorum decus atque libertatem suam gratificari.

verus ex is magistratus et imperium postremo omnis cura res publicaris paruus ego hic tempestas cupio video quoniam neque virtus honor do neque ille qui per fraudo ius sum tueor aut is magis honestus sum nam vis quidem rego patria aut parens quamquam et possum et delictum corrigo tamen importunus sum cum praesertim omnis res mutatio caedes fuga alius hostilis portendo frustra autem nitor neque alius sui fatigo nisi odium quaero exter dementia sum nisi fors qui inhonestus et perniciosus libido teneo potentia paucus decus atque libertas suus gratificaris


Neque ego vos hortor, quod saepe maiores vostri fecere, uti contra iniurias armati eatis. nihil vi, nihil secessione opus est; necesse est suomet ipsi more praecipites eant. occiso Ti. Graccho, quem regnum parare aiebant, in plebem Romanam quaestiones habitae sunt; post C. Cracchi et C. Fulvi caedem item vostri ordinis multi mortales in carcere necati sunt: utriusque cladis non lex, verum lubido eorum finem fecit. sed sane fuerit regni paratio plebi sua restituere; quicquid sine sanguine civium ulcisci nequitur, iure factum sit. superioribus annis taciti indignabamini aerarium expilari, reges et populos liberos paucis nobilibus vectigal pendere, penes eosdem et summam gloriam et maxumas divitias esse. tamen haec talia facinora impune suscepisse parum habuere, itaque postremo leges, maistas vostra, divina et humana omnia hostibus tradita sunt. neque eos qui ea fecere pudet aut paenitet, sed incedunt per ora vostra magnifici, sacerdotia et consulatus, pars triumphos suos ostentantes; proinde quasi ea honori, non praedae habeant. servi aere parati iniusta imperia dominorum non perferunt; vos, Quirites, in imperio nati aequo animo servitutem toleratis? at qui sunt ii, qui rem publicam occupavere? homines sceleratissumi, cruentis manibus, immani avaritia, nocentissumi et idem superbissumi, quibus fides decus pietas, postremo honesta atque inhonesta omnia quaestui sunt. pars eorum occidisse tribunos plebis, alii quaestiones iniustas, plerique caedem in vos fecisse pro munimento habent. ita quam quisque pessume fecit, tam maxume tutus est. metum ab scelere suo ad ignaviam vostram transtulere, quos omnis eadem cupere, eadem odisse, eadem metuere in unum coegit. sed haec inter bonos amicitia, inter malos factio est. quod si tam vos libertatis curam haberetis, quam illi ad dominationem accensi sunt, profecto neque res publica sicuti nunc vastaretur et beneficia vostra penes optumos, non audacissumos forent. maiores vostri parandi iuris et maiestatis constituendae gratia bis per secessionem armati Aventinum occupavere; vos pro libertate, quam ab illis accepistis, nonne summa ope nitemini? atque eo vehementius, quo maius dedecus est parta amittere quam omnino non paravisse.

neque ego tu hortor qui saepe magnus vester facio uti contra injuria armatus eo nihil vis nihil secessio opus sum necesse sum suo ipse mos praeceps eo occido tiberius gracchus qui regnum paro aio in plebs romanus quaestio habeo sum post que cracchi et que fulvius caedes item vester ordo multus mortalis in carcer neco sum uterque clades non lex verus libido is finis facio sed sanus sum regnum paratio plebs suus restituo quisquis sine sanguis civis ulciscor nequitur ius facio sum superus annus taceo indignor aerarius expilaris rex et populus liber paucus nobilis vectigal pendeo penis idem et summa gloria et magnus divitiae sum tamen hic talis facinus impunis suscipio parum habeo itaque postremo lex maistas vester divino et humanus omnis hostis trado sum neque is qui is facio pudeo aut paeniteo sed incedo per os vester magnificus sacerdotium et consulatus pars triumphus suus ostento proinde quasi is honor non praeda habeo servio aer paro iniustus imperium dominus non perfero tu quiris in imperium nascor aequus animus servitus tolero at qui sum is qui res publicus occupo homo scelero cruentus manus immanis avaritia noceo et idem superbus qui fides decus pietas postremo honestus atque inhonestus omnis quaestus sum pars is occido tribunus plebs alius quaestio iniustus plerusque caedes in tu facio pro munimentum habeo ita quam quisque malus facio tam magnus tueor sum metus ab scelus suus ad ignavio vester transfero qui omnis idem cupio idem odi idem metuo in unus cogo sed hic inter bonus amicitia inter malus factio sum qui si tam tu libertas cura habeo quam ille ad dominatio accendo sum profecto neque res publicus sicut nunc vasto et beneficium vester penis bonus non audax sum magnus vester paro ius et maiestas constituo gratia bis per secessio armatus aventinus occupo tu pro libertas quam ab ille accipio nonne summus ops nitor atque is vehemens quo magnus dedecus sum pario amitto quam omnino non paro


Igitur postero die, prius quam ad oppugnandum egrederetur, equitatum omnem in ea parte, qua regis adventus erat, pro castris agitare iubet, portas et proxuma loca tribunis dispertit, deinde ipse pergit ad oppidum atque uti superiore die murum aggreditur. interim Iugurtha ex occulto repente nostros invadit: qui in proxumo locati fuerant, paulisper territi perturbantur, reliqui cito subveniunt. neque diutius Numidae resistere quivissent, ni pedites cum equitibus permixti magnam cladem in congressu facerent. quibus illi freti non, uti equestri proelio solet, sequi, dein cedere, sed advorsis equis concurrere, implicare ac perturbare aciem: ita expeditis peditibus suis hostis paene victos dare.

igitur posterus dies prior quam ad oppugno egredior equitas omnis in is pars qui rex advenio sum pro castrum agito iubeo porta et proximus locum tribunus dispertit deinde ipse pergo ad oppidum atque uti superus dies murus aggredior interim jugurtha ex occulo repens noster invado qui in proximus loco sum paulisper terreo perturbo reliquus cito subvenio neque diu numida resisto queo ni pedito cum eques permisceo magnus clades in congredior facio qui ille fretus non uti equester proelium soleo sequor deinde cedo sed adverto equus concurro implicaris atque perturbaris acies ita expeditus pedes suus hostis paene vinco do


Ceterum fama tanti facinoris per omnem Africam brevi divolgatur. Adherbalem omnisque, qui sub imperio Micipsae fuerant, metus invadit. in duas partis discedunt Numidae: plures Adherbalem sequontur, sed illum alterum bello meliores. igitur Iugurtha quam maxumas potest copias armat, urbis partim vi alias voluntate imperio suo adiungit, omni Numidiae imperare parat. Adherbal tametsi Romam legatos miserat, qui senatum docerent de caede fratris et fortunis suis, tamen fretus multitudine militum parabat armis contendere. sed ubi res ad certamen venit, victus ex proelio profugit in provinciam ac deinde Romam contendit. tum Iugurtha patratis consiliis, postquam omni Numidia potiebatur, in otio facinus suom cum animo reputans timere populum Romanum neque advorsus iram eius usquam nisi in avaritia nobilitatis et pecunia sua spem habere. itaque paucis diebus cum auro et argento multo Romam legatos mittit, quis praecipit, primum uti veteres amicos muneribus expleant, deinde novos adquirant, postremo quaecumque possint largiundo parare ne cunctentur. sed ubi Romam legati venere et ex praecepto regis hospitibus aliisque, quorum ea tempestate in senatu auctoritas pollebat, magna munera misere, tanta conmutatio incessit, ut ex maxuma invidia in gratiam et favorem nobilitatis Iugurtha veniret. quorum pars spe, alii praemio inducti singulos ex senatu ambiundo nitebantur, ne gravius in eum consuleretur. igitur ubi legati satis confidunt, die constituto senatus utrisque datur. tum Adherbalem hoc modo locutum accepimus:

ceterum fama tantus facinus per omnis africa brevis disvulgo adherbal omne qui sub imperium micipsa sum metus invado in duo pars discedo numida multus adherbal sequor sed ille alter bellum bonus igitur jugurtha quam magnus possum copia armo urbs pars vis alius voluntas imperium suus adjungo omnis numidia impero paro adherbal tametsi roma legatus mitto qui senatus doceo de caedes frater et fortuna suus tamen fretus multitudo miles paro arma contendo sed ubi res ad certamen venio vinco ex proelium profugio in provincia atque deinde roma contendo tum jugurtha patro consilium postquam omnis numidia potio in otium facinus suus cum animus reputo timeo populus romanus neque adversus ira is usquam nisi in avaritia nobilitas et pecunia suus spes habeo itaque paucus dies cum aurum et argentum multus roma legatus mitto quis praecipio primus uti vetus amicus munus expleo deinde novi acquiro postremo quicumque possum largior paro ne cuncto sed ubi roma legatus venio et ex praeceptum rex hospes alius qui is tempestas in senatus auctoritas polleo magnus munus mitto tantus conmutatio incedo ut ex magnus invidia in gratia et favor nobilitas jugurtha venio qui pars spes alius praemium induco singuli ex senatus ambiundo niteo ne gravis in is consulo igitur ubi legatus satis confido dies constituo senatus uterque do tum adherbal hic modo loquor accipio


Igitur bello Numantino Micipsa, quom populo Romano equitum atque peditum auxilia mitteret, sperans vel ostentando virtutem vel hostium saevitia facile eum occasurum, praefecit Numidis, quos in Hispaniam mittebat. sed ea res longe aliter, ac ratus erat, evenit. nam Iugurtha, ut erat inpigro atque acri ingenio, ubi naturam P. Scipionis, qui tum Romanis imperator erat, et morem hostium cognovit, multo labore multaque cura, praeterea modestissume parendo et saepe obviam eundo periculis in tantam claritudinem brevi pervenerat, ut nostris vehementer carus, Numantinis maxumo terrori esset. ac sane, quod difficillumum in primis est, et proelio strenuos erat et bonus consilio, quorum alterum ex providentia timorem, alterum ex audacia temeritatem adferre plerumque solet. igitur imperator omnis fere res asperas per Iugurtham agere, in amicis habere, magis magisque eum in dies amplecti, quippe quoius neque consilium neque inceptum ullum frustra erat. huc adcedebat munificentia animi et ingeni sollertia, quis rebus sibi multos ex Romanis familiari amicitia coniunxerat.

igitur bellum numantinus micipsa cum populus romanus eques atque pedes auxilium mitto spero vel ostento virtus vel hostis saevitia facilis is occido praeficio numida qui in hispania mitto sed is res longus aliter atque reor sum evenio nam jugurtha ut sum impiger atque acer ingenium ubi natura p scipio qui tum romanus imperator sum et mos hostis cognosco multus labor multo cura praeterea modestus pareo et saepe obvius eo periculum in tantus claritudo brevis pervenio ut noster vehemens carus numantinus magnus terror sum atque sanus qui difficillumum in primus sum et proelium strenuus sum et bonus consilium qui alter ex provideo timor alter ex audacia temeritas affero plerusque soleo igitur imperator omnis fere res asper per jugurtha ago in amicus habeo magis magus is in dies amplector quippe qui neque consilium neque incipio ullus frustra sum huc adcedo munificentia animus et ingenium sollertia quis res sui multus ex romanus familiaris amicitia conjungo


Igitur quarto denique die haud longe ab oppido Cirta undique simul speculatores citi sese ostendunt, qua re hostis adesse intellegitur. sed quia divorsi redeuntes alius ab alia parte atque omnes idem significabant, consul incertus, quonam modo aciem instrueret, nullo ordine conmutato advorsum omnia paratus ibidem opperitur. ita Iugurtham spes frustrata, qui copias in quattuor partis distribuerat, ratus ex omnibus aeque aliquos ab tergo hostibus venturos. interim Sulla, quem primum hostes attigerant, cohortatus suos turmatim et quam maxume confertis equis ipse aliique Mauros invadunt, ceteri in loco manentes ab iaculis eminus emissis corpora tegere et, si qui in manus venerant, obtruncare. dum eo modo equites proeliantur, Bocchus cum peditibus, quos Volux, filius eius, adduxerat neque in priore pugna, in itinere morati, adfuerant, postremam Romanorum aciem invadunt. tum Marius apud primos agebat, quod ibi Iugurtha cum plurumis erat. dein Numida cognito Bocchi adventu clam cum paucis ad pedites convortit. ibi latine — nam apud Numantiam loqui didicerat — exclamat nostros frustra pugnare, paulo ante Marium sua manu interfectum. simul gladium sanguine oblitum ostendere, quem in pugna satis inpigre occiso pedite nostro cruentaverat. quod ubi milites accepere, magis atrocitate rei quam fide nuntii terrentur, simulque barbari animos tollere et in perculsos Romanos acrius incedere. iamque paulum a fuga aberant, quom Sulla profligatis iis, quos advorsum ierat, rediens ab latere Mauris incurrit. Bocchus statim avortitur. at Iugurtha, dum sustentare suos et prope iam adeptam victoriam retinere cupit, circumventus ab equitibus, dextra sinistraque omnibus occisis solus inter tela hostium vitabundus erumpit. atque interim Marius fugatis equitibus adcurrit auxilio suis, quos pelli iam acceperat. denique hostes iam undique fusi. tum spectaculum horribile in campis patentibus: sequi fugere, occidi capi; equi atque viri adflicti, ac multi volneribus acceptis neque fugere posse neque quietem pati, niti modo ac statim concidere; postremo omnia, qua visus erat, constrata telis armis cadaveribus, et inter ea humus infecta sanguine.

igitur quartum denique dies haud longus ab oppidum cirta undique simul speculator cieo sui ostendo qui res hostis adsum intellego sed quia divorto redeo alius ab alius pars atque omnis idem significo consul incertus quonam modo acies instruo nullus ordo conmuto adverto omnis paro ibidem opperior ita jugurtha spes frustro qui copia in quattuor pars distribuo reor ex omnis aequus aliquis ab tergum hostis venio interim sulla qui primus hostis attingo cohortor suus turmatim et quam magnus confero equus ipse alius mauri invado ceterus in locus maneo ab iaculis eminus emitto corpus tego et si qui in manus venio obtruncaris dum is modo eques proelio bocchus cum pedes qui volux filius is adduco neque in prior pugno in iter moror adsum posterus romanus acies invado tum marius apud primus ago qui ibi jugurtha cum plurumis sum deinde numida cognosco bocchus advenio clam cum paucus ad pedito converto ibi latina nam apud numantia loquor disco exclamo noster frustra pugno paulus ante marius suus manus interficio simul gladius sanguis obliuiscor ostendo qui in pugno satis impiger occido pedo noster cruento qui ubi miles accipio magis atrocitas res quam fides nuntius terreo simul barbaris animus tollo et in percello romanus acer incedo iam paulus ab fuga absum cum sulla profligo is qui adverto eo redeo ab lateo maurus incurro bocchus statim averto at jugurtha dum sustentaris suus et prope iam adeptam victoria retineo cupio circumvenio ab eques dextera sinister omnis occido solus inter telum hostis vitabundus erumpo atque interim marius fugo eques adcurro auxilium suus qui pello iam accipio denique hostis iam undique fundo tum spectaculum horribilis in campus pateo sequor fugio occido capio equus atque vir affligo atque multus vulnus accipio neque fugio possum neque quies patior nitor modo atque statim concaedes postremo omnis qui video sum consterno telum arma cadaver et inter is humus inficio sanguis