De Consolatione ad Helviam

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


Itaque ego in illis, quae omnes optant, existimavi semper nihil veri boni inesse, tum inania et specioso ac deceptorio fuco circumlita inveni, intra nihil habentia fronti suae simile. Nunc in his, quae mala vocantur, nihil tam terribile ae durum invenio quam opinio volgi minabatur. Verbum quidem ipsum persuasione quadam et consensu iam asperius ad aures venit et audientis tamquam triste et execrabile ferit. Ita enim populus iussit ; sed populi scita ex magna parte sapientes abrogant.

itaque ego in ille qui omnis opto existimo semper nihil verus bonus insum tum inanis et speciosus atque deceptorius fuco circumlino invenio intra nihil habeo frons suus similis nunc in hic qui malus voco nihil tam terribilis ae durus invenio quam opinio vulgus mino verbum quidem ipse persuasio quidam et consensus iam asper ad auris venio et audio tamquam tristis et execrabilis ferio ita enim populus iubeo sed populus scio ex magnus pars sapio abrogo


Sed quia, dum in illum portum, quem tibi studia promittunt, pervenis, adminiculis quibus innitaris opus est, volo interim solacia tibi tua ostendere. Respice fratres meos, quibus salvis fas tibi non est accusare fortunam.

sed quia dum in ille portus qui tu studium promitto pervenis adminiculis qui innitaris opus sum volo interim solacium tu tuus ostendo respicio frater meus qui salvus fas tu non sum accuso fortuna


Deos oro, contingat hunc habere nobis superstitem! In me omnis fatorum crudelitas lassata consistat; quidquid matri dolendum fuit, in me transierit, quidquid aviae, in me. Floreat reliqua in suo statu turba. Nihil de orbitate, nihil de condicione mea querar, fuerim tantum nihil amplius doliturae domus pia- mentum.

deus oro contingo hic habeo nos superstito in ego omnis fatum crudelitas lasso consisto quisquis mater doleo sum in ego transeo quisquis avia in ego floreo reliquus in suus status turba nihil de orbitas nihil de condicio meus queror sum tantus nihil amplus doleo domus pius mentum


Sed si prudentiam perfectissimae feminae novi, non patietur te nihil profuturo maerore consumi et exemplum tibi suum, cuius ego etiam spectator fui, narrabit. Carissimum virum amiserat, avunculum nostrum, cui virgo nupserat, in ipsa quidem navigatione; tulit tamen eodem tempore et luctum et metum evictisque tempestatibus corpus eius naufraga evexit.

sed si prudentia perficio femina nosco non patior tu nihil possum maeror consumo et exemplum tu suus qui ego etiam spectator sum narro carus vir amitto avunculis nos qui virgo nubo in ipse quidem navigatio fero tamen idem tempus et luctus et metus evictisque tempestas corpus is naufragus eveho


Illo omnis consolatio mihi vertenda est, unde vera vis materni doloris oritur : " Ergo complexu fili carissimi careo ; non conspectu eius, non sermone possum frui I Ubi est ille, quo viso tristem vultum relaxavi, in quo omnes sollicitudines meas deposui ? Ubi conloquia, quorum inexplebilis eram ? Ubi studia, quibus libentius quam femina, familiarius quam mater intereram ? Ubi ille occursus ? Ubi matre visa semper puerilis hilaritas ?

ille omnis consolatio ego verto sum unde verus volo maternus dolor orior ergo complexus filis carus careo non conspectus is non sermo possum fruor eo ubius sum ille quo video tristis vultus relaxavi in quo omnis sollicitudo meus depono ubius colloquium qui inexplebilis sum ubius studium qui libet quam femina familiaris quam mater intersum ubius ille occurro ubius mater video semper puerilis hilaritas


Quid tam nudum inveniri potest, quid tam abruptum undique quam hoc saxum ? Quid ad copias respicienti ieiunius ? Quid ad homines inmansuetius ? Quid ad ipsum loci situm horridius ? Quid ad caeli naturam intemperantes ? Plures tamen hic peregrini quam cives consistunt. Usque eo ergo commutatio ipsa locorum' gravis non est, ut hic quoque locus a patria quosdam abduxerit.

quis tam nudus invenio possum quis tam abrumpo undique quam hic saxum quis ad copia respicio jejunus quis ad homo immansuetus quis ad ipse locus sino horridus quis ad caelum natura intempero multus tamen hic peregrinus quam civis consisto usque is ergo commutatio ipse locus gravis non sum ut hic quoque locus ab patria quidam abduco


Me quidem, quotiens ad antiqua exempla respexi, paupertatis uti solaciis pudet, quoniam quidem eo temporum luxuria prolapsa est, ut maius viaticum exulum sit, quam olim patrimonium principum fuit. Unum fuisse Homero servum, tres Platoni, nullum Zenoni, a quo coepit Stoicorum rigida ac virilis sapientia, satis constat. Num ergo quisquam eos misere vixisse dicet, ut non ipse miserrimus ob hoc omnibus videatur ?

ego quidem quotiens ad antiquus exemplum respicio paupertas uti solacium pudeo quoniam quidem is tempus luxuria prolabor sum ut magnus viaticus exsul sum quam olim patrimonium princeps sum unus sum homerus servus tres plato nullus zeno ab quo coepio stoicus rigidus atque virilis sapientia satis consto num ergo quisquam is mitto vivo dico ut non ipse miser ob hic omnis video


Nemo ab alio contemnitur, nisi a se ante contemptus est. Humilis et proiectus animus sit isti contumeliae opportunus ; qui vero adversus saevissimos casus se extollit et ea mala, quibus alii opprimuntur, evertit, ipsas miserias infularum loco habet, quando ita adfecti sumus, ut nihil aeque magnam apud nos admirationem occupet quam homo fortiter miser.

nemo ab alius contemno nisi ab sui ante contemno sum humilis et proicio animus sum iste contumelia opportunus qui verus adverro saevus casus sui extollo et is malus qui alius opprimo everto ipse miseria infularis locus habeo quando ita afficio sum ut nihil aequus magnus apud nos admiratio occupo quam homo fortis miser


Quoniam meo nomine nihil habes, mater carissima, quod te in infinitas lacrimas agat, sequitur ut causae tuae te stimulent. Sunt autem duae ; nam aut illud te movet, quod praesidium aliquod videris amisisse, aut illud, quod desiderium ipsum per se pati non potes.

quoniam meus nomen nihil habeo mater carus qui tu in infinitus lacrima ago sequor ut causa tuus tu stimulo sum autem duo nam aut ille tu moveo qui praesidium aliqui video amitto aut ille qui desiderium ipse per sui patior non possum


nullum non hominum genus concucurrit in urbem et virtutibus et vitiis magna pretia ponentem. Iube istos omnes ad nomen citari et " unde domo " quisque sit quaere. Videbis maiorem partem esse, quae relictis sedibus suis venerit in maximam quidem ac pulcherrimam urbem, non tamen suam.

nullus non homo genus concurro in urbs et virtus et vitium magnus pretium pono jubeo iste omnis ad nomen citaris et unde domus quisque sum quaero video magnus pars sum qui relinquo sedes suus venio in maximus quidem atque pulcher urbs non tamen suus


Proinde, dum oculi mei ab illo spectaculo, cuius insatiabiles sunt, non abducantur, dum mihi solem lunamque intueri liceat, dum ceteris inhaerere sideribus, dum ortus eorum occasusque et intervalla et causas investigare vel ocius meandi vel tardius, spectare tot per noctem stellas micantis et alias immobiles, alias non in magnum spatium exeuntis sed intra suum se circumagentis vestigium, quasdam subito erumpentis, quasdam igne fuso praestringentes aciem, quasi decidant, vel longo tractu eum luce multa praetervolantes, dum eum his sim et caelestibus, qua homini fas est, immiscear, dum animum ad cognatarum rerum conspectum tendentem in sublimi semper habeam—quantum refert mea, quid calcem ?

proinde dum oculus meus ab ille spectaculum qui insatiabilis sum non abduco dum ego sol luna intueor licet dum ceterus inhaereo sidus dum ortus is occido et intervallum et causa investigaris vel ocior meo vel tardus specto tot per nox stella mico et alius immobilis alius non in magnus spatium exeo sed intra suus sui circumago vestigium quidam subeo erumpo quidam ignis fundo praestringentes acies quasi decido vel longus traho is lux multus praetervolo dum is hic sum et caelestis qui homo fas sum immiscear dum animus ad cognataris res conspectus tendo in sublimis semper habeo quantus refero meus quis calx


Idem Brutus ait C. Caesarem Mytilenas praetervectum, quia non sustineret videre deformatum virum. Illi quidem reditum impetravit senatus publicis precibus tam sollicitus ac maestus, ut omnes illo die Bruti habere animum viderentur et non pro Marcello sed pro se deprecari, ne exules essent, si sine illo fuissent ; sed plus multo consecutus est, quo die illum exulem Brutus relinquere non potuit. Caesar videre. Contigit enim illi testimonium utriusque : Brutus sine Marcello reverti se doluit, Caesar erubuit.

idem brutus aio que caesaris mytilenae praetervectum quia non sustineo video deformo vir ille quidem redeo impetro senatus publicus prex tam sollicitus atque maestus ut omnis ille dies brutus habeo animus video et non pro marcellus sed pro sui deprecor ne exulis sum si sine ille sum sed multus multus consequor sum quo dies ille exulis brutus relinquo non possum caesar video contingo enim ille testimonium uterque brutus sine marcellus revorto sui doleo caesar erubesco


Non est quod ad quasdam feminas respicias, quarum tristitiam semel sumptam mors finivit (nosti quasdam, quae amissis filiis imposita lugubria numquam exuerunt). A te plus exigit vita ab initio fortior ; non potest muliebris excusatio contingere ei, a qua omnia muliebria vitia afuerunt.

non sum qui ad quidam femina respicio qui tristitia semel sumo mors finio nosco quidam qui amitto filius impono lugubria numquam exuo ab tu multus exigo vito ab initium fortis non possum muliebris excusatio contingo is ab qui omnis muliebris vitio asum


Numquam ego fortunae credidi, etiam cum videretur pacem agere ; omnia illa, quae in me indulgentissime conferebat, pecuniam, honores, gratiam, eo loco posui, unde posset sine motu meo repetere. Intervallum inter illa et me magnum habui ; itaque abstulit illa, non avulsit. Neminem adversa fortuna comminuit, nisi quem secunda decepit.

numquam ego fortuna credo etiam cum video pax ago omnis ille qui in ego indulgeo confero pecunia honor gratia is locus pono unde possum sine motus meus repeto intervallum inter ille et ego magnus habeo itaque aufero ille non avulsit nemo adverso fortuna comminuo nisi qui secundus decipio


Non est quod utaris excusatione muliebris nominis, cui paene concessum est immoderatum in lacrimas ius, non immensum tamen ; et ideo maiores decem mensum spatium lugentibus viros dederunt, ut cum pertinacia muliebris maeroris publica constitutione deciderent. Non prohibuerunt luctus, sed finierunt ; nam et infinito dolore, cum aliquem ex carissimis amiseris, adfici stulta indulgentia est, et nullo inhumana duritia. Optimum inter pietatem et rationem temperamentum est et sentire desiderium et opprimere.

non sum qui utaris excusatio muliebris nomen qui paene concedo sum immoderatus in lacrima ius non immensus tamen et ideo magnus decem metior spatium lugeo vir do ut cum pertinacia muliebris maeror publicus constitutio decido non prohibeo luctus sed finio nam et infinitus dolor cum aliquis ex carus amitto afficio stultus indulgeo sum et nullus inhumanus duritia bonus inter pietas et ratio temperamentum sum et sentio desiderium et opprimo


Quod non miraberis, si primam eius originem aspexeris. Non est ex terreno et gravi concreta corpore, ex illo caelesti spiritu descendit; caelestium autem natura semper in motu est, fugit et velocissimo cursu agitur. Aspice sidera mundum inlustrantia; nullum eorum perstat. Sol labitur adsidue et locum ex loco mutat et, quamvis cum universo vertatur, in contrarium nihilo minus ipsi mundo refertur, per omnis signorum partes discurrit, numquam resistit ; perpetua eius agitatio et aliunde alio commigratio est.

qui non miro si primus is origo aspicio non sum ex terrenus et gravis concretum corpus ex ille caelestis spiritus descendo caelestis autem natura semper in motus sum fugio et velox cursus ago aspicio sidus mundus inlustro nullus is persto sol labor assiduus et locus ex locus muto et quivis cum universus verto in contrarius nihilum paruus ipse mundus refero per omnis signum pars discurro numquam resisto perpetuus is agitatio et aliunde alius commigratio sum


Ducebatur Athenis ad supplicium Aristides, cui quisquis occurrerat deiciebat oculos et ingemescebat, non tamquam in hominem iustum sed tamquam in ipsam iustitiam animadverteretur; inventus est tamen, qui in faciem eius inspueret. Poterat ob hoc moleste ferre, quod sciebat neminem id ausurum puri oris ; at ille abstersit faciem et subridens ait comitanti se magistratui: " Admone istum, ne postea tam improbe oscitet." Hoc fuit contumeliam ipsi contumeliae facere.

duco athenae ad supplicium aristides qui quisquis occurro deicio oculus et ingemescebat non tamquam in homo iustus sed tamquam in ipse iustitia animadverto invenio sum tamen qui in facies is inspuo possum ob hic molestus fero qui scio nemo is audeo purus ora at ille abstergeo facies et subrideo aio comito sui magistratus admoneo iste ne postea tam improbus oscito hic sum contumelia ipse contumelia facio


Ignominia tu putas quemquam sapientem moveri posse, qui omnia in se reposuit, qui ab opinionibus vulgi secessit ? Plus etiam quam ignominia est mors ignominiosa. Socrates tamen eodem illo vultu, quo triginta tyrannos solus aliquando in ordinem redegerat, carcerem intravit ignominiam ipsi loco detracturus ; neque enim poterat carcer videri in quo Socrates erat.

ignominia tu puto quisquam sapio moveo possum qui omnis in sui repono qui ab opinio vulgus secedo multus etiam quam ignominia sum mors ignominiosus socrates tamen idem ille vultus quo triginta tyrannus solus aliquando in ordo redigo carcer intro ignominia ipse locus detraho neque enim possum carcer video in quo socrates sum


In utroque habes, quod te diversa virtute delectet. Alter honores industria consecutus est, alter sapienter contempsit. Adquiesce alterius fili dignitate, alterius quiete, utriusque pietate! Novi fratrum meorum intimos adfectus. Alter in hoc dignitatem excolit, ut tibi ornamento sit, after in hoc se ad tranquillam quietamque vitam recepit, ut tibi vacet. Bene liberos tuos et in auxilium et in oblectamentum fortuna disposuit;

in uterque habeo qui tu diverto virtus delecto alter honor industria consequor sum alter sapienter contemno adquiesco alter filis dignitas alter quiesco uterque pietas novius frater meus intimus affectus alter in hic dignitas excolo ut tu ornamentum sum after in hic sui ad tranquillus quiesco vita recipio ut tu vaco bene liber tuus et in auxilium et in oblectamentum fortuna dispono


Cuius non lacrimas illius hilaritas supprimat ? Cuius non contractum sollicitudine animum illius argutiae solvant ? Quem non in iocos evocabit illa lascivia ? Quem non in se convertet et abducet infixum cogitationibus illa neminem satiatura garrulitas?

qui non lacrima ille hilaritas supprimo qui non contraho sollicitudo animus ille argutiae solvo qui non in iocus evoco ille lascivia qui non in sui converto et abduco infigo cogitatio ille nemo satio garrulitas


Nunc mores eius compone, nune forma; altius praecepta descendunt, quae teneris imprimuntur aetatibus. Tuis adsuescat sermonibus, ad tuum fingatur arbitrium ; multum illi dabis, etiam si nihil dederis praeter exemplum. Hoc tibi tam sollemne officium pro remedio erit ; non potest enim animum pie dolentem a sollicitudine avertere nisi aut ratio aut honesta occupatio.

nunc mos is compono nunc forma altus praecipio descendo qui teneo imprimo aetas tuus assuesco sermo ad tuus fingo arbitrium multus ille do etiam si nihil do praeter exemplum hic tu tam sollemnis officium pro remedium sum non possum enim animus pius doleo ab sollicitudo averto nisi aut ratio aut honestus occupatio


Quid interest enumerare Antenorem Patavi conditorem et Euandrum in ripa Tiberis regna Arcadum conlocantem ? Quid Diomeden aliosque, quos Troianum bellum victos simul victoresque per alienas terras dissipavit ?

quis intersum enumero antenor patavium conditor et euander in ripa tiberis regnum arcades conloco quis diomedes alius qui trojanus bellum vinco simul victor per alienus terra dissipavit


Hoc propositum meum erant rursus quae retardarent. Dolori tuo, dum recens saeviret, sciebam occurrendum non esse, ne illum ipsa solacia irritarent et accenderent ; nam in morbis quoque nihil est perniciosius quam immatura medicina. Expectabam itaque, dum ipse vires suas frangeret et ad sustinenda remedia mora mitigatus tangi se ac tractari pateretur. Praeterea eum omnia clarissimorum ingeniorum monimenta ad compescendos moderandosque luctus composita evolverem, non inveniebam exemplum eius, qui consolatus suos esset, eum ipse ab illis comploraretur.

hic propono meus sum rursus qui retardo dolor tuus dum recens saevio scio occurro non sum ne ille ipse solacium irrito et accendo nam in morbus quoque nihil sum perniciosus quam immaturus medicina expecto itaque dum ipse vireo suus frango et ad sustineo remedio mora mitigo tango sui atque tractaris pateo praeterea is omnis clarus ingeniosus monumentum ad compesco modero luctus compono evolverem non invenio exemplum is qui consolo suus sum is ipse ab ille comploro


Ab his ad nepotes quoque respice—Marcum blandissimum puerum, ad cuius conspectum nulla potest durare tristitia ; nihil tam magnum, nihil tam recens in cuiusquam pectore furit, quod non circumfusus ille permulceat.

ab hic ad nepos quoque respicio marcus blandus puer ad qui conspectus nullus possum duraris tristitia nihil tam magnus nihil tam recens in quisquam pectus furio qui non circumfundo ille permulceo


Dicet aliquis : " Quod hoc genus est consolandi, obliterata mala revocare et animum in omnium aerumnarum suarum conspectu conlocare vix unius patientem ? " Sed is cogitet, quaecumque usque eo perniciosa sunt, ut contra remedium convaluerint, plerumque contrariis curari. Omnis itaque luctus illi suos, omnia lugubria admovebo ; hoc erit non molli via mederi, sed urere ac secare. Quid consequar ? Ut pudeat animum tot miseriarum victorem aegre ferre unum vulnus in corpore tam cicatricoso.

dico aliquis qui hic genus sum consolor obliterata malus revocaris et animus in omnis aerumna suus conspectus conlocaris vix unus patior sed is cogito quicumque usque is perniciosus sum ut contra remedium convaluerint plerusque contrarius curaris omnis itaque luctus ille suus omnis lugubria admoveo hic sum non mollis via medeor sed uro atque secaris quis consequor ut pudeo animus tot miseriaris victor aeger fero unus vulnus in corpus tam cicatricosus


Miletus quinque et septuaginta urbium populum in diversa effudit ; totum Italiae latus, quod infero mari adluitur, maior Graecia fuit. Tuscos Asia sibi vindicat; Tyrii Africam incolunt, Hispaniam Poeni; Graeci se in Galbam immiserunt, in Graeciam Galli; Pyre- naeus Germanorum transitus non inhibuit—

miletus quinque et septuaginta urbs populus in diverto effundo totus italia latus qui infero mare adluo magnus graecia sum tusci asia sui vindico tyrius africa incolo hispania poenus graecum sui in galba immiserunt in graecia gallus pyre naeus germanus transitus non inhibeo


In eam te regionem casus eiecit, in qua lautissimum receptaculum casa est ; ne tu pusilli animi es et sordide se consolantis, si ideo id fortiter pateris, quia Romuli casam nosti. Dic illud potius : " Istud humile tugurium nempe virtutes recipit ? Iam omnibus templis formosius erit, cum illic iustitia conspecta fuerit, cum continentia, cum prudentia, pietas, omnium officiorum recte dispensandorum ratio, humanorum divinorumque scientia. Nullus angustus est locus, qui hanc tam magnarum virtutium turbam capit ; nullum exilium grave est, in quod licet eum hoc ire comitatu."

in is tu regio casus eicio in qui lavo receptaculis cado sum ne tu pusillus animus sum et sordidus sui consolo si ideo is fortis patera quia romulis cado nosco dico ille potis iste humilis tugurium nempe virtus recipio iam omnis templum formosus sum cum illic iustitia conspicio sum cum continentia cum prudentia pietas omnis officium rectus dispenso ratio humani divinus scientia nullus angustus sum locus qui hic tam magnaris virtus turba capio nullus exsilium gravis sum in qui licet is hic eo comito


Lamentationes quidem et heiulatus et alia, per quae fere muliebris dolor tumultuatur, amove; perdidisti enim tot mala, si nondum misera esse didicisti. Ecquid videor non timide tecum egisse ? Nihil tibi subduxi ex malis tuis, sed omnia coacervata ante te posui.

lamentatio quidem et hejulor et alius per qui fere muliebris dolor tumultuor amoveo perdo enim tot malus si nondum misero sum disco ecquis video non timidus tu ago nihil tu subduco ex malus tuus sed omnis coacervo ante tu pono


Responderi potest: " Quid artificiose ista diducis, quae singula sustineri possunt, conlata non possunt ? Commutatio loci tolerabilis est, si tantum locum mutes ; paupertas tolerabilis est, si ignominia absit, quae vel sola opprimere animos solet."

respondeo possum quis artificiosus iste diduco qui singulus sustineo possum confero non possum commutatio locus tolerabilis sum si tantus locus muto paupertas tolerabilis sum si ignominia absum qui vel solus opprimo animus soleo


Quis usque eo ad conspiciendam veritatem excaecatus est, ut ignominiam putet Marci Catonis fuisse duplicem in petitione praeturae et consulatus repulsam ? Ignominia illa praeturae et consulatus fuit, quibus ex Catone honor habebatur.

quis usque is ad conspicio veritas excaeco sum ut ignominia puto marcius cato sum duplico in petitio praetura et consulatus repello ignominia ille praetura et consulatus sum qui ex cato honor habeo


numquam tibi placuit vestis, quae nihil amplius nudaret, cum poneretur. Unicum tibi ornamentum, pulcherrima et nulli obnoxia aetati forma, maximum decus visa est pudicitia.

numquam tu placeo vestio qui nihil amplus nudo cum pono unicus tu ornamentum pulcher et nullus obnoxius aetas forma magnus decus video sum pudicitia


nam qui delusus et voluptatibus aut occupationibus abductus est, resurgit et ipsa quiete impetum ad saeviendum conligit. At quisquis rationi cessit, in perpetuum componitur. Non sum itaque tibi illa monstraturus, quibus usos esse multos scio, ut peregrinatione te vel longa detineas vel amoena delectes, ut rationum accipiendarum diligentia, patrimonii administratione multum occupes temporis, ut semper novo te aliquo negotio implices. Omnia ista ad exiguum momentum prosunt nec remedia doloris sed impedimenta sunt; ego autem malo illum desinere quam decipi.

nam qui deludo et voluptas aut occupatio abduco sum resurgo et ipse quiesco impetus ad saeviendum conligo at quisquis ratio cedo in perpetuus compono non sum itaque tu ille monstro qui utor sum multus scio ut peregrinatio tu vel longus detineo vel amoenus delecto ut ratio accipiendaris diligentia patrimonium administratio multus occupo tempus ut semper novo tu aliquis negotium implices omnis iste ad exiguus momentum prosum neque remedio dolor sed impedimentum sum ego autem malus ille desino quam decipio


Prior pars mihi leviter perstringenda est ; novi enim animum tuum nihil in suis praeter ipsos amantem. Viderint illae matres, quae potentiam liberorum muliebri impotentia exercent, quae, quia feminis honores non licet gerere, per illos ambitiosae sunt, quae patrimonia filiorum et exhauriunt et captant, quae eloquentiam commodando aliis fatigant.

prior pars ego levis perstringo sum nosco enim animus tuus nihil in suus praeter ipse amo video ille mater qui potentia liberi muliebris impotens exerceo qui quia femina honor non licet gero per ille ambitiosus sum qui patrimonium filius et exhaurio et capto qui eloquentia commodo alius fatigo


Terras primum situmque earum quaerit, deinde condicionem circumfusi maris cursusque eius alternos et recursus. Tunc quidquid inter caelum terrasque plenum formidinis interiacet perspicit et hoc toni- tribus, fulminibus, ventorum flatibus ac nimborum nivisque et grandinis iactu tumultuosum spatium. Tum peragratis humilioribus ad summa perrumpit et pulcherrimo divinorum spectaculo fruitur, aeterni- tatis suae memor in omne quod fuit futurumque est vadit omnibus saeculis.

terra primus sino is quaero deinde condicio circumfundo mare curro is alternus et recursus tunc quisquis inter caelum terra plenus formido interjaceo perspicio et hic tonus tres fulmen ventor flatus atque nimbus nix et grando iactus tumultuosus spatium tum peragro humilis ad summus perrumpo et pulcher divinus spectaculum fruor aeternus libertas suus memor in omnis qui sum sum sum vado omnis saeculis


Id actum est, mihi crede, ab illo, quisquis formator universi fuit, sive ille deus est potens omnium, sive incorporalis ratio ingentium operum artifex, sive divinus spiritus per omnia maxima ac minima aequali intentione diffusus, sive fatum et immutabilis causarum inter se cohaerentium series—id, inquam, actum est, ut in alienum arbitrium nisi vilissima quaeque non caderent.

is ago sum ego credo ab ille quisquis formator universus sum sive ille deus sum possum omnis sive incorporal ratio ingens opus artifex sive divinus spiritus per omnis maximus atque minimus aequal intentio diffundo sive fatum et immutabilis causaris inter sui cohaereo series is inquam ago sum ut in alienus arbitrium nisi vilis quisque non cado


Animus est, qui divites facit ; hic in exilia sequitur et in solitudinibus asperrimis, eum quantum satis est sustinendo corpori invenit, ipse bonis suis abundat et fruitur. Pecunia ad animum nihil pertinet, non magis quam ad deos immortalis.

animus sum qui dives facio hic in exsilium sequor et in solitudo asper is quantus satis sum sustineo corpus invenio ipse bonus suus abundo et fruor pecunia ad animus nihil pertineo non magis quam ad deus immortal


Quod ad me quidem pertinet, intellego me non opes sed occupationes perdidisse. Corporis exigua desideria sunt. Frigus summoveri vult, alimentis famem ac sitim extinguere; quidquid extra concupiscitur, vitiis, non usibus laboratur. Non est necesse omne perscrutari profundum nec strage animalium ventrem onerare nec conchylia ultimi maris ex ignoto litore eruere ; dii istos deaeque perdant, quorum luxuria tam invidiosi imperii fines transcendit !

qui ad ego quidem pertineo intellego ego non ops sed occupatio perdo corpus exiguus desiderium sum frigus summoveo volo alimentum fames atque sitis extinguere quisquis extra concupisco vitium non usus laboro non sum necesse omnis perscrutaris profundum neque strages animal venter onero neque conchylium ulter mare ex ignosco litus eruo dius iste defervesco perdo qui luxuria tam invidiosus imperium finis transcendo


Utcumque conitar non fiducia ingenii, sed quia possum instar efficacissimae consolationis esse ipse consolator. Cui nihil negares, huic hoc utique te non esse negaturam, licet omnis maeror contumax sit, spero, ut desiderio tuo velis a me modum statui.

utcumque conitor non fiducia ingenium sed quia possum instar efficax consolatio sum ipse consolator qui nihil negaris hic hic utique tu non sum nego licet omnis maeror contumax sum spero ut desiderium tuus velis ab ego modus statuo


Invenio qui dicant inesse naturalem quandam irritationem animis commutandi sedes et transferendi domicilia; mobilis enim et inquieta homini mens data est, nusquam se tenet, spargitur et cogitationes suas in omnia nota atque ignota dimittit, vaga et quietis impatiens et novitate rerum laetissima.

invenio qui dico insum natural quidam irritatio animus commuto sedes et transfero domicilium mobilis enim et inquietus homo mens do sum nusquam sui teneo spargo et cogitatio suus in omnis nosco atque ignotus dimitto vago et quiesco impatiens et novitas res laetus


Bene nos longinquitas locorum diviserat, bene aliquot annorum absentia huic te malo praeparaverat. Redisti, non ut voluptatem ex filio perciperes, sed ut consuetudinem desiderii perderes. Si multo ante afuisses, fortius tulisses ipso intervallo desiderium molliente; si non recessisses, ultimum certe fructum biduo diutius videndi filium tulisses. Nunc crudele fatum ita composuit, ut nec fortunae meae interesses nec absentiae adsuesceres.

bene nos longinquitas locus divido bene aliquot annus absentia hic tu malus praeparo redeo non ut voluptas ex filius percipio sed ut consuetudo desiderium perdo si multus ante asum fortis fero ipse intervallum desiderium mollio si non recedo ulter certus fructus biduus diu video filius fero nunc crudelis fatum ita compono ut neque fortuna meus intersum neque absentia assuesco


Vide quantum de indulgentia tua promiserim mihi. Potentiorem me futurum apud te non dubito quam dolorem tuum, quo nihil est apud miseros potentius. Itaque ne statim eum eo concurram, adero prius illi et quibus excitetur ingeram ; omnia pro- feram et rescindam, quae iam obducta sunt.

video quantus de indulgeo tuus promitto ego potens ego sum apud tu non dubito quam dolor tuus quo nihil sum apud miser potens itaque ne statim is is concurro adsum prior ille et qui excito ingero omnis pro fero et rescindo qui iam obduco sum


in mea tamen persona non tantum pro te dolet. Illius manibus in urbem perlatus sum, illius pio maternoque nutricio per longum tempus aeger convalui ; illa pro quaestura mea gratiam suam extendit et, quae ne sermonis quidem aut clarae salutationis sustinuit audaciam, pro me vicit indulgentia verecundiam. Nihil illi seductum vitae genus, nihil modestia in tanta feminarum petulantia rustica, nihil quies, nihil secreti et ad otium repositi mores obstiterunt, quo minus pro me etiam ambitiosa fieret.

in meus tamen persono non tantus pro tu doleo ille manus in urbs perfero sum ille pius maternus nutricius per longus tempus aeger convalesco ille pro quaestura meus gratia suus extendo et qui ne sermo quidem aut clarus salutatio sustineo audacia pro ego vinco indulgeo verecundia nihil ille seduco vita genus nihil modestia in tantus femina petulantia rusticus nihil quies nihil secerno et ad otium repono mos obsto quo paruus pro ego etiam ambitiosus fio


Ita in re nova haesitabam verebarque, ne haec non consolatio esset, sed exulceratio. Quid, quod novis verbis nec ex vulgari et cotidiana sumptis adlocutione opus erat homini ad consolandos suos ex ipso rogo caput adlevanti ? Omnis autem magnitudo doloris modum excedentis necesse est dilectum verborum eripiat, cum saepe vocem quoque ipsam intercludat.

ita in res novo haesito verebarque ne hic non consolatio sum sed exulceratio quis qui novus verbum neque ex vulgaris et cottidianus sumo adlocutio opus sum homo ad consolo suus ex ipse rogo caput adlevanti omnis autem magnitudo dolor modus excedo necesse sum dilectus verbum eripio cum saepe voco quoque ipse intercludo


illud utique manifestum est, nihil eodem loco mansisse, quo genitum est. Adsiduus generis humani discursus est ; cotidie aliquid in tam magno orbe mutatur. Nova urbium fundamenta iaciuntur, nova gentium nomina extinctis prioribus aut in accessionem validioris conversis oriuntur. Omnes autem istae populorum transportationes quid aliud quam publica exilia sunt ? Quid te tam longo circumitu traho ?

ille utique manifestus sum nihil idem locus maneo quo gigno sum assiduus genus humanus discursus sum cottidie aliquis in tam magnus orbis muto novo urbs fundamentum jacio novo gens nomen extingo prior aut in accessio validus converro orior omnis autem iste populus transportatio quis alius quam publicus exsilium sum quis tu tam longus circumeo traho


Scio rem non esse in nostra potestate nec ullum adfectum servire, minime vero eum, qui ex dolore nascitur ; ferox enim et adversus omne remedium contumax est. Volumus interim illum obruere et devorare gemitus ; per ipsum tamen compositum fletumque vultum lacrimae profunduntur. Ludis interim aut gladiatoribus animum occupamus ; at illum inter ipsa, quibus avocatur, spectacula levis aliqua desiderii nota subruit. Ideo melius est vincere illum quam fallere ;

scio res non sum in noster potestas neque ullus afficio servio paruus verus is qui ex dolor nascor ferox enim et adverro omnis remedium contumax sum volo interim ille obruo et devoraris gemitus per ipse tamen compono fleo vultus lacrima profundo ludus interim aut gladiator animus occupo at ille inter ipse qui avoco spectaculum levis aliqui desiderium nosco surruo ideo bonus sum vinco ille quam fallo


Ceterum quia necesse est, cum omnia feceris, cogitationes tamen tuas subinde ad me recurrere nec quemquam nune ex liberis tuis frequentius tibi obversari, non quia illi minus cari sunt, sed quia naturale est manum saepius ad id referre, quod doleat, qualem me cogites accipe : laetum et alacrem velut optimis rebus. Sunt enim optimae, quoniam animus omnis occupationis expers operibus suis vacat et modo se levioribus studiis oblectat, modo ad considerandam suam universique naturam veri avidus insurgit.

ceterum quia necesse sum cum omnis facio cogitatio tamen tuus subinde ad ego recurro neque quisquam nunc ex liber tuus frequens tu obversaris non quia ille paruus carus sum sed quia natural sum manus saepis ad is refero qui doleo qual ego cogito accipio laetus et alacer velut bonus res sum enim bonus quoniam animus omnis occupatio expers opus suus vaco et modo sui levis studium oblecto modo ad considero suus universus natura verus avidus insurgo


Fleant itaque diutius et gemant, quorum delicatas mentes enervavit longa felicitas, et ad levissimarum iniuriarum motus conlabantur; at quorum omnes anni per calamitates transierunt, gravissima quoque forti et immobili constantia perferant. Unum habet adsidua infelicitas bonum, quod quos semper vexat, novissime indurat.

fleo itaque diu et gemo qui delicatus mens enervo longus felicitas et ad levissimaris iniuriaris moueo collabor at qui omnis annus per calamitas transeo gravis quoque fortis et immobilis constantia perfero unus habeo assiduus infelicito bonus qui qui semper vexo novus induro


Menenius Agrippa, qui inter patres ac plebem publicae gratiae sequester fuit, aere conlato funeratus est. Atilius Regulus, eum Poenos in Africa funderet, ad senatum scripsit mercennarium suum discessisse et ab eo desertum esse rus, quod senatui publice curari, dum abesset Regulus, placuit. Fuitne tanti servum non habere, ut colonus eius populus Romanus esset?

menenius agrippa qui inter pater atque plebs publicus gratia sequester sum aer confero funero sum atilius regulus is poeni in africanus fundo ad senatus scribo mercenarius suus discedo et ab is desertum sum rus qui senatus publicus curaris dum absum regulus placeo sum tantus servus non habeo ut colonus is populus romanus sum


Deinde ab hac civitate discede, quae veluti communis potest dici, omnes urbes circumi; nulla non magnam partem peregrinae multitudinis habet. Transi ab iis, quarum amoena positio et opportunitas regionis plures adlicit ; deserta loca et asperrimas insulas, Sciathum et Seriphum, Gyarum et Cossuran, percense ; nullum invenies exilium, in quo non aliquis animi causa moretur.

deinde ab hic civitas discedo qui velut communis possum dico omnis urbs circumeo nullus non magnus pars peregrina multitudo habeo transeo ab is qui amoenus positio et opportunitas regio multus adlicit desero locum et asper insula sciathos et seriphus gyaris et cosyra percenseo nullus invenio exsilium in quo non aliquis animus causa moror


Itaque illo te duco, quo omnibus, qui fortunam fugiunt, confugiendum est, ad liberalia studia. Illa sanabunt vulnus tuum, illa omnem tristitiam tibi evellent. His etiam si numquam adsuesses, nune utendum erat; sed quantum tibi patris mei antiquus rigor permisit, omnes bonas artes non quidem comprendisti, attigisti tamen. Utinam quidem virorum optimus, pater meus, minus maiorum consuetudini deditus voluisset te praeceptis sapientiae erudiri potius quam imbui! Non parandum tibi nune esset auxilium contra fortunam sed proferendum ; propter istas, quae litteris non ad sapientiam utuntur sed ad luxuriam instruuntur, minus te indulgere studiis passus est. Beneficio tamen rapacis ingenii plus quam pro tempore hausisti; iacta sunt disciplinarum omnium fundamenta. Nunc ad illas re- vertere ; tutam te praestabunt.

itaque ille tu duco quo omnis qui fortuna fugio confugio sum ad liberalis studium ille sano vulnus tuus ille omnis tristitia tu evellent hic etiam si numquam adsuesses nunc utor sum sed quantus tu pater meus antiquus rigor permitto omnis bonus ars non quidem comprendisti attingo tamen utinam quidem vir bonus pater meus paruus magnus consuetudo dedo volo tu praecipio sapientia erudio potis quam imbuo non paro tu nunc sum auxilium contra fortuna sed profero propter iste qui littera non ad sapientia uto sed ad luxuria instruo paruus tu indulgeo studium patior sum beneficium tamen rapax ingenium multus quam pro tempus haurio jacto sum disciplinaris omnis fundamentum nunc ad ille res verto tueor tu praesto


Libet dicere : " Quid deducitis naves ? Quid manus et adversus feras et adversus homines armatis ? Quid tanto tumultu discurritis ? Quid opes opibus adgeritis ? Non vultis cogitare, quam parva vobis corpora sint ? Nonne furor et ultimus mentium error est, eum tam exiguum capias, cupere multum ? Licet itaque augeatis census, promoveatis fines ; numquam tamen corpora vestra laxabitis. Cum bene cesserit negotiatio, multum militia rettulerit, eum indagati undique cibi coierint, non habebitis, ubi istos apparatus vestros conlocetis.

libet dico quis deduco navo quis manus et adverro ferus et adverro homo armo quis tantus tumultus discurro quis ops ops adgero non volo cogito quam parvus tu corpus sum nonne furor et ulter mens error sum is tam exiguus capio cupio multus licet itaque augeo census promoveatis finis numquam tamen corpus vester laxo cos bene cedo negotiatio multus militia refero is indago undique cibus coeo non habeo ubi iste apparatus vester conloco


C. Caesar, quem mihi videtur rerum natura edidisse, ut ostenderet, quid summa vitia in summa fortuna possent, centiens sestertio cenavit uno die ; et in hoc omnium adiutus ingenio vix tamen invenit, quomodo trium provinciarum tributum una cena fieret.

que caesar qui ego video res natura edo ut ostendo quis summus vitio in summus fortuna possum centiens sestertius ceno unus dies et in hic omnis adiutus ingenium vix tamen invenio quomodo tres provinciaris tribuo unus cena fio


Maximum adhuc solacium tuum tacueram, sororem tuam, illud fidelissimum tibi pectus, in quod omnes curae tuae pro indiviso transferuntur, illum animum omnibus nobis maternum. Cum hae tu lacrimas tuas miscuisti, in huius primum respirasti sinu. Illa quidem adfectus tuos semper sequitur;

magnus adhuc solacium tuus taceo soror tuus ille fidelis tu pectus in qui omnis cura tuus pro indivisus transfero ille animus omnis nos maternus cos hic tu lacrima tuus misceo in hic primus respiro sinus ille quidem affectus tuus semper sequor


Cum sestertium milliens in culinam coniecisset, cum tot congiaria principum et ingens Capitolii vectigal singulis comisationibus exsorpsisset, aere alieno oppressus rationes suas tune primum coactus inspexit. Superfuturum sibi sestertium centiens computavit et velut in ultima fame victurus, si in sestertio centiens vixisset, veneno vitam finivit.

cos sestertius millies in culina conicio cum tot congiarius princeps et ingens capitolium vectigal singuli comisatio exsorpsisset aer alienus opprimo ratio suus tu primus cogo inspicio supersum sui sestertius centiens computo et velut in ulter fames vinco si in sestertius centiens vivo veneno vita finio


O miserabiles, quorum palatum nisi ad pretiosos cibos non excitatur ! Pretiosos autem non eximius sapor aut aliqua faucium dulcedo sed raritas et difficultas parandi facit. Alioqui, si ad sanam illis mentem placeat reverti, quid opus est tot artibus ventri servientibus ? Quid mercaturis ? Quid vastatione silvarum ? Quid profundi perscrutatione ? Passim iacent alimenta, quae rerum natura omnibus locis disposuit, sed haec velut caeci transeunt et omnes regiones pervagantur, maria traiciunt et, cum famem exiguo possint sedare, magno irritant.

o miserabilis qui palo nisi ad pretiosus cibus non excito pretiosus autem non eximius sapor aut aliqui fauces dulcedo sed raritas et difficultas paro facio alioqui si ad sanus ille mens placeo revorto quis opus sum tot ars venter servio quis mercor quis vastatio silvaris quis profundo perscrutatio passim iaceo alimentum qui res natura omnis locus dispono sed hic velut caecus transeo et omnis regio pervagor mare traicio et cum fames exiguus possum sedaris magnus irrito


Haec accidunt divitias non ad rationem revocantibus, cuius certi fines sunt, sed ad vitiosam consuetudinem, cuius immensum et incomprensibile arbitrium est. Cupiditati nihil satis est, naturae satis est etiam parum. Nullum ergo paupertas exulis incommodum habet ; nullum enim tam inops exilium est, quod non alendo homini abunde fertile sit.

hic accido divitiae non ad ratio revoco qui certus finis sum sed ad vitiosus consuetudo qui immensus et incomprensibilis arbitrium sum cupiditas nihil satis sum natura satis sum etiam parum nullus ergo paupertas exulis incommodus habeo nullus enim tam inops exsilium sum qui non alo homo abunde fertilis sum


" Adicis istis loca ipsa gratulationum et convictuum et, ut necesse est, efficacissimas ad vexandos animos recentis conversationis notas. Nam hoc quoque adversus te crudeliter fortuna molita est, quod te ante tertium demum diem quam perculsus sum, securam nec quicquam tale metuentem digredi voluit.

adicio iste locum ipse gratulatio et convictuum et ut necesse sum efficax ad vexo animus recens conversatio nosco nam hic quoque adverro tu crudeliter fortuna molio sum qui tu ante tertius demum dies quam percello sum securus neque quisquam talis metuo digredior volo


Illi qui munera eius velut sua et perpetua amaverunt, qui se suspici propter illa voluerunt, iacent et maerent, eum vanos et pueriles animos, omnis solidae voluptatis ignaros, falsa et mobilia oblectamenta destituunt ; at ille, qui se laetis rebus non inflavit, nec mutatis contrahit. Adversus utrumque statum invictum animum tenet exploratae iam firmitatis ; nam in ipsa felicitate, quid contra infelicitatem valeret, expertus est.

ille qui munus is velut suus et perpetuus amo qui sui suspicio propter ille volo iaceo et maereo is vanus et puerilis animus omnis solidus voluptas ignarus fallo et mobilia oblectamentum destituo at ille qui sui laetus res non inflo neque mutas contraho adverro uterque status invictus animus teneo exploro iam firmitas nam in ipse felicitas quis contra infelicitas valeo experior sum


" Carere patria intolerabile est." Aspice agedum hanc frequentiam, cui vix urbis immensae tecta sufficiunt ; maxima pars istius turbae patria caret. Ex municipiis et coloniis suis, ex toto denique orbe terrarum confluxerunt. Alios adduxit ambitio, alios necessitas officii publici, alios imposita legatio, alios luxuria opportunum et opulentum vitiis locum quaerens, alios liberalium studiorum cupiditas, alios spectacula ; quosdam traxit amicitia, quosdam industria laxam ostendendae virtuti nancta materiam; quidam venalem formam attulerunt, quidam venalem eloquentiam—

careo patria intolerabilis sum aspicio agedum hic frequentia qui vix urbs immensus tectum sufficio maximus pars iste turba patria careo ex municipium et colonia suus ex totus denique orbis terra confluo alii adduco ambitio alius necessitas officium publicus alius impono legatio alius luxuria opportunus et opulentus vitium locus quaero alius liberalis studium cupiditas alius spectaculum quidam traho amicitia quidam industria laxus ostendo virtus nanciscor materia quidam venal forma affero quidam venal eloquentia


Quam multa tempora sunt, quibus pauperibus similes sint ! Circumcisae sunt peregrinantium sarcinae et quotiens festinationem necessitas itineris exegit, comitum turba dimittitur. Militantes quotam partem rerum suarum secum habent, cum omnem apparatum castrensis disciplina summoveat?

quam multus tempus sum qui pauper similis sum circumcido sum peregrinor sarcina et quotiens festinatio necessitas iter exigo comes turba dimitto milito quotus pars res suus sui habeo cum omnis appario castrensis disciplina summoveat


Romanum imperium nempe auctorem exulem respicit, quem profugum capta patria, exiguas reliquias trahentem necessitas et victoris metus longinqua quaerentem in Italiam detulit. Hic deinde populus quot colonias in omnem provinciam misit! Ubicumque vicit Romanus, habitat. Ad hanc commutationem locorum libentes nomina dabant et relictis aris suis trans maria sequebatur colonos senex.

romanus imperium nempe auctor exulis respicio qui profugus capio patria exiguus reliquiae traho necessitas et victor metus longinquus quaero in italia defero hic deinde populus quot colonia in omnis provincia mitto ubius vinco romanus habito ad hic commutatio locus libet nomen do et relinquo ara suus trans mare sequor colonus senex


Saepe iam, mater optima, impetum cepi consolandi te, saepe continui. Ut auderem, multa me impellebant. Primum videbar depositurus omnia incommoda, cum lacrimas tuas, etiam si supprimere non potuissem, interim certe abstersissem ; deinde plus habiturum me auctoritatis non dubitabam ad excitandam te, si prior ipse consurrexissem ; praeterea timebam, ne a me victa fortuna aliquem meorum vincere L Itaque utcumque conabar manu super plagam meam imposita ad obliganda vulnera vestra reptare.

saepe iam mater bonus impetus capio consolor tu saepe contineo ut audeo multus ego impello primus video depono omnis incommodus cum lacrima tuus etiam si supprimo non possum interim certus abstergeo deinde multus habeo ego auctoritas non dubito ad excito tu si prior ipse consurgo praeterea timeo ne ab ego vinco fortuna aliquis meus vinco l itaque utcumque conor manus super plaga meus impono ad obligo vulnero vester reptaris


Num dubitas, quin se ille Marcellus tantus vir sic ad tolerandum aequo animo exilium saepe adhortatus sit : " Quod patria cares, non est miserum. Ita te disciplinis imbuisti, ut scires omnem locum sapienti viro patriam esse. Quid porro ? Hic, qui te expulit, non ipse per annos decem continuos patria caruit ? Propagandi sine dubio imperii causa ; sed nempe caruit.

num dubito quin sui ille marcellus tantus vir sic ad tolero aequus animus exsilium saepe adhortor sum qui patria caris non sum miser ita tu disciplina imbuo ut scio omnis locus sapio vir patria sum quis porro hic qui tu expello non ipse per annus decem continuus patria careo propago sine dubius imperium causa sed nempe careo


Gravissimum est ex omnibus, quae umquam in corpus tuum descenderunt, recens vulnus, fateor; non summam cutem rupit, pectus et viscera ipsa divisit. Sed quemadmodum tirones leviter saucii tamen vociferantur et manus medicorum magis quam ferrum horrent, at veterani, quamvis confossi, patienter ac sine gemitu velut aliena corpora exsaniari patiuntur, ita tu nunc debes fortiter praebere te curationi.

gravis sum ex omnis qui umquam in corpus tuus descendo recens vulnus fateor non summa cutis rumpo pectus et viscera ipse divido sed quemadmodum tiro levis saucius tamen vocifero et manus medicus magis quam ferrum horreo at veteranus quivis confodio patienter atque sine gemitus velut alienus corpus exsaniaris patior ita tu nunc debeo fortis praebeo tu curatio


Hoc prius adgrediar, quod pietas tua audire gestit, nihil mihi mali esse. Si potuero, ipsas res, quibus me putat premi, non esse intolerabiles faciam manifestum ; sin id credi non potuerit, at ego mihi ipse magis placebo, quod inter eas res beatus ero, quae miseros solent facere.

hic prior aggredior qui pietas tuus audio gestio nihil ego malus sum si possum ipse res qui ego puto premo non sum intolerabilis facio manifestus sin is credo non possum at ego ego ipse magis placeo qui inter is res beatus sum qui miser soleo facio


Lugenti tibi luctus nuntiatus est omnibus quidem absentibus liberis, quasi de industria in id tempus coniectis malis tuis, ut nihil esset, ubi se dolor tuus reclinaret. Transeo tot pericula, tot metus, quos sine intervallo in te incursantis pertulisti. Modo modo in eundem sinum, ex quo tres nepotes emiseras, ossa trium nepotum recepisti; intra vicesimum diem, quam filium meum in manibus et in osculis tuis mortuum funeraveras, raptum me audisti. Hoc adhuc defuerat tibi, lugere vivos.

lugeo tu luctus nuntio sum omnis quidem absum liber quasi de industria in is tempus conicio malus tuus ut nihil sum ubi sui dolor tuus reclino transeo tot periculum tot metus qui sine intervallum in tu incurso perfero modo modo in idem sinum ex quo tres nepos emitto os tres nepos recipio intra vicesimus dies quam filius meus in manus et in osculis tuus mortuus funeraveras rapio ego audio hic adhuc desum tu lugeo vivus


Nunc ecce trahit illum ad se Africa resurgentis belli minis plena, trahit Hispania, quae fractas et adflictas partes refovet, trahit Aegyptus infida, totus denique orbis, qui ad occasionem concussi imperii intentus est. Cui primum rei occurret ? Cui parti se opponet ? Aget illum per omnes terras victoria sua. Illum suspiciant et colant gentes ; tu vive Bruto miratore contentus ! "

nunc ecce traho ille ad sui africanus resurgo bellum minae plenus traho hispania qui frango et affligo pars refoveo traho aegyptus infidus totus denique orbis qui ad occasio concutio imperium intendo sum qui primus res occurro qui pario sui oppono ago ille per omnis terra victoria suus ille suspicio et colo gens tu vivo brutus mirator contineo


Bene ergo exilium tulit Marcellus nec quicquam in animo eius mutavit loci mutatio, quamvis eam paupertas sequeretur. In qua nihil mali esse, quisquis modo nondum pervenit in insaniam omnia subvertentis avaritiae atque luxuriae, intellegit. Quantulum enim est, quod in tutelam hominis necessarium sit ! Et cui deesse hoc potest ullam modo virtutem habenti ?

bene ergo exsilium fero marcellus neque quisquam in animus is muto locus mutatio quivis is paupertas sequor in qui nihil malus sum quisquis modo nondum pervenio in insanio omnis subvertentis avaritia atque luxuria intellego quantulis enim sum qui in tutela homo necessarius sum et qui desum hic possum ullus modo virtus habeo


Magno id animo feci; constitui enim vincere dolorem tuum, non circumscribere. Vineam autem, puto, primum si ostendero nihil me pati, propter quod ipse dici possim miser, nedum propter quod miseros etiam quos contingo faciam, deinde si ad te transiere et probavero ne tuam quidem gravem esse fortunam, quae tota ex mea pendet.

magnus is animus facio constituo enim vinco dolor tuus non circumscribo vinea autem puto primus si ostendo nihil ego patior propter qui ipse dico possum miser nedum propter qui miser etiam qui contingo facio deinde si ad tu transeo et probo ne tuus quidem gravis sum fortuna qui totus ex meus pendeo


Nullam tibi fortuna vacationem dedit a gravissimis luctibus ; ne natalem quidem tuum excepit. Amisisti matrem statim nata, immo dum nascens, et ad vitam quodammodo exposita es. Crevisti sub noverca, quam tu quidem omni obsequio et pietate, quanta vel in filia conspici potest, matrem fieri coegisti; nulli tamen non magno constitit etiam bona noverca. Avunculum indulgentissimum, optimum ac fortissimum virum, cum adventum eius expectares, amisisti, et ne saevitiam suam fortuna leviorem diducendo faceret, intra tricensimum diem carissimum virum, ex quo mater trium liberorum eras, extulisti.

nullus tu fortuna vacatio do ab gravis luctus ne natal quidem tuus excipio amitto mater statim nata immo dum nascor et ad vita quodammodo expono sum crevisti sub noverca quam tu quidem omnis obsequium et pietas quantus vel in filia conspicio possum mater fio cogo nullus tamen non magnus consto etiam bonus noverca avunculis indulgeo bonus atque fortis vir cum advenio is expectaris amitto et ne saevitia suus fortuna levis diduco facio intra tricesimus dies carus vir ex quo mater tres liberi sum effero


Sed quanto ista duriora sunt, tanto maior tibi virtus advocanda est et velut cum hoste noto ac saepe iam victo acrius congrediendum. Non ex intacto corpore tuo sanguis hic fluxit; per ipsas cicatrices percussa es.

sed quantus iste durus sum tantus magnus tu virtus advocanda sum et velut cum hostis nosco atque saepe iam vinco acer congredior non ex intactus corpus tuus sanguis hic fluo per ipse cicatrix percutio sum


Non est, quod de me aliis credas ; ipse tibi, ne quid incertis opinionibus perturberis, indico me non esse miserum. Adiciam, quo securior sis, ne fieri quidem me posse miserum.

non sum qui de ego alius credo ipse tu ne quis incertus opinio perturbo indico ego non sum miser adicio quo securus sum ne fio quidem ego possum miser


A caelestibus agedum te ad humana converte ; videbis gentes populosque universos mutasse sedem. Quid sibi volunt in mediis barbarorum regionibus Graecae urbes ? quid inter Indos Persasque Macedonicus sermo ? Scythia et totus ille ferarum indomitarumque gentium tractus civitates Achaiae Ponticis impositas litoribus ostentat ; non perpetuae hiemis saevitia, non hominum ingenia ad similitudinem caeli sui horrentia transferentibus domos suas obstiterunt. Atheniensis in Asia turba est ;

ab caelestis agedum tu ad humanus converto video gens populus universi muto sedes quis sui volo in medius barbarus regio graece urbs quis inter indi persa macedonicus sermo scythia et totus ille ferus indomitus gens traho civitas achaia ponticus impono litus ostento non perpetuus hiems saevitia non homo ingenium ad similitudo caelum suus horreo transfero domus suus obsto atheniensis in asia turba sum


"At non est haec terra frugiferarum aut laetarum arborum ferax ; non magnis nec navigabilibus fluminum alveis irrigatur ; nihil gignit, quod aliae gentes petant, vix ad tutelam incolentium fertilis ; non pretiosus hic lapis caeditur, non auri argentique venae eruuntur."

at non sum hic terra frugiferaris aut laetaris arbor ferax non magnus neque navigabilis flumen alveus irrigo nihil gigno qui alius gens peto vix ad tutela incolo fertilis non pretiosus hic lapis caedo non aurum argentum vena eruo


Illae consolabuntur, illae delectabunt, illae si bona fide in animum tuum intraverint, numquam amplius intrabit dolor, numquam sollicitudo, numquam adflictationis irritae supervacua vexatio. Nulli horum patebit pectus tuum ; nam ceteris vitiis iam pridem elusum est. Haec quidem certissima praesidia sunt et quae sola te fortunae eripere possint.

ille consolo ille delecto ille si bonus fides in animus tuus intro numquam amplus intro dolor numquam sollicitudo numquam adflictatio irritus supervacuus vexatio nullus hic pateo pectus tuus nam ceterus vitium iam pridem eludo sum hic quidem certus praesidium sum et qui solus tu fortuna eripio possum


potes alterius dignitate defendi, alterius otio frui. Certabunt in te officiis et unius desiderium duorum pietate supplebitur; audacter possum promittere: nihil tibi deerit praeter numerum.

possum alter dignitas defendo alter otium fruor certo in tu officium et unus desiderium duo pietas suppleo audacter possum promitto nihil tu desum praeter numerus


Res quidem non desiderat plurium enumerationem; unum tamen adiciam, quod in oculos se ingerit. Haec ipsa insula saepe iam cultores mutavit. Ut antiquiora, quae vetustas obduxit, transeam, Phocide relicta Graii, qui nunc Massiliam incolunt, prius in hac insula consederunt, ex qua quid eos fugaverit, incertum est, utrum caeli gravitas an praepotentis Italiae conspectus an natura importuosi maris; nam in causa non fuisse feritatem accolarum eo apparet, quod maxime tunc trucibus et inconditis Galliae populis se inter- posuerunt.

res quidem non desidero multus enumeratio unus tamen adicio qui in oculus sui ingero hic ipse insula saepe iam cultor muto ut antiquus qui vetustus obduco transeo phocis relinquo graius qui nunc massilia incolo prior in hic insula consido ex qui quis is fugo incertus sum utrum caelum gravitas an praepossum italia conspicio an natura importuosi mare nam in causa non sum feritas accolaris is appareo qui magnus tunc trux et inconditus gallia populus sui inter pono


Quidquid optimum homini est, id extra humanam potentiam iacet, nec dari nec eripi potest. Mundus hic, quo nihil neque maius neque ornatius rerum natura genuit, et animus contemplator admiratorque mundi, pars eius magnificentissime propria nobis et perpetua et tam diu nobiscum mansura sunt, quam diu ipsi manebimus.

quisquis bonus homo sum is extra humanus potentia iaceo neque do neque eripio possum mundus hic quo nihil neque magnus neque orno res natura gigno et animus contemplator admirator mundus pars is magnificentissime proprius nos et perpetuus et tam diu nos maneo sum quam diu ipse maneo


Non potes itaque ad obtinendum dolorem muliebre nomen praetendere, ex quo te virtutes tuae seduxerunt; tantum debes a feminarum lacrimis abesse, quantum vitiis. Ne feminae quidem te sinent intabescere volneri tuo, sed leviorem necessario maerore cito defunctam iubebunt exsurgere, si modo illas intueri voles feminas, quas conspecta virtus inter magnos viros posuit.

non possum itaque ad obtineo dolor muliebris nomen praetendo ex quo tu virtus tuus seduco tantus debeo ab femina lacrima absum quantus vitium ne femina quidem tu sino intabesco vulnus tuus sed levis necessarius maeror cito defungor jubeo exsurgo si modo ille intueor volo femina qui conspicio virtus inter magnus vir pono


Illi me iusserunt stare adsidue velut in praesidio positum et omnis conatus fortunae, omnis impetus prospicere multo ante quam incurrant. Illis gravis est, quibus repentina est ; facile eam sustinet, qui semper expectat. Nam et hostium adventus eos prosternit, quos inopinantis occupavit ; at qui futuro se bello ante bellum paraverunt, compositi et aptati primum, qui tumul- tuosissimus est, ictum facile excipiunt.

ille ego jubeo sto assiduus velut in praesidium pono et omnis conor fortuna omnis impetus prospicio multus ante quam incurro ille gravis sum qui repentinus sum facilis is sustineo qui semper expecto nam et hostis advenio is prosterno qui inopinor occupo at qui sum sui bellum ante bellum paro compono et aptas primus qui tumul tuosissimus sum ictus facilis excipio


Tu liberorum tuorum bonis plurimum gavisa es, minimum usa; tu liberalitati nostrae semper imposuisti modum, cum tuae non imponeres ; tu filia familiae locupletibus filiis ultro contulisti; tu patrimonia nostra sic ad- ministrari, ut tamquam in tuis laborares, tamquam alienis abstineres; tu gratiae nostrae, tamquam alienis rebus utereris, pepercisti et ex honoribus nostris nihil ad te nisi voluptas et impensa pertinuit. Numquam indulgentia ad utilitatem respexit ; non potes itaque.ea in erepto filio desiderare, quae in incolumi numquam ad te pertinere duxisti.

tu liberi tuus bonus multus gaudeo sum paruus utor tu liberalitas noster semper impono modus cum tuus non impono tu filia familia locupletibus filius ultro confero tu patrimonium noster sic ad ministraris ut tamquam in tuus laboraris tamquam alienus abstineo tu gratia noster tamquam alienus res uto parco et ex honor noster nihil ad tu nisi voluptas et impensa pertineo numquam indulgeo ad utilitas respicio non possum itaque is in eripio filius desideraris qui in incolumis numquam ad tu pertineo duco


Sed desiderat saturatam multo conchylio purpuram, intextam auro variisque et coloribus distinctam et artibus : non fortunae iste vitio, sed suo pauper est. Etiam si illi quidquid amisit restituens, nihil ages ; plus enim restituendo deerit ex eo, quod cupit, quam exsuli ex eo, quod habuit.

sed desidero saturo multus conchylium purpura intexo aurum varius et color distinguo et ars non fortuna iste vitio sed suus pauper sum etiam si ille quisquis amitto restituo nihil ago multus enim restituo desum ex is qui cupio quam exsulis ex is qui habeo


Angustus animus est, quem terrena delectant ; ad illa abducendus est, quae ubique aeque apparent, ubique aeque splendent. Et hoc cogitandum est, ista veris bonis per falsa et prave credita obstare. Quo longiores porticus expedierint, quo altius turres sustulerint, quo latius vicos porrexerint, quo depressius aestivos specus foderint, quo maiori mole fastigia cenationum subduxerint, hoc plus erit, quod illis caelum abscondat.

angustus animus sum qui terrenus delecto ad ille abduco sum qui ubique aequus appareo ubique aequus splendeo et hic cogito sum iste verus bonus per fallo et pravus credo obstaris quo longus porticus expedio quo altus turris tollo quo fero vicus porrigo quo deprimo aestivus specus fodio quo magnus moles fastigium cenatio subduco hic multus sum qui ille caelum abscondo


Nec tantum condicio illos temporum aut locorum inopia pauperibus exaequat; sumunt quosdam dies, eum iam illos divitiarum taedium cepit, quibus humi cenent et remoto auro argentoque fictilibus utantur. Dementes ! hoc quod aliquando concupiscunt, semper timent. O quanta illos caligo mentium, quanta ignorantia veritatis excaecat, quos timor paupertatis exercet, quam voluptatis causa imitantur!

neque tantus condicio ille tempus aut locus inopia pauper exaequo sumo quidam dies is iam ille divitiaris taedium capio qui humus ceno et removeo aurum argentum fictilis utor demo hic qui aliquando concupisco semper timeo o quantus ille caligo mens quantus ignoro veritas excaeco qui timor paupertas exerceo quam voluptas causa imito


Remoto ergo iudicio plurium, quos prima rerum species, utcumque credita est, aufert, videamus, quid sit exilium. Nempe loci commutatio. Ne angustare videar vim eius et quidquid pessimum in se habet subtrahere, hanc commutationem loci sequuntur incommoda : paupertas, ignominia, contemptus. Adversus ista postea confligam ; interim primum illud intueri volo, quid acerbi adferat ipsa loci commutatio.

removeo ergo iudicium multus qui primus res species utcumque credo sum aufero video quis sum exsilium nempe locus commutatio ne angustaris video vis is et quisquis malus in sui habeo subtraho hic commutatio locus sequor incommodus paupertas ignominia contemno adverro iste postea confligo interim primus ille intueor volo quis acerbus affero ipse locus commutatio


Scio quosdam dicere contemptu nihil esse gravius, mortem ipsis potiorem videri. His ego respondebo et* exilium saepe contemptione omni carere. Si magnus vir cecidit, magnus iacuit, non magis illum contemni, quam aedium sacrarum ruinae calcantur, quas religiosi aeque ae stantis adorant.

scio quidam dico contemptus nihil sum gravis mors ipse potis video hic ego respondeo et exsilium saepe contemptio omnis careo si magnus vir cado magnus iaceo non magis ille contemno quam aedes sacraris ruina calceo qui religiosus aequus ae sto adoro


Corneliam ex duodecim liberis ad duos fortuna redegerat; si numerare funera Corneliae velles, amiserat decem, si aestimare, amiserat Gracchos. Flentibus tamen circa se et fatum eius execrantibus interdixit, ne fortunam accusarent, quae sibi filios Gracchos dedisset. Ex hac femina debuit nasci, qui diceret in contione: " Tu matri meae male dicas, quae me peperit ? " Multo mihi vox matris videtur animosior; filius magno aestimavit Gracchorum natales, mater et funera.

cornelius ex duodecim liber ad duo fortuna redigo si numeraris funero cornelius volo amitto decem si aestimaris amitto gracchus fleo tamen circa sui et fatum is execrantibus interdico ne fortuna accuso qui sui filius gracchus do ex hic femina debeo nascor qui dico in contio tu mater meus malus dico qui ego pario multus ego vox mater video animosus filius magnus aestimo gracchus natalis mater et funero


per invia, per incognita versavit se humana levitas. Liberos coniugesque et graves senio parentes traxerunt. Alii longo errore iactati non iudicio elegerunt locum, sed lassitudine proximum occupaverunt, alii armis sibi ius in ahena terra fecerunt ; quasdam gentes, cum ignota peterent, mare hausit, quaedam ibi consederunt, ubi illas rerum omnium inopia deposuit.

per invius per incognitus verso sui humanus levitas liber conjunx et gravis senium parens traho alius longus error iactas non iudicium eligo locus sed lassitudo propior occupo alius arma sui ius in aenus terra facio quidam gens cum ignotus peto mare haurio quidam ibi consido ubi ille res omnis inopia depono


Omnia volvuntur semper et in transitu sunt ; ut lex et naturae necessitas ordinavit, aliunde alio deferuntur ; eum per certa annorum spatia orbes suos explicuerint, iterum ibunt per quae venerant. I nunc et humanum animum ex isdem, quibus divina constant, seminibus compositum moleste ferre transitum ae migrationem puta, cum dei natura adsidua et citatissima commutatione vel delectet se vel conservet.

omnis volvo semper et in transeo sum ut lex et natura necessitas ordino aliunde alius defero is per certus annus spatior orbo suus explico iterum eo per qui venio eo nunc et humanus animus ex idem qui divino consto semen compono molestus fero transeo ae migratio puto cum deus natura assiduus et citatus commutatio vel delecto sui vel conservo


Scilicet minus beate vivebat dictator noster, qui Samnitium legatos audit, eum vilissimum cibum in foco ipse manu sua versaret, illa, qua iam saepe hostem percusserat laureamque in Capitolini Iovis gremio reposuerat, quam Apicius nostra memoria vixit, qui in ea urbe, ex qua aliquando philosophi velut corruptores iuventutis abire iussi sunt, scientiam popinae professus disciplina sua saeculum infecit." Cuius exitum nosse operae pretium est.

scilicet paruus beatus vivo dictator noster qui samnites legatus audio is vilis cibus in focus ipse manus suus verso ille qui iam saepe hostis percutio laurea in capitolinus iuppiter gremium repono quam apicius noster memoria vivo qui in is urbs ex qui aliquando philosophus velut corruptor iuventus abeo iubeo sum scientia popina profiteor disciplina suus saeculis inficio qui exitus nosco opera pretium sum


Scipionis filiae ex aerario dotem acceperunt, quia nihil illis reliquerat pater. Aequum me hercules erat populum Romanum tributum Scipioni semel conferre, cum a Carthagine semper exigeret. O felices viros puellarum, quibus populus Romanus loco soceri fuit! Beatioresne istos putas, quorum pantomimae deciens sestertio nubunt, quam Scipionem, cuius liberi a senatu, tutore suo, in dotem aes grave acceperunt ?

scipio filia ex aerarius doto accipio quia nihil ille relinquo pater aequi ego herculis sum populus romanus tribuo scipio semel confero cum ab carthago semper exigo o felix vir puellaris qui populus romanus locus socer sum beatus iste puto qui pantomima decies sestertius nubo quam scipio qui liber ab senatus tutor suus in doto aes gravis accipio


Numerarem inter magna solacia patrem quoque tuum, nisi abesset; nunc tamen ex adfectu tuo, qui illius in te sit cogita; intelleges, quanto iustius sit te illi servari quam mihi impendi. Quotiens te immodica vis doloris invaserit et sequi se iubebit, patrem cogita ! Cui tu quidem tot nepotes pronepotesque dando effecisti, ne unica esses; consummatio tamen aetatis actae feliciter in te vertitur. Illo vivo nefas est te, quod vixeris, queri.

numeraris inter magnus solacium pater quoque tuus nisi absum nunc tamen ex affectus tuus qui ille in tu sum cogito intellego quantus iustus sum tu ille servaris quam ego impendo quotiens tu immodicus volo dolor invado et sequor sui jubeo pater cogito qui tu quidem tot nepos pronepos do efficio ne unicus sum consummatio tamen aetas ago feliciter in tu verto ille vivo nefas sum tu qui vivo queror


Haec etiam si quis singula parum iudicat efficacia ad consolandum exulem, utraque in unum conlata fatebitur plurimum posse. Quantulum enim est, quod perdidimus ! Duo quae pulcherrima sunt, quocumque nos moverimus, sequentur: natura communis et propria virtus.

hic etiam si quis singulus parum iudico efficacia ad consolo exulis uter in unus confero fateor multus possum quantulis enim sum qui perdo duo qui pulcher sum quicumque nos moverimus sequor natura communis et proprius virtus


Ideoque nec exulare umquam potest, liber et deis cognatus et omni mundo omnique aevo par ; nam cogitatio eius circa omne caelum it, in omne praeteritum futurumque tempus immittitur. Corpusculum hoc, custodia et vinculum animi, huc atque illuc iactatur ; in hoc supplicia, in hoc latro- cinia, in hoc morbi exercentur. Animus quidem ipse sacer et aeternus est et cui non possit inici manus.

ideo neque exularis umquam possum liber et deus cognatus et omnis mundus omne aevum par nam cogitatio is circa omnis caelum eo in omnis praetereo sum tempus immitto corpusculis hic custodia et vinculis animus huc atque illic jacto in hic supplicium in hic latro cinia in hic morbus exerceo animus quidem ipse sacer et aeternus sum et qui non possum inicio manus


Alacres itaque et erecti, quocumque res tulerit, intrepido gradu properemus, emetiamur quascumque terras. Nullum inveniri exilium intra mundum potest ; nihil enim, quod intra mundum est, alienum homini est. Undecumque ex aequo ad caelum erigitur acies, paribus intervallis omnia divina ab omnibus humanis distant.

alacer itaque et erigo quicumque res fero intrepidus gradus propero emetior quicumque terra nullus invenio exsilium intra mundus possum nihil enim qui intra mundus sum alienus homo sum undecumque ex aequus ad caelum erigo acies par intervallum omnis divino ab omnis humanus disto


Haec non ideo refero, ut laudes eius exsequar, quas circumscribere est tam parce transcurrere, sed ut intellegas magni animi esse feminam, quam non ambitio, non avaritia, comites omnis potentiae et pestes, vicerunt, non metus mortis iam exarmata nave naufragium suum spectantem deterruit, quo minus exanimi viro haerens non quaereret, quemadmodum inde exiret, sed quemadmodum efferret. Huic parem virtutem exhibeas oportet et animum a luctu recipias et id agas, ne quis te putet partus tui paenitere.

hic non ideo refero ut laus is exsequor qui circumscribo sum tam parco transcurro sed ut intellego magnus animus sum femina quam non ambitio non avaritia comes omnis potentia et pestis vinco non metus mors iam exarmo navus naufragium suus specto deterreo quo paruus exanimus vir haereo non quaero quemadmodum inde exeo sed quemadmodum effero hic par virtus exhibeo oportet et animus ab luctus recipio et is ago ne quis tu puto pario tuus paeniteo


O quam multarum egregia opera in obscuro iacent ! Si huic illa simplex admirandis virtutibus contigisset antiquitas, quanto ingeniorum certamine celebraretur uxor, quae, oblita imbecillitatis, ob- lita metuendi etiam firmissimis maris, caput suum periculis pro sepultura obiecit et, dum cogitat de viri funere, nihil de suo timuit ! Nobilitatur carminibus omnium, quae se pro coniuge vicariam dedit. Hoc amplius est, discrimine vitae sepulcrum viro quaerere ; maior est amor, qui pari periculo minus redimit.

o quam multus egregius opus in obscurum iaceo si hic ille simplex admiror virtus contingo antiquitas quantus ingeniosus certamen celebro uxor qui obliviscor imbecillitas ob lito metuo etiam firmus mare caput suus periculum pro sepelio obiacio et dum cogito de vir funus nihil de suus timeo nobilito carmen omnis qui sui pro coniunx vicaria do hic amplus sum discrimen vita sepulcrum vir quaero magnus sum amor qui par periculum paruus redimo


Rutilia Cottam filium secuta est in exilium et usque eo fuit indulgentia constricta, ut mallet exilium pati quam desiderium, nec ante in patriam quam eum filio rediit. Eundem iam reducem et in republica florentem tam fortiter amisit quam secuta est, nec quisquam lacrimas eius post elatum filium notavit. In expulso virtutem ostendit, in amisso prudentiam ; nam et nihil illam a pietate deterruit et nihil in tristitia supervacua stultaque detinuit. Cum his te numerari feminis volo. Quarum vitam semper imi- tata es, earum in coercenda comprimendaque aegritudine optime sequeris exemplum.

rutilia cotta filius sequor sum in exsilium et usque is sum indulgeo constringo ut malo exsilium patior quam desiderium neque ante in patria quam is filius redeo idem iam reducem et in republico floreo tam fortis amitto quam sequor sum neque quisquam lacrima is post effero filius noto in expello virtus ostendo in amitto prudentia nam et nihil ille ab pietas deterreo et nihil in tristitia supervacuus stultus detineo cos hic tu numeraris femina volo quaris vita semper imus tata sum is in coerceo comprimo aegritudo optume sequor exemplum


Non te maximum saeculi malum, impudicitia, in numerum plurium adduxit ; non gemmae te, non margaritae flexerunt ; non tibi divitiae velut maximum generis humani bonum refulserunt; non te, bene in antiqua et severa institutam domo, periculosa etiam probis peiorum detorsit imitatio ; numquam te fecunditatis tuae, quasi exprobraret aetatem, puduit, numquam more aliarum, quibus omnis commendatio ex forma petitur, tumescentem uterum abscondisti quasi indecens onus, nec intra viscera tua conceptas spes liberorum elisisti; non faciem coloribus ac lenociniis polluisti;

non tu magnus saeculis malus impudicitia in numerus multus adduco non gemma tu non margarita flecto non tu divitiae velut magnus genus humanus bonus refulgeo non tu bene in antiquus et severus instituo domus periculosus etiam probus malus detorqueo imitatio numquam tu fecunditas tuus quasi exprobro aetas pudeo numquam mos alius qui omnis commendatio ex forma peto tumesco uterus abscondo quasi indeceo onus neque intra viscera tuus concipio spes liberi elido non facies color atque lenocinium polluo


Adversus hunc, quisquis me malorum turba terrebit, his verbis utendum erit : "Si contra unam quamlibet partem fortunae satis tibi roboris est, idem adversus omnis erit. Cum semel animum virtus induravit, undique invulnerabilem praestat. Si avaritia dimisit, vehementissima generis humani pestis, moram tibi ambitio non faciet; si ultimum diem non quasi poenam, sed quasi naturae legem aspicis, ex quo pectore metum mortis eieceris, in id nullius rei timor audebit intrare ;

adverro hic quisquis ego malus turba terreo hic verbum utor sum si contra unus quamlibet pars fortuna satis tu robur sum idem adverro omnis sum cos semel animus virtus induro undique invulnerabilis praesto si avaritia dimitto vehemens genus humanus pestis mora tu ambitio non facio si ulter dies non quasi poena sed quasi natura lex aspicio ex quo pectus metus mors eicio in is nullus res timor audeo intro


Adversus ipsam commutationem locorum de- tractis ceteris incommodis, quae exilio adhaerent, satis hoc remedii putat Varro, doctissimus Romanorum, quod, quocumque venimus, eadem rerum natura utendum est. M. Brutus satis hoc putat, quod licet in exilium euntibus virtutes suas secum ferre.

adverro ipse commutatio locus de traho ceterus incommodus qui exsilium adhaereo satis hic remedium puto varro doceo romanus qui quicumque venio idem res natura utor sum m brutus satis hic puto qui licet in exsilium eo virtus suus sui fero


Sed desiderat aureis fulgentem vasis supellectilem et antiquis nominibus artificum argentum nobile, aes paucorum insania pretiosum et servorum turbam, quae quamvis magnam domum angustet, iumentorum corpora differta et coacta pinguescere et nationum omnium lapides : ista congerantur licet, numquam explebunt inexplebilem animum, non magis quam ullus sufficiet umor ad satiandum eum, cuius deside- rium non ex inopia, sed ex aestu ardentium viscerum oritur ; non enim sitis illa, sed morbus est.

sed desidero aureus fulgeo vasum supellectilis et antiquus nomen artifex argentum nobilis aes paucus insania pretiosus et servus turba qui quivis magnus domus angusto iumentum corpus differtus et cogo pinguesco et natio omnis lapis iste congero licet numquam expleo inexplebilis animus non magis quam ullus sufficio umor ad satio is qui desideo rium non ex inopia sed ex aestus ardeo viscera orior non enim sum ille sed morbus sum


Dedignatur aliquis paupertatem, cuius tam clarae imagines sunt ? Indignatur exsul aliquid sibi deesse, eum defuerit Scipioni dos, Regulo mercennarius, Menenio funus, cum omnibus illis quod deerat ideo honestius supple- tum sit, quia defuerat ? His ergo advocatis non tantum tuta est, sed etiam gratiosa paupertas.

dedigno aliquis paupertas qui tam clarus imago sum indignor exsul aliquis sui desum is desum scipio dos regulus mercenarius menenius funus cum omnis ille qui desum ideo honestus suppleo tum sum quia desum hic ergo advoco non tantus tueor sum sed etiam gratiosus paupertas


Sapientem esse me dico ? Minime ; nam id quidem si profiteri possem, non tantum negarem miserum esse me, sed omnium fortunatissimum et in vicinum deo perductum prae- dicarem. Nunc, quod satis est ad omnis miserias leniendas, sapientibus me viris dedi et nondum in auxilium mei validus in aliena castra confugi, eorum scilicet, qui facile se ae suos tuentur.

sapio sum ego dico paruus nam is quidem si profiteor possum non tantus negaris miser sum ego sed omnis fortuno et in vicinus deus perduco prae dicaris nunc qui satis sum ad omnis miseria lenio sapio ego vis do et nondum in auxilium meus validus in alienus castrum confugio is scilicet qui facilis sui ae suus tueor


Vix denique invenies ullam terram, quam etiamnunc indigenae colant; permixta omnia et insiticia sunt. Alius alii successit ; hic concupivit, quod illi fastidio fuit; ille unde expulerat, eiectus est. Ita fato placuit, nullius rei eodem semper loco stare fortunam.

vix denique invenio ullus terra quam etiamnum indigena colo permisceo omnis et insiticius sum alius alius succedo hic concupio qui ille fastidium sum ille unde expello eicio sum ita fatum placeo nullus res idem semper locus sto fortuna


O fortunatiorem Marcellum eo tempore, quo exilium suum Bruto adprobavit, quam quo rei publicae consulatum ! Quantus ille vir fuit, qui effecit, ut aliquis exul sibi videretur, quod ab exule recederet ! Quantus vir fuit, qui in admirationem sui adduxit hominem etiam Catoni suo mirandum !

o fortuno marcellus is tempus quo exsilium suus brutus adprobo quam quo res publicus consulatus quantus ille vir sum qui efficio ut aliquis exul sui video qui ab exulis recedo quantus vir sum qui in admiratio suus adduco homo etiam cato suus miror


Omnia ista, quae imperita ingenia et nimis corporibus suis addicta suspiciunt, lapides, aurum, argentum et magni levatique mensarum orbes terrena sunt pondera, quae non potest amare sincerus animus ac naturae suae memor, levis ipse, expeditus et, quandoque emissus fuerit, ad summa emicaturus ; interim quantum per moras membrorum et hanc circumfusam gravem sarcinam licet, celeri et volucri cogitatione divina perlustrat.

omnis iste qui imperitus ingenium et nimis corpus suus addico suspicio lapis aurum argentum et magnus levatique mensaris orbo terrenus sum pondero qui non possum amo sincerus animus atque natura suus memor levis ipse expedio et quandoque emitto sum ad summus emico interim quantus per mora membrum et hic circumfundo gravis sarcina licet celer et volucris cogitatio divino perlustro


Bona condicione geniti sumus, si eam non deseruerimus. Id egit rerum natura, ut ad bene vivendum non magno apparatu opus esset; unusquisque facere se beatum potest. Leve momentum in adventiciis rebus est et quod in neutram partem magnas vires habeat. Nec secunda sapientem evehunt nec adversa demittunt; laboravit enim semper, ut in se plurimum poneret, ut a se omne gaudium peteret. Quid ergo ?

bonus condicio gigno sum si is non desero is ago res natura ut ad bene vivo non magnus apparatus opus sum unusquisque facio sui beatus possum levis momentum in adventicius res sum et qui in neuter pars magnus vireo habeo neque secundus sapio eveho neque adverso demitto laboro enim semper ut in sui multus pono ut ab sui omnis gaudium peto quis ergo


"At vestem ac domum desideraturus est exsul." Haec quoque ad usum tantum desiderabit : neque tectum ei deerit neque velamentum ; aeque enim exiguo tegitur corpus quam alitur. Nihil homini natura, quod necessarium faciebat, fecit operosum.

at vestis atque domus desidero sum exsul hic quoque ad usus tantus desidero neque tectum is desum neque velamentum aequus enim exiguus tego corpus quam alo nihil homo natura qui necessarius facio facio operosus


Quanta luxuria erat, cui centiens sestertium egestas fuit ! I nunc et puta pecuniae modum ad rem pertinere, non animi. Sestertium centiens aliquis extimuit et, quod alii voto petunt, veneno fugit ! Illi vero tam pravae mentis homini ultima potio saluberrima fuit. Tune venena edebat bibebatque, eum immensis epulis non delectaretur tantum, sed gloriaretur, eum vitia sua ostentaret, eum civitatem in luxuriam suam converteret, eum iuventutem ad imitationem sui sollici- taret etiam sine malis exemplis per se docilem.

quantus luxuria sum qui centiens sestertius egestas sum eo nunc et puto pecunia modus ad res pertineo non animus sestertius centiens aliquis extimesco et qui alius veto peto veneno fugio ille verus tam pravus mens homo ulter potio saluberrima sum tu veneno edo bibo is immensus epulis non delector tantus sed glorior is vitio suus ostento is civitas in luxuria suus converto is iuventus ad imitatio suus sollici taret etiam sine malus exemplum per sui docilis


Quid tam multa conquiritis ? Scilicet maiores nostri, quorum virtus etiamnunc vitia nostra sustentat, infelices erant, qui sibi manu sua parabant cibum, quibus terra cubile erat, quorum tecta nondum auro fulgebant, quorum templa nondum gemmis nitebant. Itaque tune per fictiles deos religiose iurabatur ; qui illos invocaverant, ad hostem morituri, ne fallerent, redibant.

quis tam multus conquaero scilicet magnus noster qui virtus etiamnum vitio noster sustento infelix sum qui sui manus suus paro cibus qui terra cubile sum qui tectum nondum aurum fulgeo qui templum nondum gemma niteo itaque tu per fictilis deus religiosus juro qui ille invocaverant ad hostis morior ne fallo redeo


Ne me putes ad elevanda incommoda paupertatis, quam nemo gravem sentit, nisi qui putat, uti tantum praeceptis sapientium, primum aspice, quanto maior pars sit pauperum, quos nihilo notabis tristiores sollicitioresque divitibus ; immo nescio an eo laetiores sint, quo animus illorum in pauciora distringitur. Transeamus opes paene inopes, veniamus ad locupletes.

ne ego puto ad elevanda incommodus paupertas quam nemo gravis sentio nisi qui puto uti tantus praecipio sapiens primus aspicio quantus magnus pars sum pauper qui nihilum noto tristis sollicitus dives immo nescio an is laetus sum quo animus ille in paucus distringo transeo ops paene inops venio ad locuples


Brutus in eo libro, quem de virtute composuit, ait se Marcellum vidisse Mytilenis exulantem et, quantum modo natura hominis pateretur, beatissime viventem neque umquam cupidiorem bonarum artium quam illo tempore. Itaque adicit visum sibi se magis in exilium ire, qui sine illo rediturus esset, quam illum in exilio relinqui.

brutus in is liber qui de virtus compono aio sui marcellus video mytilenae exsulo et quantus modo natura homo pateo beatus vivo neque umquam cupidus bonus ars quam ille tempus itaque adicio video sui sui magis in exsilium eo qui sine ille redeo sum quam ille in exsilium relinquo


si cogitas libidinem non voluptatis causa homini datam, sed propagandi generis, quem non violaverit hoc secretum et infixum visceribus ipsis exitium, omnis alia cupiditas intactum praeteribit. Non singula vitia ratio sed pariter omnia prosternit; in universum semel vincitur."

si cogito libido non voluptas causa homo do sed propago genus qui non violo hic secerno et infigo viscera ipse exitium omnis alius cupiditas intactus praetereo non singulus vitio ratio sed pariter omnis prosterno in universus semel vincio


Ultra Phasin capi volunt, quod ambitiosam popinam instruat, nec piget a Parthis, a quibus nondum poenas repetimus, aves petere. Undique convehunt omnia, nota ignota, fastidienti gulae ; quod dissolutus deliciis stomachus vix admittat, ab ultimo portatur oceano ; vomunt ut edant, edunt ut vomant, et epulas, quas toto orbe conquirunt, nec concoquere dignantur. Ista si quis despicit, quid illi paupertas nocet ? Si quis concupiscit, illi paupertas etiam prodest ; invitus enim sanatur et, si remedia ne coactus quidem recipit, interim certe, dum non potest, illa nolenti similis est.

ultra phasis capio volo qui ambitiosus popina instruo neque pigeo ab parthus ab qui nondum poena repeto aveo peto undique conveho omnis nosco ignotus fastidio gula qui dissolvo deliciae stomachus vix admitto ab ultimo porto oceanus vomo ut edo edo ut vomo et epulae qui totus orbis conquaero neque concoquo digno iste si quis despicio quis ille paupertas noceo si quis concupisco ille paupertas etiam prodo invitus enim sano et si remedio ne cogo quidem recipio interim certus dum non possum ille nolo similis sum


Tene in gremio cito tibi daturam pronepotes Novatillam, quam sic in me transtuleram, sic mihi adscripseram, ut posset videri, quod me amisit, quamvis salvo patre pupilla ; hanc et pro me dilige ! Abstulit illi nuper fortuna matrem; tua potest efficere pietas, ut perdidisse se matrem doleat tantum, non et sentiat.

tenos in gremium cito tu do pronepos novatillam quam sic in ego transfero sic ego adscribo ut possum video qui ego amitto quivis salvo pater pupillo hic et pro ego diligo aufero ille nuper fortuna mater tuus possum efficio pietas ut perdo sui mater doleo tantus non et sentio


Nec hoc in pecunia tantum aut alimentis evenit. Eadem natura est in omni desiderio, quod modo non ex inopia, sed ex vitio nascitur ; quidquid illi congesseris, non finis erit cupiditatis, sed gradus. Qui continebit itaque se intra naturalem modum, paupertatem non sentiet; qui naturalem modum excedet, eum in summis quoque opibus paupertas sequetur. Necessariis rebus et exilia sufficiunt, supervacuis nec regna.

neque hic in pecunia tantus aut alimentum evenio idem natura sum in omnis desiderium qui modo non ex inopia sed ex vitio nascor quisquis ille congero non finis sum cupiditas sed gradus qui contineo itaque sui intra natural modus paupertas non sentio qui natural modus excedo is in summus quoque ops paupertas sequor necessarius res et exsilium sufficio supervacuus neque regnum


Post hoc nemo miratur, quod per sedecim annos, quibus Aegyptum maritus eius optinuit, numquam in publico conspecta est, neminem provincialem domum suam admisit, nihil a viro petit, nihil a se peti passa est. Itaque loquax et in contumelias praefectorum ingeniosa provincia, in qua etiam qui vitaverunt culpam non effugerunt infamiam, velut unicum sanctitatis exemplum suspexit et, quod illi difficillimum est, cui etiam periculosi sales placent, omnem verborum licentiam continuit et hodie similem illi, quamvis numquam speret, semper optat. Multum erat, si per XVI annos illam pro- vincia probasset ; plus est, quod ignoravit.

post hic nemo miro qui per sedecim annus qui aegyptus maritus is obtineo numquam in publicus conspicio sum nemo provincial domus suus admitto nihil ab vir peto nihil ab sui peto patior sum itaque loquax et in contumelia praefector ingeniosus provincia in qui etiam qui vito culpa non effugio infamia velut unicus sanctitas exemplum suspicio et qui ille difficilis sum qui etiam periculosus sal placeo omnis verbum licentia contineo et hodie similis ille quivis numquam spero semper opto multus sum si per xvi annus ille pro vincia probo multus sum qui ignoro


Nec omnibus eadem causa relinquendi quaerendique patriam fuit. Alios excidia urbium suarum hostilibus armis elapsos in aliena spoliatos suis expulerunt ; alios domestica seditio summovit ; alios nimia superfluentis populi frequentia ad exonerandas vires emisit; alios pestilentia aut frequentes terrarum hiatus aut aliqua intoleranda infelicis soli vitia eiecerunt; quosdam fertilis orae et in maius laudatae fama corrupit. Alios alia causa excivit domibus suis ;

neque omnis idem causa relinquo quaero patria sum alii excidium urbs suus hostilis arma elabor in alienus spolio suus expello alius domesticus seditio summoveo alius nimius superfluo populus frequentia ad exonero vireo emitto alius pestilentia aut frequens terra hio aut aliqui intolero infelix solus vitio eicio quidam fertilis ora et in magnus laudo fama conrumpo alii alius causa excio domus suus


Transierunt deinde Ligures in eam, transierunt et Hispani, quod ex similitudine ritus apparet; eadem enim tegmenta capitum idemque genus calciamenti quod Cantabris est, et verba quaedam ; nam totus sermo conversatione Graecorum Ligurumque a patrio descivit. Deductae deinde sunt duae civium Romanorum coloniae, altera a Mario, altera a Sulla ; totiens huius aridi et spinosi saxi mutatus est populus !

transeo deinde ligur in is transeo et hispanus qui ex similitudo ritus appareo idem enim tegimentum caput idem genus calceamentum qui cantabras sum et verbum quidam nam totus sermo conversatio graecum ligur ab patrius descio deduco deinde sum duo civis romanus colonia alter ab marius alter ab sulla totiens hic aridus et spinosus saxum muto sum populus


Hoc est, mater carissima, solacium quo reficiaris. Illi te, quantum potes, iunge, illius artissimis amplexibus alliga. Solent maerentes ea, quae maxime diligunt, fugere et libertatem dolori suo quaerere. Tu ad illam te, quidquid cogita- veris, confer ; sive servare istum habitum voles sive deponere, apud illam invenies vel finem doloris tui vel comitem.

hic sum mater carus solacium quo reficiaris ille tu quantus possum jungo ille artus amplexus alligo soleo maereo is qui magnus diligo fugio et libertas dolor suus quaero tu ad ille tu quisquis cogito verus confero sive servaris iste habitus volo sive depono apud ille invenio vel finis dolor tuus vel comes