infractasque minas dilato Marte fatigat


tardauit medio pontus. non ardua regnis


dum properas auferre necem, reddentia formam


irarum senior, magnas ne penderet alti


ipse etiam mentis testatus gaudia uultu


respectantem adeo atque iras cum fraude coquentem.


prae se terrores diuumque ferebat honorem.


conclamant utrimque acies, ceu tota Saguntos

conclamo utrimque acies ceu totus saguntus


matre Saguntina Graius geminoque parente


Fuluius excepit non unum pectore uulnus.


sacra ratis subitisque uadis immobilis haesit.

sacer ratis subeo uadum immobilis haereo


rostra gerens niuea surgebat mole columna.


Pyrenen, scopulique omnes ac lustra ferarum

pyrene scopulus omnis atque lustro ferus


uox uenit, et Crixum ferri clamoribus audit,


at Mago, exuuias secum caesique uolutans


inde, ubi collecti rapidam diffundere pestem

inde ubi colligo rapidus diffundo pestis


adfixit plectro dextram. nec deinde regenda

affigo plectrum dexter neque deinde rego


inuento simul atque amisso redde parenti


nostra placet neque uos magnis auertitis ausis,

noster placeo neque tu magnus averto audeo


quis Aesis regnator erat fluuioque reliquit

quis aesis regnator sum fluvius relinquo


applicat et mitem fundit per membra quietem.

applico et mitis fundo per membrum quies


Sabe, tuas, qui de proprio cognomine primus

sabus tuus qui de proprius cognomen primus


Illyris ora uiri, nigro adlatrauerat ore


At non spectator Marus inter talia segni

at non spectator marus inter talis segnis


Iuppiter aspexit, magnum est ex hoste reuerti.

iuppiter aspicio magnus sum ex hostis revorto


omen, Hiberiacis uicta Carthagine terris.


asper principio (neque enim mihi fallere mos est)

asper principium neque enim ego fallo mos sum


Tauranus comites suprema uoce ciebat.


agmina agit. nunc, quaeso, mihi nunc dextera in armis

agmen ago nunc quaeso ego nunc dextera in arma


corda uirum mansere gradu, rebusque retusis


ingentis belli? pedibus tibi gloria, miles,


postquam illum infelix hausit, quo munera primum

postquam ille infelix haurio quo munus primus


uox occulta subit passim diffusa per auras:

uox occulo subeo passim diffundo per aura


appulerant nexae ferri compage triremes)


sed non multa dies generi, properatque senectus,

sed non multus dies gener propero senectus


extant consumptis uisu deformia membris.


euentu, mediaque diu pendente per ambas


ergo ubi gustatus cruor admonuitque Sibylla


ceperit arma furor, patres an signa moueri


uulnera et exhaustas saeuo certamine uires


attactum telis. superum cum munere detur


taurum parma trucem, poenae monimenta uetustae.

taurus parma trux poena monumentum vetustus


in pugnam atque acies, ut natum ad sola liqueret

in pugna atque acies ut natus ad solus liqueo


in Capitolinas certatim scanditur arces,


serus deletae post auxiliabere Romae.


inde ubi prima dies iuris, clauumque regendae


quanta procul moles scopulis ad sidera tendit,

quantus procul moles scopulus ad sidus tendo


proiecta in campis nebulas exhalat inertis


sternitur effusis pelagi media area telis,

sterno effundo pelagus medius area telum


sat patriae sumus, e numero si ad proelia nostro

satis patria sum e numerus si ad proelio noster


nec frater, Mancine, tuus fatearque nepotem


et duplicare acies: uenturum ad moenia cursu

et duplicaris acies uenio ad moenia cursus


ossa solo informi dape quae repletus et asper

os solum informis daps qui repletus et asper


hinc spolia ostentabat ouans captiuaque uictor

hinc spolium ostento ouo captivus uictor


fons rapidus furit atque ustas sub gurgite cautes

fons rapidus furio atque uro sub gurges cautes


Eurymedon, inter miserae lamenta senectae,


nescius heu planctu duxit moderante uolatus.


ex opibus posco. raptor per saecula longa


quanta per Ausonios populos torrentibus armis


perge age, et insanos curarum comprime fluctus.

pergo ago et insanus cura comprimo fluctus


mens siluas medioque uiros imponere monti,


in Latium uenere faces, ruptusque fragore


procubuit tandem multa deuicta securi


tum pius Aeneas terris iactatus et undis


agmina, et inuisus Marti notusque fugarum


terga: nec erectis similes imponere cristis

tergum neque erigo similis impono crista


dura simul deuicta uiro, metus, Hannibal, irae,

durus simul devinco uir metus hannibal ira


uestra, nec abscessem thalamo, ni magna minatus

uester neque abscesso thalamus ni magnus mino


bella capessebat, propiorque insurgere Mauors


seruitio si tam faciles, cur bella refertis?’

seruitium si tam facilis cur bellum refero


libertas populis pacto seruata decusque


Talia portabat laetis oracula Bostar


exclamat uoluens oculos caeloque fretoque:


exhorter, quos nobilitant primordia belli?


e medio, fodiant quae magnas pectus in iras,


diuersam Marte infausto, Murroque secundos

diverto mars infaustus murroque secundus


ante oculos astant lacerae trepidantibus umbrae,


et fugiunt tumido per spumea caerula uelo.

et fugio tumidus per spumeus caerulus velo


saxosi scopulos montis lymphata feruntur


iamque metus leuior. uerum, cui dempta ferebat


qua uentum, referunt clausis formidine castris.


sistere perculsos ille et reuocare laborat:


Talia uenturae mittebant omina pugnae


Martius hinc campos sonipes hinnitibus implet,

martius hinc campus sonipes hinnitus impleo


concilium propere exposcit, patribusque uocatis,


cuspidis Iliacae. dignus Carthagine, dignus


praefuerat terris Hieron, tractare sereno


surgentis ceruice toros, nunc torua sub hirta

surgo ceruix torus nunc torvus sub hirtus


sat prorsus, sat erat decoris discrimine tuto,

satis prorsus satis sum decor discrimen tueor


postquam perpetuas iudex concessit ad umbras

postquam perpetuus iudex concedo ad umbra


huc, qui stagna colunt Tritonidos alta paludis,

huc qui stagnum colo tritonidos altus palus


ora nouus pallor. membris dimissa solutis


si nostrum nullo uiolatum est crimine corpus,


uulneribus? quantine emptum uelit Hannibal, ut nos


florebat, sed Massylus succiderat ensis


mens horret, nec adhuc oculis absistit imago.

mens horreo neque adhuc oculus absisto imago


haud secus ac, fractae rector si forte carinae

haud secus atque frango rector si fors carina


aut uaga Sardoo uestigia tinguere fluctu

aut uagus sardous uestigium tinguere fluctus


ut subigente fame diuersis rupibus ursi


‘exul Dardaniam et bis numina capta penates

exul dardania et bis numen capio penates


diues agri, diues pecoris famaeque negatus


pone ferox ponte exclusit redeuntia regna.


exultare uidet (namque illi uulnere praeceps

exultaris uideo namque ille uulnus praeceps


isque ubi Callaici radiantem tegminis orbem


Lucanis excita iugis Hirpinaque pubes


et qui correptas sorbentem uerticis haustu


dicendo) clamor turbat diuersa uolentum:


telorum uis, et densa sol uincitur umbra.


fronte decor quaesitus acu, lasciuaque crebras


omnis iam placata tibi manet ira deorum,


fundamenta deum Romanaque foedera cernis.’


Samnitum iussis. hi sunt qui iura dedere


Iam, Tartessiaco quos soluerat aequore Titan


electos optare dabo inter praemia campos.


sed mihi post partum non ultra ducere uitam


attonitum nouitate mali fugisse parentem


uana fides. puppis etiam constructaque saxa


quae traherent celsam religatis funibus alnum.


addidit et Libyae finem inter prospera bella

addo et libya finis inter prosper bellum


attonitae propere refluunt ad limina nota,


gloria picturae saeclo; non aera iuuabat


suggestu, magnis fautor non futtilis ausis,

suggero magnus fautor non futtilis audeo


abduxere gradus: ut, laetus ualle remota


At non tam tristi sortitus proelia Marte


cura deum. maesto suffusae lumina uultu


necdum maturas impellit uentus aristas,


ignis atrox, animusque uiri iam bella gerebat,


attonitum erumpit subita formidine uulgus,


ast delecta manus iungebat foedera Poeno.


imponit tumulo inlacrimans, manesque precata


Maenala, ubi argutis longe de uertice sacro

maenala ubi arguo longus de uertex sacro


ipsa Syracusae patulos urbs inclita muros

ipse syracusae patulus urbs inclutus murus


ac minitans capto patrias properabat ad oras.

atque minito capio patria propero ad ora


Italiae fatis? hunc si non uincitis hostem,


et gliscit gressu uolucrique citatior Euro

et glisco gradior volucris citatus eurus


implet fatidico Dodonida murmure quercum.

impleo fatidicus dodonida murmur quercus


at grandaeua deum praenoscens omina mater


creuisse, in medium congestis undique donis,


nunc mediam in frontem ueniens clamante procella

nunc medius in frons venio clamo procella


agger adhuc murusque tenet Gracchusue, moueri


per subitum moto strepuere tonitrua mundo.

per subeo moveo strepuere tonitruum mundus


Adfuit et Samnis, nondum uergente fauore


impiger occultis Poenus postquam abditur umbris,

impiger occulo poenus postquam abditur umbra


ter centum memorabat auos, quos turbine Martis


Nec Venerem interea fugit exoptabile tempus

neque venus interea fugio exoptabilis tempus


cornipedem. tunc auersi fugientia colla


et bellare Tabas docilis Cossyraque parua

et bellaris tabae docilis cossyraque paruus


corpus; in exiguis uigor, admirabile, membris

corpus in exiguus vigor admirabilis membrum


Ianiculum incumbens urbi. mox pace probata


quantum etenim distant a morte silentia uitae?

quantus etenim disto ab mors silentium uita


accepit uocem, Procul hinc te Martius, inquit

accipio uox procul hinc tu martius inquam


sensim attollebat propius subeuntibus arces


belligeris in pace mori. tremor implicat artus,

belliger in pax morior tremor implico artus


hanc notam formae concessit laetus ouansque


implebat quamquam languentia lumina somnus,


ilia perfossum et campi per aperta uolantem

ilia perfodio et campus per apertus uolo


atque inter frondes reuirescere uiderat aurum.

atque inter frondeo reviresco uideo aurum


extremumque diem primus tulit; ire per ora


quis gelidas suetum noctes thorace grauatis


prima acies. hos impulsu cuneoque feroci


semina ab Oenea ductoris stirpe trahebat


exutos seruans portabo in Tartara, luctus.


sed non par animis nec bello prospera turba

sed non par animus neque bellum prosper turba


muros ante tuos, ut par est, debita ductor


indispensato lassantem corpora nisu:


continuo cessere globi, latusque repente


hinc rupti reboare poli, atque hinc crebra micare

hinc rumpo reboaris polio atque hinc creber mico


‘Huic si uita duci nostrum durasset in aeuum,


Nec Cerretani, quondam Tirynthia castra,

neque cerretanus quondam tirynthius castrum


bellandi et merita mille inter proelia fama)

bellor et mereo mille inter proelio fama


adsuetis uelox pennis. decrescit anhelo


ultus iam mortem, ceu uictor bella gerebat.

ulciscor iam mors ceu uictor bellum gero


uiderunt comites tristique per atria planctu


rector, et Inachiis qui Thessala miscuit arma,

rector et inachius qui thessalus misceo arma


Phocaicae dant Emporiae, dat Tarraco pubem


insanos Tyrio fugeretis remige fluctus?


aut facta Hannibalis sileant. nec deinde relinquo

aut facio hannibal sileo neque deinde relinquo


fractis foederibus populo modus? ipsa malorum


limina et audito surgentis carmine flammas.


egressa est Libycis maior naualibus aeuum.

egredior sum libycus magnus naualis aeuum


Hannibal exagitat, stimulantque sequentia bella.


his urbes Arna et laetis Meuania pratis,


ecce repens tacito percurrit pectora sensu


Suessa atque a duro Frusino haud imbellis aratro.

suessa atque ab durus frusino haud imbellis arater


Ocni prisca domus, paruique Bononia Rheni,


frondosis silua atra iugis. hinc ornus et albae

frondosus silua ater iugum hinc ornus et albus


huic procul ardentem iaculatus lampada Cimber


‘Obuia si primus nobis hic tela tulisset,


interea exclusa maioris sorte pericli


Dardanidis Mauors: iam terra cedit Hibera


damnatusque doli desertis coniuge fida


post obitum dextra nec in ipsa morte quiescunt?’

post obeo dextera neque in ipse mors quiesco


purpureo moriens uictricia sanguine tinguis.

purpureus morior uictricia sanguis tinguis


inter tot motus cur me contra arma ferentem

inter tot moueo cur ego contra arma fero


polluit atque armat contemptu pectora diuum.

polluo atque armo contemptus pectus diuus


ultorem ante oculos atque ora astare repulsae.

ultor ante oculus atque os astaris repello


personat et luctu campus. reuocare libebat


e toto dabat ad bellum Campania tractu,


exin cura seni tristem depellere fesso

exinde cura senex tristis depello fatisco


unius amissa superantis puppe magistri.


Insula fluctisono circumuallata profundo


quos tulit, ut superum regi soliumque domosque


agmina, et effusae pariter dant terga cateruae.

agmen et effundo pariter do tergum caterva


‘Nigro forte Ioui, cui tertia regna laborant,

niger fors iuppiter qui tertius regnum laboro


natum etiam docuit falsae sub imagine plumae


donec reptantem et nequiquam saepe trahendo


ad muros trepido conuertunt agmina cursu:


hic, miranda mouens, classem quae condita portu

hic miro moveo classis qui condio portus


Aufidus et stagnis intercipit arua refusis,

aufidus et stagnum intercipio aruum refundo


Phoenissae ruere, aut certe non horrida fata

phoenissa ruo aut certus non horridus fatum


nec spes obsessis ultra reserata tueri


uellantur signa, ac diua ducente petamus


caesaries breuior. flagrabant lumina miti


occumbam potius nec te, patria inclita, dedam

occumbo potis neque tu patria inclutus dedo


Satricus esse manum et Sidonia uulnera credens,

satricus sum manus et sidonius uulnus credo


cetera quae Libyam portari incendia suades,

ceterus qui libya porto incendium suadeo


sternitur alternus uastis concursibus hostis,


contractis Trasimennus aquis: telum ore cruento

contraho trasimennus aqua telis os cruento


arebat lingua, et gelidus per uiscera sudor

areo lingua et gelidus per uiscera sudor


ordine mactari pecudes iubet. ater operto


nec soli faciles longique laboris anhelos

neque solus facilis longus labor anhelus


nam calida tristes epulae torrentur harena.

nam calidum tristis epulae torreo harena


quae spectata, uiri, patriam referatis in urbem.’


demetit. haud ullus terrarum aequarit hiatus


et celebre Oceano atque alternis aestibus Hispal

et celeber oceanus atque alternus aestus hispal


saeuum atque aequantem ritus Garamanta ferarum

saeuus atque aequo ritus garamanta ferus


in cineres monumenta date atque inuoluite flammis.’

in cinis monumentum do atque involvo flamma


exuperant cristae: trifido uibrata per auras

exuperant crista trifidus vibro per aura


nec speret fixas Parcarum uertere leges.


edicit uallique tenet munimine turmas


spicula saeua ferae telumque in uulnere linquit.

spiculum saeuus fera telum in uulnus linquo


detortis laeua celer effugisset habenis.


tum populo saeui patres, plebesque senatus


Inachiumque uirum terris prostrauit Hiberis.


Parcarum auxilium. namque hac spirante senecta

parcaris auxilium namque hic spiro senecta


Tmolo missa manus, stagnis Trasimennus opacis.’

tmolus mitto manus stagnum trasimennus opacus


‘pigro luctandi studio certamen in umbra


ocius, intortos de more astrictus amictus,


non hoste in nimbis uiso, non ense, referri

non hostis in nimbus uideo non ensis refero


ipse inter medios uenturae ingentia laudis


inde tibi, Alecto, tibi, numquam laeta Megaera,


hic, crine effuso, atque Hennaeae numina diuae

hic crinis effundo atque hennaeus numen diva


ipse facem subdens Laus inquit ‘parta perennis:

ipse fax subdo laus inquam pario perennis


Hannibal haec patrio iussu ad penetralia fertur,

hannibal hic patrius iussus ad penetralis fero


uritur impatiens et magni corporis aestu


Poeni ferre ducis spectanda parentibus ora.


fama mali nondum tanti penetrarat ad imos.


metitur Latias uictrix Carthago ruinas.’


‘Si factis nondum, Minuci, te cauta probare

si facio nondum minucius tu caveo probaris


mentiturque minas. mediam tunc transiit ictu


cornigerumque Iouem Tarpeiumque ore uocemus.’


sustinet urgentis crepitantibus ictibus hastas


ite alacres: Latia deuinctum colla catena


plena tibi castra atque intactus uulnere miles

plenus tu castrum atque intactus uulnus miles


non superi mihi, non Martem cohibentia pacta,

non superi ego non mars cohibeo paciscor


Asbytes currum et radiantis tegmina laeuae


Antiphatae, compressa freto, stagnisque palustre

antiphates comprimo fretus stagnum palustre


ingrueret, rupesque iterum Tarpeia paueret?


spectandum Fortuna ducem. fert lumina contra


inuadunt trepidum gemina inter proelia taurum,

invado trepidus gemino inter proelio taurus


Claudius huic inquit (praestabat Claudius arte


Eurique et Boreae parent Corique Notique,


Inde ruens Thurin et Buten et Narin et Arsen

indus ruo thurium et butes et no et ardeo


corpore non laeso penetrarunt spicula dentis


inuitat positisque accendit pectora donis:


ferro ignique sequar Rhoeteaque fata reuoluam.

ferrum ignis sequor rhoeteus fatum revolvo


intrauitque casae culmique e stramine fultum


tum mihi dona uiri praeda delecta tulere,


carmina pulsata fundentem barbara caetra


nunc animas tibi, quae potant obliuia, paucas


correptos arcus ter maesta mouit ab ira,


ocius effusis neruo exturbante sagittis.


ocius inlacrimans altum uelamine uulnus.


arida, et ex omni manant incendia tecto.

aridus et ex omnis mano incendium tectum


ad fraudem occultamque fugam tutosque receptus


robora et, ingenti simul exundante uapore


laetitia, et positae grauiores pectore curae.


Dumque ea commemorat densosque obit obuius hostis,

dum is commemoro densus obeo obuius hostis


quique super Grauios lucentis uoluit harenas


auerte et serua caput inuiolabile Teucris.’

averto et seruo caput inuiolabilis teucer


non solum ante alios, sed enim, mirabile dictu,

non solus ante alius sed enim mirabilis dico


hinc citus ad tumulum donataque funera Paulo


Aenean comitemque tuae se imponere solam


Arma, uiri, rapite arma, uiri, dux instat uterque.

arma uir rapio arma uir dux insto uterque


curuatis pauidas tramittit Cycladas undis.


ictum perdiderat spatio, ni fusus habenas


ecce aliud fulmen dextrae, quo nobile nomen

ecce alius fulmen dexter quo nobilis nomen


en, reddo tua tela tibi: memorabilis ista


inuectum terris subitum mare nullaque circa


hoc unum, coniunx, uteri per pignora nostri

hic unus coniunx uterus per pignus noster


scindent se turmae, praedicit spargere bellum.


pertulerit uinci turpemque orare salutem,


qua duri bello gens Marrucina fidemque


ariete et in turrim subitos immittere pontis.


fixurum uano tumidus promiserat ore.


primus, ope aequorei funis delapsus in undas,

primus ops aequoreus funis delabor in unda


mittere quae Tyrios adiungat foedere pubem.


ingressu tremefacta dei, ripasque relinquit


stat tamen una loco perfossis debilis armis

sto tamen unus locus perfodio debilis arma


suasissetque fugam. rapido certamina linquit


nigrantisque globos et turbida nubila torquens


aclydis usus erat factaeque ad rura bipennis.


cum galea ex alto lapsum caput: at residentem

cum galea ex altus labor caput at resideo


donatur titulo Poenique recentibus armis


fortunae Libys incumbit flatuque secundo


luctantemque uado permixta morte coercet.


dum spoliat, grauis immiti cum turbine costas

dum spolio grauis immitis cum turbo costa


per medias uolitare acies mediosque per ignis.

per medius uolito acies medius per ignis


ille, hirta cui subrigitur coma fronte, decorum

ille hirtus qui surgo coma frons decorus


cum rapuere, pedum frustra uestigia quaeras.


quae postquam properata, sopor sua munera tandem

qui postquam propero sopor suus munus tandem


Necnon et Decio propiora pericula mentem

necnon et decius propiora periculum mens


Lux urget panditque fugam. ruit acer apertis


adsessos Capuae muros: claustra ipsa reuelli

adsedeo capua murus claustra ipse revello


concordem citharae mouit per carmina linguam

concordo cithara moueo per carmen lingua


quam uellent numquam sceptris fulsisse superbis!

quam uolo numquam sceptrum fulcio superbus


pugnas dira manus, raptum cum sanguine caesi

pugna dirus manus rapio cum sanguis caedo


constituit castris. medicas hinc ocius artes


addubitat mersisque celer fodit aequora remis.


sollicitis Calchas (nam sic fortissimus heros


ardua uirtutem profert uia: pergite primi


non ita, non Decio permixtum fasque nefasque,


tum pudor accendit mentem, nec conscia fallit

tum pudor accendo mens neque conscius fallo


et latam spargens quercus, dum nascitur, umbram.


in medium perlapsa globum transuerberat ictu

in medius perlabor globus transverbero ictus


Martia praebebat spectanda Quiritibus ora,


quippe nec ira deum tantum nec tela nec hostes,

quippe neque ira deus tantus neque telum neque hostis


arce quae putris artus medicamina seruant


monstrabat furibundus iter cunctosque ciebat


interea cerne, ut gressus inhumata citatos


tum super ipse lacus densam caligine caeca

tum super ipse lacus densus caligo caecus


cui consul (namque ira coquit): ‘Pone, improbe, quicquid

qui consul namque ira coquo pono improbus quisquis


mirus amor populo, cum pigra incanuit aetas,

mirus amor populus cum piger incaneo aetas


incohat ac rapidos cursus proponit equorum.

incoho atque rapidus curro propono equus


uomere uerterunt primum noua rura Sicano—


armiger Eoi non felix Memnonis Astyr.


hinc laeua frenos, hinc dextra corripit arma

hinc laeuus freni hinc dextera corripio arma


obliquos uersat materna per ubera uisus.


‘Cuncta quidem, patres, (neque enim cohibere minantum

cunctus quidem pater neque enim cohibeo minantum


Hasdrubal! egregium fortis cui dextera in armis

hasdrubal egregius fortis qui dextera in arma


quam tum concessit dexter deus. altera iam lux

quam tum concedo dexter deus alter iam lux


consternata fuga positos ad moenia campos.


immugit Nereus, diuisaque caerula pulsu


non telo mora, non dictis. Haud amplius inquit

non telum mora non dictum haud amplus inquam


cum ductor, propere reuocatam in proelia turmam

cum ducto properus revoco in proelio turma


pugnanti peperit letum, et cui fata dedere


sed Spartam penetrare deus fratresque negarunt


indignus reditu, qui memet finibus umquam


nec leuiora lues quam uictus crimina, uictor.’

neque levis luo quam uinco crimen uictor


dum sequitur gyris, campo uibrata per auras


et summae figit tremebundam margine parmae.


Iuxta bellator iuuenilibus Appius ausis


calliditas Graia atque astus pollentior armis

calliditas graius atque astus polleo arma


Thracius hos Boreas scopulos immitia regna

thracus hic boreas scopulus immitia regnum


ferte, uiri; uel, si cunctos metus acer in urbem

fero uir uel si cunctus metus acer in urbs


spumea saxosis clamat conuallibus unda.


quem tibi non nasci fuerit per uota petendum,


illa hostem rostro atque adsuetis fulmina ferre

ille hostis rostrum atque assuesco fulmen fero


ter centum domus haec Fabios armauit in hostem

ter centum domus hic fabius armo in hostis


iustum Sarrana ducebat caede triumphum.


conspexit telis et portae limina circum


atque altrix celsa mittebat Saetabis arce,


spumantisque freti praeceps immergitur undis.


et tandem propius sperans ingentia, Poenus


tum meus adiuncto monstratam euadit in arcem


cum sic suspirans roseo Venus ore decoros


natorum passim raptus caedemque parentum


oppugnat munita locos atque adsidet arces.


exigua sese furatus Himilco carina.


electri gemino pallent de semine uenae,


milibus exhaustae nutantia moenia Romae,


firmabat gressum atque umentia saxa premebat.


germanum Hannibalis. Latio Fortuna laborat


emensi noctes optato uertice sidunt


ipsius ingenti regis tentoria saltu


haerebat Latiae, donec uis saeua profundo

haereo latius donec uolo saeuus profundo


me tibi, ne dubites, summi matrona Tonantis


dum transit diuum furor et consumitur ira


concolor aequabat liuentia currus equorum


cui sic uerba trahens largis cum fletibus Anna

qui sic uerbum traho largior cum fletus anna


ast aliae laceris canentes crinibus alta


ecce per oblicum caeli squalentibus auro


exurat cinerique Iouis permisceat ossa


imperturbata placidus tenet otia mente.


fatalis Latio miles. placauimus iras


aestuat et Stygios exhalat in aera flatus;


et sparsit croceum plumis fugientis honorem.


regia cum lucem posuerunt membra, probatum est


interdum inflexus medio nascentia tergo


ambrosiae cecidere comae, uiolataque ceruix


et mox seruili uastata Triocala bello,


altera turbatum plectro moderata profundum


ni praesaga meos ludunt praecordia sensus,

ni praesagus meus ludo praecordia sensus


qui laceris ausit ductor succedere castris.


hic adeo, cum uer placidum flatusque tepescit,


flammarant, tempusque adeo cernebat adesse,


Marcellum decori: graditur comitante triumpho

marcellus decorus gradior comito triumphus


obuius huic Atlans, Atlans a litore Hibero,

obuius hic atlans atlans ab litus hiberus


conditus excelso sacrauit colle Zacynthos.


tota se socios properarunt iungere mole.


qui ne mutatum uanis absistere credat,


et uentos simul et nubes et grandinis iras


stridentis sonitu tremuerunt limina portae,


flore nitens primo, patriis heu Punica bella

floreo niteo primus patrius heu punicus bellum


Quae postquam infesto percensuit omnia uultu

qui postquam infesto percenseo omnis uultus


antiquum expauere diem. lacus ater in altos

antiquus expavesco dies lacus ater in alo


Aegatis: lacerae circum fragmenta uideres


nuda latus Marti ac fulgentem tegmine laeuam

nudo latus martius atque fulgeo tegimen laeua


quas iuga calcantis summas uolitare per Alpis,

qui iugum calceo superus uolito per alpis


noscentis matres spectabat ouilibus agnos.


ac iuuenum bis tricenis orbata gemebat


pacificans diuos. fraternum laena nitebat


sacra manus Rutuli, seruant qui Daunia regna

sacer manus rutulis seruo qui daunus regnum


tunc ales, priscum populis de more Latinis

tunc ales priscus populus de mos latinum


Poenus eram. uerum castris elapsus acerbis


cui medio leuiter clipeo stetit aeris in ora


Lucanae, Gracchus caeco circumdatus astu


et, iusti quondam portus, nunc litore solo

et justus quondam portus nunc litus solum


reddita, uicini de strage cadaueris hasta


dumque uada et mollis aditus per deuia flexo

dum uadum et mollio aditus per deuius flecto


pulsabant oculos, coniunxque in limine primo


Assyrio famulus regi falsusque cupiti


torret anhelantem saeuis ardoribus orbem,


adsiduo uiolenter equos, ceu monte procella

assiduus violens equus ceu mons procella


icta graui raucum gemuere, alteque resultant


ipse ego Romanas perfosso corpore turmas


perstringens conum galeae se reddidit astris.


Cuncta per et terras et lati stagna profundi

cunctus per et terra et latus stagnum profundo


me solum, quaeso, toti me opponite bello.’

ego solus quaeso totus ego oppono bellum


multus colla micat squalenti tergore serpens.

multus collum mico squaleo tergore serpens


laxabat sedem uenturis portitor umbris.


quodcumque ipsa manu gestabat missile, quicquid

quicumque ipse manus gesto missilis quisquis


anxia ducebat uigili suspiria uoce.


ensem Dardanii quaesitum in pignus amoris.


haud notum uultu. surgit uiolentior ira


ac supplex geminas tendens ad sidera palmas

atque supplex gemino tendo ad sidus palmo


acceptare iugum, ac uicino Marte furebat

acceptaris iugum atque vicinus mars furo


sin solo aspicimur sexu, fixumque relinqui,


inuoluit. celsus summo de culmine montis


Polydamanteis iuuenis Pedianus in armis


ulla uirum, serpens centum porrectus in ulnas

ullus uir serpens centum porrigo in ulna


qua nullas umquam transisse optauerit Alpes.’


fidit agens puppim. dum desinat aura sinusque


iurares, fluet Ausonio tibi corpore tantum


at geminas Notus in scopulos atque horrida saxa

at gemino notus in scopulus atque horridus saxum


peruasit miseris conspecti consulis horror.


molle pati docta et gaudens splendescere oliuo

mollis patior doceo et gaudeo splendescere oliuum


linquentes clipeos, armorum tegmina mandunt.


dissimilem lugebit auis, Stygiaue sub umbra


et probris cessit uirtus. en, aspice gentes:


concedam hanc iterum, si lucis tanta cupido est,

concedo hic iterum si lucus tantus cupido sum


Varronem Hannibalemne, magis.’ dum talia Paulus,


et chalybem longo tum primum passus in aeuo.

et chalybem longus tum primus patior in aevum


in uacuas senior uitam disperserat auras.


cornipedem et largas Poenus quatit asper habenas:

cornipedem et largus poenus quatio asper habena


urbis et admoto crescebant culmina gressu,


reclusa in campum porta miseramque furori


nocte obita Libyae gremio captiua iacebo.


innumeris aurum solo seruante pauore.


sit metuenda lues, muros haud fregerit umquam


ipse, manu celsam pinum flammaque comantem


proelia sectantem et leuiori Marte teneri,


uicinus fronti lumen transuerberat ense.


quo datur, interea Romam comprendere bello


spes uirtusque cadunt, trepidaque a mente recedit


quadrupedes spolia abreptos a moenibus ipsis,

quadrupedes spolium arrepo ab moenia ipse


uictores acie atque exacta piacula caedis.’

uictor acies atque exigo piaculum caedes


nuntio. nunc dextras mihi quisque atque illa referto

nuntio nunc dexter ego quisque atque ille refero


mox subita in toto lucent incendia monte,


Pacuuio fuit haud obscurum crimine nomen—


ibant et laeti pars Sancum uoce canebant


Tandem, ut finitae uoces, (miserabile uisu)


in patriam? sic te nato natumque parenti


auulsi montis, Trebiamque insueta timentem


ulla fuit: stridens nimbus certante furore


exhaurire lacus patriaeque alimenta senectae


uerum age, fare, decus nostrum, te quanta fatiget

uerus ago faris decus nos tu quantus fatigo


innabat pelago ueniens sine remige classis.


aequant germano passae mea proelia gentes.’


Non est hoc inquit ‘nostri, quod suspicis, aeui:

non sum hic inquam noster qui suspicio aeuum


uitifera et Latio tantum cessura Lyaeo.


certabant calidaeque picis diffundere pestem.


uana superstitio est: dea sola in pectore Virtus

uanus superstitio sum dea solus in pectus virtus


condere et ex poena solacia poscere luctus.


armorum euentus campis. Carthaginis omnes


cum sonitu uoluens fertur latrantibus undis


ductorisque simul conceptas foedere poenas,


‘Perge, age, uince omnem, miles, uirtute laborem

pergus ago vinco omnis miles uirtus labor


et matrum turba iuuenumque dolore profuso,


hausissetque uirum, trepidus ni clade satelles


tempora promissae media iam morte senectae.


quaenam agitent, pandunt et coeptis ire ministrum

quisnam agito pando et coepio eo minister


nomina et Herculeos uidet ipso in litore Baulos:

nomen et herculeus uideo ipse in litus bauli


Albula et admota perstringit moenia ripa.

albulus et admoueo perstringo moenia ripa


magnum atque in magnis positum populisque uirisque


signa iugis locat et specula sublimis ab alta

signum iugum loco et speculum sublimis ab altus


unde nec edomitos exudatosque labores


nec foret, aut ebore aut solido qui uinceret auro

neque sum aut ebur aut solidus qui uinco aurum


et clipeus, terrorque modo atque insigne superbum

et clipeus terror modo atque insignis superbus


aedibus in paruis, magni monumenta triumphi,

aedes in paruus magnus monumentum triumphus


naufraga porta rapit: sic illam nomine dicunt.

naufragus porto rapio sic ille nomen dico


insani Mauortis opus: simul arma uirique


dat fluuio et pedibus tacitas eremigat undas.


‘O dirum exitium mortalibus! o nihil umquam


Nec minus accensis in mutua funera dextris

neque paruus accendo in mutuus funero dextera


Poenus quo sensim caelestia fugerat arma,


et iuga Pyrenes et Hiberum et sacra parentis

et iugum pyrene et hiberus et sacer parens


uisus erat simul aduersos mucronibus in se


tantus semifero Crixus sub pectore murmur


en Paulus.’ uocat inde uiri ad spectacula manis

en paulus uoco inde uir ad spectaculum manes


uix credas labi: ripis tam mitis opacis


inlacrimat fractae nequiquam casibus urbis.


ac propere in pontem lato ruit incitus alueo.

atque properus in pons fero ruo incitus alueus


instituunt de more epulas festamque per urbem


erumpit scopulos inter patuloque recessu


spumeus inrorat summas aspergine cristas.


caesariem crinemque tibi, Gradiue, uouebat


tristior his Acheron sanie crassoque ueneno

tristis hic acheron sanies crassus uenenum


sic ait intorquens derecto turbine robur


qui muros rapuere tuos miserasque nefandi


rettulit in thalamos cursum subitoque tremore


nec lux terribili purgauit imagine mentem.


ante oculos, breuitasque uetat mutabilis horae

ante oculus brevitas ueto mutabilis hora


testatus uaria Martem mouet impiger arte.


noui feta uiri bello praecordia. sed lex

nouus fetus uir bellum praecordia sed lex


in pugnam et caedes, qualis spirantibus ire


e Tyria, quae multa iacet, duo pocula, praeda,

e tyrius qui multus iaceo duo poculum praeda


ipse, tenens nunc lacte, sacro nunc plena Lyaeo

ipse teneo nunc lac sacro nunc plenus lyaeus


ni cuncta exultant quae latis agmina campis

ni cunctus exultant qui fero agmen campus


incussit sese atque aequauit moenia terrae.


pascere nec Poenus prauum ac nutrire furorem

pasco neque poenus pravus atque nutrio furor


Ornytos ac longam sibimet facit aequore mortem,

ornytos atque longus sui facio aequor mors


attoniti terrore nouo rictuque minaci


nunc en, nunc, inquam (falsa ut praesagia nostra

nunc en nunc inquam fallo ut praesagium noster


conuertit furibundus equi campumque petebat,


pars belli quam magna uenit! non aequore uerso

pars bellum quam magnus uenio non aequor verso


Hannibalem Libyae pelli florentibus annis


Nec uero fati tam saeuo in turbine solum

neque uerus fatum tam saevus in turbo solus


nunc iaculis, nunc ense, modo inter milia consul

nunc iaculis nunc ensis modo inter mille consul


tellurem Noctemque et caelo sparsa precatur


abnuis inceptis comitem? sic foedera nota


in gremio Thebes geminas sedisse columbas?


Poenorum melior parietur gloria caeso.’


expectare deos. cum fulserit hora, cruentam


uirtute et factis animas. tibi gloria leto


et freta gaudebat celsa turbare Chimaera.


ulcisci consul manis, cum dira per auris

ulciscor consul manes cum dirus per auris


desertam ductore ratem. bonus ille per artem


incessens uictor dictis: ‘Solusne ruentem


uergit in Italiam prolato ad litora dorso,


nec reuocare acies bellumue extendere quaero.

neque reuoco acies bellus extendo quaero


ocius en testare deos, si moenia taedis


dedita per noctem reliquo cum milite castra


stelligerum attollens apicem, Troianus Iulo


obuiaque aduersis propellunt agmina castris.


letiferum intonuere, fugam perculsa repente


pectora subrepit terror, molemque pauentes


iugera nec multis Fabius uertebat aratris:

iugerum neque multus fabius verto arater


permiscetque mero ructatos ore cruores.


et uelut ammento contorta hastilia turbo

et uelut ammento contorqueo hastile turbo


sed propior metus armati ductoris ab ira


Ausonius, torquet totas in proelia uires


in media stetit urbe rogus: portantque trahuntque


classis uela sequi. nempe idem erit Hannibal, idem

classis uelum sequor nempe idem sum hannibal idem


effectus studiumque tuum de nube uidebo.


classis et effusos fluitare in gurgite Poenos.

classis et effundo fluitaris in gurges poeni


auditus superis, auditus manibus Orpheus,


iniecit pariter, pluresque in corpore nullum


ac similis profugo uicina ad litora tendit

atque similis profugus uicinus ad litus tendo


summe ducum, qui regna iterum labentia Troiae

summus dux qui regnum iterum labor troius


qualis odoratis descendens Liber ab Indis


lubrica belligerae sorbet uestigia turmae.

lubricus belliger sorbeo uestigium turma


‘Nemone incensae captaeque superfuit urbi,


moenia: conuertunt gressus recipique precantis


iamque Iouem et laetos per furta canebat amores

iam iuppiter et laetus per furtum caneo amor


ibat et inuidiam caelo diuisque ferebat.


Callaicae telluris opus, galeamque coruscis


hic quoque nunc pelagus, nunc muri saxea moles

hic quoque nunc pelagus nunc murus saxeus moles


at quos Flaminius—sed dira auertite diui.


miscuerunt Phrygiam prolem Troianus Acestes


in pontum flauo descendit gurgite Thybris.

in pontus flavus descendo gurges thybris


flumineum latus: effulget caetrata iuuentus,

flumineus latus effulgeo caetratus iuuentus


nunc pacem orandum, nunc improba foedere rupto


inde inter nubes uentorum turbine caeco


cum sese Veneri iactat splendore refecto,


ut multo accensis feruore exuberat undis


Autololum dono datus ob uirtutis honorem.


terret et immissa rumpit formidine somnos.


heu miser! aequari potuisti funere Paulo,


undae Boiorum: sociata examina densent


uibrabant ignes. tunc uox effusa per auras:


ianitor, aeterno tum primum tractus ab antro,

janitor aeternus tum primus traho ab antrum


praecipitat consulta uiri segnemque quietem


spumanti Rhodanus proscindens gurgite campos


inter Dardanias acies fore. sanguine quippe,


hic hostis propior. tu nunc fortasse sub ipsis

hic hostis propior tu nunc fortasse sub ipse


arcanum Stygia libat cum uate cruorem


Massyla ut ruerint arma, ut ceruice catenas


expediam. stat nulla diu mortalibus usquam,


aptat concutiens umeris celsusque profatur:


hinc Fadum petit et ueterem bellare Labicum,

hinc fadum peto et uetus bellaris labici


sistere Fortunam cunctando aduersa fouentem,


Aegatis cernas fusaque per aequora classe


in pontum, ripis utraque sequentibus, Hebrus.


Liuius Hasdrubali uallo custode tenebat.


laeta Tyros, quaeque Attalicis uariata per artem

laetus tyrus quisque attalicus vario per ars


iunxerunt cumulo crescente cadauera ripas:


Ausonios atauo ducebat consule fastus.


numquam hoste intratos muros et quattuor arces,

numquam hostis intro murus et quattuor arx


cornipedum hinnitu et multum strepitantibus armis

cornipedum hinnio et multus strepito arma


nitebatur, opes, pars ipse haud parua laborum,


uulnera barbaricae mentis, noscensque superbi


in clipeo mandata patris: fvge proelia varro,

in clipeus mandatum pater fvge proelio varro


annosa excelsos tendebat in aethera ramos


et qui praesenti domitant periura Palici


intactum chalybem uicino ducere saxo.


ductore electo gregis, admirabile dictu,


euentu, qui post Dauni stagnantia regna


Quinam te, qui casus, ait ‘dux maxime, fessae

quisnam tu qui casus aio dux magnus fatisco


uirgo erat eximia specie claroque parente,


ecce aliud decus haud uno contenta fauore

ecce alius decus haud unus contineo fauor


anne iterum capta repetentur Pergama Roma?’


prima Leontinos uastarunt proelia campos,


‘Quo, mens aegra, uocas? rursusne pericula sumam

quo mens aeger uoco rursus periculum sumo


quae poenae causa, et qui sint in crimine manes,

qui poena causa et qui sum in crimen manes


horrendum, colles et summa cacumina totis


non aliter, Pindo Rhodopeue incendia pastor

non aliter pindus rhodope incendium pastor


atque omnis torquet uires. furit unda sonoris

atque omnis torqueo uis furio unda sonorus


terrigena, impatiens dare terga nouusque dolori

terrigena impatiens do tergum novus dolor


terrificis quatit attonitas rumoribus arces.


Dacus ut armiferis Geticae telluris in oris


inuenere dolos iurataque foedera Poeno


sed mensis asper populus uictuque maligno:


desine et armisonae caput obiectare procellae.

desino et armisonus caput obiectaris procella


primus ecum uolucrem, Massyli munera regis


Bocchus atrox, qui sacratas in litore siluas


ni perlapsa uiro loricae tegmen harundo


nec spoliare uacat praedaeque aduertere mentem.


Sidoniamque aciem uasto telluris hiatu


serpentis squamis horrendaque sibila torsit


imperio, mitis Battus lacrimasque dedisse


quaerebatque miser morienti lumine fratrem,


hostia ab Ausonio ueniat generosa Quirino.

hostia ab ausonius uenio generosus quirinus


Cocyti memorat medioque in gurgite ponti


quam mihi seruauere dei. sat gloria cauto


Naiadum, tepida quas Bagrada nutrit in unda,

naias tepidus qui bagrada nutrio in unda


praeuenit. hasta uolans imo sub gutture sedit

praevenio hasta uolo imus sub guttur sedeo


cum primam tenero uocem proferret ab ore,


ad ripas campi, tantum uibrantia condunt


ripis lecta Padi letum tulit. auia namque


si sua per patrios tenuisset spicula saltus.

si suus per patrius teneo spiculum saltus


ingens tollebant umeri caput, hirtaque toruae


mox alius super atque alius consistere tuto

mox alius super atque alius consisto tueor


Hesperio nomen Libyae nec rettulit †auri

hesperius nomen libya neque refero aurum


haec Libys, atque repens crepitantibus undique flammis

hic libys atque repo crepito undique flamma


his dictis fractus furor et rabida arma quierunt:

hic dictum frango furor et rabidus arma quiesco


una ignes saeuos, ast altera pone sagittas


iuratos patri. quod si Laurentia uastat


ast alius niuea comebat fronte capillos,


proruptum exundat pelagus, caecosque relaxans


obrutus hic telis ferri per corpora Piso


Hesperiam cruce sublimis spectaret ab alta.


nil posthac oculis simile incidit.’ excipit inde

nihil posthac oculus similis incido excipio inde


clara genus Daunique trahens a sanguine nomen.

clarus genus daunus traho ab sanguis nomen


concidit exacti medius per uiscera teli,


dimissa in collis pugna siluasque ferantur


ambiguo sub Marte fides, praedaque grauatus


turbatus terrore loci, sed languida maestis

turbo terror locus sed languidus maestus


nec mora, iam stabat primis in litoris undis


igne calet, circumfusi Rhoeteia pubes


Nec iam ultra monitus et uerba morantia Martem

neque iam ultra moneo et uerbum moror mars


in uulnus telum ac residentis puppe magistri

in uulnus telis atque resideo puppis magister


infandum capitis furiata mente dolebat.


sparsa comam, medias acies Bellona pererrat.

spargo como medius acies bellona pererro


haud equidem: tumet ingenio, fraternaque corda

haud equidem tumeo ingenium fraternus cor


hos agit haud laeto uultu nec fronte serena

hic ago haud laeto uultus neque frons serenus


diuitiis probrosus honor lacerabat hiantem


multiplicem proauis, hunc mater Anagnia fleuit.

multiplico proavus hic mater anagnia fleo


non tamen euertisse queant. iamque ipse creatus


haud tamen abstiterim. mortem licet arma propinquent,

haud tamen absisto mors licet arma propinquo


et generum comitare socer.’ per tegmina uelox

et gener comitaris socer per tegimen uelox


spectantum, ac nulli mentem non abstulit ardor:

spectantum atque nullus mens non aufero ardor


arma super ruit et flammas inuadit hiatu.


tum quoque, cum rapidi caput a ceruice recisum

tum quoque cum rapidus caput ab ceruix recido


magnae molis opus multoque labore parandum,


tunc indigna fide censent optandaque Poeno,


at qua diuersas clementior aspicit Arctos,


fit socius leti coniecta Massicus hasta,


At pater in gemino natorum funere Mopsus


obrueret scopulisque ratem furor improbus Euri

obruo scopulus ratis furor improbus eurus


deesse nefas animumque nefas scelerare silendo.

desum nefas animus nefas sceleraris sileo


ergo, asper monitis frustra nitentibus, enses


in clipeo et sectis geminam serpentibus hydram.

in clipeus et seco geminus serpens hydram


dictator Trebiam et Tusci post stagna profundi,

dictator trebia et tuscus post stagnum profundo


absorbet saniem et, tabo manante per ora,


uerum ubi prima satis conspecta in montibus altis

uerus ubi primus satis conspicio in mons altus


conexas operire trabes ac ducere in altum

conecto operio trabs atque duco in altus


excitus sede, horrendum, prorumpit ab ima


gentilemque bibit tellus inuita cruorem.


miscebat dictis facta et nunc robore celsas

misceo dictum facio et nunc robur celsus


nunc sude, nunc iaculo, nunc saxis impiger instat

nunc sudis nunc jaculus nunc saxum impiger insto


nuntius acta ducis. praeda et captiua leguntur


absorbet latices, saeuoque urgente uapore


magna repensuros, nec se leuiora daturum.


Nereus implet aquis, palmaeque, trahente profundo,


foedere et ex aequo geminas conscribere leges.

foedus et ex aequus gemino conscribo lex


‘O felix famae et Latio lacrimabile nomen

o felix fama et latius lacrimabilis nomen


et sine pernicie terror. dis uota precesque

et sine pernicies terror deus uotum preco


postquam sacrificum delibauitque cruorem,


prorumpit Capua Poenus uicinaque late


lucus iners iuxta Stygium pallentibus umbris


dat uento et notis reddit se Scipio terris.

do uentus et nosco reddo sui scipio terra


obnixi torquent obices, munimina sera.


accendunt animos expectatique nepotes.


correptae rapido in cineres abiere ruinae.


necnon Misenum seruantem Idaea sepulcro


Sed fas id Celtis, fas impia bella referre

sed fas is celtae fas impius bellum refero


te maiorem anima, et iusso lictore recisa


‘Eripe te, coniunx, miserandae casibus urbis


ore eiectantem et, si quando euadere detur,


certatim ingenti celebrat noua gaudia plausu.

certatim ingens celebro nouus gaudium plaudo


et retro fluctus torsit mare. monte relicto

et retro fluctus torqueo mare mons relinquo


indelibata gaudenti uirgine donum.


cessisse imperio tantum terraeque marisque.


impellitque moras: ueluti cum carcere rupto


struxerat et grato cineres decorarat honore.


sed compesce minas: renuit tibi Daunia regna

sed compesco minae renuo tu daunus regnum


accirique iubet Libyas. tum limina templi


ille meis ubi nunc Fabius? semel, improbe, nostras

ille meus ubi nunc fabius semel improbus noster


adiutum nisu, letalem pertulit ictum,


proinde polo crescant Alpes, astrisque coruscos

proinde polus cresco alpis astrum coruscus


Postquam perfectae laudes hominumque deumque,


amplexus: ‘Si pulchra tibi Mauorte uidetur,


nomine quemque cient. grex inclitus aequore fertur

nomen quisque cieo grex inclutus aequor fero


aduersa et quicquid duri sub Marte manebat

adverso et quisquis durus sub mars maneo


tandem ergo, bone, da uictor, liceatque sedere


non indigna tuis. quondam sub regibus illa,


conloquium et promissa petit dum perfida gentis

colloquium et promitto peto dum perfidus gens


in cinerem traxisse rogo. subit intima corda


comminus, expleri gaudebat uulnere frontis


hinc Laestrygoniae saxoso monte premebant


haec ictu rapido pugnantum saepe per auras,

hic ictus rapidus pugnantum saepe per aura


siluarum anfractus caecis insederat armis.


auertit patrius genti pauor. addere tergo


non Herbesos iners, non Naulocha pigra pericli

non herbesos iners non naulocha piger periculum


tandem uesanos palantum in terga ferenti


agnouit tenebris caelestia bella Typhoeus.

anosco tenebrae caelestis bellum typhoeus


At Vettonum alas Balarus probat aequore aperto,

at vectones ala balarus probo aequor aperio


mente aequare uiros et laudis poscere partem.


it iuga et inclusum suspirat pectore Bacchum.

eo iugum et includo suspiro pectus bacchus


qui nunc prima locant melioris moenia Troiae.

qui nunc primus loco bonus moenia troius


miratur pelagique minas terraeque labores.


Milichus indigenis late regnarat in oris


ferre datur cursus et toto feruere campo.


corporis an tanti manet de uulnere sanguis.

corpus an tantus maneo de uulnus sanguis


ocius erroris culpam deflendaque facta


cuncta gelu canaque aeternum grandine tecta

cunctus gelus canus aeternus grando tectum


aequoribus fessus renouat sua lumina caelo.


iam quae Peliaca formabat rupe canendo


et foeda ante oculos strages, propiusque patebat

et foedus ante oculus strages propius pateo


moles illa uiri calidoque habitata Gradiuo


nec tanta miseris iamiam impendente ruina

neque tantus miser jamjam impendeo ruina


ad laeuam patrias et Larinatia signa,


maximaque Herculei mugiuit numinis ara.


hinc saxis galea, hinc clipeus sonat aereus hastis.

hinc saxum galea hinc clipeus sono aereus hasta


in curas Fabius nos excitat, illa senectus


huic horret thorax Samnitis pellibus ursae,


ingeritur facies. medio sic nauita ponto,


armatam hinc igni pinum et deuoluere saxa


sed stant nulla diu deceptis gaudia diuis.

sed sto nullus diu decipio gaudium divus


agmina circumstant, Trebiae qui gurgite quique

agmen circumsto trebia qui gurges quisque


et forsan gemina meruissent praemia palma,


si superest Paulus, restant Aeneia regna;


his opibus Battoque fuit. nam ferre per aequor


conqueriturque tibi et sperat responsa remitti.


iamque dolore furens ita secum immurmurat ira:


quis erit eloquio partum decus. huic sua Musae

quis sum eloquium pario decus hic suus musa


Gorgoneasque ferens ad sidera Pegasus alas.


fagina pampineo spumarunt pocula suco,


omne decus multaque oppressum nocte pudorem.


et sonipes strato carpebat gramina dorso.


et Clanium dubia meditantem cuspide uulnus.


interdumque, cauas luctatus rumpere sedis


quisquis es, haud alia decuit te occumbere dextra.

quisquis sum haud alius decet tu occumbo dextera


auertiue potest pubes, aut ordine pelli


ausus adire diem, maestoque Acheronte relicto

audeo adeo dies maestus acheron relinquo


egerat, atque una spumabant aequora dextra.


sibilat insurgens capiti et turgentia circa


ordo patrum ac magno interea meditatur amore

ordo pater atque magnus interea meditor amor


atque fores oculis et limina seruat equorum.


imperitet: pelli Libyas Romamque leuari


hinc Mauors, hinc Gradiuum comitatus Apollo

hinc mauors hinc gradivus comitor apollo


humano sit fas caesis placasse iuuencis.


exiluere patres, Latioque id uerteret omen


sed si surda mihi pugnabunt castra monenti,


hoc sese, ut perhibent, curis mortalibus olim


Quis diros urbis casus laudandaque monstra


(heu nimium faciles laesis diffidere rebus!)


et ducti spatium nerui complente sagitta,


cessurum aut Ledae rediturum nomen Amyclas.


hic miser, igniferam dum uentilat aere pinum,


ardebat gemma Garamantide caerula uestis,


fundenti nostrum ducuntur lustra cruorem,


incessuque uiro propior laetique pudoris


corpora, pestiferos tetigisse timentibus artus.


femineus pudor.His tectis opibusque potitus


Sed non ruricolae firmarunt robore castra


solum iam superest Tarpeio imponere castra.’

solus iam supersum tarpeius impono castrum


arce superposita, claustris maris extulit astu

arx superpono claustra mare effero astus


foedabat, sperare sibi et deposcere primi


At patres Latiasque nurus raptabat ad aras


nescius, aduersa fronte incurrebat in arma


nostras ille domos, nostras perrumpere in arces?

noster ille domus noster perrumpo in arx


condidit, et cunctae fugerunt gurgite nymphae.


Venere Aethiopes, gens haud incognita Nilo,

venus aethiops gens haud incognitus nilus


librantem nisus aquilam, lepus. ora citato


nec patitur nomen proferri longius Atlas,


iura atque arma tulit) labi mergente sinistro

ius atque arma fero labor mergo sinister


Sidonius uisus conuerterat undique miles:


extantem ripis flammam. tum denique sese


Mazaeus iaculo, Gestar prosternitur ense,


praeceps ad ripas immani turbine fertur,


Hannibal haec. sed non patiens remorantia uerba

hannibal hic sed non patior remoror uerbum


misit. ego Oenotris aeternum numen in oris

mitto ego oenotrus aeternus numen in ora


Laelius effatur: ‘Macte, o uenerande, pudici,


at Mauors, moto proturbans aera telo


suspectamque loco pacem dedit arte maligna


Murranum ductor Libyae, ductorque Phalantum


armorum effundit flammato pectore pestem.


post Cannas adferre suas? numquamne per auris

post cannae affero suus numquam per auris


stant documenta domus: sacer ille et numine nullo

sto documentum domus sacer ille et numen nullus


Felices populi, si, quondam ut bella solebant,

felix populus si quondam ut bellum soleo


ardentem, oblitumque sui dulcedine caedum


Aenean pulsum pelago dextraque precantem


facta recensebat pertractans uulnera uisu


instat atrox terga increpitans fugientia uictor.

insto atrox tergum increpito fugio uictor


huic impulsa leui torquetur lancea nodo.


indubitata duces similique cupidine rerum


impulit atque umeros curuato gurgite pressit.


omnis ab aestifero sitiens Libys imminet axe.

omnis ab aestifero sitio libys immineo axis


tangere sacratos uultus atque oscula ab ore


i, demens, i, carpe fugam. non hostica tela

eo demens eo carpo fuga non hosticus telum


aequatumque decus geminasque uidere secures,


nec finis satiesue, noui sed sanguinis ardor

neque finis satio nouus sed sanguis ardor


cornipedes multoque fluentia sanguine lora.


artat turba globos rumpens iter aequore fertur,

arto turba globus rumpo iter aequor fero


Eumachus inde Capyn—sed tota mole tenebat

eumachus inde capys sed totus moles teneo


flammabant uulgum geniti Carthagine fratres,


quantus eat Crixus? iam nunc tibi praemia pono

quantus eo crixus iam nunc tu praemium pono


Haec rerum sator. at Mauors in proelia currus

hic res sator at mauors in proelio currus


‘Exoptatus ades. mens olim proelia poscit


Altera complebant Hispanae castra cohortes,


et fessas acies castris clausere tenebrae.


ductor Agenoreus subit, intorquensque lacertis

ducto agenoreus subeo intorqueo lacertus


celsus Iapygios ubi se Garganus in agros

celsus iapygius ubi sui garganus in ager


classica qui tremitis, diuos. sat magnus in hostem

classicus qui tremo diuus satis magnus in hostis


ille ego—sed uano quid enim te demoror aeger,

ille ego sed uanus quis enim tu demoror aeger


qua nemorosa iuga et scopulosi uertice colles

qui nemorosus iugum et scopulosus uertex collis


Ausoniae ancipites superi et, stet Roma cadatne,


expauere trucem per uasta silentia uocem


circumstant alacres signa auditisque tubarum


aestuat et gelidam eructans cum murmure harenam

aestuo et gelidus eructo cum murmur harena


turba ruit, striduntque sagittiferi goryti),


sic ait atque aegrum coeptanti attollere corpus

sic aio atque aeger coepto attollo corpus


per collis Tyria circumfundente corona.


nunc uoce increpitat, missa nunc eminus hasta

nunc uox increpito mitto nunc eminus hasta


cura tuae? sed enim reputa tecum ipsa furores


cum subito aspectu turbatus Scipio poscit,


egit pampineos frenata tigride currus;


dediderant dextras. tum totis mentibus actam


proles pulchra uiro nec tali digna parente

proles pulcher uir neque talis dignus pareo


insanae spectate tribus. pro lubrica rostra

insanus spectas tres pro lubricus rostrum


suspensam portans galeam atque inclusa perempti

suspendo porto galea atque includo peremo


fessa gradum multoque gelu torpentia neruos,

fessus gradus multus gelus torpeo nervus


quantum impulsa ualet comprendere lancea nodo,

quantus impello ualeo comprehendo lancea nodus


fingere ne cessa atque orientis comprime fletus.

fingo ne cedo atque orior comprimo fletus


regnatam diro quondam Laestrygone terram.


quem tandem ad finem bellando fata lacesses?

qui tandem ad finis bellor fatum lacesso


ad Tyrios mentes, quae nulla sorte daturam


artatas ponti fauces modica insula claudit,

arto pontus fauces modicus insula claudo


quo sese extulerit dextris: idem aspice, late

quo sui effero dextera idem aspicio latus


seruatum studio et mandata nepotibus arma


dum bellum tonat, et sese furata iuuentus


dictator saeuire dolos. sed non uacat †aegre

dictator saevio dolus sed non uaco aeger


ipsius in scopulos dextra impellente magistri—

ipse in scopulus dextera impello magister


sanguineus tumidas in campos Aufidus undas

sanguineus tumidus in campus aufidus unda


nec ponet pubes umquam Saturnia curam


stagna sibi, nec qui riguo perfunditur auro

stagnum sui neque qui riguus perfundo aurum


‘Mecum erit haec prorsus pietas, mentemque feremus


tum quod humo haud umquam ualuisset uellere saxum,

tum qui humo haud umquam ualeo vello saxum


Sidoniae fodienda manu tutantia regem:


turbatis, o Paule, paras? nunc Hannibal ipsi


infidaque soli frustrata uoragine sorbet.


Setia et incelebri miserunt ualle Velitrae,

setia et incelebri mitto valles velitrae


sed non et consul misso concredere telo


tempestas ruat et Latio suprema minetur,


uictoris uultus Tune inquit ‘maximus ille


has inter uoces tremulo uenit agmine cornus

hic inter uox tremulus uenio agmen cornus


seditio, atque ultro bellum surgebat ab hoste,

seditio atque ultro bellum surgo ab hostis


his mixti Nepesina cohors Aequique Falisci,

hic misceo nepesina cohors aequi faliscus


‘Quantos Gradiuus fluctus in Punica castra,

quantus gradivus fluctus in punicus castrum


cum duce tam fausti Martis, qua uiderit hora,


descendit nigra lentus per stagna palude.


Hos mulcens questus Fabius deforme docebat


expuitur, membrisque cutis tegit ossa peresis.


belua nigranti gestans, ceu mobilis agger,


tot Libyae populis, tot circumfusus Hiberis,

tot libya populus tot circumfundo hiberus


corpora fusa iacent campos, demersaque in undam

corpus fundo iaceo campus demergo in unda


Torquatum eludens Hostus Sidonia pugnae


ipse pedes praeuertit ecum, saepe arduus idem

ipse pes praeverto ecum saepe arduus idem


auulsum montis uoluit latus: obuia passim


aequoreis uictor cum classe Lutatius armis.


horrescit saetis dorso et postrema capessit

horresco saeta dorsum et postremo capesso


praedam animamque simul uictori uictor ademit.


lux tibi, care puer. macte, o macte indole sacra,

lux tu caris puer mactus o mactus indoles sacer


hic fluuium et campos abscondit caede uirorum

hic fluuius et campus abscondo caedes uir


aere caput tecti surgunt super agmina cristis.

aer caput tectum surgo super agmen crista


fisa loco, manus Ausoniae stipata sedebat.


ingentes animi, membra haud procera decusque

ingens animus membrum haud procerus decus


formido incerti casus, tacitusque pererrat


doctus Athyr tactuque grauis sopire chelydros

doceo athyr tango grauis sopio chelydrus


immensum attollit corpus tergoque residens


‘Romanos terra atque undis, ubi competet aetas,

romanus terra atque unda ubi competo aetas


rumpere compagem impositam, expallescere caelum.


sic ubi, ui caeca tandem deuictus, ad astra

sic ubi uis caecus tandem devinco ad astrum


‘Iustitiae rectique dator, qui cuncta gubernas,


hinc Literna palus, nec ferri aut militis usum

hinc liternum palus neque fero aut miles usus


At Venus, ancipiti mentem labefacta timore,


at non Carthago, fraudum domus, inscia quantum

at non carthago fraus domus inscius quantus


ite citi, deflete fidem murosque ruentis


auditoque furens socias non defore uires


et dabit antiquos ductorum noscere mores.


tela simul flammaeque micant. tunc saxeus imber

telum simul flamma mico tunc saxeus imber


et trepida infelix reuocabat signa suorum.


Seruili fers ora ducis suffixa ueruto.


Roma fuit. sed enim, solium indignata Superbi

roma sum sed enim solium indignor superbus


nec (renuant si forte sibi et si mitia malle

neque renuo si fors sui et si mitis malo


impressis dociles terram proscindere aratris,


heu miseri, quotiens toto pugnabitis orbe,


sed pressis stringam reuocatam ab origine famam


Quem postquam Libyae ductor uirtute feroci


Panchates sociosque trahit prior ipse iugalis.


iussit in immensum cantatas surgere turris.


aduocat et castas polluti foederis aras


porticibus sacros iuuenum certamine lucos?


e sicco frustra presserunt robore sucos.


uis colitur, iurisque locum sibi uindicat ensis,


atque imo freta contorquet Neptunia fundo,

atque imus fretus contorqueo neptunius fundo


adfatus fuerit turmas, ubi belliger Astur


reddere et in uultu genetrici stare suorum.


lucis causa sita, et damnatum uiuere paci.


haud dignam inter tanta moram. nec amoena retentant

haud dignus inter tantus mora neque amoenus retento


atque omnis retro flatu occursante refertur


nec famam laeuo quaerebat limite uitae.


publica bella geri, pariter cecidere deorum


cum uentis positus custos, cui flamina carcer

cum uentus pono custos qui flamen carcer


extulit ipsa gradum, tantaeque dolore repulsae


et catulis rabiem atque iras expellere alendo.


flammabat Martem atque omnis comes ibat in actus):


fata gemunt: ut uerba mali praenuntia numquam

fatum gemo ut uerbum malus praenuntio numquam


adsuetae uolucrem caelo demittere fundae.


antiquum decus ac derepta monilia collo,

antiquus decus atque deripio monile collum


nunc ualidis gurges certatim frangitur ulnis.

nunc validus gurges certatim frango ulna


addiderat misero comitem pugnaeque ferocis


et ferro purgate nefas. hic denique solus


muneris haec esto nostri: Saturnia regna


Marmaridae, medicum uulgus, strepuere cateruis,

marmarides medicus uulgus strepuere caterva


clamorem tum forte dabat dextraque tremente


Liuius: ‘Huc, iuuenes, huc me spectate ruentem


adfuit et sacris interpres fulminis alis


insolitis cingunt. puerilis casside uultus


Ingens ferre mala et Fortunae subdere colla

ingens fero malus et fortuna subdo collum


femineo clamore Dracen extrema rogantem.


praeruptumque loci fidum sibi, corripit ingens

praerumpo locus fidus sui corripio ingens


cunctaque canenti perfunditur aequore Cyclas.


et placida indomitos accepit regia mores.

et placidus indomitus accipio regius mos


cum rapidum effusis ageret sublimis habenis


uince domi et trinis maerentem funera lustris

vinco domus et terni maereo funero lustrum


caeco errore uias umbrisque fauentibus arto


portis atque aditus iterum sperare uetabat.


nec sinit adiutas ductoris crescere laudes.


impatiens crebros expirat naribus ignes.


haesit in opposito cuspis Sidonia ligno.


mox subit aspersus prima lanugine malas


Sicana nunc tellus, nunc litora Hibera cruorem,

sicanus nunc tellus nunc litus hiberus cruor


atque, epulis postquam finis, dant corpora somno

atque epulis postquam finis do corpus somnus


dispergam rura atque amnis tibi nomina demam,


pocula, odoriferis aspergit floribus aras.


et Notus et Boreas et inexorabilis Auster,

et notus et boreas et inexorabilis auster


is primam ante aciem pictis radiabat in armis,

is primus ante acies pingo radio in arma


Talibus inlacrimant noctemque diemque querelis,


nec uero prima in tantis concursibus hasta

neque uerus primus in tantus concursus hasta


haud laude afuerit, modo qui—sed parcere dictis

haud laus asum modo qui sed parco dictum


exclamat ‘uenient, uenient mea tempora quondam,


amorim Ausoniae? flagrasset subdita taedis


mutassentque solum sceptris Aeneia regna


non ignes candensque chalybs, non uerbera passim

non ignis candeo chalybs non verbero passim


dira dehinc in bella ruit rapideque resoluens

dirus dehinc in bellum ruo rapidus resolvo


nec pubem nec, quem fundat, superesse cruorem.

neque pubes neque qui fundo supersum cruor


accendunt ultro lucem surgentis Eoi.


et bellare manu et chelydris cantare soporem

et bellaris manus et chelydrus canto sopor


ductorum, cum captiuo Carthaginis arcem


attolles, hinc iam ciuis Carthaginis esto.


iam lingua titubante moues, patrioque Lyaeo


restando aduersis nec uirtutem exuit ullam


consulis aspiciat. solus, si tanta libido


Veientum populi uiolata pace negabant


portabat lacrimans: deiectum attollere uultum


ut sceptra exegit, confestim ingentia bella

ut sceptrum exigo confestim ingens bellum


sed non una uiris tela: hic mirabilis arcu,

sed non unus uir telum hic mirabilis arcus


ungula perfossis haesit compressa pruinis.


contra quae ductor—non Alpibus ille nec ullo

contra qui ducto non alpis ille neque ullus


narrabat memori Diomedes condita mente)—


qui, genitus patruo ductoris ad Africa bella

qui gigno patruus ductor ad africanus bellum


Assaracum retro praestabat Amulius auctor


discordi flatu et partem rapit aequoris Eurus.


nec Zanclaea gerunt obscuram moenia famam,

neque zanclaeus gero obscurus moenia fama


saxa ruit, sternit siluas rupesque lacessit


occultant alae uenantum corpora siluis.


dum lentus coepti terra cunctaris Hibera.

dum lentus coepio terra cunctaris hiberus


et Triton captiuus et ardua rupibus Aetne,

et triton captivus et arduus rupes aetne


raucum conexae glomerant ad limina murmur.


mitificae mentis tenuerunt funere laeto.


is prima in pugna (uates ut Thracius olim,

is primus in pugno uates ut thracus olim


gestarant tela, ambustas sine cuspide cornos;


pugnatura fretis subter caecisque procellis,


inde Medusaeis terram exundasse chelydris.


armatus responsa dabit.’ consurgere cuncti


incolis a caelo sedem, et Saturnia, nondum

incolo ab caelum sedes et saturnius nondum


consulis abrumpit dextra spoliatque nitentem.


nonne exturbatos iam dudum limine templi


squalentemque erecta comam ac liuentia planctu


ditem ouium Rutilum obtruncat, cui mille sub altis

dives ouis rutilis obtrunco qui mille sub altus


Adsilit, audito tristis clamore ruinae,


Tarpeii clamant Iouis ac delubra coronant.

tarpeius clamo iuppiter atque delubrum corono


belligeris fecit miranda silentia campis.


stare ducem Libyae) Seruilius obuia adire


instabilis retro gressus prosternit harena.

instabilis retro gressus prosterno harena


cum tandem patriae Tiberino adlabimur amni,

cum tandem patria tiberinus allabor amnis


et stagnante uado patulos inuoluere campos.


clamor ad astra datur, uocesque repente profusae

clamor ad astrum do voco repens profundo


qui longum semper fama gliscente per aeuum


uim primi sensere canes. mox nubibus atris


attonitum uisis maioraque bella pauentem


festinent: notum quid caede calentibus armis,


et dubium rerum euentum sermone uolutant.


ergo agitur pelago, diuis inimica sibique,


Iamque inter uarias Fortuna utrimque uirorum


experienda manent quam spondet blanda Voluptas.

experior maneo quam spondeo blandus voluptas


‘Nil ultra posco, refer in conuiuia gressum;

nihil ultra posco refero in convivium gradior


centeno fractus spumabat uerbere pontus.


Sicanio Libycis, iterum instaurata capessens

sicanius libycus iterum instauro capesso


nauita iam portus? patria num sede fugatae


ipse caput quassans circumlustrauit anhelo


stagnantis consul molitur proelia ripas,


turbidus hic truncis saxisque Druentia laetum

turbidus hic truncus saxum druentia laetus


quin et Massyli fulgentia signa tulere,


stat, mediocre decus uincentum, ignaua iuuentus.

sto mediocris decus uincentum ignavus iuuentus


Perseus, in Libyam dirum fluxisse cruorem:


turbatae mentes, imperfectusque deorum


tum pueri colla amplectens sic pauca precatur:

tum puer collum amplector sic paucus precor


is locus officio, cum cessant prospera, cumque


intrauit mentes superum, sic deinde profatur:


Scipio perlustrans oculis laetantibus umbram,


atque antrum ruere, et uisi procedere manes.


ilia cornipedis subrecta cuspide transit


arta fames poenas miserae exactura Sagunti


dexter ades Phrygiae delenti stirpis alumnos.’

dexter adsum phrygia deleo stirps alumnus


tum quoque transfixum telo per membra, per arma

tum quoque transfigo telum per membrum per arma


uirgulta tegitur ualle ac frondentibus umbris.

virgultus tego valles atque frondeo umbra


ast hos, turpe, pauor fusos proiecit in ora,


eripiat. Decio prorsus seruabar inerti


Autonoe Finem hic inquit ‘sermonibus adde


hinc patriam clarumque genus referebat Imilce,


defletumque tenent montes per saecula nomen.


ex animo socios. magna hinc te praemia clarae

ex animus socius magnus hinc tu praemium clarus


amnibus aut rapidis (modo pugna absistite) tradam.

amnis aut rapidus modo pugno absisto trado


concilio patrum praesentis degeret aeui


ipse, umero exertus gentili more parentum,


et maior Capua mens imperterrita mole

et magnus capua mens imperterritus moles


Hannibal absenti retinebat nomine molem.


tempora multiplici mos est defendere lino


uagitum cohibens suspendit ab ubere natos;


non ante audierit Rutulis crepitantia flammis.’


et iunget nostro templorum culmina caelo.


statque dies ausis olim tam tristibus ultor.


Hannibal, et sicci stimulabant sanguinis enses,

hannibal et siccus stimulo sanguis ensis


Africus et pontum spargens super aera Corus

africanus et pontus spargo super aes caurus


Dardaniam et fama saeuorum tollere ad astra


(nam castris erat in Rutulis) germanus amatae


ora rapit gladio praefixaque cuspide portat.


ni poenae iuuenem indignae miseratus ab alto

ni poena iuuenis indignus miseror ab altus


extendit molem subitoque propincus in ora


et stimuli, ferrumque super ceruice tremiscens

et stimulis ferrum super ceruix tremiscens


atque artus trunci capitum fractusque iacebat


tempora quassatus, grates et praemia digna


Aegatis ille et seruilia foedera larga


sit spatium fatis, et, dum datur, eripe leto

sum spatium fatum et dum do eripio letum


tempus abire globo et pecudes imponere flammis.’

tempus abeo globus et pecus impono flamma


uaniloquum Celtae genus ac mutabile mentis,

uaniloquum celtae genus atque mutabilis mens


Hannibalis cecidisse manu. quam saepe querere,


pensari turba, ac Tyrias tum iustius arces


ille ensem nobis magnorum hunc instar honorum


augurium mentes oculosque ad sidera uertit.


intorto sancit iaculo figitque per arma


et mutare casas infido marmore uisum.


hic et Paeonios arcano sulphure fontis,


miratus nemora et lucentis sole racemos.


ultimus erumpit lacrimarum fontibus amnis


iam simul argento fulgentia pocula, mixta

iam simul argentum fulgeo poculum misceo


exigeret discum, iaculo seu nubila supra


ultrix iniusti uibrauit lancea belli


ibat, sed uani frigentem in Marte senectam


Sigeis duxistis auis. uetus incola Dauni,


uobis ite pares et tantum audete sub armis


talis ubi Aegaeo surgente ad sidera ponto


et iam captiuae uinclis ad litora longo


corporis, at docilis fallendi et nectere tectos


uincendi statuit. tumefactum cladibus ille


post epulas sit grata chelys, segnisque soporas

post epulae sum gratus chelys segnis soporo


mira boues hac, qua fulgent nunc moenia Romae,

mirus bos hic qui fulgeo nunc moenia roma


Tum contra consul: ‘Caesis ductoribus olim


proditus elapso foret inter uerba flagello,

prodeo elabor sum inter uerbum flagellum


inferior, tuus ille parens decora alta parauit

inferus tuus ille parens decus altus paro


impulsu clipei, atque ensis contunditur ense.

impulsus clipeus atque ensis contundo ensis


igneus et magna audendi flagrabat amore,


cornipedum frena atque arcus, quis cedere nostra

cornipedum frenum atque arcus quis cedo noster


sentitur plerisque prius, quam cernitur, ignis


ripas saeuus aquis Phlegethon et turbine anhelo

ripa saevus aqua phlegethon et turbo anhelo


Campanis modus: accumulant uariasque per artis


uel iunxisse ratem duroque resoluere muros


occumbit, fratrisque uidet labentia membra


mole noua campum, subito ni turbine Poenus

moles nouus campus subeo ni turbo poenus


cum pia Campano gaudebit consule Roma


bellator, cui Sidonius superare lacerto


par iuxta quercus longum molita per aeuum

par iuxta quercus longus molio per aeuum


non mota uolucris captiua pependit in aethra.

non moueo uolucris captivus pendeo in aethra


et quantum humani possunt se tendere passus,

et quantus humanus possum sui tendo patior


tramittam tua coepta libens famamque negabo


deponunt abitus curam trepidique coactas


gens Cadmi, Cleadas; fulua cui plurima passim

gens cadmus cleadas fulvus qui multus passim


captiuo in senio uires. fuit ille nec umquam,

captiuus in senium uis sum ille neque umquam


Aeneadis mentem gremio deponere tuto


ultro ad magnanimos referet secura nepotes.

ultro ad magnanimus refero securus nepos


Poenorum dimissa cohors. quae maesta repulsa

poenus dimitto cohors qui maestus repello


nam quae, pro superi, Fabius iubet! ‘ocius arma

nam qui pro superi fabius iubeo ocior arma


Haec inter, lacero manantem ex ore cruorem


‘Ne, quaeso, supplex lucem dubiusque precare:


praeuetitum namque et capital committere Martem

praevetitus namque et capital committo mars


ceu, stimulante fame cum uictor ouilia tandem

ceu stimulo fames cum uictor ovile tandem


inter desertos fundata Palatia dumos


Hampsicus, insistens tremulis sub pondere ramis.

hampsicus insisto tremulis sub pondus ramus


ac simul aerati radiauit luminis umbo,


credite, cunctandi ratio. adproperemus, ut hostis


Hic alto iuuenis gemitu lacrimisque coortis

hic altus iuuenis gemitus lacrima coorior


Iliaco postquam deserta est hospite Dido


hanc pellamus’ ait ‘Poenoque ob mitia facta,


immittit miles castris. non urbe recepta


Carthago, et potius cecidisset nomen Elissae.


Certatim comites rerum bellique ministros


sat decoris laudator erat: fulgentia pingui


obuia quadrupedis praeceps Catus ora tulisset.

obuius quadrupedus praeceps catus os fero


insurgens cono, spolia exuuiaeque Libyssae.

insurgo conus spolium exuuiaeque libyssae


aut acta ad fluuium torrenti lampade solis


quantum heu, Carthago, donat tibi sanguinis Hannon!’

quantus heu carthago dono tu sanguis hanno


inuidia, subitis circumuenientibus armis.


stramine composuere toros. superaddita dona,


quam patriae fratrique probem.’ tum percita dictis

quam patria frater probo tum percio dictum


foederis, et mensas testis atque hospita iura


Ausoniis superi, sensimque abeuntibus umbris


nauticus implebat resonantia litora clamor,


ad cauta inlexere patres, ipsique relictum


armatum nostris? num dura ad proelia tendis,


non umquam effusum sinuabat deuius axem,


nec minus occasus petit incita quam petit ortus.

neque paruus occido peto incito quam peto ortus


excitae pugnant, et ripas perdidit amnis.


Mansuri compos decoris per saecula rector,


hortatur socios et uincla abrumpere ferri


captiuus, patrias nunc primum aduectus in oras,

captivus patria nunc primus adveho in ora


Postquam spes Italum mentesque in consule lapsae,


postquam hominum satiata nece est, prostrauerat ictu

postquam homo satio nex sum prosterno ictus


quam coepisse diem: consul carpebat iniquas,


inde legit dignas tanta ad conamina dextras,

inde lego digno tantus ad conamen dexter


insequitur sublime ferens nigrantibus alis


euertit fundo et radicibus eruit imis.


hic Galba, hic Piso et leto non dignus inerti

hic galba hic piso et letum non dignus iners


uirtutis sacram rabiem. Laeuinus, ab alto


Cura subit, collem turrita cingere fronte


tellurem procul inrumpentem in sidera cernunt,


Interea, Tyrio resoluta in gaudia coetu

interea tyrius resolvo in gaudium coitus


Palladium ac nostris aperit mala Pergama fatis.

palladius atque noster aperio malus pergama fatum


tendantur, quae circumstent discrimina, cernis?


incumbunt proni positisque in margine puppis


in medios fert arma globos seseque periclis

in medius fero arma globus sesequor periculum


huc atras agit et mixtos cum grandine nimbos.

huc ater ago et misceo cum grando nimbus


ipsa adero. tendat iamdudum in Iapyga campum.

ipse adsum tendo jamdudum in iapyga campus


dispersi subiere uices, meritique labore


si tibi per medios ignis mediosque per ensis


monstrantur Vesuuina iuga atque in uertice summo

monstro vesuvinus iugum atque in uertex superus


imposuit scopulo atque, undanti uulnere anhelans,

impono scopulus atque undo uulnus anhelo


agmina et oppositu membrorum sistere certat,


ter cecidi exanimae membris reuoluta sororis.


heu caecae mentes tumefactaque corda secundis!


et spondente die nouus emicat atque coruscum

et spondeo dies nouus emico atque coruscus


moenia flauentemque sacro cum gurgite Thybrim


ardua saxoso perducit semita cliuo.


infelix ac iam uultu spectabat amico.


Hernicaque impresso raduntur uomere saxa,


si certare dolis et bellum ducere cordi est,

si certo dolus et bellum duco chordus sum


auspiciis iuuenem, ceu patria gestet in armis

auspicium iuuenis ceu patria gesto in arma


namque necis certus, captae prohibere nequiret

namque nex certus capio prohibeo nequiret


umbrarum huc agitur torrens, uectatque capaci


Intumuit Trebia et stagnis se sustulit imis

intumesco trebia et stagnum sui tollo imus


mulcebat lympha purgatum sanguine uulnus.


creditur intento perculsis Iuppiter igne.


spes iuuenis frenare parat. ciet inde quietis

spes iuuenis frenaris paro cieo inde quiesco


Hesperio Poenis, ultor patriaeque domusque


iamque agitur largus per membra fluentia sudor,


defessi quamquam, accelerant sparsoque propinquos

defatiscor quamquam accelero spargo propinquus


ceu clausas acies gremioque effunderet arma,


in flammas corpus, densum qua turbine nigro


cum Varrone simul. talin', pauidissime, dignum


in siluam et priscae reclinis ab ictibus ulmi

in silua et priscus reclinus ab ictus ulmus


ossibus ac nullo sulcantur uomere campi.


Astur Panchates: patrium frons alba nitebat

astur panchates patrius frons albus niteo


incustoditum, mox inremeabile, litus.


exsurgant rupes, non ibis et arduus arma


uota, uiri. rapite, ite, precor. uocat ecce furentis

uotum uir rapio eo precor uoco ecce furo


heu nimium secura, potes, nec, quae tibi fraudes

heu nimium securus possum neque qui tu fraudo


quadrupedem, non ense uirum, non eminus hasta

quadrupedem non ensis uir non eminus hasta


donec uicini tandem se fluminis undis


erexere omnes immania membra chelydri


Absistemus ait ‘campo. sed Pallade pulsa


fluctibus e mediis sulcator nauita ponti


procumbit saxi fessis spes ultima Paulus.

procumbo saxum fatisco spes ulter paulus


percitus hinnitu serpens euoluitur antro


ut perferre queas furibunda insomnia consul?

ut perfero queo furibundus insomnis consul


cetera promisso donata est munere pubes


Ausoniis uota et pugnandi praua libido


uertit terga citus damnatis Hasdrubal ausis.


Kartalo, non pauidus fetas mulcere leaenas,


aequarunt irae dextras. Dictaea per auras


et castrorum opibus dextrisque recentibus unum


Aedibus in mediis consurgens ilice multa


atque ea, postquam habitu iuxta et uelamine Poeno

atque is postquam habitus iuxta et velamen poenus


Hannibalem. quis nostra satis delicta piabit


ad puppim sacrae, cithara eliciente, carinae


†accitis uelox populis, quis aegra lababat


Parthenope, non diues opum, non spreta uigoris,

parthenope non diues opos non sperno vigor


nunc huc alterno, nunc illuc, flamine gestant.

nunc huc alterno nunc illic flamen gesto


uaniloquo plebem furiabant insuper ore:


Hic finis bello. reserantur protinus arces


ut cum fulminibus permixta tonitrua mundum

ut cum fulmen permisceo tonitruum mundus


semina fumarent belli, uestraene Sagunto


munera,’ et haud ultra latuit deus. inde nitentem

munus et haud ultra lateo deus inde niteo


magnanimos raptum caelestia regna Gigantas.

magnanimus rapio caelestis regnum gigantas


Cymothoes ea regna uagae pelagique labores


pandere iamdudum portas et cedere uallo


cum procul in fluctu piscem male saucia uidit,

cum procul in fluctus piscis malus saucius uideo


lubrica roboreis aderant substramina plaustris,

lubricus roboreus adsum substramen plaustrum


et Cyane et Anapus et Ortygie Arethusa.

et cyanos et anapis et ortygius arethusa


Adnuit illa quidem, sed ‘Non optanda recludis


magnus ubi Ausoniae reliquos domat Hannibal armis?

magnus ubi ausonia reliquus domo hannibal arma


Aetnaeos quoque contorquens e cautibus ignis

aetnaei quoque contorqueo e cautes ignis


consedisse deum seniumque repellere templis.


Pergameo indignum Solimo, si euadere detur


cum iuuenis subit et leto stimulatus acerbo

cum iuuenis subeo et letum stimulo acerbus


sic docuere senes. quantus qualisque fuisti,


cornipedis fusa satiaris, Concane, uena.


irati satiare Iouis. fluit agmen aquarum

irascor satiaris iuppiter fluo agmen aqua


manauere genis lacrimae, clipeoque pauentem


rarescit multo laxatus uulnere miles


asciuit reges idem. nunc ultimus actis


haec serus uates Hannon canit. anxia rupi


una cum raperet flamma rogus, impius ignis

unus cum rapio flamma rogus impius ignis


succidit ac nudae sero uestigia plantae

succido atque nudus serus uestigium planta


Nunc age, quos clades insignis Iapyge campo

nunc ago qui clades insignis iapyge campus


Haec, Venere adiuncta, tumulo spectabat ab alto

hic venus adjungo tumulus specto ab altus


cultuque Aeneadum nomen Masinissa superbum.


Talia dum memorant, umbra ueniente Sibyllae


hinc labor, hinc penetrans pauor in praecordia uires,

hinc labor hinc penetro pavor in praecordia uis


postquam iterata tibi sunt pocula, iam pede risum,

postquam itero tu sum poculum iam pes risus


redde hosti! liceat bellanti accersere mortem


per dumos miser in uicina cacumina quercus

per dumus miser in uicinus cacumen quercus


cum repeto, quam saeuus eas, ubi magna pericla

cum repeto quam saevus is ubi magnus periculum


nequiquam, Trasimenne, tuis Seruilius oris


Romuleam laudem Fabioque salutis habenas


innatat albus olor pronoque immobile corpus

innato albus olor pronus immobilis corpus


incumbunt sociae dextrae, magnoque fragore


parcitur, et pelago repetuntur nantia tela.


hunc laeuis urbi genitum ad fatalia damna


erumpunt multusque Maces Garamasque Nomasque,


cui uero non aequa dedit uictoria nomen


talibus adloquitur regem maris: ‘Hoc satis irae


deuoluunt quercus et amantem litora pinum


per noctem metantur agros. sonus omnis et aura


Tifata insidit, propior qua moenibus instat


oraque dum calcat iam singultantia leto,


classibus et refluo spectauimus aequore raptis


otia et exemptum curis grauioribus aeuum.


iamque ferebatur uicina per oppida rumor:


†iamque gemet geminum contra uenabula dentem.


Assaracique larem et Vestae secreta feramus?


Rhyndacus his ductor, telum sparus; ore ferarum

rhyndacus hic ducto telis sparus os ferus


bella agitabat atrox Troianaque semina et ortus

bellum agito atrox trojanus semen et ortus


nunc mihi, qui primus torques in moenia telum

nunc ego qui primus torqueo in moenia telis


huc Trebiae rursum et Trasimenni fata sequentur.’

huc trebia rursum et trasimenni fatum sequor


uallari castris captamque aspexit eandem


ludificante etiam terroris imagine somnos


uincendus, Decio imbelli, cui femina nulla


tertia qui tulerit sublimis opima Tonanti.


tum ueteres Siculo casus Mauorte piabat.


cornibus et latis accensa immittere siluis


turbidus extemplo trepidantis milite maesto


derigit aligero letalia uulnera ferro.


nec lentum in medios rapienda ad gaudia uulgus

neque lentus in medius rapio ad gaudium uulgus


semiambusta rotat liquefactis saxa cauernis.

semiambustus roto liquefacio saxum caverna


iamque breui nullum, delicta tuentibus armis,


atque excisa suo pariter cum iudice Troia.

atque excaedo suus pariter cum iudex troius


attolletque duces caelo, resonare docebit


sed cur (heu seri monitus!), cur tempore tali


atque his fulta uiris acies repararet ademptum


auctor ego. atque adeo uosmet perpendite, quaeso,

auctor ego atque adeo tu perpendo quaeso


Samnitum opponit signis et Iapyge alumno.

samnitum oppono signum et iapyge alumnus


Varro, deis, quod Sidonium defugeris ensem!


Tiburnae gressumque simul sonitumque loquentis.


ter denos decies emensus belliger annos.


sed nulla effigies simulacraue nota deorum

sed nullus effigio simulacrum nosco deus


si quis forte deum tantos inciderit actus


gloria; dum caeli sedem terrasque tenebit


hic fessus parui, quaecumque ibi fata darentur,

hic fessus paruus quicumque ibi fatum do


bellator Nasamon unaque immanior artus


exitio et luxu corda importuna domandi.


Dulichios Italis miscebat prole nepotes).


excipis intrepidus clipeo saeuamque coruscans

excipio intrepidus clipeus saevus corusco


hinc imitata cohors certatim spicula dextris

hinc imito cohors certatim spiculum dextera


Scylla super fracti contorquens pondera remi

scylla super frango contorqueo pondero remi


gentibus et primas fundarunt moenibus urbes;


tum Masulis crudaque uirens ad bella senecta

tum masulis crudus vireo ad bellum senecta


At legio Ausonidum, flammas ductore iubente


cetera contenti discedent turba duobus


Harpyiaeque fouent nidos atque omnibus haerent


hac trahit ad manis dextra.’ tum librat ab aure

hic traho ad manes dextera tum libro ab auris


considunt bella, et deponitis arma uolentes?


iamque propinquabant hostes tumuloque subibant,


tum iuuenis maestum attollens ad sidera uultum

tum iuuenis maestus attollo ad sidus uultus


seruabam uultus ducis ac prodentia sensum


caligare alto in solio nec pondera regni

caligaris altus in solium neque pondero regnum


Varronem, quam quo uideat remeare sine armis.


occumbunt seseque sua pressere ruina.


i nunc, Ausonios ferro populare penates

eo nunc ausonii ferrum popularis penates


horum aduersa dedit Gradiuo pectora uirtus.


languentes tacito lucent in litore fluctus.


clausus ubi exusto liquor indignatur aeno.


spectarunt Poeni, tremuitque exterritus Astur,


aequaeuam glaciem cohibent: riget ardua montis

aequaevus glacio cohibeo rigo arduus mons


corpora et excidat miseros cum stirpe penatis.

corpus et excido miser cum stirps penates


accedit Rhodani festino milite ripas.


maxima curarum rectorem ponere castris


laetus Scipiadae! reuocat tua forma parentem.

laetus scipiades revoco tuus forma parens


auget opes stanti similis tacitoque liquore


feruentemque ira mortis transuerberat ense


urbis Dardaniae muris uibrantia tela


sed superingestis propior quia subdita telis

sed superingero propior quia subdo telum


ductoris non ulla domo summittere patres


Scipio Iunoni simulatus tela coruscat.


postquam aeuum senior percussaque pectora frustra

postquam aeuum senex percutio pectus frustra


forte ferens sese Libycis Saturnia castris,


sedis inops, misit largo quam diues alumno

sedes inops mitto largus quam diues alumnus


quis procul a Tyria dominos depellere Byrsa,

quis procul ab tyrius dominus depello byrsa


Tartareus torrens ac secum ferre sub umbras,

tartareus torreo atque sui fero sub umbra


conditur extemplo telorum nubibus aether,


perstringit tacitas gemmanti gurgite ripas.


ocius urget humum atque arcanum murmur anhelans

ocior urgeo humus atque arcanus murmur anhelo


Alcidae templi custos araeque sacerdos,


efferet, et sacris augebit nomen Iulis


ad muros statis Romae. licet auia longe


arduus ille super tumidis ceruicibus altum


effusisque simul praerupto ex aggere membris

effundo simul praerumpo ex aggero membrum


‘Quis poenae modus aut pereundi terminus, oro,


quaque ad caeliferi tendit plaga litus Atlantis

quisque ad caelifer tendo plaga litus atlantis


heu sortem necis! euasit Garamantica tela


ac stimulis gaudens iuuenis circumdata Poenum

atque stimulus gaudeo iuuenis circumdo poenus


at uoce Herculea percussa cacumina montis


nulla uulsa manu, uescique interritus ales

nullus vello manus vesco interritus ales


felix Aeacide, cui tali contigit ore


antrum et mugiret Phoebo iam intrata sacerdos:

antrum et mugio phoebus iam intro sacerdos


Appius et lapsu resupino in terga cadentem

appius et lapsus resupinus in tergum cado


Tunc et Tyndarei Latias fortuna Tarenti

tunc et tyndareus latius fortuna tarentus


inlatus Beryae, cui, pacta ad regia misso

infero beryae qui paciscor ad regius mitto


Taurinis ductor statuit tentoria campis.


talia iactabat famaeque pudore futurae,


sic rapitur paucis fugientum mixtus, et altos

sic rapio paucus fugientum misceo et alo


curarum comes et summi Crispinus honoris


murali saxo per lubrica sanguine transtra

mural saxum per lubricus sanguis transtrum


si tibi non segnes tua contra fulmina saepe

si tu non segnis tuus contra fulmen saepe


consumptusque pudor peccando unisque relictus


Scipio conuersae miseratus terga cohortis


atque hastas simul effundunt. celebrare iuuabat

atque hasta simul effundo celebraris juvo


haud dubie extremus, terret labor: eripe pugnae

haud dubius extremus terreo labor eripio pugna


non terga est ausus cedentum inuadere quisquam,

non tergum sum audeo cedentum invado quisquam


summisso tirone negant recreare maniplos,


hospite uicta sacro Fabium de crimine laeto

hospes uiuo sacro fabius de crimen laeto


attigit adpulsa rector Sidonia classe.


immensis spatiis, nisi quem caua nubila torquens

immensus spatium nisi qui cauus nubila torqueo


contingat geminas patulo curuamine ripas.


atque habitanda semel subigit quis uisere regna?’

atque habito semel subigo quis uiso regnum


ereptum reuocata diem.’ sic turbidus aegra


et superas alte miserum iaculata per auras


armorum tenet atque enses non reddere perstat

armus teneo atque ensis non reddo persto


Dardanius, cui sacra pater, cui nomina liquit

dardanus qui sacer pater qui nomen linquo


Gisgonem leuemque Bagam indignumque sagittae,


seu Laurens tibi, Sigeo sulcata colono,


Ecce, super clades et non medicabile uulnus,

ecce super clades et non medicabilis uulnus


ast illum toto iactantem talia campo


nota parum magni longo tradantur ut aeuo

nosco parum magnus longus trado ut aevum


peruecti simul ad metas, ni, terga secutus


palantis nam dum sequitur, peruaserat altam


polluerant tabo stagna, ac fiducia tanta


deuexum lateri pendet Tuder, atque ubi latis

devexus lateo pendeo tuder atque ubi fero


necnon et foribus propere Campana iuuentus

necnon et foris properus campanus iuuentus


durabat uigor, ac sensim diffusus ad oras


aduolat et fodiens pectus: ‘Laudande laborum,


cernere Gargani feruentia caedibus arua?’


Sic uoce instimulans dextra dea concita saeuam

sic uox instimulo dextera dea concito saevus


non nox errorem nigranti condidit umbra?


Sic clausum linquens arcano pectore bellum


cum dulcis liquit terras et inania nullos

cum dulcis linquo terra et inanis nullus


et multo patrum stipatur curia coetu.


promisere dei! propius si pressa furenti


uictima Tarpeio frustra nutrita Tonanti.


et campo seruat mandatum adfixa cadauer.


et semper famae sitiens, obscura sedendo


regna Iouis ualeant cunctisque potentia quantum

regnum iuppiter ualeo cunctus potentia quantus


Romano Phoebum soluentem litore currus.


cornipedem tulerit praecisa per auia plantam.

cornipedem fero praecido per auius planta


ille est (cerne procul) cui frons nec morte remissa

ille sum cerno procul qui frons neque mors remitto


lectaque complebat Stabiarum litore pubes.


casuroque inhiat populo: tunc Luctus et atri


‘Argolicis quondam populis, mirabile dictu,

argolicus quondam populus mirabilis dico


At non ductori Libyco par ardor in armis.


qui luctatur equo parmaque incursibus obstat,


nec se tum pharetra iactauit iustius ulla

neque sui tum pharetra jacto iustus ullus


agmina, deleta gentilis pube cateruae


namque super tepido lapsantem sanguine et aegra

namque super tepidus lapso sanguis et aeger


hos Aesis Sapisque lauant rapidasque sonanti


ac funesta sacra et conuersi foedere rupto

atque funestus sacer et converro foedus rumpo


Marmaricam terris nubem dabis, omnis in auro

marmaricus terra nubes do omnis in aurum


concipe’ ait ‘dignum factis, Aequane, furorem


teque hostis castris grauior manet, aut ego multo

tu hostis castrum gravis maneo aut ego multus


Bacchi dona uolunt epulasque et carmina rursus

bacchus donum uolo epulae et carmen rursus


fraterna sub morte dolor, tum triste mouebat

fraternus sub mors dolor tum tristis moueo


Cetera Elissaeis aderat gens Sicana uotis.

ceterus elissaeus adsum gens sicanus uotum


damnauit dextraque iacet morientis amici.


inter tela siti Mauortis hebescere dextras.

inter telum sitis mauortis hebesco dexter


Terror adhuc inerat superum ac redolentia in armis

terror adhuc insum superi atque redoleo in arma


insignis sagulo duris certare maniplis;


†debellata procul, quaecumque uocantur Hiberis,


incumbens Messena freto minimumque reuulsa


ducite, adeste, sequor. dignas spectabitis, aut me


suspensum in terras portat mare, frigida nautis

suspendo in terra porto mare frigidus nauta


hostem ferre gradum, et propius propiusque sonoro

hostis fero gradus et propius propius sonorus


nigra uiro membra, et furui iuga celsa trahebant

niger uir membrum et furo iugum celsus traho


Boiorum fuerit populis: Capuaene furorem,


exuuias Marti †donumque Duilius, alto


Autonoe tripodas sacros antrumque tenebat,


aduersae, seu laeua acies in bella uocaret,


laetus caede niues, glaciemque Aquilonibus actam


hic lue nunc’ inquit ‘pugnae: te notus Hamilcar

hic luo nunc inquam pugna tu notus hamilcar


pensantes aurum Celtas umbone gerebat.


uos ego, uos metuo, Cannae. summittite signa


seruabat sine sole nemus, crassusque per auras


uallo se clausere simul trepidique salutis


tum seducta loco et laxata lucida nocte


nos miserae muros et tecta renata Sagunto,


Hannibal haud umquam cessabat auunculus ore.


nec Stygio in regno, caeli nec posta sub axe,

neque stygius in regnum caelum neque pono sub axis


suffudit flammis ora atque obliqua retorquens

suffundo flamma os atque obliquus retorqueo


dux sibi quisque uiam rapito, cum spargere primis

dux sui quisque uia rapio cum spargo primus


gratam perlustrans oculis Latonia praedam.


destituit Barce sitientibus arida uenis.


addita fulgebat telis. hic Scaptia pubes,


ausum multa uirum et spargentem in uulnera saeuos

audeo multus uir et spargo in uulnus saeuus


armigero Poenum ductor, ‘Certamina primae


crine ut flammifero terret fera regna cometes

crinis ut flammifer terreo ferus regnum cometes


per longum celata fames. iam lumina retro


non illo modulante sonos stetit ultima Thrace:

non ille modulor sonus sto ulter thracus


cui patuere Alpes, saxa impellentia caelum


nomina nostra tremens et ripas seruat Hiberi.

nomen noster tremo et ripa seruo hiberus


Postquam rupta fides Tyriis et moenia castae

postquam rumpo fides tyrius et moenia castus


si maius quicquam toto uidisset in orbe


intraret fluctus solis ceu pulsa lacertis:


Talia iactantes iam lectam sorte parabant


interdumque nouo perturbat lumine manis.


sit melius. iam uos acies et proelia et hostem

sum bonus iam tu acies et proelio et hostis


extulerat portis, ceu spicula nulla manusque


‘Parce metu, germane. meis medicamina nulla

parco metus germanus meus medicamen nullus


inter bella fidem: tu letum euadere nobis


pulsati ligno sonuere in uulnere dentes.


mente ualet, si qua inlaesi sibi corporis astat

mens ualeo si qui illaesus sui corpus asto


Aetoli—Dasio fuit haud ignobile nomen:


bissenos Lunae nondum compleuerat orbes.


addes frena uiro? fuerit delere Saguntum,


sed current albusque dies horaeque serenae,


non ullo Cannas abolebis, Iuppiter, aeuo,


frondosi collis latebras ac saxa capessit

frondosus collis latebra atque saxum capesso


turbatus Ioue et exuta spe moenia Romae


contra ardore ferae capiti tremebunda resedit.

contra ardor fera caput tremebundus resedeo


quippe sinit Poenus, qui nunc contraria bella

quippe sino poenus qui nunc contrarius bellum


in decus Hannibalis duros misere nepotes.


laudabat leti iuuenem egregiosque parabat


quin etiam Libyco si quid de litore raptum

quin etiam libycus si quis de litus rapio


proelia moliri et nudo non credere ferro,

proelio molior et nudus non credo ferrum


ergo age, qua litui, qua ducunt bella, sequamur.

ergo ago qui litus qui duco bellum sequor


mouit signa Mimas caelumque exterruit armis,


quis Acheronta moues, flammam immanesque chelydros

quis acheronta moveo flamma immanis chelydrus


ausa sibi Libye rerum deposcere frenos


desertum non grata Iouem per uota uocabat.

desertum non gratus iuppiter per uotum uoco


undantis uoluit flammas ad sidera uertex.


quam pro Cadmea subiisti exercita gente.


Sed non haec placido cernebat pectore Iuno


iam dudum properans signum auspiciumque dedisset.


nitentem sociis iuuenem, ceu tigride cerua


sic adfata uirum indocilem pacisque modique,


omnibus exuuiis nudo, iamque Hannibal unus


armatum amota nudat latus) ‘hoc ego bellum


Aeoliis candens Austris et lampade Phoebi


hortandoque iterum atque iterum insatiabilis urget

horto iterum atque iterum insatiabilis urgeo


percussae grauiore malo, metus inde, negatum


uritur omne nemus, lucosque effusus in altos


imperio circumspectant diuosque precantur


sola iugis habitat diris sedesque tuetur


saeuit iam rostris Varro ingentique ruinae


nec Gisgone satus nec Hamilcare terga dedisset,

neque gisgone sero neque hamilcaris tergum do


mox nigris alte pulsa exundantis harenae


non paruo laetus ductoris munere Cinyps,


pila nouant, ac detersa rubigine saeuus


Tarpeia exosus damnasti sceptra Quirini,


murmura fusa uadis, subitoque et lucus et antrum

murmur fundo uadum subeo et lucus et antrum


defendenda daret, uerum ultro moenia dextra


ipse asper paci crudos sine uiribus annos


et formidatus uolucri letale uomebat


lux una euersas bis centum in strage curulis,

lux unus everro bis centum in strages curulis


quicquid adest duri et rerum inclinata feramus.

quisquis adsum durus et res inclino fero


in dextras redeat, nec Romam excindere Poeni

in dexter redeo neque roma excindere poenus


Nequiquam nostras, demens, ait ‘elicis iras


et sperare iuuat belli meliora. sed, olim


auctorem caeci trepidus circumspicit ictus.

auctor caecus trepidus circumspicio iacio


ac tandem terras longa formidine soluet.’


excindes’ inquit ‘Tyriosque ad foedera coges.


Parte alia insignis nudatis casside canis


Cyrenen monstrasse ferunt noua litora matrem.


exclamat Latius ductor: ‘Prima hostia uobis,


exceptos hospes tectis inducit Arisbas.


non uiolasse mei corpus mucrone Sychaei.’


Sic tum diuersa turbati mente petebant


attollit mitique manu intra limina ducit.


ergo omne effundit longo iam se agmine uulgus

ergo omnis effundo longus iam sui agmen uulgus


et iam damnata cessit Carthagine Mauors,


edidit exemplum uirtus. pudet addere questus


ignotam luxus oculis mirantibus haurit.


haec iuuenis, diuisque tumens ausisque secundis.


regnantem Aetolis Vulturnum in proelia campis

regno aetolus vulturnus in proelio campus


firmauit tenues ortus mox Daunia pubes


clamabat: ‘Quo fers gressus? non Punicus hic est,

clamo quo fero gressus non punicus hic sum


lampada flammiferis tinctam Phlegethontis in undis

lampada flammifer tingo phlegethon in unda


agmina densauit uenatu dura ferarum:


‘Haud equidem metuisse queam, satiatus et aeui


effatur senior: ‘Patrio, fortissime, ritu


praecipites aderant, Nola uis omnis, et Arpis


insula, nec paruis aberat Calatia muris,


amplexus, iuncta leniuit morte dolores.


Iuppiter. incumbunt uenti, crassusque rotante


Serranus, clarum nomen, tua, Regule, proles,

serranus clarus nomen tuus regulis proles


oscula uana petens iuuenis fumoque uolucri

osculum uanus peto iuuenis fumo volucris


monstrauitque uiam; uasta sed mole catenas


nec summum uiolare decus. cingente superba

neque superus uiolaris decus cingo superbus


solaque, quod superest, secum certamina norunt,


nullaque Palladia sese magis arbore tollit.


rura euastantur. mox et uicinus Aquinas


seruitum gentem Latioque imponere leges.


stat pensata diu belli sententia: uincam


exiguo faciles et opum non indiga corda,


dum parat et celso conisus corpore prensat

dum paro et celsus conitor corpus prehenso


uocibus impellens: ‘Serpentine Itala pubes


annueritque deus, uelox accede secundis.’


terruerunt pauidos accensa Ceraunia nautas.


at mihi Cannarum campis, ubi Paulus, ubi illae

at ego cannaris campus ubi paulus ubi ille


Hispanae, uulgus, Libyci quas fecerat auri


iungentum fata et subici iubet ocius ignis.

iungentum fatum et subicio iubeo ocior ignis


increpuere tubae, quis excitus aequore Triton


mortali quam ferre datum?’ Iuno inquit (et atram


ut noua conspecti fulserunt consulis arma,


ablati furtim multo cum uulnere solos


lymphato cursu atque ingentis deserit actus.


posse ducem Libyae. raptant currusque uirosque


Sic adeo orantes pressere silentia, postquam


consultant bello super, et quae dicta ferantur

consulto bellum super et qui dictum fero


supremus fessi tenuis tum cessit in auras


dixit et in medios, qua dextera concita Poeni

dico et in medius qui dextera concito poenus


tecta Iouis, quaeque arce sua nunc stantia linquo,

tectum iuppiter quisque arx suus nunc sto linquo


latura exitium Laurentibus: horreat ortus


orbita nigranti traxit caligine noctem.