infaustum Phrygibus Diomedis nomine campum.’


haec effata caua Poenum in certamina nube

hic effor cauus poenus in certamen nubes


uulneraque et sanguis et clamor et arma iuuarent.

vulnero et sanguis et clamor et arma juvo


uix intellectis conaris reddere uerbis,


sedit terribilis clipeum super ore cruento:

sedeo terribilis clipeus super os cruento


sed postquam propior uicino lumine fulsit

sed postquam propior vicinus lumen fulcio


non coniunx natiue aderant, non iuncta propinquo

non coniunx nascor adsum non iungo propinquo


condite:’ ait ‘duret capiti per saecula lumen.

condio aio duro caput per saeculum lumen


nec facilem populis nec notam inuadere laudem.’

neque facilis populus neque nota invado laus


praecipitant. non hasta uiro, non deficit ensis:

praecipito non hasta uir non deficio ensis


nunc auis in formam, nunc torui in cornua tauri.

nunc auis in forma nunc torvus in cornu taurus


litoraque et totam soliti spectare Saguntum),


prouocat increpitans hostem et noua proelia poscit.

provoco increpito hostis et nouus proelio posco


eminus incessunt, ut qui castella per altos


in Libyam bella et uincendum duxerit ipse


uos etiam Zanclen Siculi contra arma tyranni

tu etiam zancle siculis contra arma tyrannus


haec monuisse satis. sed si compescere corda


Corduba et haud paruo certamina laeta fouebat.

corduba et haud parvus certamen laetus foueo


abscessu reuocat mentes fusosque per aequor


nec satias, donec mandentia linqueret ora


nunc sibi, nunc trepidis, ni restent, comminus ensem.

nunc sui nunc trepidus ni resto comminus ensis


nec paruum decus, aduecto cum classe paterna

neque paruus decus adveho cum classis paternus


hinc Fabius gratusque mihi Marcellus opimis.


haec pone adgressus (nam frontem clauserat aequor)

hic pono aggredior nam frons claudo aequor


nec timidos agitare canes latratibus aprum.


Vt uero uentum in culmen, castrisque resedit


si ualli festinet opus. nec cetera segnis

si valles festino opus neque ceterus segnis


intorti Bibulus saxi atque in terga refertur,

intorqueo bibulus saxum atque in tergum refero


tondebat niueae splendentia uellera lanae,


uictores, media sit qualis, discite, terra


iraque anhelatum proturbat pectore murmur,


Hac iter est inquit ‘uobis ad moenia Romae,


‘Ominibus parce et lacrimis, fidissima coniunx.


caeditur Hennaeae casta ceruice iuuenca.


nec mora. commotum promissis ditibus agmen

neque mora commoveo promitto dives agmen


Hesperio patrias exul lustraret harenas:


Mancinus gaudens hostilique unguere primus


non audent haerente metu, nec abire uolentis


clausa cadaueribus. ruat ingens corpore et armis

claudo cadauer ruo ingens corpus et arma


Prima Saguntinas turbarunt classica portas,


sumpturum pugnam. quantum nunc, Paule, supremo


immittit passim dumosa per inuia pestem,

immitto passim dumosus per inuius pestis


ter dena boue et aequorei certaminis alto

ter deni bos et aequoreus certamen altus


dulce sonans calamis ducit stabula omnia cantu.

dulcis sono calamus duco stabulum omnis cantus


te citat ac nostris aequat iam purpura Brutis?

tu cito atque noster aequo iam purpura brutus


‘Si tibi cum Tyrio credis fore maxima bella

si tu cum tyrius credo sum maximus bellum


per pontum pia bella ueho.’ leuis inde secunda

per pontus pius bellum veho leuis inde secundus


at sonus extremo morientis fusus ab ore


cetera parce, precor, pelago, ne tollat acerba

ceterus parco precor pelagus ne tollo acerbus


dat terga et campo fugiens uolat ales imago

do tergum et campus fugio volo ales imago


Ausonius ductor, postquam sublimis ab alto

ausonius ducto postquam sublimis ab altus


Parte alia, ceu sola forent discrimina campo

pars alius ceu solus sum discrimino campus


collegisse gradum uidet, imperterritus ipse


Scipio contorquens hastam, cudone comantis


uenatu iuuenes, quos dat Maurusia praeda.


adductum cantu uenit mare. pallida regna

adduco cantus uenio mare pallidus regnum


sternitur, et uictrix toto fremit Africa campo.

sterno et victrix totus fremo africanus campus


tramittunt alno uada postremique relincunt

transmitto alnus uadum posterus relincunt


ostentat praeda atque inuitat prodigus hostem:

ostento praeda atque invito prodigus hostis


Verum ubi depositis saepsit sese aggere telis,

verus ubi depono saepio sui aggero telum


iam pubes Tyrrhena tuos, partusque recusent


haec fratris tumulis arma excusata reporta.


et tota se mole tulit, uelut incita clausum

et totus sui moles fero uelut incito claudo


et reputans annos cognato sanguine turba:


cui nemora Autololum atque infidae litora Syrtis

qui nemus autololes atque infidus litus syrtis


quae candore niuem, candore anteiret olores.


quam longa est, uno remorum praeterit ictu.

quam longus sum unus remi praetereo ictus


tum senior maesto Sicoris sic incipit ore:

tum senex maestus sicoris sic incipio os


Phoenicum extimulat. sed enim conamine primae

phoenix extimulat sed enim conamen primus


nulla acies famae tantum praedaeue pararit.’


quaque ferens gressum flectit uestigia ductor,

quisque fero gradior flecto uestigium ducto


inque errore uiae tenebrarum munus ademptum.


‘hospitia et sedes Poenorum intrauit acerbas?


casside et aurato fulgebat gemma monili,


sed campos fac, uane, dari. num gentibus istis


curarum prior extiterit. namque ista per omnis

cura prior extiterit namque iste per omnis


fundamenta Capyn posuisse antiquitus urbi


sopierat, dum supremam Telesinus in auras


Quid uanos, inquit ‘Latio spes unica consul,

quis vanus inquam latius spes unicus consul


spes Nero Marcello, rumpe atque expelle quietem.

spes nero marcellus rumpo atque expello quies


hinc atque hinc animae gemina cecidere procella.

hinc atque hinc anima gemino cado procella


Garganus, fundoque imo mugiuit anhelans


implicat aut caeca prosternit fraude paludis.

implico aut caecus prosterno fraus palus


subnixam cristis, uibrant quae uertice coni


diripuere ferae. laceros Tirynthius artus,


Scipio si Libycis esset generatus in oris,


desertas uictrix uallis, iamque ora reducto


atque hosti seruare fidem. data foedera nobis


Carthago aspiciet uictrix, tandemque suprema


Talibus hic Poenus, sed contra Oenotria pubes

tal hic poenus sed contra oenotrius pubes


haec referenda, pari libeat si pendere bellum


dat gemitus! tumulus uobis censente senatu


Poenus et ostentans spectantem e moenibus urbem


cingere inadsuetum, et rubrae uelamine uestis

cingo inadsuetum et rubrae velamen uestis


hic Pellaea uirum Ptolomaei sceptra uehentum

hic pellaeus uir ptolomaeus sceptrum uehentum


castra duces. at praedictis iam sederat aruis


Vulturnus rotat et candentis torquet harenas.


Teucrorum quis erit, quaeso, germana, rebelli

teucer quis sum quaeso germanus rebellis


legibus atque urnae dira eripuere minanti?


aggere despexit trepidam clangoribus urbem,


cum Iuno in stagni numen conuersa propinqui

cum juno in stagnum numen converro propinquus


Hannibal agminibus passim furit et quatit ensem,

hannibal agmen passim furio et quatio ensis


membra adflicta solo pressa uiolentius hasta

membrum affligo solum premo uiolens hasta


iamque petita aderat Latia portante Cybebe


puppe manus ualuit flectenti immortua clauo.

puppis manus ualuit flecto immorior clauus


turbanti terras pontumque mouere paranti.


peruigil inseruibat equo fessumque leuabat


elata torquens flagrantia fulmina dextra


Hannon ferre uetat. ponat formidinis aestus


ulla nec in caelum dubites te attollere factis,

ullus neque in caelum dubito tu attollo facio


Haec ubi dicta dedit, mille hinc, uenerabile uisu,

hic ubi dictum do mille hinc uenerabilis uideo


concordi uirtute manus; sed perdidit acer,


bella mouent, quantis animos et pectora possint

bellum moveo quantus animus et pectus possum


ex quo proterimur. iuuenis, cui sola supersunt

ex quo protero iuuenis qui solus supersum


tu quoque ductoris lacrimas, memorande, tulisti,


ipse adeo senis ductor Rhoeteius ibat


languescunt animis, et uis mollita senescit.


donec procedens oculis sese abstulit agmen


bellandi tempus. non frontis parcit honori,


sanguine Dardanio Rutulos saturauimus agros,


Eridani rapidas aderat cum Poenus ad undas.

eridanus rapidus adsum cum poenus ad unda


Vestalisque focos extingui sanguine cerno.


diues apud superos, sed mors aequarat egenis.

diues apud superus sed mors aequo egenus


arcete, o superi, nostroque in Marte tenete


hos referam populo fasces atque ora per urbes

hic refero populus fascis atque os per urbs


exciti populi atque urbes socia arma ferebant:

excio populus atque urbs socio arma fero


hic passim exultant Nomades, gens inscia freni,

hic passim exultant nomas gens inscius freni


murmurat alta domus. stupet inconsuetus opimae

murmurat altus domus stupeo inconsuetus opimus


arma super fratrum resupino concidit ore.


auratam medio discindit pectore uestem,


Bruttius, ambiguis fallax mox Apulus armis,

bruttius ambiguus fallax mox appulus arma


tabificam expirat saniem specus. ultima iamque

tabificus expirat sanies specus ulter iam


conuersis in terga iacit. Telesinus, ad ossa

converro in tergum jacio telesinus ad os


Emathio interea tellus Aetola tumultu

emathius interea tellus aetolus tumultus


non pharetrae aut iacula, et pro membris arma fuere,

non pharetra aut jaculus et pro membrum arma sum


conspexit nimium pugnae nimiumque cruoris


Hammoni Garamas et semper naufraga Syrtis.

ammon garamas et semper naufragus syrtis


cum subitus circa fragor et uibrata per auras

cum subeo circa fragor et vibro per aura


adsuetum, Trasimenne, tuos praedantibus hamis


ex illo seruans rapidus diuortia Nereus


exequias rector lacrimis ducebat obortis.


eripuit sine honore dies et funere carpsit?’


hunc obiectantem sese atque antiqua tumentem


tertia uix superest, crudo quae uenit Hibero,

tertius uix supersum crudus qui uenio hiberus


iam Styga et aeternas intrarat mente tenebras

iam styga et aeternus intro mens tenebrae


instituunt festoque agitant conuiuia ludo.


isque ubi longinquo uenientia numina ponto


maternum implebat genus, et resonare superbo

maternus impleo genus et resonaris superbus


ostentabat ouans populis sine funere regem.


concepitque ignes et flammea protulit ora,


concurrere animis, quantis confligere par est

concurro animus quantus confligo par sum


dum petit ac laeuo meditatur fallere gyro,

dum peto atque laevus meditor fallo gyrus


parcebatque uapor, saxorum grandine dirus


uerterit in Rutulos domitor telluris Hiberae,


sanguinis, et metui demens credebat honorem,


inque ducem uersae tanto discrimine curae.


cetera sinuatis glomerat sub pectore gyris.


Vercellae, fuscique ferax Pollentia uilli,


imposita uulnus dextra letale tegebat.


Orithyia, domos. hinc Allifanus Iaccho


Cantaber urgebat, letalibus eripit armis.


maioremque dedit cerni Tirynthius. altae


iuuisse egregium, uos et Campana tueri


Ergo, ubi delato consul sublimis honore


terga damus Libycisque parem non esse fatemur


nec repetenda dabat letali uulnera dextra.


postrema aptabat nulli exorabilis arma.


celsius humano robur, uisaque pauentis


mittere poscentis uinctam inter proelia pubem


Contra quae ductor: ‘Fesso mihi proxima tandem

contra qui ducto fatisco ego propior tandem


exitium, ‘Breuis hoc uitae, quodcumque relictum,

exitium breuis hic uita quicumque relinquo


Tertius aequata currebat fronte Peloro


dum pauitant trepidi rerum fessique salutis,


Tisiphonen imos agitantem uerbere manes,


Dumque ea Gallorum populi dant funera campo,


necnon a tergo fluctus stridente procella

necnon ab tergum fluctus strideo procella


hospitis Alcidae crimen, qui, sorte laborum


incubuere malis Italum ueteresque doloris


Pyrenes populos qui uestro Marte probatus


Poene, magis dabitur, nostrum quam scindere caelum.’


effigies, Belusque parens omnisque nepotum


iussa pati, licuit pugnanti occumbere letum.’


quidue parent superi? pubes dispersa per altas

quis pareo superi pubes dispergo per alo


abrupto fregit caelo super agmina nubem.


atque ubi nox depulsa polo primaque rubescit

atque ubi nox depello polus primus rubesco


et densa resonant saxorum grandine turres.


Poenorumque parem castris fert atra laborem.


Ecce autem patres aderant Carthagine missi.


per medios coetus trahit atque inimica per ora

per medius coitus traho atque inimicus per os


ensis Adyrmachidis ac laeuo tegmina crure.

ensis adyrmachidis atque laevus tegimen crus


uenissem, magnos uicina ad flumina Baetis


aequentur factis. non est, mihi credite, non est


excutit et summum, qua laxa monilia crebro

excutio et superus qui laxo monile creber


Celtarum Eridano perfusis saepe cateruis.

celtaris eridanus perfundo saepe caterva


abnueret genus. huic Fabius iam castra petenti:


sibilaque horrificis torquet serpentibus aegis.


caelicolis furit atque odit solacia luctus.

caelicola furio atque odi solacium luctus


non toto rapuisse die, qua Martius ille


per iuga celsa gradum, duris qua rupibus haeret

per iugum celsus gradus durus qui rupes haereo


At Nomadum furibunda cohors miserabile humandi

at nomas furibundus cohors miserabilis humo


tendere. tot bellis totque annis fregimus aeuum.


aggeribus muri, iuxtaque cadentia membra


Ennius, antiqua Messapi ab origine regis,


cernere cuncta dabo), surgit qua celsus ad auras,

cerno cunctus do surgo qui celsus ad aura


infandi Senones, conlisaque quadrupedantum


nascitur: at rarae fumant felicibus arae.


dedecus, ac Siculo demergere foedera ponto.

dedecus atque siculus demergo foedero pontus


Tyrrhenus ferrumque manu reuocauit et ultro


strage uirum mersus Trebia est, atque ora sepulcro

strages uir mergo trebia sum atque os sepulcrum


decreuere simul communibus urere flammis.


flammiferum condunt fumanti gurgite currum.


nullaque iam Hesperia et nusquam iam Daunia tellus,

nullus iam hesperius et nusquam iam daunus tellus


frondosi ignescunt scopuli, subitoque per alta

frondosus ignesco scopulus subeo per altus


hasdrvbalis spolivm gradivo scipio victor.


ceu famulis fasces aequataque iura negantis?


Lydius huic genitor, Tmoli decus, aequore longo

lydius hic genitor tmolus decus aequor longus


letifero cedens tandem proiectaque corpus


inuade auersis, nate, hanc ductoribus urbem:


His agitur monitis et laetam numine pubem


exiguus domitas capiet locus: ardua celsis


iam Libyae ductor properantia signa citato


Punica et Hannibalem mutato euadere caelo.


Aeneadis erit, et quando terrasque fretumque


tris animas namque id monstrum, tris corpore dextras

tres anima namque is monstrum tres corpus dexter


abripuit traxitque uirum fax mentis honestae


Surrentum et pauper sulci Cerealis Abella,

surrentum et pauper sulcus cereal abella


ex illo primis anni celebrata diebus


dirum lumen apex, ac late fulgurat umbo.

dirus lumen apex atque latus fulguro umbo


crebra Cydoneo fundebat spicula cornu.


bellorum raptim curas, subitusque per omnem


uos quoque, di patrii, quorum delubra piantur


ultus caede dies: non plus optasse liberet

ulciscor caedes dies non multus opto libero


haud secus Oceano rediens Cythereius ignis,

haud secus oceanus redeo cythereius ignis


poscebat regio, saeptos sed fraude locorum


asper frena pati aut iussis parere magistris.

asper frenum patior aut iussum pareo magister


addunt frugiferis inimica incendia ramis.


excipit his frendens Fabius: ‘Pro cuncta pudendi!

excipio hic frendo fabius pro cunctus pudeo


Tarpeias arces sanguis tuus. hac ego Martis


donec Laurentis puppis defertur ad oras,


itque timor totos gelido sudore per artus.


necdum irae positae. celsa nam figitur hasta


quae reuocet Martem iubeatque abscedere pugna.


nulla domus: plaustris habitant; migrare per arua

nullus domus plaustrum habito migraris per aruum


Poenorum a populis sociataque bella gerenti,


agnouit iuuenem, scintillauitque cruentis


immensas prospectat aquas ac uicta profundis

immensus prospecto aqua atque uiuo profundo


atque omnis circa campos spumantibus undis


fac nostrum hoc, mea dextra, decus. uiolauit et aras

facio nos hic meus dextera decus violo et ara


aut inconcusso glomerat uestigia dorso,

aut inconcussus glomero uestigium dorsum


nutrierat dederatque lacum tramittere nando.


Aequana et Zephyro Surrentum molle salubri.

aequana et zephyrus surrentum mollis salubris


summissi augurium: hac iret qua ducere diuos


exagitant manes iuuenem furiaeque paternae


ferret signa, iugum certabat scandere miles.


longa cruor sparso linquit uestigia campo,

longus cruor spargo linquo uestigium campus


inclusas igitur, quibus haud enare dabatur


Cyclopum domus. hic recubans manantia tabo


Tunc sic Aeneas dulci repetitus amore:


oblicumque secans subrecta cuspide uulnus


sorbentes Latium campi. ‘Quid deinde relictum

sorbeo latius campus quis deinde relinquo


nec nostris tua sunt circumdata colla catenis.

neque noster tuus sum circumdo collum catena


purpureos alius uestis religabat amictus.


abdiderant caelique arcebant lumine, templum.


exultans spatia et uentos post terga relinquit.

exultans spatior et uentus post tergum relinquo


paulatim et ripa coepit decedere puppis.


Hic ut signa ferox dimensaque castra locauit

hic ut signum ferox dimetior castrum loco


nunc age, quod superest cur non melioribus aeui

nunc ago qui supersum cur non bonus aeuum


his Scaurus monitor, tenero tunc Scaurus in aeuo,

hic scaurus monitor tener tunc scaurus in aevum


inrorat, tangens Lethaea tempora uirga.


iam Poeno tibi natus erit!’ uibrabat ab ore


et fulmen subitum Carthaginis Hannibal adsit,


una omnes dextraque cadunt iraque perempti;


qualis apud gelidum currus quatit altior Hebrum

qualis apud gelidus currus quatio alo hebrus


praecipitem dedit et tenui decepta liquore


credite summissas Romam nunc tendere palmas.


ultrix hora uocat.’ pariter tunc undique fusis

ultrix hora uoco pariter tunc undique fundo


Cerno ait ‘aduerso pulchrum sub pectore uulnus

cerno aio aduerto pulcher sub pectus uulnus


ora tuam laceras temerasque simillima membra.


terribilem attollunt excelso uertice rictum.

terribilis attollo excelsum uertex ringor


auia tunc longinqua placent, quae sulcat aratro

auius tunc longinquus placeo qui sulco arater


namque illum, cui femineo stant corde timores,


ostentant paruos uagituque incita pulsant


plura indignantem telis propioribus hostes

multus indignor telum propioribus hostis


ibat et hostilis leti iactabat honorem.


naribus hasta uolans erexitque ore cruento


ingruit Ausonius uersosque agit aequore toto


cui sonipes cursu, cui cesserit incitus amnis,

qui sonipes cursus qui cedo incitus amnis


te duce primitias pugnae, te magna magistro

tu dux primitiae pugna tu magnus magister


ictu quadrupedis fulua porrectus harena


Allifae et Clanio contemptae semper Acerrae.

allifae et clanius contemno semper acerra


sed gelidas a fronte sedet sublimis ad Arctos

sed gelidus ab frons sedeo sublimis ad arctos


Desuper haec caelo spectans Tirynthius alto

desuper hic caelum specto tirynthius altus


primus inire manu, postremus ponere Martem.


arma uirosque simul pressit flagrante ruina.


dimisere fugam quam terror ad ultima mundi

dimitto fuga quam terror ad ulter mundus


Allia et infandi Senones captaeque recursat


accipiet: caeso pater hunc detraxit Hyempsae.

accipio caedo pater hic detraho hyempsae


qui terrae defixam oculos et multa timentem


Contra pulchra suos uocat ad discrimina consul:

contra pulcher suus uoco ad discrimino consul


inueniam, Carthago parens? noctemque diemque


quadrupedantis equi, tendens uocemque manusque:


sic quassans caput in nubis se sustulit atras.


adsequitur telis hostis, longasque uiritim


ore sitim et parca uires accersere mensa.


cernere Flaminium Gracchumque et cernere Paulum

cerno flaminius gracchus et cerno paulis


qualis in aestiferis Garamantum feta ueneno

qualis in aestiferis garamantes fetus uenenum


at fessus maerore simul cursuque metuque


iniustis neglecta deis: furit ensis et ignis,

injustus neglego deus furio ensis et ignis


stragem acie sperat. quaeso, cohibete furentem


cum siluam occursu uenantum perdidit, hirto


iam consul uolucri praeuectus litora classe

iam consul volucris praeveho litus classis


his pugna cecidisse decus, corpusque cremari


haud secus, amisso tigris si concita fetu

haud secus amitto tigris si concito fetus


Xanthippo felix uteri inter bella crearat.

xanthippus felix uterus inter bellum creo


laxati cunei, perque interualla citatus


His aegrum uisis adeunt mandata ferentes


sistere erat: uolitabat ouans aciesque per ambas


atque odium renouare ferox in tempore Samnis,

atque odium renouaris ferox in tempus samnis


signa iubet castris maestasque resuscitat iras:

signum iubeo castrum maestus resuscito ira


iussa laetatur rabie. tum mole ruinae


Eoa tumidus pharetrati militis ala,


iam medio seram bello poscentia pacem


non totidem Ilua uiros, sed laetos cingere ferrum

non totidem ilva uir sed laetus cingo ferrum


si uester, caelo ac terris qui foedera sancit,

si uester caelum atque terra qui foedero sancio


obsidio claustris: quin contra intentior ipse

obsidio claustra quin contra intendo ipse


pastoris patresque docet Carthaginis altae


ad claustra et fauces ducat per opaca Sychaeus.

ad claustra et fauces duco per opacus sychaeus


cui consul: ‘Ferre haec umbris proauoque memento,

qui consul fero hic umbra proavus memento


telorum nubem. ante omnis inuadere bella


ferre nequit. stimulat dona inter tanta deorum

fero nequeo stimulo donum inter tantus deus


certa iuncta fide et populi Laurentis honores.

certus iungo fides et populus laurens honor


plus nouisse deus. me iam comitante tuorum


linquentem gressu comitatus pone parentem,


arentem culmis messem crepitantibus aestas,


Poenorum interea quis rerum summa potestas,


carceris in tenebras spes et fiducia gentis


Apula non uana torquebat spicula dextra.

appulus non uanus torqueo spiculum dextera


et Trasimenna uada et Pauli memorabile letum.

et trasimenna uadum et paulis memorabilis letum


incerta ceruice ferens altaria liquit.


iamque etiam dorso atque umeris trepidantis Hiberi

iam etiam dorsum atque umerus trepido hiberus


quis inerat longus rerum et spectabilis ordo.

quis insum longus res et spectabilis ordo


Conspicuus Siculi Tyrius subteminis arte


clarum, Crista, diu populo: ceu fulmine celsa

clarus crista diu populus ceu fulmen celsus


quam tanti fuerit cadere, ut Palatia cernas


ad quos non ausi Carthago atque Hannibal arma

ad qui non audeo carthago atque hannibal arma


Romulei nequeas iuuenis subducere dextrae.’


fulgentis saguli, dat gressum habitusque cientis


intratam Senonum capietis milibus urbem


uerticibus ratis aetherias remeauit ad auras


Primus claustra manu portae dictator et altos

primus claustra manus porta dictator et alo


et Cereri placitos fecundat sanguine campos.


par’ inquit bellum, et laxos effundit amictus.

par inquam bellum et laxus effundo amicio


aut molli pacata celer rapit esseda collo.

aut mollis paco celer rapio esseda collum


munera destituis fato patriamque moraris!


spes tamen una mihi, quamquam bene cognita et olim

spes tamen unus ego quamquam bene cognosco et olim


fasque fidemque simul, prauo mutatus amore,


continuo infesta portantem cuspide uulnus


bellatoris equi frenisque momorderis ora.’


cassidis Auruncae cristas, umeroque refulget


in Latio fecere senem, cui tertia large

in latius facio senex qui tertius largus


ira genis, ‘Quaenam Furiae quisue egit in hostem,

ira gena quisnam furius queo ago in hostis


litoris, Argiuos Maior qua Graecia muros


uictoris capiti foret, in se uersus ab ira


comminus et gladio terrestria proelia miscent.

comminus et gladius terrestria proelio misceo


et ripas tremefecit eques, perterrita pulsis

et ripa tremefacio eques perterreo pello


terribilis uisu puppis, qua nulla per omne

terribilis uideo puppis qui nullus per omnis


accepit supplex palmis Tuscique sonora


alternique animas saeuo in mucrone relincunt.

alternus anima saevus in mucro relincunt


ut te, cum Capua remearem, uulnera uidi


adsuetamque capi. fortasse curulibus altis


absiste, o iuuenis, lacrimis. patientia cunctos

absisto o iuuenis lacrima patientia cunctus


hortandi genus acer habet praecedere ductor:


hinc atque hinc acies, ualeat quis ferre ruentis

hinc atque hinc acies ualeo quis fero ruo


spectari superis addebant mentibus iras.


fulgor aqua trifidi splendentis in aequore rostri.

fulgor aqua trifidus splendeo in aequor rostrum


nullane nunc Trebiae et Trasimenni nomina? nulli

nullus nunc trebia et trasimenni nomen nullus


construxit turbo impacta glomeratus harena,


Dextra uasta comas nemorosaque brachia fundit

dextera uastus como nemorosus bracchium fundo


concurrunt famuli et serpentis tempora circum

concurro famulis et serpens tempus circum


ipsaque commoto quatiuntur Tartara mundo.


uertit, et Illyrico sunt addita uincla tyranno!

uerto et illyricus sum addo uinculum tyrannus


spernere, ubi hiberna ruerent cum grandine nimbi,

sperno ubi hibernus ruo cum grando nimbus


ignis et adiunget Latiis tua nomina fatis.’

ignis et adjungo latius tuus nomen fatum


inter mille uiros iacet ingens Phorcys ab antris

inter mille uir iaceo ingens phorcys ab antrum


diuersum emensos, propiora pericula uallo

diuerto emetior propiora periculum uallum


haurit: nec crudae tardarunt tegmina parmae.


certatim sese tulit ascendensque uicissim


uidi constructas nostrae Carthaginis arces.


Thybridis in ripas regem solusque reuulso


Quo turbata uiri coniunx Saturnia coepto


testantur, quod fisus auis sceptrisque superbis


induitur chlamydem, regnique insigne uetusti


intulit arma mihi temeratisque Alpibus ardens


turbidus incessit telis. ille aequore uectus


‘Sic in Apollinea semper uestigia pruna

sic in apollineus semper uestigium pruna


quin et Romuleos superabit uoce nepotes


ecce serenato clarum iubar emicat axe,


turbatus, consul titubantem ad moenia gressum


sanguine sudatum Scaeaeque ad limina portae,


hostica, nec ferro mentem uincere nec auro.

hosticus neque ferrum mens uinco neque aurum


inluuiem atque inopes mensas durumque cubile


hanc sitit ac nullo rabies restinguitur haustu.

hic sitio atque nullus rabio restinguo haurio


munitis pastor stabulis per ouilia clausum


terribilis gemino de lumine fulgurat ignis.

terribilis geminus de lumen fulguro ignis


caelicolum stas Ausoniae, non artibus hostem


totius in sese uulgi conuerterat ora.


pectora pellis obit caesi uenatibus ursi.


haud secus, occuluit saxi quo uertice fetus

haud secus occulo saxum quo uertex fetus


et senior manus et iuxta populusque patresque


heu dolor! insignis notis bellator in armis

heu dolor insignis nosco bellator in arma


funere supremo et tumuli decoretur honore.


Primus Agenoridum cedentia terga uidere


Hinc grauiora uirum certamina, comminus ensis


Terrore interea posito trans ardua montis


Cantaber, hic uolucri Mauro pernicior Astur;

cantaber hic volucris maurus pernix astur


quod peperere decus Circaeo Tuscula dorso

qui pario decus circaeus tusculus dorsum


dum iaceat Paulus. patribus Fabioque sedenti


his super excisam primori Marte Saguntum

hic super excaedo primoris mars saguntus


perque genas oculo. facilis spreuisse medentis


pennarum remis et non felicibus alis


Aeacidum sceptris proauoque tumebat Achille.

aeacidum sceptrum proavus tumeo achilles


iratas spectanda dabo et, quo saeuius ipse


praecipitant curas. raptim delecta iuuenta


ibat et in sese cuncta arma uirosque gerebat.


Martem ait ‘egregium et fractas, quis Itala tellus

mars aio egregius et frango quis itala tellus


pastorale deo baculum, pellisque sinistrum


optimus. en nomen melius maiusque triumphis!


at Siccha auxilium, magno turbante dolore,


excussus consul fatorum turbine mentem,


par erat ac uinci turmas. ruit aequore toto

par sum atque vinco turma ruo aequor totus


quis dextra antistet spoliisque excellat opimis.

quis dextera antistet spolium excello opimus


horruit et propere reuocata militis ira


praemisso terrore quatit, ceu condita bruma,

praemitto terror quatio ceu condio bruma


donec, opes festas, puris nunc poma canistris

donec ops festus purus nunc pomum canistrum


Trinacrius genitor, geminaque a stirpe parentum

trinacrius genitor gemino ab stirps parens


me cinctus lauro producit ad astra Triumphus.

ego cingo laurus produco ad astrum triumphus


et Theron, potator aquae, sub nomine Lethes


qui sacros, Trasimenne, lacus, Phaethontia quique

qui sacer trasimenne lacus phaethontius quisque


et Rutulum magno errantes clamore per agrum


sollicitant precibus. requiem tenebraeque diesque


mortalem, mihi crede, licet formidine turpi


Condebat primae Dido Carthaginis arces,


terruerat gentes. ducibus spes una salutis,


creditur: hos nobis (erit haec tibi gloria) redde.


praecellunt cunctis. tribuit namque ipsa minores

praecello cunctus tribuo namque ipse paruus


inuiolata uirum: patria non ossa quiescent.


et Rhesi domus et lunatis Bistones armis.


quid relicum prisci Martis tibi, qui dare terga

quis relicum priscus mars tu qui do tergum


Tanta mole inquit ‘non Roma, ut credidit ipsa,

tantus moles inquam non roma ut credo ipse


finitima huic noxa grauido et peccasse fatenti

finitimus hic noxa gravidus et pecco fateor


pubescit castris miles, galeaque teruntur


per tenebras portat medicata papauera cornu.

per tenebrae porto medicor papaver cornu


absentique suum iactant sub teste fauorem.


uulneribus qui ferret opem: per deuia, fractae


quin etiam exhilarare uiris conuiuia caede

quin etiam exhilararis uir convivium caedes


exiluit, qualesque premunt nunc sidera quercus


‘Cymaeo populis uox nostra sonabat in antro.

cymaeus populus uox noster sono in antrum


sic fata in tenuem Phoenissa euanuit auram.

sic fatum in tenuis phoenissa euanuit auris


tu, quando Herculeis finisti proelia metis,

tu quando herculeus finio proelio metior


cessarunt aquilis. non unus crine corusco


sacratas dabitur sedes. tende ocius, oro,


per uarias lusit formas et terruit atri


impletur terrore uago cuncta Africa pulsis

impleo terror vago cunctus africanus pello


certatim et magna memorabant uoce parentem.


felices leti, pietas quos addidit umbris!


uuiferis late florebat Massicus aruis


non posset mors una uiro, duraeque sorores


Laelius Asturica rapidos de gente iugales,

laelius asturicus rapidus de gens iugalis


intrarat miseram fato ducente Saguntum.


illic Nuceria et Gaurus naualibus acta


Hannibal est irae tibi, destituemus ad ipsas


cetera propensae Cereris nutrita fauore.


rex, Arethusa, tuus, defendere nescia morti


turbine mox saeuo uenientum haud inscia cladum,

turbo mox saevus uenientum haud inscius clades


tum Nomades notusque sacro, cum lustrat harenas,


fer gressus agiles mecum et comitare uocantem

fero gressus agilis ego et comitaris voco


ad freta porrectis Trinacria Bruttius aruis.

ad fretus porrigo trinacrius bruttius arvum


sic rector Latius, iuuenique inuadere pugnam


plenus et ipse deum, et socium terrente pauore

plenus et ipse deus et socius terreo pavor


combibat inlapsos ductor per uiscera luxus,


hos dexter deus et laeto Victoria uultu

hic dexter deus et laeto victoria uultus


mox remeat gurges tractoque relabitur aestu,


perfusos clipeos et tela rubentia caede.


Saetabis, atque aderant trepidi pietate parentes.

saeto atque adsum trepidus pietas parens


‘Quis furor hic non digne puer consumere bello

quis furor hic non dignus puer consumo bellum


haud dum omnes abiere doli. defendere nobis


saeuitia quatitur caeli, manante per ora


et generasse pios quondam celeberrima fratres,


diues ubi ante omnis colitur Feronia luco


sternuntur duce non ultra fidentia Marti.


urbs colitur Teucro quondam fundata uetusto,


excipit his mater: ‘Nullos, o nate, labores


lux uocat et nulli diuum mutabile fatum.

lux uoco et nullus diuus mutabilis fatum


Cinyphiumque Macen et iniquo e sole calentis


imperio soluit, patulumque inuectus in aequor


dissultat per tecta uaga sub imagine uibrans

dissulto per tectum uagus sub imago vibro


ac ni sacra seni uis impressumque fuisset


Tifata umbrifero generatum monte Calenum


‘Si tibi dulce uirum, primo qui foedera bello

si tu dulcis uir primus qui foedero bellum


narrantem longos se peruigilante labores,


iam rarescentis acies. tum uoce feroci


qui fratri certet, cui maxima gloria cedat

qui frater certo qui maximus gloria cedo


innumeras spatioque domos aequare superbas

innumerus spatior domus aequaris superbus


ut teneat uallo, Poenus nunc occupet altos


unguibus aut palmis credas puerilibus ictum.


fata loco? sacraene manent in collibus arces?


haec aeui uitaeque tenax felixque senectam


et spatia aequarunt tenebras transacta futuras,


quae fortuna uiro, quodnam decus, ultima fessis

qui fortuna uir quisnam decus ulter fatisco


atque una profugus lustrabit caerula puppe.

atque unus profugus lustro caerulus puppis


ter cecidit dextra, et notas dolor abstulit artis.

ter cado dextera et nosco dolor aufero ars


seruabis portae, Nero; tu conuerte cohortes


gestat Agenoreus nostro de more secures


ductorem dignumque uirum ueniente ruina.


non alias maiore uirum, maiore sub armis


adgnoscensque decus ‘Macte o uirtutis auitae,


exigit ille trabes! et quantus crescit in armis!

exigo ille trabs et quantus cresco in arma


pacatus frontem, qualis cum litora primum


pro stimulis dorso quatiuntur inania lora.


pro se quisque alacres rapite hoc decus. hostis adire

pro sui quisque alacer rapio hic decus hostis adeo


stat turris atque huc uentum sub corde uolutat

sto turris atque huc uenio sub cor uoluto


terrarum Fortuna caput. ter Marte sinistro


uictor dona dabis statuesque altaria patri.’


(agnouit nam luce uirum): rapit agmine natos


condiscens oculis, ibat lucoque ferebat


remorumque fragor flictuque sonantia rostra.


mox fluctus ferit Hadriacos magnoque fragore

mox fluctus ferio hadriacus magnus fragor


omnes in causam belli auctoremque malorum


uincentum obtulerat pubem. ruit obuia in arma

uincentum offero pubes ruo obuius in arma


conscia lasciuo Trasimennus dicitur unda.


huic genus orditur Minos inclusaque tauro


linquens Telegoni pulsatos ariete muros,


lux oculos ferit. ante aras stat ueste sacerdos

lux oculus ferio ante ara sto uestis sacerdos


incola, et obtusas immiti murmure saeuae


perfodiant patres natorum membra. nec Alpes

perfodio pater nascor membrum neque alpis


caelicolum, redeunt diui: finita maligno


in Martem furibunda iacit, longeque relatos


sic Lagea ratis, uasto uelut insula ponto

sic lageus ratis uastus uelut insula pontus


turbine praecipitem reuoluti corporis actum,


spicula torquentur, statque omne in corpore ferrum.

spiculum torqueo sto omnis in corpus ferrum


Cassarum sedet irarum spectator et alti


At qua pugna datur, necdum Maurusia pestis


immemor hic dextraeque datae iunctique per aras


pressit ouans capulum cunctantemque impulit ensem


multiplicat crebros sinuati gurgitis orbes,


terribilem in sonitum procumbens aggere uicto

terribilis in sonitus procumbo aggero vinco


ceu fixum membris tegimen; tamen improbus ensis

ceu figo membrum tegimen tamen improbus ensis


teque tuosque simul, uel, si stat rumpere uitam,


prodebant ictus: stipula crepitabat inani


inde, ubi permisit flammis atque ensibus urbem,

inde ubi permitto flamma atque ensis urbs


amisso taurus regno gregis auia clauso


tum laetus socios iuuenis portumque reuisit.


nomine Rhoeteo Solimus. nam Dardana origo

nomen rhoeteus solymus nam dardanus origo


Sidoniis Cynosura regit fidissima nautis.


excelsae tum saeua rates spectacula Poenis

excello tum saeuus ratis spectaculum poenus


antiquae morem patriae cultumque habitumque


Hesperiis lento Poenum moderamine lusit.


dona Ioui. tum Palladios se fundit in agros

donum iuppiter tum palladius sui fundo in ager


et Decus ac niueis Victoria concolor alis.

et decus atque niveus victoria concolor ala


parietibusque domus imbellis femina seruet


ad numerum plaudat resonantia caerula tonsis.

ad numerus plaudo resono caerulus tondeo


seruabant sacrumque caput, proque omnibus armis


nam uirgo admonuit tempus cognoscere manis


exusti uenere Nubae. non aerea cassis


pandunt prolapsam suffossis moenibus urbem.


spectati castris, quos suco nobilis arbor


peruasit pallor? cur scire futura libido?’


qui uoce alternos nautarum temperet ictus


et tacite Tuscis inglorius adfluit undis.


ancipiti, sed nec segnis potiora capesse.


atque eadem ingentis mutato pondere teli


his paruus sonipes nec Marti natus, at idem

hic parvus sonipes neque martius nascor at idem


uix puerile mihi tempus confecerat aetas,


miscebat primas acies, Latiaeque superbum


pacem nocte datam mortalibus orbis agebat.


orantique datum ripas seruare prioris,


torta uolant, paribusque ruunt conatibus hastae:


ductori monuisse fuit, missique minantur:


tum rictus spumans et anhelis faucibus acta


Talibus increpitat mediosque aufertur in hostis


quae cernis nunc, frena (sed est argenteus ollis

qui cerno nunc frenum sed sum argenteus ille


reiecit uisus orbus, tulit ille ruentem


Seres lanigeris repetebant uellera lucis,


unca locant prora curuati pondera ferri.


adlapsae, haud paulum mortali maior imago,


o dirae Ciconum matres Geticique furores


quique Syracosia resonant Helicona camena.

quisque syracosius resono helicona camena


proxima nudarunt miserandi fata Batonis


Mantua, Musarum domus atque ad sidera cantu

mantua musaris domus atque ad sidus cantus


quantus per campos populatis montibus actas


ardentem Italiam. tu fessos auius hostis


casside cornigera dependens infula sacros


dum temere accelerat, calcato improuidus ense

dum temere accelero calceo improvidus ensis


ut saeuo adflictus saxo spectante piaret


tum spe deiectus iuuenis, ceu uertere ab ipsis

tum spes deicio iuuenis ceu verto ab ipse


commouet atque uiris ingens exhaurit Aquinum.

commoveo atque uir ingens exhaurio aquinum


inter uirgineas regi tramissa cateruas.


quin etiam accitus populi regnator Hiberi,

quin etiam accio populus regnator hiberus


hic inter medios memorandis Regulus ausis


quantum diuini praecellat seminis ortus.


nutribat Fortuna duci. nam concitus Hannon


ferte modo et tepidos aris libate cruores,


diram, qua uertit per campos agmina, uocem?


degeneres tenebris animas damnauit Auernis.


has obseruatis ualles enauimus astris.


rursus in arma uocat trepidos clipeoque tremendum

rursus in arma uoco trepidus clipeus tremo


quos ubi nudantis conspexit Hamilcare cretus


substructa certat tacitus contingere meta,


Venit et Aurorae lacrimis perfusus, in orbem

venio et aurora lacrima perfundo in orbis


Aeacidae genus atque aeternus carmine Achilles.

aeacides genus atque aeternus carmen achilles


‘Per decora, extremo uobis quaesita sub axe,


terga fuga celeri Libyae conuertit ad oras


interdumque manu, interdum clamore minisque:


cuspis et elata procul est eiecta securi.

cuspis et effero procul sum eicio securus


proelia et erepti Ticina ad flumina patris

proelio et eripio ticinus ad flumen pater


it globus intorquens nigranti turbine nubem


ipse manu extenta Laertia pocula poscit

ipse manus extendo laertius poculum posco


atque ultro blanda attactu gaudebat erili.

atque ultro blandus attingo gaudeo erilis


quoquam ad opem uerso, fateor, primoribus annis

quoquam ad ops verso fateor primoris annus


dextera quam tribuit posito Saturnia telo.

dextera quam tribuo pono saturnius telum


pelle moras. breuis est magni Fortuna fauoris.

pello mora breuis sum magnus fortuna favor


optatos uenere lacus, ubi deinde per arma


uictorem exemplo et monstratum reddere letum.


spargit humo miserisque suo lauit arma cruore.


et quos Ausoniae luctus, Trasimenne, parares.

et qui ausonia luctus trasimenne pararis


aeternum tumulis orbata cadauera ponto.


cui Latium et moles rerum quassata recumbat,


effugisse datur. quantum mens aegra sinebat,


procumbit lata porrectus in arua ruina,


effluxere uiro, et turbatus lumina flectit.


ipsa parens miseris gremio dedit atra cruento.

ipse parens miser gremium do ater cruento


Cantaber ante alios nec tectus tempora Vasco

cantaber ante alius neque tego tempus vascus


permixtae: iam tela bibunt praemissa cruorem.

permisceo iam telum bibo praemitto cruor


en ego progenies eius, qui sede Tonantis


alter Flaminius. quantos, insane, ciebis


pulueream uoluens Acragas ad inania nubem.


magnanimi metuens immitia corda mariti.


‘Murrane, ostendit clamor, uideoque furentem


cum iacit, et siluis spatiatur feruida pestis,

cum jacio et silua spatior fervidus pestis


fulmina pertuleris, si uiso intorserit ense


festinant, cui parca quies minimumque soporis,

festino qui parcus quies minimus soporus


succedit castris Nero, quae coniuncta feroci


capta manu spolia et rorantia caede Maraxes

capio manus spolium et roro caedes maraxes


tum, qua se primum rupta tellure recludit


laetior at circa facies: agitata ferarum


incessit campis tangens Tirynthius astra.


cuncta tui monumenta pyram et non prospera dona.’

cunctus tuus monumentum pyra et non prosper donum


Sidoniae gentis, quae quondam sceptra timentem


quod caret hoste, latus, subito cum pondere uictus,

qui careo hostis latus subeo cum pondus uinco


ceu suadente deo et fatorum conscius hastam.


Hammonis comitem numerabat imagine patrem.


nec tibi nunc ritus imitantem irasque ferarum


hic secum infrendens: ‘Mentisne ego compos et hoc nunc

hic sui infrendeo mentior ego compos et hic nunc


limine progressos uno; pulcherrima quorum


arcum protendens Numitor latus, ilia transit.

arcus protendo numitor latus ilia transeo


cur ut decisa atque auulsa a corpore membra

cur ut decisus atque avello ab corpus membrum


seminecum letum peragit grauis ungula pulsu

seminecum letum perago grauis ungula pello


Indigetesque dei Faunusque satorque Quirinus


(diues ea et numquam tellus mentita colono),

diues is et numquam tellus mentior colonus


condentum nouisse manus. hinc credere gaudent


uentorum, noctemque freto imposuere tenebrae.


increpat horrendum: ‘Perstate et fortiter, oro,


his umeris tibi opima feram.’ nec plura, sereno

hic umerus tu opimus fero neque multus serenus


polluto miseris rapuisset gaudia caelo.


hic modo primores socium, modo iussa deorum,

hic modo primoris socius modo iubeo deus


claustra nitent, quae secreti per limitis umbram

claustra niteo qui secerno per limes umbra


Tum iuuenis lacrimans: ‘Restare haec ordine duro

tum iuuenis lacrimo restaris hic ordo durus


sic uates, iuuenisque animum tam clara mouebant

sic uates juvenis animus tam clarus moveo


ac totum Oceani turbat caput. aequora surgunt

atque totus oceanus turbo caput aequor surgo


Iliacum exitium et proauorum fata dedissem.


ad caelum, uictor nutantia culmina lambit.


contigit Ausoniae? mene,’ inquit ‘summe deorum,


quae tardent cursum, tenebras dolet, itque superbus

qui tardo cursus tenebrae doleo eo superbus


ossibus infodiens compleuit sanguine uultus.


ingenii superum seruando condidit urbem.


quam Carthago suos. Postquam nunc dicta senatus,

quam carthago suus postquam nunc dictum senatus


sed furiata cohors ausisque accensa superbis


Tarpeioque iugo demens et uertice sacro


urget praecipitis Libys atque in terga ruentum

urgeo praecipio libys atque in tergum ruentum


haec Amphionio uallauit pectine Thebas


‘Sic, sic, caelicolae, portentaque uestra secundi

sic sic caelicola portendo uester secundus


pulsandi, collis Vmbros atque arua petebat


ut meque et uobis dignum, defendite, quaeso,


addebatur honos. stetit, inlacrimante senatu


ingreditur nimbum ac Viriathum moris Hiberi

ingredior nimbus atque viriathus mos hiberus


‘omina, nec uotis superi concordibus absint,

omen neque uotum superi concordibus absum


ac frena incerto fluitant discordia curru.

atque frenum incertum fluito discordia currus


seposuisse iuuat. coit et sine nomine uulgus.


sed dignam Ausonia mortem putat esse Sagunto

sed dignus ausonius mors puto sum saguntus


At patres Fabiusque, procul maerore remoto,


pondera thesauris patrio nec regia quondam

pondero thesaurus patrius neque regius quondam


arboris urgebat iungens conuicia pugnae.


sternuntur subita, miserandum, mixta ruina.


ducit auis pollens nec dextra indignus auorum

duco auis polleo neque dextera indignus avus


ille etiam, qua prisca, uides, stat regia nobis,

ille etiam qui priscus uideo sto regius nos


et pariter fusis tepuerunt pectora telis.


inde ubi flore nouo pubescet firmior aetas,

inde ubi floreo nouus pubesco firmus aetas


concussi tremuere poli, caelumque tenebris


qui Martem inscribant genti, non posse dolores


certantum ferro, saepe et super ipsa cadentum

certantum ferrum saepe et super ipse cadentum


(quippe nefas hac uelle frui), sed sanguine nostro

quippe nefas hic uolo fruor sed sanguis noster


Sidonius ductor, nec iam per uulnera credit

sidonius ducto neque iam per uulnus credo


magnanimi?), miles, meritas innecte catenas.’


tum noctem Alcidae solis plangebat in antris


ad patrios certant cultus reuocare, togaeque


aduersa egregium, quam perdomuisse ferendo.


Dumque ea Mago fremit cauto non credita fratri,

dum is magus fremo caveo non credo frater


et muta elabi tacito iubet agmina passu.


atque ira turbata gradum ciet ocius atram


dux bello poterat, fratri iacet. unica nunc spes

dux bellum possum frater iaceo unicus nunc spes


hortatur summi partem deposcere iuris


Euboici non per scopulos inlisa Caphereo

euboicus non per scopulus inlisa caphareus


de more inflexis praebebat scandere terga


fulgebat, nutuque uetans trepidare parentem


perfusum bello feruet mare. fessus acerbis

perfundo bellum ferueo mare fessus acerbus


Sarmatici prona aduersos urgebat in hostis.

sarmaticus pronus aduerto urgeo in hostis


Panchatem uocesque addit cum uerbere mixtas:


sed custos urbi Gracchus tutela uel ipsis

sed custos urbs gracchus tutela uel ipse


tristia dicta Ioue et lueret uerba impia leto?

tristis dictum iuppiter et luo uerbum impius letum


discere, quinam esset Fabius, te, Roma, dolebat.


tum Soracte satum, praestantem corpore et armis,


Pasiphae, clarique dehinc stant ordine patres.


hic Varro et magnum Latia inter nomina Paulus

hic varro et magnus latius inter nomen paulus


uerum ultra Oceanum sacro contermina fonti

uerus ultra oceanus sacro conterminus fons


incomitata uidet uestigia ferre per umbras,

incomiter uideo uestigium fero per umbra


quaeque grauem ad Trebiam quaeque ad Ticina fluenta

quisque grauis ad trebia quisque ad ticinus fluentum


concitat Aeolias ac nubibus aethera condit.

concito aeolia atque nubis aether condio


membra gelu, fractosque asper rigor amputat artus.

membrum gelus frango asper rigor amputo artus


in uulnus uia, nunc uibrat, nunc comprimit hastam

in uulnus uia nunc vibro nunc comprimo hasta


Hic Torquatus, auum fronte aequauisse seuera


inuidiae nigroque undantia pectora felle,


tegmina bellantum atque abeunt, sub cuspide terga

tegimen bellantum atque abeo sub cuspis tergum


sat matres stimulant natique et cara supinas

satis mater stimulo nascor et carus supinus


Vt patuit liber superum certamine tandem


egisset rapidis classem Cyllenius Euris.


ante acies uirtutis erant. saepe alite planta


barbarico senior telumque intorsit et una

barbaricus senex telum intorqueo et unus


quo Troiae extremos cineres sacramque ruinam


haec memorat, simul ense fodit praecordia et atrum

hic memoro simul ensis fodio praecordia et ater


Motus erat placidumque animum mentemque quietam


nondum uua uiridis nudo texebat in aruo,

nondum uua uiridis nudus texebat in aruum


Aeneadum, patiturque ferox Oenotria iura


(infandum) excludunt socios dum cardine uerso


obtutus saxis, abeuntque in nubila montes.


ac deinde adlapsam genibus lacrimantis Iuli


adsimulat, tum castra citus deserta relicta

adsimulo tum castrum cieo desero relinquo


dorso frugiferis Cerealis Anagnia glaebis.


nec contra Ausonius tonsis aptare lacertos

neque contra ausonius tondeo aptaris lacertus


pernici uelox cursu rapit incita membra

pernix uelox cursus rapio incito membrum


dispersus ripis ignis multosque per annos


bellaque sumpta uiro belli maioris amore.


absoluo pater ipse manum, atque in fine laborum

absolvo pater ipse manus atque in finis labor


et, qua nudarat, dum fundit spicula ab alto,


humana maior species erat. horrida cano

humanus magnus species sum horridus cano


scire pater dederat Synhalo morsusque ferarum


inlunem nacti per rura tacentia noctem


hinc Virtus, illinc Virtuti inimica Voluptas.

hinc virtus illinc virtus inimicus voluptas


per sudum attonitis pila exarsere maniplis,

per sudus attono pilum exardeo manipulus


cura fuit; nam Tyrrhenos Poenumque secundis


non secus atque Italo fugere a ductore pauentis.

non secus atque italus fugio ab ductor paveo


infelix Tymbrene, furis, Poenoque parentis


numina Amyclaeum mergebat perfida ponto


exitio regis trepidis, sublimis honore


Aufidus et curuo circum errat gurgite ripas,

aufidus et curvo circum erro gurges ripa


eluerit sanguis maculatas crimine mentes.’


inuoluit, nec compta tamen pacemque serenis


praecedens spatiis. instat non segnius acer


Lentule, conquestu? perge atque hinc cuspide fessum

lentulis conqueror pergo atque hinc cuspis fatisco


et certare malis urgentibus hoste putabat


cetera quae poscis maiori uate canentur.


His longo mitis placide dominator in aeuo

hic longus mitis placidus dominator in aevum


dumque ea permixtis inter se fletibus orant,


reliquias belli atque imperdita corpora Poenis

reliquiae bellum atque imperditus corpus poenus


haud uersam ostentare fidem! nunc tempus inire

haud verro ostentaris fides nunc tempus ineo


turbati uulgi, signataque mente cicatrix


duc praedicta sacris duro placamina Diti:


Hos inter fletus iunctus uestigia Poenis


et uenit Rhodope, Phoebo miranda loquetur.


si similis tellus, aliaeque repente sub astra

si similis tellus alius repens sub astrum


acciet et iusta punit commissa securi.


ardorem Cancri nec mensas saepe cruento


gentibus et bellis ignaua silentia rupit,


ense subit, capuloque tenus ferrum impulit ira.

ensis subeo capulus tenus ferrum impello ira


hunc adfusa globum Tethys circumliget undis

hic affundo globus tethys circumligo unda


per campos superesse uiam, Romamque sub ictu.


sic igitur secum curasque ita corde fatigat:


ferte gradus nec uos casto miscete labori,

fero gradus neque tu castus misceo labor


ante agitur coniunx, dextra laeuaque trahuntur


regnorum euersor rubuit letale cometes.


nil temerare piget: rabidi ieiunia uentris

nihil temeraris pigeo rabidus ieiunium venter


atque ubi certamen primi ciet immemor aeui

atque ubi certamen primus cieo immemor aeuum


incutit. intremuere acies, sonuitque per auras


extulit et magno percussit lumine campos,


clementer crescente iugo, quis nobile nomen


manantem iugulis spirantum caede cruorem.


corporibusque uirum retro fluat, ac sua largo


tempora sollicitus litis seruasse Cupido.


atque eadem uitae custos mox deinde quieto

atque idem uita custos mox deinde quiesco


ibat ouans longaque umbram tellure trahebat.


nunc et Phaeacum Thesprotiaque arua lacessens

nunc et phaeacus thesprotius aruum lacesso


in Libyam uiolentus aget: spectabitis ipsi


Flaminius uobis est sedibus. ille ruendi


hinc iuueni dona insignem uelamine picto

hinc juvenis donum insignis velamen pingo


attonitus tum spe tanta: ‘Genitore, Pelore,


iuxta (nonne uides? neque enim leuiora domantur


surgit et infernis habitantia numina lucis


quis gemma quaesitus honos, simulacra deorum


Iamque nouum terris pariebat limine primo


accepit lateri penitusque in uiscera adegit


imbuerat coniunx memorique tenebat amore.


Discinctos inter Libyas populosque bilinguis


hic Arethusa suum piscoso fonte receptat


deerant. namque animos stimulabant prospera rerum


nec legum custos sollertior, aspera telis


direptumque decus nutantum in caede iubarum.

disrepo decus nutantum in caedes iubaris


cum subitus galeae fulgor conoque coruscae


possessis bello mutata uocabula regnis.


crinibus exululant matres atque ubera nudant.


qui consulta ducum, ac flagret meliore Gradiuo:

qui consulo dux atque flagro bonus gradivus


nec procul est quin iam manes umbrasque pauescat

neque procul sum quin iam manes umbro pavesco


Incurrunt acies, magnoque fragore per aequor


hastas Ausonius teloque instare sequaci


cum subito adsistunt, dextra laeuaque per auras

cum subeo assisto dextera laeva per aura


fata cano uates: sistis ni crastina signa,

fatum cano uates sino ni crastinus signum


plus ulla partum praedae, tenuitque moratas


Pyrenes trabs lecta iugis, cui plurima cuspis,

pyrene trabs lego iugum qui multus cuspis


sicut aquae splendor radiatus lampade solis


et gratum terris Magnus caput: ille deum gens,

et gratus terra magnus caput ille deus gens


atque unum uidi poenae quoque tempore uultum.

atque unus uideo poena quoque tempus uultus


sanguine non tacto solitas effundere uoces.’


experiar, sitne in terris, domitare quod ensis

experior sum in terra domitaris qui ensis


ast alius subigit saxum contra ardua montis,

at alius subigo saxum contra arduus mons


Obuius huic sparso Centenius agmine raptim


iam Varro exacta uallo legione mouebat


nec Stygis ille lacus uiduataque lumine regna,

neque styx ille lacus viduo lumen regnum


‘Sicine te nobis, genitor, Fortuna reducit


qua uirgo, ut fama est, bellatrix edita lympha

qui uirgo ut fama sum bellatrix edo lympha


dulcius Oeagrios pulsabat pectine neruos.


corda uirum fouet hortando reuocatque uigorem:


hunc etiam mater, tota comitante sororum


Iamque propinquabant acies, agilique uirorum


naua rudimenta et primos in Marte calores,


concitus atque ibat campo indignatus habenas:


an nondum praeceps uicinaque fata uidetis?


uulneribusque tuis. socio te caedis et irae


clausos ipse tenet. maiorem surgere in arma


prima atque ante alios sors, concedente senatu,

primus atque ante alius sors concedo senatus


misit et exhaustae mox Poeno Marte Cerillae,

mitto et exhaurio mox poenus mars cerillae


sanguinea rutilat spuma, rictusque furentis


effusaeque ruunt inopino flumine turmae,


et fati modus in dextra est. hic omne metallum:

et fatum modus in dextera sum hic omnis metallum


hostia mactatur diuae, raptimque recludit


hos patriae fauor, hos accendit nobile nomen

hic patria fauor hic accendo nobilis nomen


signa pedum, dumque inter se mirantur, ab alto


diuitis Ausoniae iuuenem, Marsosque Coramque


populus adsuetas ramis habitare uolucres.


tum uero inuadunt iaculis crebraque sagitta,


ut Thetidis proles Phrygiis Vulcania campis

ut thetidis proles phrygius volcanius campus


nec damnata manus, medio sed, flebile, mento

neque damno manus medium sed flebilis mentum


descendens Atina aberat detritaque bellis


quem ruere ut telo uidit regina cruento,


uel famulas armare manus. primaeua suorum


tum loca plena deo, dites sine uomere glaebas

tum locum plenus deus dives sine vomo glaeba


posse mori. socium miseret, qui sorte pudenda

possum morior socius misero qui sors pudeo


inuadit laeuaeque fodit uitalia mammae.


Haec inter, ueluti nondum satiasset Enyo


furtiua cupiens miserum componere terra.


Eurytus: excelso nutritum colle crearat


telaque corporaque et non fausto Marte cruentas

telum corpus et non faustus mars cruento


uno non pauidus rexisses bella magistro.


credant esse nefas. ubi nam tunc fulmina tandem

credo sum nefas ubi nam tunc fulmen tandem


augebant animos argenti pondera et auri


et rapto nudum clipeo latus haurit Hiberi.

et rapio nudus clipeus latus haurio hiberus


supposito mater partu subduxerat olim,


audierit, placido nobis ipse edidit ore.


mox et Pyrenes populi et bellator Hiberus.

mox et pyrene populus et bellator hiberus


belligero reuocante dedit, sublimis ab alto


cur poscam, causa ista parum est, quod talia nostrae

cur posco causa iste parum sum qui talis noster


pocula et euersas pugnae certamine mensas.


Eurytus et primus breuibus, sed primus, abibat

eurytus et primus brevis sed primus abeo


procursu †incepta in sese discrimina uertit

procursus inceptum in sui discrimino uerto


non sperata diu plano certamina campo


At contra Nero: ‘Quid cessas clusisse labores

at contra nero quis cesso clusisse labor


Exclamat Liger (huic superos sentire monentis


ire uadis stabilemque uetat defigere gressum


infensi superis dextrisque et cernere Poenum


nimbosoque ruunt spumantia flumina rictu.


Italiam fama, talis praemittere pugnas?’


agmina ductorem Libyae currusque citatos


rerum ad tempus opem. mediae stat margine puppis

res ad tempus ops medius sto margo puppis


luctaturque acies, qua concutit Hasdrubal hastam.

luctor acies qui concutio hasdrubal hasta


uictor adit populos cognataque limina Gades.

uictor adeo populus cognatus limen gades


agminis. Italiam profugus spectabat et Alpis,


laudibus, ignifero mentes furiabat in iram


arte cauata dabat, per quae clam fundere tela


implerunt clipeum miserando uiscera lapsu.


gressibus humanis Alpis. formidinis huius


hic spolia Aeacidae, hic Epirotica signa

hic spolium aeacides hic epiroticus signum


conlisis trabibus uoluuntur murmura luco,


cara parens, quam, te ut nobis uidisse liceret,


uerbere quadrupedes, nec frustra: aequare uidetur,

verber quadrupedes neque frustra aequaris uideo


ductor, ut aequauit meritis pia pectora donis,

ducto ut aequo meritum pius pectus donum


tum strictum propere uagina detegit ensem.

tum stringo properus uagina detego ensis


Orithyia uago Geticis nutriuit in antris.


intentiquo docent, quae sint properanda, monentque

intentiquo doceo qui sum propero monentque


euasit Varro ac sese ad meliora reseruat.


scandatis licet et celsam migretis in arcem:


At fessum tumulo tandem regina propinquo

at fatisco tumulus tandem regina propinquo


imperia aequantur penitus. cernebat et expers


audita patria natisque et coniuge et armis,


perfossi clipei et seruantia tela cruorem


deposcis claroque ferox das uela labori,


exuite et capta descendite ab arce Sagunti.


et concussa procul membris uelocibus arma


hic regna et nullae regnis per saecula metae.

hic regnum et nullus regnum per saeculum meta


Marmaricis ales populis responsa canebat.


oscula uulneribus figunt superosque fatigant.


attulit hospitio pergentem ad litora Calpes


saeuitiae extenti, quantum tormenta iubebant

saeuitia extendo quantus tormentum jubeo


consule res pessumque dari, sed mobilis ira est

consul res pessus do sed mobilis ira sum


Massylamque feram, et uiuis auulsa reportant


auxilia Europae genitoris parta tropaeis.


aut cum Phlegraeis, confecta mole Gigantum,

aut cum phlegraeus conficio moles gigantes


Fortunae Praeneste iugis Antemnaque, prisco


indignum est uisum? redde o me, nate, periclis,

indignus sum uideo reddo o ego natus periculum


uerum ubi peruentum, et portus tenuere carinae,

uerus ubi peruenio et portus teneo carina


squalentes campi. tumulum Natura negauit


anxia turba patrum quasso medicamina maesti

anxius turba pater quatio medicamen maestus


clangorem bis terque dedit, rostroque coruscae


occidere atque hausi, quem non Sidonia tecta

occaedes atque haurio qui non sidonius tectum


aere in Cinyphio, nec dispar sortis Isalcas

aer in cinyphius neque dispar sors isalcas


ingentemque animam rapiunt ad sidera flammae.


haud secus Egeriae pubes, hinc Virbius acer,

haud secus egeria pubes hinc virbius acer


ductores Libyae cauta uirtute domandi,


inde iter ingrediens rapidum per Celtica rura

inde iter ingredior rapidus per celticum rus


iam superest consul? quaenam altera restat in armis

iam supersum consul quisnam alter resto in arma


litoribus Libycis dispersa per agmina pubem;


Eurydamas Nomados dextra: superinstrepit ater

eurydamas nomados dextera superinstrepo ater


At consueta grauis per longum audire suorum

at consuesco grauis per longus audio suus


bis conatus erat praecurrere fata parentis


‘Armipotens ductor, quam sunt tua fata per urbem

armipotens ducto quam sum tuus fatum per urbs


regna uiro et dextros agnouit in alite diuos.

regnum uir et dexter anosco in alo diuus


sed uero sed enim reliqui pia turba senatus

sed uerus sed enim reliquus pius turba senatus


accessi comes, haud ipso renuente, ratique


satque putat lucis, Capitolia cernere uictor


haud impune quidem: nam dirae conditor artis

haud impunis quidem nam dirus conditor ars


cautibus atque aegre torpentia membra trahentem.


qui fontis, uage Chrysa, tuos et pauperis aluei

qui fons vagus chrysa tuus et pauper alueus


num Poeni casus ducis et Carthaginis angit


nequiquam armatos ausit succedere muros.


et tremula infuso resplendent caerula Phoebo.

et tremulus infundo resplendeo caerulus phoebus


tantum intrate loci, et tandem praecludite ferro

tantus intro locus et tandem praecludo ferrum


instat tempestas oculis, hostique propinquo


lapsantis fultum truncata cuspide gressus,


nec membris quisquam natoue pepercit amato


qui polluta dolis iam foedera sanciet, ensis.

qui polluo dolus iam foedero sancio ensis


ast ego, cum contra, nostris quae copia regnis,

at ego cum contra noster qui copia regnum


nec sine fraude labos, arta ne rursus eodem

neque sine fraus labos artus ne rursus idem


Dum Fabius lapsas acuit formidine mentes,


Aeneadae sensere deum telisque repostis


Neptunus totumque uidet totique uidetur


deceptumque Iouem ac dictantis iura Latinos


qui Gangen bibit et Pellaeo ponte Niphaten

qui ganges bibo et pellaeus pons niphates


inrorat lacrimis totisque adnisa doloris


segne uiris. quicquid duro sine Marte gerundum,

segnis uir quisquis durus sine mars gero


subsequitur turba. in medium certamine magno

subsequor turba in medius certamen magnus


hunc sude, quam raptam Libyci per terga iacentis

hic sudis quam rapio libycus per tergum iaceo


desudat campo sonipes, non ulla per auras

desudo campus sonipes non ullus per aura


Europes uidet arua iugis. ultra obsidet aequor,

europe uideo aruum iugum ultra obsido aequor


Isthmon curuata sublime superiacit unda

isthmus curuata sublimis superjacio unda


Poenorum, iuxta galeam atque insigne perempti

poenus iuxta galea atque insignis peremo


praeterea, cernis, tenerae qui proelia dextrae

praeterea cerno tener qui proelio dexter


erigit in collem et uestigia linquere nota

erigo in collis et uestigium linquo nosco


paulisper gressum et nobis manisque silentum


sit pudor, et turpi finem donate senectae.’


haec uulgus. necnon patrum Saturnia mentes


nec pecudum fibras Varro et contraria Paulo

neque pecus fibra varro et contrarius paulus


armentis capita, adiutae pinguescere flammae


tum, quae nectareis uocat ad certamen Hymetton,

tum qui nectareus uoco ad certamen hymettus


illum, ubi labentem pepulerunt tela sub undas,


nec nox composuit curas, somnusue frementem


praecipiti dant tela uiam, dant signa uirique,


haud aliter structo Tyrrhena ad litora saxo

haud aliter struo tyrrhenus ad litus saxum


ductor Agenoreus tumulis delatus iniquis


(heu genus infandum leti!) depascitur artus.


rumpere nitentis lentus labor, ipse propinqua

rumpo niteo lentus labor ipse propinquus


quaque feras saeuus gentes aciemque Nealces


sanguineum spargens ignem: uomit atra rubentis


haud inamatus ager nymphisque habitata Casinis

haud inamatus ager nympha habito casinus


iam celsa e muris extructa mole iuuentus

iam celsus e murus extructa moles iuuentus


ostro ipse ac sonipes ostro totumque per agmen

ostrum ipse atque sonipes ostrum totus per agmen


maiestas aeterna ducem. si admoueris ora,


at princeps generis quanto maiora parauit


obstringunt animas patriae dictataque iurant


Astabat fecunda Iouis Pomponia furto.


adsueta, et nobis, quamuis Oenotria nondum

assuesco et nos quamuis oenotrius nondum


pensarent paruo (nec pauca fuere precantum


Respectans abit et castris auulsa moueri


obtutu uultus, sic ore effatus amico est:


nulla uacant incepta dolis: simul omnia uersat

nullus vaco inceptum dolus simul omnis verso


aequoream rota ducebat per gramina puppim.


tela, uiros, aurum, classis, alimenta precatur

telum uir aurum classis alimentum precor


consulta et tumidis incendit uocibus aures,


Aegatis Libyaeque procul fluitantia membra!


stant aures, imoque cadit barba hispida mento.

sto auris imus cado barba hispidus mentum


nec mihi poscendi uigor afuit, alter ut aequos

neque ego posco vigor asum alter ut aequus


estis ubi en iterum, superi? dat pectora ferro

sum ubi en iterum superi do pectus ferrum


tum uero pulset nostras iterum improbus hostis

tum uerus pulso noster iterum improbus hostis


castra locat, nulla laedens ubi gramina ripa

castrum loco nullus laedo ubi gramen ripa


quadrupedante sono perculsae moenia Romae.

quadrupedante sonus percello moenia roma


praecipitem uersis Poenorum exercitus armis.


quadriiugos atro stimulat Bellona flagello.

quadrijugi ater stimulo bellona flagellum


Talia uociferans stricto mucrone ruebat.


abstulerat Durio ac spectatae nobile pugnae

aufero durius atque specto nobilis pugna


tempestas tanta et rabies impune fuisset)


hic Iuno ante Argos (sic credidit alta uetustas),

hic juno ante argi sic credo altus uetustas


uentorum tenet ipse uicem cunctisque procellis

uentor teneo ipse uicis cunctus procella


qua nasci ferrum fulgenti cuspide cernit,


Hesperos ac prima stringit uestigia planta

hesperus atque primus stringo uestigium planto


immanis animos, adflataque barbarus ora


utque erat in pugnas et Martem et proelia et hostem

ut sum in pugna et mars et proelio et hostis


hac Stygius quondam stimulante cupidine rector

hic stygius quondam stimulo cupido rector


hactenus est uixisse satis. dum copia noctis,


haec angusta loci ferro patefacta relaxa.’

hic angustus locus ferrum patefacio relaxo


respectans clamore uocat, quaque obuia densos

respecto clamor uoco quisque obuius densus


expauit tortae certantia murmura conchae.


gens hominum, quam quod uestri ueneranda parentis

gens homo quam qui vester veneror parens


adloquioque uirum tantos mulcere dolores.


namque ubi transcendit florentis uiribus annos,


aut rursum immani stridens auulsa procella

aut rursum immanis strideo avello procella


dent modo se superi, Thybris tibi seruiet omnis

do modo sui superi thybris tu servio omnis


quod solum nunc fata sinunt seriesque futuri,


exhalans nebulam late corruperat omnem


defit quae neutro sociari foedere malit.


tergemina cum mole uiros? absiste labore


atque hic, egregius linguae nomenque superbum,

atque hic egregius lingua nomen superbus


celsus harenosa tollit se mole Pelorus.

celsus harenosus tollo sui moles pelorus


Trinacrio accitus per caerula longa Peloro,

trinacrius accio per caerulus longus pelorus


ocius attoniti quaerunt lucemque grauantur.


quin etiam, Pagasaea ratis, cum caerula nondum

quin etiam pagasaeus ratis cum caerulus nondum


ut pater Oceanus Neptunia caerula uincit.

ut pater oceanus neptunius caerulus uinco


immugit tellus rumpitque horrenda per umbras


Concilione inquit ‘Libyae Tyrioque senatu,


bellator Frusino, et surgit suspensa tumenti

bellator frusino et surgo suspendo tumeo


hostili tellure cremant. subit horrida mentem

hostilis tellus cremo subeo horridus mens


†tunc icta species iniere ac bella magistro

tunc iacio species ineo atque bellum magister


Tartareus turbo atque insano saeuior Euro

tartareus turbo atque insanus saevus eurus


Ecce autem clipeum saeuo fulgore micantem


ac dum uix oculis, uix credunt mentibus hostem

atque dum uix oculus uix credo mens hostis


ac iuuenem, quem Vasco leuis, quem spicula densus

atque iuuenis qui vascus leuis qui spiculum densus


Paulus, ut aduersam uidet increbrescere pugnam,

paulus ut aduerto uideo increbrescere pugna


Graiorum uulgus, tunc hospita Tarraco Baccho.

graius uulgus tunc hospita tarraco bacchus


inueniunt uentos securo carbasa malo,


facta eadem intrarent hoc’ inquit ‘teste nepotes!

facio idem intro hic inquam testis nepos


nil restare uidet uirtus quod debeat ultra

nihil resto uideo uirtus qui debeo ultra


et quicquid scelerum, poenarum quicquid et irae

et quisquis scelus poena quisquis et ira


Carthago, anne eadem mittat, quae mersa sub aequor

carthago annus idem mitto qui mergo sub aequor


tune illum, quem non acies, non moenia et urbes

tu ille qui non acies non moenia et urbs


sat nobis actum est: sequar hostem laetus ad umbras.’

satis nos ago sum sequor hostis laetus ad umbra


sed gladio Laurum—Picenti rasilis hasta


cladum principia, ac pallenti laetus in unda

clades principia atque palleo laetus in unda


approperant umeris ac raptas collibus ornos.

appropero umerus atque rapio collis ornus


Hannibal Ausonio cremat haec de nomine uictor,

hannibal ausonius cremo hic de nomen uictor


supplicium lueret spectatae in fonte Dianae,


Quo nimius, quo, Cyrne, ruis? (nam Cyrnus agebat)

quo nimius quo cyrnos ruo nam cyrnus ago


integrare acies placitum.’ sic pectora flammat,

integraris acies placeo sic pectus flammo


iamque hoc, ne dubites, longaeui, nate, parentis

iam hic ne dubito longaevus natus parens


nec cuiquam uirtus propiora capessere bella:

neque quisquam uirtus propiora capesso bellum


ac fugientem animam properatis consulit extis.


per subitum erumpit clamor. permixta ruina


esset tanta mei uirtus praerepta mariti?’

sum tantus meus uirtus praeripio maritus


‘Tantone, heu superi! spernor contempta furore


siste gradum: nec enim sacris inrumpere muris,

sisto gradus neque enim sacrum irrumpo murus


mente capax. par ingenium castrisque togaeque.’


infelix germana tori, furuasque trahebam


ocius Hesperio quam gurgite tingueret axem.

ocior hesperius quam gurges tingueret axis


saxosis nemora alta iugis cursuque fatigant


iuuere aut densis legio conferta maniplis.

juvo aut densus legio confercio manipulus


attonito mentis uerbis sanare pudorem


uoce mouere fora atque orando fingere mentes


semper anhelantis coctoque bitumine campos


respirant laeti clangoribus. itur in hostem,


ipse caput flauum caligine conditus atra


nullane iam posthac tua tecta, Sagunte, uidebo?

nullus iam posthac tuus tectum saguntus uideo


hostis enim deest Ausoniae, nec uincere nobis

hostis enim desum ausonia neque uinco nos


Mandonius populis domitorque insignis equorum


ut, cum saeua fretis immisit proelia, Corus

ut cum saeuus fretus immitto proelio caurus


Corfini populos magnumque Teate trahebat.


abditus et nullis properantem occursibus arcet.


quod se non dederit comitem in suprema sorori,


nos dedimus Baetem nullo potare sub hoste,


lubrica nitentem nequiquam euadere planta


et calamo monstrauit iter, diuersa relaxans


redderet, orabant: captiua posse redemptum


hac iter ad muros Capuae,’ nunc rursus in hostem

hic iter ad murus capua nunc rursus in hostis


degustat cuspis generosum extrema cruorem.


partiris, iustae Bitia uenerande senectae.


Heus! inquit (pariterque manus ad tela ferebat)


clausit turba uias. stat celsus et asper ab ira

claudo turba uia sto celsus et asper ab ira


antistat cunctis praecellens Virrius ore,


cedentem impellit retrorsus in aequora pontum.

cedo impello retroversus in aequor pontus


quae uenit ad manis et fraudum inlaesa ueneno.

qui uenio ad manes et fraus illaesus uenenum


ut Trebiae ripas aeterno nomine famae


haec est, unde ingens umeris fulgentibus ostro

hic sum unde ingens umerus fulgeo ostrum


Mantua pubenti genetrix dimiserat aeuo),


semermemque manum sternendam obiecerat hosti.


nunc mulcet sucis. ligat inde ac uellera molli

nunc mulceo sucus ligo inde atque vellus mollis


idem correptis sternacem ad proelia frenis


aurique argentique modus; madefacta ueneno


germanaeque tuae dilectum mitis Iuli,


parte alia intrabat iussis Saturnia siluis,


Aeneadas undis totoque eguisse profundo.’


Flaminium implorasse tamen iam morte suprema

flaminius imploro tamen iam mors superus


atque indefessi noctemque diemque feruntur.


agmina falcigero circumuenit arta couinno.

agmen falciger circumuenio artus covinus


ne, latis si miscebit fera proelia campis,


atque implet curru campos. exercitus una

atque impleo currus campus exercitus unus


accepit Latius uultu, rex talibus infit:


has adiungere opes auidus reputansque laborem,


pauperis hospitii pretium, uilisque rubenti


haec et Tisiphones sunt pocula, et atra Megaera

hic et tisiphone sum poculum et ater megaera


propulsum ut Borea scopulis impingitur aequor,

propello ut boreas scopulus impingo aequor


cuspide procumbit corpus. dum uulnera tergo

cuspis procumbo corpus dum uulnus tergum


inter equos interque uiros interque iacebat


agminis ardenti labefecit Sirius astro.


hinc tibi non Tyrio uitiatas murice uestes


dat nobis, Milo, Gradiui cape uictor honorem,


in latus obliquas iussamque incurrere proram


serpentum tellus pura ac uiduata uenenis,

serpens tellus purus atque viduo uenenum


(insolitum sibi) bella geri, siccasque cruore


aduersis maiora feres: iacet Appius hasta


excindi ante oculos patiar socialia tecta?

excindi ante oculus patior socialis tectum


numquam angusta malis. capiunt, mihi credite, Cannas

numquam angustus malus capio ego credo cannae


collis hiemps calidaque niuem tegit atra fauilla.

collis hiems calidum nix tego ater fauilla


conuersus: ‘Sta. quo raperis? non terga tuorum,


lumine sufficiens bellis citat improbus hastam

lumen sufficio bellum cito improbus hasta


arrecto capuli ad finem manus incita sedit,

arrideo capulis ad finis manus incito sedeo


optabunt similes uenientia saecula fratres,


tantus disiecta tellure sub astra coruscum

tantus disjecto tellus sub astrum coruscus


Tollitur immensus deserta ad sidera clamor,


Ausonius miles, quotiens dux coeperat ora


ut uidit maiore adeo crudescere motu,


torserit Omnipotens, an caecis rupta cauernis

torqueo omnipotens an caecus rumpo caverna


non umquam adfirmat Therapnaeis Ilion armis

non umquam adfirmo therapnaeus ilium arma


litora tramittunt proris. hinc gurgite ab alto

litus transmitto prora hinc gurges ab altus


mille rapit turmam atque hinnitibus aera flammat

mille rapio turma atque hinnitus aes flammo


bellatoris equi atque omen clamore salutant.


despiciat. ualet illa manu, ualet illa lacertis:

despicio ualeo ille manus ualeo ille lacertus


tale precor nobis salua Carthagine letum.’


luctificus Pauor, et tempestas aucta timendo.

luctificus pavor et tempestas augeo timeo


celsus telorum fundit Libys aggere nimbum.


tutum erat, opposito mittentibus aggere ualli.


et Fidei poenas ac tristia fata piorum


his super insidias contra Nomadumque uolucrem


indutus thoraca uadum: spectacula tanta


uictor summoto patriis a finibus hoste


e poena ac latebris infracto Liuius aeuo

e poena atque latebra infringo livius aevum


agnouit sonipes, arrectisque auribus acrem


patricio Cremerae maculauit sanguine ripas.


praecipitem currum, et fumantis uerbere cogi


certat opem in dubiis miserando naua labori,


haec dubios uario diuumque hominisque timore


tramittitque acies. tum uero, ut uictor et alti

transmitto acies tum uerus ut uictor et alo


tunc superas Iuno sedes turbata reuisit.


defendit dextra.’ rabidum hinc palmasque uirorum


et me disce nouum Martem temptare magistro.’


mouerit ista manus, quae caede imbuta nefanda,

moveo iste manus qui caedes imbuo nefandus


rura. quid, inclusos porrecto limite longis


cum uideam, quorum ferro manibusque capaces


‘Maxime Belide, patriis qui moenibus arces


lumina turbato superauit Gorgona uultu.


uoce tenet, dum uoce uiget: ‘Quo signa refertis?

uox teneo dum uox vigeo quo signum refero


uulnere bellatrix properos fert belua gressus.

uulnus bellatrix properus fero belua gressus


cetera quem sequitur Bacchique e more liquorem


hanc sinite ad ueterum delenda opprobria cladum

hic sino ad uetus deleo opprobrium clades


‘Pone, Anchisiade, memores irasque metusque.


tantum in quassata bellis caput extulit urbe

tantus in quasso bellum caput effero urbs


Ionium Aegaeo miscet mare. celsus in arma

ionius aegaeus misceo mare celsus in arma


deuolat et prensa iuuenis Saturnia dextra

devolo et prehenso iuuenis saturnius dextera


hoc Cannae strauere tibi. eia, incute muris


tunc alacres arma adglomerant geminaque corusci

tunc alacer arma adglomero gemino coruscus


belliger is quondam scitusque accendere Martem


haec inter iuncto religatus in ordine Hamilcar,


inrorat mensis turba ardescitque Lyaeo.


et morsu petit et polluto euiscerat ungue.

et morsus peto et polluo eviscero unguis


infrendens laceros inter spatiatur aceruos:


stridoremque tuum, quo territa comprimit ora


tum uero capere arma iubent genibusque salutant


quis inter geminas per ludum mobilis aures

quis inter gemino per ludus mobilis auris


Vergilio Caudinus, acerbo Laus Amano


effigiem informat Latiam propereque coruscis

effigies informo latius properus coruscus


Aeolio. nam diuiduas se scindit in oras


Ast aliae latere atque incussi roboris ictu

at alius lateo atque incutio robur ictus


desidia populum ac resolutam legibus urbem.


laude super tanta monitor deus. omnia somni

laus super tantus monitor deus omnis somnium


aequora, quae peteret ueniens Carthagine puppis.


planitiem uallo, sed, qui non turribus arma

planitiem uallum sed qui non turris arma


pectoribus. quantum campi distamus, ad umbras


adnitentem artus reuocato a uulnere telo


spargit et occulto perfundit pectora motu:


mite et cognatum est homini deus. hactenus, oro,

mitis et cognatus sum homo deus hactenus oro


Hae postquam Tyrio gentes cessere tyranno,


quamquam o, si nullus terror, non obruta iam nunc

quamquam o si nullus terror non obruo iam nunc


occumbit Bogus, infaustum qui primus ad amnem

occumbo bogus infaustus qui primus ad amnis


at tibi, Bellipotens, sacrum, constructus aceruo

at tu bellipotens sacer construo acervus


haec secum, medio somni cum bucina noctem


obtruncat quercuque premit uiolentus obusta.

obtrunco quercus premo violentus obustus


cuncta adeo scelera et noxam superauerat omnem

cunctus adeo scelus et noxa supero omnis


ferte leues auras flatusque ciete secundos,


adiumenta forent, praua obtrectante suorum


sub lucem pecudes reclusaeque abdere terrae


tum primum castris Phoenicum tendere ritu


inque oculis profugae Martem exercere carinae.


Herculei socius decoris diuisque propinquas


sed uero, sed enim ante omnis altaria fument

sed uerus sed enim ante omnis altare fumo


Hannibalem uincetis?’ ait. ruit ocius amens


Hadriaca iacuit sine nomine mortis harena.


intrauit pectus? si nunc existeret alma


Marmarides, tum Maurus atrox Garamasque Macesque

marmarides tum maurus atrox garamas maceo


nil mouisse salus rebus. sit gloria multis


sternit praecipitem tepido te, Farfare, telo

sterno praecipito tepidus tu farfaris telum


tellurem iniectam quatere, et spiramine anhelo

tellus injacio quatio et spiramen anhelo


iustitia est ensis solaeque e sanguine laudes?


terga dabat leuibus diffisus Arauricus armis),


dispersi pelago post eruta Pergama Teucri.

dispermulceo pelagus post eruo pergama teucer


gentis, in egregio cuius sibi pectore sedem


‘Non sim equidem Sulmone satus tua, Satrice, proles

non sum equidem sulmo sero tuus satrix proles


palantisque fuga, praeceps ad litora cursu


turba uirum. persta et cauti medicamina belli

turba uir persto et caveo medicamen bellum


forma ex his Numitor, cursu plantaque uolucri

forma ex hic numitor cursus planto volucris


excipiet patriam molem celsusque feretur


in dextra nunc esse sua. uerba ocius acer

in dextera nunc sum suus uerbum ocior acer


aspirans aura propellit carbasa flatus.


Henna deum lucis sacras dedit ardua dextras.


ast ego te, Trasimenne, uago cum milite praeceps

at ego tu trasimenne vago cum miles praeceps


Virrius incauto feruore eruperat amens


missilibus certant pugnas aequare priorum.


impellebat agens properata ad bella cohortis.


Flaminius, fugiat consul manante cruore


perpetiar? stimulant manes noctisque per umbras


nunc et Anactoria signa ostentauit in ora


fluctuat aequoreo fremitu rabieque fauentum,


plena acies propere retro exanimata ruebat:


exequitur, cessat flammis imponere corpus,


adde fora et celsis suggesta theatra columnis

addo foro et celsus suggero theatrum columna


ut Cannas uno ore sonem? si gloria uobis


ac tandem a Trebia reuocauit Scipio fessas

atque tandem ab trebia reuoco scipio fessus


ingratas laudes nec nubem frontis amabat


nec uero, cum te memorat de stirpe deorum,

neque uerus cum tu memoro de stirps deus


aegida turbato quatientem in proelia mundo.’


si quas prospicio restat passura ruinas!)


personat, et clamat scopulis clamoris imago.


et medio abruptus fluitabat in amne solutis


fecerat et multas nemorum consumpserat umbras.


tum celer in pugnam dorso delatus ab alto

tum celer in pugna dorsum defero ab altus


et, deforme malum ac sceleri procliuis, Egestas

et deformis malus atque scelus procliuis egesta


nec pestis lapsus simplex: abscisa relincunt

neque pestis labor simplex abscido relincunt


dumque ea se ex oculis aufert, atque ocior Euro

dum is sui ex oculus aufero atque ocior eurus


mille indefessos uiridem duxisse per annos


iunctisque astabat nulli penetrabilis hastis.


agmina frenasset iam procurrentia ductor.


Sic ductor fessas luxu attritasque secundis


‘Gens recidiua Phrygum Cadmeae stirpis alumnos

gens recidivus phryges cadmea stirps alumnus


horror et occulto riguerunt frigore membra.


atque hominum finem Gadis Calpenque secutus,


anteibat Latius, melior pietate fideque.


‘Foedera, mortales, ne saeuo rumpite ferro,


ante oculos animas, optata piacula, mactat.


at, qua uicinis tollit se collibus altae


totum signa uidet uictricia ferre per orbem,

totus signum uideo uictricia fero per orbis


praecipitat metus attonitos, caecique feruntur.


uidi, crede, Iouem. nec me mutata fefellit

uideo credo iuppiter neque ego muto fallo


aspectu, gratusque inerat uisentibus horror.


frenantem, ac siluis montes nudasse uocatis.


in silicis uenis et fistula nota iuuencis.


Arsacidum ut fuluo micat ignea gemma monili.

arsacidum ut fulvus mico igneus gemma monilis


iamque omnis pandunt portas: ruit undique laetum

iam omnis pando porta ruo undique laetus


erigitur soloque uigens conamine late


imprudens tantae pestis gradiebar, Aquino


nam, subito incursu saeuorum agitata luporum


pro sceptro armatis inierunt proelia dextris.


oramus superis tempusque ad proelia dextrum


audiuere lacus Erebi, mersusque profundis


At consul toto palantis aequore turmas


mitia ceu uiridis agitant cum flamina culmos,

mitis ceu uiridis agito cum flamen culmus


at, cui tu, coniunx, cui das animosque decusque,


discussit trabs acta caput, longoque resoluens


Cinyphii didicere Macae. squalentia barba


certior arcebat muris iterumque sedere


dum caelum rapida stellas uertigine uoluet,


nunc Itali in tergum uersis referuntur habenis,


sanguine fas fuerit: Tarpeium accedere collem


qui ductorem adeant; si perstet surdus in armis

qui ductor adeo si persto surdus in arma


Autololes Rhodanique comas intonsa iuuentus.

autololes rhodanus como intondeo iuuentus


iactato dextras, ipsamque odere salutem


spectandum sese non parua strage uirorum


tum uero aspiceres pauitantem et condere semet


‘Hostem, miles, habes fractum ambustumque niuosis

hostis miles habeo frango amburo nivosus


ante expectatum, portisque focisque timebis


sternunturque Ioui et delubrum sanguine honorant;

sterno iuppiter et delubrum sanguis honoro


polluit exuta sibi uirginitate sacerdos.


exanguesque uiri conantis uellere ferrum


o rector Libyae. uigili stant bella magistro.

o rector libya uigilis sto bellum magister


Hesperia minitante, salus, terraque fretoque


et Tyrias agitare domos? secura pericli


exitium miserae iam Pygmaliona docebat.


pugnatum, ferrique uicem dens praebuit irae.


opperiare. dabunt idem camposque diemque


incustodito saeuire dedistis amori?’


‘Non cum Flaminio tibi res, nec feruida Gracchi

non cum flaminius tu res neque fervidus gracchus


mos fuit in populis, quos condidit aduena Dido,

mos sum in populus qui condo advena dido


aspera pugna nouas uaria sub imagine leti

asper pugno nouus uarius sub imago letum


ordine captiua, et domibus deprompta talenta,

ordo captivus et domus deprompto talentum


haec, aere et duri chalybis perfecta metallo

hic aer et durus chalybis perficio metallum


quae Libycos renuit frenos, sub regibus olim


obuia Marcellus rapido tulit ora tumultu

obuius marcellus rapidus fero os tumultus


femineam Tyriae labem, nisi luce serena


deformem leti famulus, clam corripit ensem

deformo letum famulus clam corripio ensis


aut cum letiferos accendens Sirius ignis


adsilit in ferrum et per uulnera colligit hostem,

adsilit in ferrum et per uulnus colligo hostis


sublimem calamo sequitur crescente uolucrem.


morte sua minuat luctus. haec pompa sequetur


et modo claudentis aciem nunc, extima cingens,


Intellectus erat Fabio, Tyriosque uidebat


alternam lucem peragebat in aethere Pollux.


inque uicem erepta posuerunt proelia uita.


Amphitryoniades spectandum ex aequore nautis


pastor et errantis dumosa per auia tauros


Elysium et castas sedes decorate piorum.


laeuaque sit coeptis, te longa stare senecta


qui reuocent patriaeque ferant mandata monentis,


intremit aut aegros simulat mentita timores,


mutati fasces. iam bellum atque arma senatus

muto fascis iam bellum atque arma senatus


crescere sublimem atque augeri membra putares.


saxosae fidens siluae, maiora petuntur


iam Libyae, nec Dardaniis pugna altera restat.

iam libya neque dardanius pugno alter resto


per nubes aquila intexto librata uolatu.


nec quisquam nostri discedet muneris expers.’

neque quisquam noster discedo munus expers


spumeus hic medio qui surgit ab aequore fluctus,

spumeus hic medium qui surgo ab aequor fluctus


quique Truentinas seruant cum flumine turris,

quisque truentinus seruo cum flumen turris


huc, quicquid terrae, quicquid freta et igneus aer

huc quisquis terra quisquis fretus et igneus aer


isque ubi Agenoream procul aduentare per aequor

eo ubi agenoreus procul aduentaris per aequor


litore ab Hesperidum Temisus, qui carmine pollens

litus ab hesperides temisus qui carmen polleo


clamorem tollens ad sidera et ordine longo


namque ortum Iliaca iactans ab origine nomen

namque orior iliacus iacto ab origo nomen


alterius par atque eadem fortuna laborum


cuius prima uenit non tardis passibus umbra.’

qui primus uenio non tardus passus umbra


quod tanto cecidit molimine Graia Saguntos?


spectatum proauis: ter centum ante ora triremes

spectas proavus ter centum ante os triremis


nec diuum oblitis indicere bella morentur.

neque diuus obliuiscor indico bellum moror


mittebant saxa et nebulosi rura Casini.


Cerberus, ac mixto quae spumant felle uenena

cerberus atque misceo qui spumo felle uenenum


hinc noua complerunt haud tardo milite castra

hinc nouus compleo haud tardo miles castrum


dilectus uetiti, priuataque castra penates


‘Nympha, decus generis, quo non sacratius ullum


qui solus genti est, cassum uidet, arma suorum

qui solus gens sum cassus uideo arma suus


Delius auertet propiora pericula uates


haec tibi quam noscenda darem discessit in auras!’


per patrios, consul, muros suspensaque nostrae

per patrius consul murus suspendo noster


Assaraci de gente domum, similemue uidebit


non astus fallax, non praeda aliusue cupido.

non astus fallax non praeda alius cupido


armauere suos, qua mergitur Himera ponto


ductori pandunt atque arma uetantia pugnam.


comminus atque oculos optato in corpore figit.

comminus atque oculus opto in corpus figo


et sine tristitia uirtus. non ille rigoris


induitur Nomadumque iubet prorumpere turmas.


hinc popularis amor coeptantis magna iuuentae,

hinc popularis amor coepto magnus iuuenta


solum castra uocant, solum uocat Hannibal hostem

solus castrum uoco solus uoco hannibal hostis


ora Sibylla docet uenientum et nomina pandit.

os sibylla doceo uenientum et nomen pando


ingentis inter stetit Apenninus hiatus.


coeperunt ignes et se per pinguia magno


compressere odia, et positum cum foedere bellum,

comprimo odium et pono cum foedus bellum


captiuo Liber cum signa referret ab Euro,

captiuus liber cum signum refero ab eurus


intorquens nubem, cunctantem et uana minantem


huc uultus flecte atque aude spectare Tonantem:

huc uultus flecto atque audeo specto tono


et uix conducto produximus arma Lacone.


ne lentus nullas uideat Carthaginis arces.


Marmaridumque manus, ut inerti cuspide fusus

marmaridumque manus ut iners cuspis fundo


hic audax ira magno per caerula saltu

hic audax ira magnus per caerulus saltus


tum uirgo: ‘Patrios fregit quae curribus artus

tum uirgo patrius frango qui currus artus


hasta uiri pectus rupitque immania membra:


cornipedem in gyros saxoque exasperat ensem.

cornipedem in gyrus saxum exaspero ensis


Marcellum acciperet letum oppetiisse sub armis?


ambiguaeque hominum mentes, Carthaginis arma


Hersiliam cerne: hirsutos cum sperneret olim


optabat pugnam ante oculos spe laudis Isalcas,

opto pugna ante oculus spes laus isalcas


Boiorum caeso capiti inlacerabile uictor


Stabat fulgentem portans in bella bipennem


haud leuior fama Synhalus Garamantica sollers

haud leuis fama synhalus garamanticus sollers


sat tibi sint documenta domus. octaua terebat

satis tu sum documentum domus octauus tero


flagrabat geminae nequiquam caedis amore:


atque opibus perfusa Tagi, per singula laetis

atque ops perfundo tagus per singulus laetus


ne credat nos inuidiae certamine consul


exhalat lucem et dubitantia lumina condit.


artato Garamas iaculis propioribus instat


murmuraque a uentis misceri uana docebat.


oppetis et Tyrio super inguina fixe ueruto

oppeto et tyrius super inguina figo verutus


adsueras ducibus, talis rue.’ dumque ea fatur,


armauit clausos ac portis arcuit hostem


nam remeans longis olim Tirynthius oris


nec leto quaesita quies: turgentia membra


arguta reuocans ad roscida pascua canna


spectante occasum patria. Iouis illa ruenti


Cantaber ante omnis, hiemisque aestusque famisque


aetherio similes, caeca fundente latebra


uirtutis, Masinissa, manent, citiusque uel armis


gressum exultantem et securo caedis Iertae

gradior exultantem et securus caedes iertae


concipiat perstetque suas non pandere portas,


est uobis rabiesque fugae, tela omnia solus


Ipse inter medios (nam rerum dura uidebat)


sternuntur tellure et miles et arma tubaeque,


uidi ego, cum, geminas artis post terga catenis

uideo ego cum gemino ars post tergum catena


si sors uisa loci pugnaeque lacessere frontem,


fine caret, credisque uiris ignobile letum


scilicet hoc astu Poenum? si deinde sedebit

scilicet hic astus poenus si deinde sedeo


Mite tamen dextrae decus inter proelia tanta

mitis tamen dexter decus inter proelio tantus


tum uacui curis uicino litore mensas


ductor in arma suos Libys et Romanus in arma

ducto in arma suus libys et romanus in arma


concedam tibi, Varro, fugam. at, cui fortia et hoste

concedo tu varro fuga at qui fortis et hostis


ipsa meum uidi lacerato uulnere nostras


Turbati Rutuli, confusaque pectora uisu


Hannoni placet, induitur tota Africa flammis,

hanno placeo induo totus africanus flamma


sistere festinat cursum laceroque ligare


in semet uersa, saeuitque in imagine uirtus.


in pedibus posuere tuis,’ clamantque ruuntque.


praecellis, resident hostes: mihi satque superque


atque adeo temptate, agedum, ac deposcite pacem:

atque adeo temptas agedum atque deposco pax


procubuit moriens et telum uulnere pressit.


nomina magna uocant laeti manesque iacentum


tu, qui pugnarum euentus extremaque fati


libauisse tuo? dextram mihi prendere dextra


ni, Mare, (nam primo tunc haerebamus in aeuo)

ni maris nam primus tunc haereo in aevum


prae se pectore agit spumantique incubat alueo.


necnon, cornipedis tergo de more repostus,


pectora nudatis ostendens saeua lacertis


Poenus colla dedit populumque addixit inermem.


promptae gens linguae, ast eadem, cum bella cieret,

promptus gens lingua at idem cum bellum cieo


Hinc ardore pari nisuque incurrere muris


Tum diua Indigetis castis contermina lucis

tum diuus indigeo caveo conterminus lucus


et gemmis galeam clipeumque accenderat auro.


accumulant. unum, ducibus tot caede peremptis,


ense, nec e Volsca quisquam uir gente redemit

ensis neque e volscus quisquam uir gens redimo


ac praeuectus equo nunc dextra prouocat hostem

atque praeveho equus nunc dextera provoco hostis


dimisisse meas sero non ingemit horas?’


Marrucina simul, Frentanis aemula pubes,


uertentis fidum expectat. meruistis ut omnis


bucina lymphatas agit in certamina mentes.


capta damnabis consulta improuida Roma.


haud secus ac patriam pulsus dulcisque penatis

haud secus atque patria pello dulcis penates


tota mole uias frustraque inglorius ausi


inrupere ferae raptique ante ora pauentum


per tacitum ruptis subita ui fundite portis


perpetuas deformis hiemps; illa undique nubes

perpetuus deformis hiems ille undique nubes


per siluas sparsa perque altam sanguine uallem,


repserat atque alta sese occultabat in umbra


‘Si qua tibi pietas, ictum ne desere foedus


Ticini rapidam in Rutulos contorserat hastam.

ticinus rapidus in rutuli contorqueo hasta


pondere belligero pulsati tegminis umbo,


signa procul fulsitque nouis exercitus armis,

signum procul fulcio nouus exercitus arma


umenti ferrum admouit tepefacta palato.


postquam se superum desertos numine cernunt.


Ad quae suspirans ductor: ‘Mortemne sub armis


quanto nunc aduersa, feras, sintque hactenus, oro,

quantus nunc adverso ferus sum hactenus oro


Aurora ingrediens terris exegerat umbras:


nomine aui Maurumque Sacen, a moenibus actos


nullaque nunc stares terrarum uertice, Roma.


edomita inuiti componit lumina fratris,


intremit et tellus et pulsus mugit Olympus.

intremo et tellus et pello mugio olympus


et patrum regna et Poenorum bella resoluet.

et pater regnum et poenus bellum resolvo


addita, et, exemplum non umquam fidere laetis,

addo et exemplum non umquam findo laetus


et belli summam primasque iubebat habenas,


ad manes, Tiburna, meos; cecidere penates,


lato distantum spatio uenit. omnis anhelat

fero distantum spatium uenio omnis anhelo


occumbit Sarmens, flauam qui ponere uictor


claustraque portarum pendent: hic Punica bella,

claustra portaris pendeo hic punicus bellum


expulsum nodo iaculum atque accersere uires


non datur, heu tibi, Roma (nec est, quod malle deceret),

non do heu tu roma neque sum qui malo decet


quamquam tardatos turbata fronte Latinos


haerent intenti uultus et litora seruant,


utque metus uictum, sic ira et gloria portis


Hic alto Poenus fundentem uela carinam


is, dum praecipites expellit Virrius urbe,


non ars aut astus belli uel dextera deerat,

non ars aut astus bellum uel dextera desum


uelle ac nolle ambobus idem sociataque toto


extruitur rogus, hospitium commune peremptis.

extruitur rogus hospitium communis peremo


tum rapido praeceps cursu resolutaque crinem

tum rapidus praeceps cursus resolvo crinis


spem positam in Tyriis et supplex foedera sanxit

spes pono in tyrius et supplex foedero sancio


altior insurgens galeam super exigit ictum.


nunc auro Curium non umquam cernit amicum.

nunc aurum curiatii non umquam cerno amicus


haec fuit et uestros tetigit praesaga labores.


misit Agenoreis ductorem animosa Therapne.

mitto agenoreus ductor animosus therapne


praeterea ponti depexaque uellera ramis,


cernit deuexas Lilybaeon nobile chelas.


ciuem deleri nostras, aut uincere Poenum,


uidi crescentis Trasimenni caedibus undas,


horrebat glacie saxa inter lubrica summo

horreo glacies saxum inter lubricus superus


pulsantesque aestu laudum exultantia corda


talia cum gemitu lacrimis effudit obortis:

talis cum gemitus lacrima effundo oborior


ductor Agenoreas, obsessa Palatia uallo


testis, diua, ueni et facili me absolue carina.’

testis diuus uenio et facilis ego absolvo carina


deposito clipeo mutatus tela, Sychaeus.


portabis capitis, quae non sine crimine uester


erumpunt, cunctisque prior uolat aggere aperto


inde alterna uiris transegit pectora mucro,


ductoris titulus cauti. sollertia tutum


Sidonios augebis auos nullique relinques


muneris officio: numquam hoc tibi, Roma, negabo.’


in Poenos Mauors. fertur per tela, per hostis

in poeni mauors fero per telum per hostis


infremuit leo et immersis grauis unguibus haesit,

infremo leo et immergo grauis unguis haereo


†Memphis Amyclaeo passim lasciua Canopo.

memphis amyclaeus passim lascivus canopus


‘Quando ita caelicolum nobis propensa uoluntas

quando ita caelicolum nos propendeo uoluntas


hos inter gemitus obscuro noctis opacae


tum uox semanimi miseranda effunditur ore:


mixtus Arar, quem gurgitibus complexus anhelis

misceo arar qui gurges complexus anhelis


uiscera et exurit siccatas sanguine uenas


iamque ubi feralem strepitu circumtonat aulam


uenerat Asbyte, proles Garamantis Hiarbae.


ensis et innumerae nutare in casside cristae.

ensis et innumerus nutaris in cassis crista


armiger obtulerat monstri, super inguina fixam,

armiger offero monstrum super inguina figo


ut Libyae sua, sic terris memorabile Hiberis

ut libya suus sic terra memorabilis hiberus


uerterit ad Libyam populos Sarranaque castra,


signaque ferre deum templis iam iamque fuisset,


diuersa spatio procul a certamine pugnae.

diuerto spatium procul ab certamen pugna


classis et artabat lunato caerula gyro.


sanguine Pergameo Trebia et stipantibus armis


et mille iniecere faces. nil nomine leti


explorant aduersa uiros, perque aspera duro


flectite in Italiam proras, auertite classem:


an nunc ille noui caecus caligine regni


dumque ea proclamat, perfracto uoluitur axe


his oculis et damnato uiolabere uisu.


hic ualido librat stridentia saxa lacerto,

hic validus libro strideo saxum lacertus


accumbitque toris epulaturque improba Erinys.


atque acies inter flagrantiaque arma relictae


mucronem ostendit. rapidus conuellere temptat


Cantaber ingenio membrorum et mole timeri

cantaber ingenium membrum et moles timeo


Infelix uidi patriamque remissus in urbem


praeterea, ne falsa putes haec fingere somnum,

praeterea ne fallo puto hic fingo somnus


caedibus atque coli gaudent formidine matrum,


necnon proiectum puppi frustraque uocantem


uidimus intrantem. quae consultata senatus,


uictus limosas extendere latius undas


perfidiam fugio et periuram ab origine gentem.

perfidia fugio et perjurus ab origo gens


inuidiam Cannis. tristem non pertulit iram


corporis exiguum, sed tum sibi fecerat alas


‘Magnanimi me, nate, uiri, ni bella capessis

magnanimus ego natus uir ni bellum capesso


nec contentus Idi leto letoque Cothonis


Dum statuit fata Omnipotens urbique ducique,


in caedes aciem pone atque in terga ruentes

in caedes acies pono atque in tergum ruo


impleratque uiros pugnae propioris amore.


Amphitryoniaden? quid, cui, post Seras et Indos

amphitryoniades quis qui post serus et indi


uecta Ioue ac prenso tramittens aequora cornu,

veho iuppiter atque prehenso transmitto aequor cornu


clauduntur uallo, tenuemque ut roscida misit


infelix nimia magni uirtute mariti,


lustrat inaccessos uenantum indagine saltus


corruit asper ecus confixaque cuspide membra

corruo asper ecus configo cuspis membrum


perque Paraetoniae celebratum litora Syrtis.


insontis animas, cladi parce obuius ire.