et Pauli stare ingentem miraberis umbram.


principium belli fecere, Sagunte, ruinas,


Eois quamquam certet Gortyna sagittis.


classis subsidio et scindebat caerula rostris.

classis subsidium et scindo caerulus rostrum


Sicine nos inquit ‘Boiorum in bella ruentis


foederibus non aequa premit. si fata negarint


Curio deflentur, grauis illic Scaeuola bello.

curius defleo grauis illic scaevola bellum


tandem condensis artae testudinis armis


non ipso minus ense tuum, fortissime Poenum

non ipse paruus ensis tuus fortis poenus


fundere non aequam trepidanti coeperat umbram)


exhaustum est uobis. restant leuiora laborum


qui nobis animus, quae dextera cuique uiritim,

qui nos animus qui dextera quisque uiritim


Exin uictor ouans sedato pectore tandem


concessum castra et geminos domitare furores.

concedo castrum et geminus domitaris furor


aurea Tarpeia ponet Capitolia rupe


et cinerem Libyae ferat in Capitolia uictor.’

et cinis libya fero in capitolium uictor


seruare inuitos urgentisque ultima fata.


huc uittas castumque refer penetrale parentum.’


sic orsus Dauni gener inter murmura Teucrum:

sic ordior daunus gener inter murmur teucer


imperii, Romane, caput, parere docebat.


sidera nubiferum fulcit caput, aetheriasque


si gentem petat infaustam, inter busta suorum

si gens peto infaustus inter bustum suus


uincendo emensi. nusquam est animosa Saguntos,

vinco emetior nusquam sum animosus saguntus


et uanis fora laeta uiris! nunc munera Martis

et vanus foro laetus uir nunc munus mars


it membris gelidus sudor, laetoque pauore


cornipedem adloquitur: ‘Vulgum Martemque minorem


Fortuna abstulerat permiscens tristia laetis


et parco summum uiolasset uulnere corpus


ductores facilem impelli laetamque tumultus


Hanc rabiem in finis Italum Saturniaque arua

hic rabies in finis ital saturnius aruum


at, magnis semper diuis regique deorum


et Tingim rapido mittebat ab aequore Lixus.


iamque ictu ualido libratam a pectore Poeni

iam ictus validus libro ab pectus poenus


hunc rapui exanimi clipeum. sed iam unice nobis

hic rapio exanimus clipeus sed iam unicus nos


incidit haud felix umero parceque petitum


cingunt regna decem portae: quarum una receptat

cingo regnum decem porta qui unus recepto


caesaries, frontique coma squalente sedebat


adsuetus facilisque mihi. tum luce corusca,


Priuerno, uitis Latiae praesignis honore,


dignum te Fortuna parem. uult Itala tellus


tradebant, quos Aeneae Simoentos ad undas


Tarpeio Iouis ad manis descendere telo.’

tarpeius iuppiter ad manes descendo telum


ac femine aduerso librata cuspide sedit.


quos Cora, quos spumans immiti Signia musto,

qui cora qui spumo immitis signia mustus


mersisti fundo luctantem uana tribunum.


ille celer nandi iamiamque adprendere tuta


quem Senonum genti, placuisse, et Dardana ab ortu

qui senones gens placeo et dardanus ab ortus


plus donasse die. rediere in castra, gemente


incipit et blandas addit pro tempore uoces:


et tremit inceptis lasso maioribus aeuo,


acrius hoc Paulus medios ruit asper in hostis.

acer hic paulus medius ruo asper in hostis


natum hominum extinctumque chao est’ (iam cuncta uidebat,

natus homo exstinctus chaos sum iam cunctus video


atque ubi fessus equos Titan immersit anhelos,

atque ubi fessus equus titan immergo anhelus


tenderet ad ripas, reuocato milite primus


prosequitur uulgus, patres, ac planctibus ingens

prosequor uulgus pater atque planctus ingens


bina tulit patrio quatiens hastilia ferro.


at iuuenis, cui telum ingens accesserat ira,


interdum insistens Perusinus membra ferebat.


Ausoniam. uentos optant, et litora ab hoste


sic igitur muto lictore inuectus in urbem


an, cum tu Syrtim ac sterilis uastabis harenas,

an cum tu syrtis atque sterilis uasto harena


‘Ite citi, remis uelisque impellite puppim.


impedit anteuolans Herium, cui nobile nomen

impedio antevolo herium qui nobilis nomen


Pyrenen Alpesque tibi mea dextera donat.’


non celsae obstiterint Alpes Tarpeiaque saxa.


iam rapido summis curru splendente sub undis,

iam rapidus summus currus splendeo sub unda


Turbidus haec, uisoque artis in milibus atras


quamquam magna incepta uocent. memorabere, sacri

quamquam magnus inceptum voco memoro sacer


et nostrum Trebiam et Trasimenni litora Tusci

et nos trebia et trasimenni litus tuscus


quae meditata mihi. latos correpta per agros


‘Quam te, Dardanide pulcherrime, mente serena


nec tamen incautos laudum exhorresce furores.

neque tamen incautus laus exhorresco furor


‘Ipsa quidem uirtus sibimet pulcherrima merces;


pectore praemeditans Fabius surgentia bella,


discant, qui pecudum ducunt ab origine nomen,


nec iam speratae cura est in pectore praedae.

neque iam spero cura sum in pectus praeda


qui tandem licitum socias coniungere uires


non ignes, non immissis Gradiuus habenis.


ramorum quaesistis opem. non aequus in artis


ire ferox Mago et patribus portare iubetur


Aufidus, ac uictrix insultat belua campis.

aufidus atque victrix insulto belua campus


cantharus, ac uitis thyrso delapsa uirenti

cantharus atque vita thyrsus delabor vireo


‘Conditor Alcide, cuius uestigia sacra


quaque per Illyricum Taulantius incola litus

quisque per illyricus taulantius incola litus


Ambustis sed enim ductor Sidonius armis


ille tuus par Gradiuo, per saecula tellus

ille tuus par gradivus per saeculum tellus


fert gressus iuuenis consultaque pectoris aegri

fero gressus iuuenis consulo pectus aeger


mors instans maiora facit, precor,’ inquit ‘adeste

mors insto magnus facio precor inquam adsum


illa uolans umerum rapido transuerberat ictu

ille uolo umerus rapidus transverbero ictus


cerua fuit, raro terris spectata colore,


immane stridens agitur crebroque coacta


inuadit Notus ac, piceam cum grandine multa

invado notus atque picea cum grando multus


iam socius, uolucresque uagas deprendere nube

iam socius volucris vago deprehendo nubes


adnectunt nerui, decisaque uulnere dextra


cum lustra exagitat spissisque cubilibus atram


hic Fabrateriae uulgus, nec monte niuoso

hic fabrateria uulgus neque mons nivosus


armorum spolium ac rorantia consulis ora.


tum, Carthago, caput terrasque colare per omnis.

tum carthago caput terra colaris per omnis


Tartareo est operata Ioui poenasque ministrat.

tartareus sum opero iuppiter poena ministro


aggere conuulso saxum et nitentis in ora


Maurus saxa fugit, coniunxque Libyssa profuso

maurus saxum fugio conjunx libyssa profundo


Hic iuuenis maestos tollens ad sidera uultus

hic iuuenis maestus tollo ad sidus uultus


et qui longa dedit terris cognomina Phoenix.

et qui longus do terra cognomino phoenix


surge, age et emerito sacrum caput insere caelo.

surgo ago et emereo sacer caput insero caelum


uincere linquentis uitam quae possit olores,


ales fulua Iouis, tacito si ad culmina nisu

ales fulvus iuppiter taceo si ad culmen nisus


abnuerim dignumque iterum in peiora reuolui,


‘Caelestum monita et sacrae responsa parentis

caelestum moneo et sacer respondeo parens


Et iam curriculo nigram nox roscida metam

et iam curriculum niger nox roscidus meto


excipias tergo, superos precor. integer, oro,

excipio tergum superus precor integer oro


aequatur rector diuis: illum undique matres,


sparsa super flores examina tollit Hymettos,

spargo super floreo examino tollo hymettus


Pieria liquefacta lyra. non acer aperto


iamque coruscanti telum propiusque ferenti


it sonipes rapidaque uolans per aperta procella

eo sonipes rapidus uolo per apertus procella


summittunt clipeos curuato pondere teli.


quem postquam florens aequali Lentulus aeuo

qui postquam floreo aequal lentulus aevum


quod reddet solus, nec tanto in nomine quisquam

qui reddo solus neque tantus in nomen quisquam


ut me Dardaniae matres atque Itala tellus,

ut ego dardania mater atque itala tellus


pila immane sonans impingitur ardua ponto:

pilum immanis sono impingo arduus pontus


et matutinos uolucrum tramittere cantus.


hoc possit Fortuna loco? sedet obuius hostis

hic possum fortuna locus sedeo obuius hostis


egrediens Aurora diem, stabulisque subibant


signa per Ausoniam prodentibus inrita diuis,


tergaque uertentem trepidans Carthago uidebit.


sat tibi, sat magna et totum uulgata per orbem

satis tu satis magnus et totus vulgo per orbis


‘Non hic Aegates infidaque litora nautis,


flagranti (nil oramus) Carthaginis arces


donec ad expertos enses, fidissima tela,


His super infrendens sic secum Oenotria Tellus:

hic super infrendeo sic sui oenotrius tellus


tum demum admissae uoces et uota precantis,


(dicam etenim, ut stimulent atram uel inania mentem),

dico etenim ut stimulo ater uel inanis mens


nutritas fluuio populatur feruidus umbras.


atque inopinata detur circumdare fraude,


Postquam oculos uaria impleuit uirtutis imago,

postquam oculus uarius impleo uirtus imago


‘Si qua sub extremo casu mandata referri


quem postquam accepit patrio monstrante superbum

qui postquam accipio patrius monstro superbus


porrigit et large poenas letumque ministrat.


spe gentis, paribus Mauors flagrabat in armis:


uix iter Hadriaci rumpentem ad litora ponti.’

uix iter hadriacus rumpo ad litus pontus


noctis opus. clausos acuunt extrema pericli


cui sponsa et sponsae defixus in ossibus ardor.


inuidiaque deum gestaret tegmina ductor?


ipse manu magna nebulam circumdatus acri


et metui peperere manu. mox impia bella


non egressa domum uitato Marcia coetu


Ausoniam purga bello. tum tende remotos


sic, ubi nigrantem torquens stridentibus Austris


candentis gelido perfundit flumine tauros.


expulsi fugiant manes, umbraeque recusent


prolem Tarpei mentitur Roma Tonantis.


in superos bella, extremo de litore rapta


agmina. desertis Latius uictricia signa


hic Agathocleis sedes ornata tropaeis,


Scipiadae patris tinxisti sanguine ferrum,


implebant nemus. at subita formidine caecus


nulla uiro species decorisque et frontis egenum

nullus uir species decorus et frons egenus


At medios inter coetus pietate sinistra,


obliquos detorquet equos laeuumque per orbem

obliquus detorqueo equus laevus per orbis


ipse etiam, adflatus fallente Cupidine, ductor


iam patulis uasto sub uulnere faucibus ater

iam patulis uastus sub uulnus fauces ater


exin, qui laetas artis uitaeque colendae


nam postquam Oenotris fundauit finibus urbem,


sed subito aspectu et noto conterritus ore

sed subeo aspectus et nosco conterreo os


discinctis mos tura dare atque e lege parentum


Excipit hic Iuno longique laboris ab ira


nequiquam fouet extremis amplexibus artus,


Massylae leuitas descendere compulit artes.


lustra et non uisos tam longa aetate penatis

lustro et non video tam longus aetas penates


belligera Martemque rudis uersare nec ullo


armatos in bella globos. circumdata postquam

armatus in bellum globus circumdo postquam


intonuere minae, uiolentaque lumina flammis


non licitum, uel, cum ferrem in Capitolia flammas,

non liceo uel cum fero in capitolium flamma


Hesperidum ueniens lucis domus ultima terrae.

hesperides venio lucus domus ulter terra


†inlecebris somni torpentia membra fluebant.


atque, ubi se uallo intulerat, ductorque benigno

atque ubi sui uallum infero ducto benignus


at iuxta caligantis longumque per aeuum


Aequanum noscens, patrio cui ritus in aruo,

aequana nosco patrius qui ritus in aruum


saetigero; panda manus est armata cateia.


exciuit Calpen et mersos Syrtis harenis


sit satis ante aras caesos uidisse iuuencos.


atque eadem rapuisse ualet. mox celsus ab alto

atque idem rapio ualeo mox celsus ab altus


mox tremulum uibrans motu gliscente liquorem


ille uagam caelo demisit saepe uolucrem,


consequitur iusso manus et muralia portat


Nec mora tum trepidos hac clade inrumpere muros

neque mora tum trepidus hic clades irrumpo murus


cornipedum protentus et in capita ardua pendens

cornipedum protentus et in caput arduus pendeo


nunc dexter leuibus flexo per deuia gyris

nunc dexter leuis flecto per deuius gyrus


est satis Hannibalem. petitur quae gloria maior

sum satis hannibal peto qui gloria magnus


turbato uictore, petunt accensa iuuentus,


et fluctus supra uento librante pependit.


munere sunt concessa deum? mortalibus alti


at uos, o natae, currit dum immobile filum,

at tu o nascor curro dum immobilis filis


pugnarum damna, aut strages per inhospita lustra

pugnaris damno aut strages per inhospitus lustro


uulgauit terris proauorum aetate furores.


quis consul terga increpitans (nam turbine motae

quis consul tergum increpito nam turbo moueo


membra leuis celsique decus fraudata superbum

membrum leuis celsus decus fraudo superbus


iurabat Phrygiam atque animo patria arma mouebat.

juro phrygia atque animus patria arma moueo


aequato par exitio et communis ubique


festinans aperire locum fata admouet urbi.


tum subitae frondes celsoque cacumine rami


et fluctus rapido fugiebat in aequora lapsu,

et fluctus rapidus fugio in aequor lapsus


donec dis Italae uisum est extinguere lumen

donec deus italae uideo sum extinguere lumen


in decus egregiae uultus intenta iuuentae

in decus egregius uultus intendo iuuenta


ira pudorque dabant et coniunx, tertius ignis,


rursus bella uolet Macetum instaurare sub armis.

rursus bellum uolo macetum instauraris sub arma


quae stragem Libyae portet, tum signa sequentur

qui strages libya porto tum signum sequor


attonito ductore, tulit fumantia membra;


mox ferat, hac ipsis inimica sede iacendum.


iamque ducis nudus tanta inter inhospita uertex

iam dux nudus tantus inter inhospitus vertex


‘Feruida si nobis corda abruptumque putassent


optatae pugnae) castris cita signa mouemus.


demitti globus ille cupit, qui nostra lacessit

demitto globus ille cupio qui noster lacesso


dic etiam: ‘Ni desistis (nam uirus et aestus

dico etiam ni desisto nam uirus et aestus


paupere sub populo ductor, cum regia uirgo

pauper sub populus ducto cum regius uirgo


Iamque inclinabant acies, cunctisque pauorem


ducitis Hannibalem, uos in Tarpeia Tonantis


signiferi magna uexillum mole ferebat


ibo et, castrorum relegens monumenta meorum,


quot bello pateant argenti aerisque talenta,


effundit cunctam rabiem irarumque procellas.


dispulerat, Phrygiis nec iam amplius aduena tectis

dispello phrygius neque iam amplus advena tectum


nec celata deam et minitans Tritonia uirgo:


indulsit pubi noctem, uigil ipse nec ullam

indulgeo pubes nox vigil ipse neque ullus


rapturus, si quis paulum deus adderet aeuo.


protinus extruitur caeloque educitur ara.


telluri elisis adflixit, flebile, membris.


nec longum Cyrni defessos prendere currus.

neque longus cyrnos defatiscor prehendo currus


auehere et paribus pelago diducere ab armis—


turbatos una properans consumere peste


arma electa dicat spirantum turba uirorum.’


Fuluius infaustam Campana ad moenia clausis

fulvius infaustus campanus ad moenia claudo


hinc Tibur, Catille, tuum sacrisque dicatum


feminea exuri flamma, tacitusque quietae


scire nemus faciemque loci explorare libebat.

scio nemus facies locus exploraris libet


septimaque his stabulis longissima ducitur aestas.

septimus hic stabulis longus duco aestas


euomuit pastos per saecula Vesbius ignis

euomuit pasco per saeculum vesvius ignis


uiuendum est. arta seruentur colla catena.’


Ecce autem flatu classis Phoenissa secundo

ecce autem flo classis phoenissa secundus


At Roma, aduersi tantum mala gliscere belli

at roma adverro tantus malus glisco bellum


uasta patet populo: poenas Rhadamanthus in ipso

uastus pateo populus poena rhadamanthus in ipse


exercent rabidam truculenta insomnia mentem.

exerceo rabidus truculentus insomnis mens


ille dies primus docuit, quod credere nemo


Hasdrubale ad manis ibis, nec te optima mater

hasdrubal ad manes eo neque tu bonus mater


et Stygios aestus fumanti exsibilat ore:


Ossaque cum Pelio cumque Haemo cesserit Othrys.


luctantur terris tumefactum imponere pontum.


quis delecta manus centeni cuique ferebant


Talia in Ausonia. sed non et talis Hiberis

talis in ausonius sed non et talis hiberus


pilo Volsonem (namque hoc de strage iacentum

pilo vulso namque hic de strages iacentum


quosque sub Herculeis †taciturno flumine muris

quisque sub herculeus taciturnus flumen murus


conlapsoque super nequiquam incumbere coeptat,


inde alacer, qua munitum decliuis ab alto


postrema, et metae certarunt uincere finem


Porsena. sed iuueni, ne sim tibi longior, hinc est

porsena sed juvenis ne sum tu longus hinc sum


nomen in aeternum paucis mens ignea donat,

nomen in aeternus paucus mens igneus dono


‘Huc ades, o regina deum, gens casta precamur

huc adsum o regina deus gens castus preco


Additur his Calaber Sallentinaeque cohortes


Scyllaei tacuere canes, stetit atra Charybdis,

scyllaeus taceo canis sto ater charybdis


cum iuuenem sopor et dilapsa reliquit imago.

cum iuuenis sopor et dilabor relinquo imago


iactator tectis malit consumere noctes,


‘quas dignum est, poenas, qui per suffragia caeca

qui dignus sum poena qui per suffragium caecus


obuius accitis properabat Scipio sacris,


exerere ac missas etiam trans aequora classes

exerere atque mitto etiam trans aequor classis


inuento primam Libyen perfudit oliuo.


in latus Hesperium flammam expirare furentis

in latus hesperius flamma expiraris furo


Tandem inclinato cornu sine more ruebat


uix muris toleranda lues, sed cetera pingui

uix murus tolero luo sed ceterus pinguis


ipse leuabo umeris et dorso tuta locabo.’


funditur immixtus gemitu precibusque per altos


attollens gressus magno clamore triumphat.


aestuat et lustrans nantem sub gurgite praedam


pugnabant Itali, subitus cum mole pauenda


quis prohibet rursumque ad moenia tendere gressus?

quis prohibeo rursum ad moenia tendo gressus


et tunc imbre recens fuso correpta sub armis

et tunc imber recens fundo corripio sub arma


cunctandi ratio, qua te grassante senescens


et tepido fugit Anna rogo. quis rebus egenis

et tepidus fugio anna rogo quis res egenus


uictori spoliare negant. coit aucta uicissim


Hannibal hic armatus adest. moriere, nec ullo

hannibal hic armo adsum morior neque ullus


euasisse satis. quin et uestigia pulsi


sit mihi fas me digna loqui Latiosque tueri

sum ego fas ego dignus loquor latius tueor


aspera nunc Dolopum uis exundasset in agros,


intra pastorem sibi nomina! Daphnin amarunt


Iamque uidebatur dextram iniectare graduque


et primae ferrum a tergo uidere sorores.


et pulmone tenus demisit anhelitus ignem.


sed subitis uictus telis labentia membra


At Poenus rapido praeceps ad moenia cursu,

at poenus rapidus praeceps ad moenia cursus


caelone exciderint, et magna fulmina dextra


nec finem daret ille dies animosaque uirtus,

neque finis do ille dies animosus uirtus


scinditur in rimas et hiatu rupta dehiscit


praefuit intortos demissus uertice crinis


quem tum captiuo portabat in agmina dorso.


momenta? opposito mutassem pectore mortem.


cumque datum fari, duc per cunabula nostra:


Eurymedon fratrem et fratrem mentite Lycorma,

eurymedon frater et frater mentior lycormas


et Libys Ausoniis commendet semina sulcis,


laetantur tribuisse locum. tum celsa senatus


exitus euentu praui consulta timoris.


utile tecta docet. paulatim atrocibus irae


Per totiens inquit ‘concussae moenia Romae,


nuntio. pugnatum superis in uota secundis.


erroris rabiem et nostrum uiolasse parentem.’


admota ac dira flagrantia lumina flamma.


uidisse, arderent cum bina in nocte silenti


stat fano uicina, nouum et memorabile, lympha,

sto fanum uicinus nouus et memorabilis lympha


quanta est uis agili per caerula summa Liburnae,

quantus sum uolo agilis per caerulus summus liburna


cui uultus induta pares disiectaque crinem


custodes aditu templi caeleste reportat


Haec tum uasta dabat terrisque infestus agebat


primus iter carpsisse pedes partemque subire,


femineus matres graditur chorus: ordine longo

femineus mater gradior chorus ordo longus


neue sinas captum Ausonias perferre catenas.


protulerat stabatque nitens in limine primo,


Ausonium inuasere latus sedesque beatas


Campanas remeat notus populator in oras.


immatura seges rapido succiditur ense:


fidas ductoris tenuit reuerentia mentes.


At saeuo Mauorte ferox perrumpit anhelum

at saevus mauorte ferox perrumpo anhelus


Curaeque Insidiaeque atque hinc queribunda Senectus,

cura insidiae atque hinc queribundus senectus


post belli casus uastique pericula ponti

post bellum casus vastus periculum pontus


tertius aptabat flammis ac sulphure taedas:


elisa incussis amisit calcibus ora.


attollit uitaque exaequat munera uitae.


uentilat aura iubas, tum mollia crura superbi

ventilo aura juba tum mollis crus superbus


Pyrrhus origo dabat stimulos proauique superbum

pyrrhus origo do stimulus proavus superbus


agmina, barbarico tot discordantia ritu


inlacrimat Venus, et Delum peruectus Apollo


quod uidi decepta nefas! congessit in atram


his, quae Graia manus defendit, reddite tectis.’

hic qui graius manus defendo reddo tectum


uera Iouis proles. et adhuc maiora supersunt,

uerus iuppiter proles et adhuc magnus supersum


praecedit, Latioque micat bene cognitus ensis.

praecedo latius mico bene cognosco ensis


cunctando Fabius superauit facta ducemque


at uinclis trahitur cognata in litora Anapus

at vinclum traho cognatus in litus anapis


at rapidus feruor, per pinguis unguine taedas

at rapidus fervo per pinguis unguis taeda


nullo iam capti uitam pensabitis auro.’


parte alia campi saeuit furor. altus Iertes

pars alius campus saeuio furor altus iertes


inuidia, reuocare animos ac stare negata


fraude fugae calamos, iam nullis cursibus instat

fraus fuga calamus iam nullus cursus insto


et quondam Teucris comes in Laurentia bella

et quondam teucer comes in laurens bellum


sensit ut exhaustas, qui proximus ibat, Hiberus

sentio ut exhaurio qui proximus eo hiberus


hostili, plenis repetebat moenia castris.


heu blandum caeli lumen! tantone cauetur


cuius in aerio pendent tua uertice castra!

qui in aerius pendeo tuus uertex castrum


multa feta gerens ira praecordia, Poenus


ultima Dardanii transisset nominis aetas.


iungebant, magnaeque aderant primordia cladis.


arsuras dextra, fuerit quae uincta catenis.


uerum ubi lux nocte e Stygia miseroque sopore

uerus ubi lux nox e stygius mitto soporus


iamque diem ad metas defessis Phoebus Olympo

iam dies ad meto defetiscor phoebus olympus


ad quorum cantus serpens oblita ueneni,

ad qui cantus serpens obliviscor venenum


seruata cecidisse fide. iamque acrius omnis


Aetnaeum in pugnas iuueni ac maiora iubebat.

aetnaeus in pugna juvenis atque magnus jubeo


sed prohibet culpa pollutam extendere lucem


uulnera pugnantis tergo, uelocior hasta


terga tuebatur trunco frustraque relictos


Bistonius uates flammisque Acheronta sonantem


acrius aut uidit socium per bella cruorem


Titanum bello satiatam sanguinis hastam


et minuere auidae mortis contagia pestes,


Haec ait atque agmen Ticini flectit ad undas.

hic aio atque agmen ticinus flecto ad unda


Audito pariter populorum in regna duorum


Ecce per aduersum, quamquam tardata morantur


Laurentumque decus iaculatoremque Sabellum


ceu truncus capitis, saeuis exercitus armis


Lanuuio generate, inquit ‘quem Sospita Iuno


ante oculos cunctas ductoris concitat hastas.

ante oculus cunctus ductor concito hasta


dura ad opem Fortuna uocat. nam laeta fouere

durus ad ops fortuna uoco nam laetus foveo


sacrilegas inter flammas seruabere terris.


Hasdrubal), hunc ensem, cui proxima gloria cursus,

hasdrubal hic ensis qui propior gloria curro


tu campum? noscas ante exploresque trahendo,


fraternis adflata rotis, et ab aequore Eoo


Haec Marus et maesta refouebat uulnera cura.

hic marus et maestus refoveo uulnus cura


tum nodo cursuque leui simul adiuuat hastam,

tum nodus curro leuis simul adiuuo hasta


auferretur equo, proiectis degener armis.


crediderat uanis deceptus in alite signis.


armaque fixa deis, aut quae Marathonius hostis

armo figo deus aut qui marathonius hostis


optatum bene credit emi quocumque periclo

optas bene credo emo quicumque periculum


cum gemitu spes haud dubiae praesumpta ruinae.

cum gemitus spes haud dubius praesumo ruina


defendentum armis aegre reserauerat astu


colla uiri fuluo radiabant lactea torque,


certarunt uicti uictoribus. aemulus ipse


hic specus ingentem laxans telluris hiatum


prodigia! heu fatis superi certare minores!


namque ut compertum, qui Punica signa regebat

namque ut comperio qui punicus signum rego


tela tenent, ceditque loco Libys asper, et omnis

telum teneo cedo locus libys asper et omnis


eminet excelso consurgens colle Saguntos,

emineo excelsum consurgo collis saguntus


arma feram, templisque tuis hinc plurima faxo

arma fero templum tuus hinc multus facio


ni decori sat sint pariendo tempora leti.’


terrentem Murrum noctes et dira sonantem:


uenator dumeta Lacon, aut exigit Vmber


sanguine ductores Italo coniungere Martem


ac uada translato mutat fallacia cursu,

atque uadum transfero muto fallacia cursus


‘Clausorum decus atque erepto maxima Romae


debentur nobis. quaere in Laurentibus aruis


firmabis nostro Phoebeae dicta Sibyllae


Vir fuit Isthmiacis decus immortale colonis,

vir sum isthmiacus decus immortal colonia


Interea Cadmea manus, deserta pauensque,


Ausonia et sonitu bellantis fusa per agros

ausonius et sonitus bellor fundo per ager


nominis augusto libat carchesia ritu;


qua petat atque Italum feriat qua comminus hostem.

qui peto atque ital ferio qui comminus hostis


Ausonii, totidem numero, quos miserat altis

ausonius totidem numerus qui mitto altus


dic, oro: rerum Fabio tradantur habenae.


altius insurgit, nunc saeuit comminus ense.

altus insurgo nunc saeuio comminus ensis


nix resoluta uiros altoque e culmine praeceps


ac ratis erepto campis deserta profundo,

atque ratis eripio campus desero profundo


immitem castris Decium iubet. horrida uirtus

immitis castrum decius iubeo horridus uirtus


effigiem fouet amplexu, nunc tota repente

effigies foveo amplexus nunc totus repens


Sidonis in Latia trepidabat naufraga terra.


ire uidebantur laceranda ad consulis ora.


Ecce inter medios belli praesagus, et ore

ecce inter medius bellum praesagus et os


quem simul attollens rutilantem lampada Titan


ne post haec uideat, repetat neue amplius umquam

ne post hic uideo repeto neue amplus umquam


ingentisque duces, pelagi terraeque laborem


uoluitur ille solo; nam pronum effundit in armos

uoluo ille solum nam pronus effundo in armus


Mulciber obscurae tectus caligine nubis,


iam truncum raptis caput auribus, ipsaque diris

iam truncus rapio caput auris ipse dirus


turbatum, Hesperio cum clausos milite collis


traxit et aequoreo portauit Ariona dorso.


interdum maesto socios clamore requirunt.


‘ausis, diue, uoco nec posco ut mollibus alis

audeo divus voco neque posco ut mollis ala


et quos nunc Grauios uiolato nomine Graium


in fine enumerasse paro et remeare tenebris.

in finis enumero paro et remearis tenebrae


at, quos deinde tenet retrorsum inglorius ordo,

at qui deinde teneo retrorsum inglorius ordo


saeuos namque pati fastus iuuenemque cruento

saeuus namque patior fastus juvenis cruento


in caput infidum superi Massylaque uates.


cui natura dedit, nullo renuente deorum


at non Sidonium curis flagrantia corda


gens Troiana sumus: puer ille et futtilis aetas

gens trojanus sum puer ille et futtilis aetas


si cordi consulta (moras extrema recusant)


casta tori domus et patrium sine crimine seruat

castus torus domus et patrius sine crimen seruo


‘Parcite pollutis contingere uincula palmis


ante omnis mersa Poenorum classe, dicabat.


cum stetis, turmae, uidi contermina caelo


saeui nota ducis. pars ferro occumbere credunt,

saevus nosco dux pars ferrum occumbo credo


nec spes certandi plus uno Marte dabatur.


imperet euoluens lacrimis? uix Punica fletu


Taygeta et tandem bellis innare subactis


cui ratio et magnae caelestia semina mentis

qui ratio et magnus caelestis semen mens


angebant anni fraudique inaperta senectus.


Hebrum innupta manus: spreti Ciconesque Getaeque


et sceptris olim celebratum nomen Etruscis.


bellorum meditans priscosque referre labores,


barbaricus laeuo stetit ad certamina cornu


scilicet id satis est decoris memorandaque uirtus,

scilicet is satis sum decor memoro uirtus


uertentur signa, ut patres statuere, simulque


stat campis acies, expectaturque sub ictu


Iuppiter, extructis uidit cum montibus ire


et celeri fugiens perlustrat moenia planta.


miscetque exacuens uaria ad conamina mentem,


‘Quo fugis, oblitus nostris te cedere regnis?

quo fugio obliuiscor noster tu cedo regnum


cernere cuncta freta et totam Carthaginis urbem.

cerno cunctus fretus et totus carthago urbs


unum hoc pro cunctis sat erit caput. aspera quisque

unus hic pro cunctus satis sum caput asper quisque


lux oritur. mihi magna satis, sat uero superque

lux orior ego magnus satis satis uerus supo


aeuumque extendisse uelim; tua iustior aetas,


auertitque uirum. fugientis ad agmina consul


lugendam formae sine uirginitate reliquit


tum silicem scopulo auulsum, quem montibus altis

tum silex scopulus avello qui mons altus


iurati obtruncant. nec iam modus ensibus: addunt

juro obtrunco neque iam modus ensis addo


Eridanus cursus, Nympharumque intima maestus


Antaeus celsumque caput super agmina tollit.


Talibus accensi patres, fatoque uocante,


inque uicem ingesto cumularunt puluere montis.


adstruit auditis docilis per inania rerum


‘Non haec, Tydide, tantae pro laudis honore


primaeuo cessit sceptrum exitiale nepoti,


Incensi dictis animi, et furor additus armis.

incendo dictum animus et furor addo arma


pellebat dictis et casum laude leuabat:


aptabat sensim pulsanti carbasa uento,


pars arcu inuigilant, domitat pars uerbere anhelum

pars arcus invigilo domito pars verber anhelus


cum tibi bella, meo tractantem proelia uultu!

cum tu bellum meus tracto proelio uultus


horrebat telis et tergo hirsuta ferarum.


Indibilisque, diu laetus bellare Latinis,

indibilisque diu laetus bellaris latinum


redditur extemplo flagrantior aethere lampas,


deceptos mihi linque deos.’ cui talia Murrus:

decipio ego linquo deus qui talis murrus


et tibi uictricem, Galatea, immiscuit undam.


iustius adfuerit. ni displicet aemula uirtus,


a Belo series, stat gloria gentis Agenor


implebit terras uoce et furialia bella


qua Saturae nebulosa palus restagnat, et atro

qui sero nebulosus palus restagno et ater


caelicolis raptim excitis defendere tecta


ante omnis taurus regi, tum proxima diuae


est furtim lento misere durantia tabo


et nebulis similes animas adprendere certat.

et nebulis similis anima adprehendo certo


egit nigrantem Stygia caligine currum.


turbatum insano uultu pecus: illa pererrat


laxa fides socium est. non hic domus hospita tecto

laxo fides socius sum non hic domus hospita tectum


ardentes horrent scopuli: stat uertice celsi


Celticus ornarat cruor, umentique sub antro


poculaque Eoa luxum inritantia gemma.


foderis in pugna uelocius ilia planta


librauit clipeoque ducis non cedere certi


Quos inter motus somni uanosque tumultus


cum docilis nostris magno certamine Roma


hinc pariter magnoque uiros clamore premebant.


nimirum Capua et dominatum perferat urbis,


it liber campi pastor, cui fine sine ullo

eo liber campus pastor qui finis sine ullus


dissiliens sonuit rupta compage carina.


uictorem ante altae statuam te moenia Romae.’


priuati rabies, is uero ingentia sumat


haec ignara uiri uacuoque adsueta cubili

hic ignarus uir uacuoque assuesco cubile


sunt oculi tibi, nec spernens tua numina custos

sum oculus tu neque sperno tuus numen custos


subsidium infidum fugientibus aequora, Mylae:


nec deinde aduersis modus est: Ticinus et ater

neque deinde aduerto modus sum ticinus et ater


distantis spatium propiorem transuolat hostem.

disto spatium propiorem transvolo hostis


neu te belligeri stimularet in arma parentis


plus aeui nece magnanima. puer addere sese

multus aeuum nex magnanimus puer addo sui


Proximus, a primo distans, quantum aequore currus

proximus ab primus disto quantus aequor currus


horrida semiferi promunt e rupibus ora,


captiuo iacuisse solo. sperare salutem


condidit et pugnas erepta luce diremit.


sed non augurio Parcarum impellere metas


Troianam ostentat trepidis de puppe Mineruam.

trojanus ostento trepidus de puppis minerva


uestris seruitio manibus subducite matres.


sustulerit deus ac sublimia finxerit ora,


hoc grandaeua modo Fabius pater ora resoluit:

hic grandaevus modo fabius pater os resoluo


ceperunt: uacuo descensum ad proelia caelo.


et doctus uirgae sonipes) in castra ruebant:


sentit flammiferas pubes Maurusia pennas,


signa moues, dextram Ausonia si caede cruentam

signum moveo dexter ausonius si caedes cruentus


stare probat solusque nequit perferre quietem.


iamque inter frondes arenti robore gliscens


conatus metuensque uiro superesse cadenti.


atque aequasse solo potui, traducere captam


at comitis frendens casu labentia uirgo


ira deum atque eadem leti uersatur imago.


sidera. non alio grauiores tempore uidit


et telum Baliare simul tellure quiescunt.


cornigeri Iouis et fulgentia templa subimus,

cornigeri iuppiter et fulgeo templum subeo


damnatum superis aspernabatur honorem.


cessarunt superi uicinas prodere clades.


restituit pugnae. conuertunt signa nouamque


lux gratos Phaethontis equos auertit et atris

lux gratus phaethon equus averto et ater


non plus Carthago tulit exhausitque laboris,


primitiaeque ducis! taline implere paramus


Sidonios Arbela ferox et celsus Ietas


Xanthippus iunxere gradus, (ceu bella leones


namque ut in aduersos impacti turbine pugnae

namque ut in aduerto impingo turbo pugna


limina pulsabat tecti, cum membra cubili


postquam posse datum Paeligna reuisere tecta

postquam possum do paeligna reviso tectum


indignatus opem ammenti socioque iuuare


adfatus iubet et uestros et coniugis una


tum Lamus et Sicoris, proles bellacis Ilerdae,

tum lamus et sicoris proles bellax ilerda


quantum te metuo: ruis ipsos acer in enses


et laeua infelix ardentem lampada quassans


horresco ut pendente malo, ceu ductor ad arma

horresco ut pendeo malus ceu ducto ad arma


et magna superum cura seruatus in arma


increpuit: tonuere feris clamoribus astra.


auxit opes laudemque simul. nam perfida tandem

augeo ops laudo simul nam perfidus tandem


arcet et umbrato perlustrat pascua uisu.


eruta cum subito membra et nox atra recessit,

eruo cum subeo membrum et nox ater recedo


pugnandi: tantum ne dedignare secundos


transigit. extracta foedauit cuspide sanguis


placatus meritis monitor Cyllenius aris.


armatusque iacet seruans certamina miles.


auspicia incusante deum compesceret arma,


clamat cunctantis urgens umbone cateruas


disque tua, o Rutulum rector, gratissima uirtus

dives tuus o rutulis rector gratus uirtus


qui, se postquam Aetnae mersit candente barathro

qui sui postquam aetna mergo candeo barathrum


ferratam excutiens ornum media agmina rumpit.

ferratus excutio ornus medius agmen rumpo


Scipio ductoris celebrabat funera Poeni,


pubescente gena castris optarat et acri


quassans caeruleum genitor caput aequora fundo

quasso caeruleus genitor caput aequor fundo


longae pacis opes quaesitaque praemia dextris,


tum laetos uoluens oculos aduersa per ora,


ac Tartessiacas profugi sparguntur in oras;

atque tartessiacus profugio spargo in ora


hanc mentem iuro nostri per numina Martis,


Centuripae largoque uirens Entella Lyaeo,


tertia bis rupto torquerent stamina filo.


perspicuum et patrio monstraret semina signo.

perspicuus et patrius monstro semen signum


et triplicis monstri famam et spectacula captas

et triplex monstrum fama et spectaculum capio


hac pontum uice, ubi exercet discordia uentos,

hic pontus vicus ubi exerceo discordia uentus


uera ac ficta simul spargebat Fama per Vrbem.

uerus atque fictum simul spargo fama per vrbem


Carthago immunis nostros secura labores


fatidicae fuerant oracula prisca Sibyllae


palmiferamque senex bello domitabit Idymen.


perque caput, nullo leuius mihi numine, patris


laxat et horrendos aperit telluris hiatus


pes nudus tonsaeque comae castumque cubile.


passim etiam deserta iacent inhumataque late


et geminum lapsu sidus circumligat Anguis,

et geminus lapsus sidus circumligo anguis


incertae mentis leuitas et mobile pectus,


ignotique amnis tranare sonantia saxa


en, Minuci, deus, ut rursus te credere nobis


nunc iaculis, nunc et saxis, nunc alite plumbo

nunc iaculis nunc et saxum nunc alo plumbo


stant arae caelique deis Ereboque potenti.


effrenum arceret populandi cuncta furorem,


saeuior it trucibus tempestas acta procellis,


germano uis forte tuo, portabimus’ inquit.


quos cohibebat ebur uaginae sectilis, enses.


pectora respectantque suos fletumque resorbent.


Epirum cassis lustrabat futtilis ausis,


aequabat senium atque astu superauerat annos.


ut ratio, et purget miles cur uicerit hostem.

ut ratio et purgo miles cur uinco hostis


iam Latius sese Canusina in moenia miles


Laelius ante omnis, cui dextera clara domusque,

laelius ante omnis qui dextera clarus domus


quas hiemes, quantos concusso uertice cernis


arma inter galeasque uirum cristasque rubentis


Ausoniam multamque feres cum sanguine praedam.


absiste inceptis, oro, ne sanguine cernam


ante focos mensae, laetus nec senserat hospes

ante focus metior laetus neque sentio hospes


prospexit uertique rates ad litora uidit,


illum ego, quem uosmet cauti consultaque uestra


infelix fidei miseraeque secunda Sagunto,


per uallis fluuiosque atque antra uirentia musco

per valles fluvius atque antrum vireo muscus


ut det Erichthonium magna de stirpe nepotem;

ut do erichthonius magnus de stirps nepos


erudiit Fortuna meis, nec ducere uerba


perpetuas paritura tibi. nam tempore, Roma,


soluetur culpa si sunt mihi talia corda?


deficiensque manus pharetrae sua tela remisit.

deficio manus pharetra suus telum remitto


iam uero concors miles signisque relatis


fulmina Tyrrhenas Trasimenni torsit in undas,

fulmen tyrrhenus trasimenni torqueo in unda


paulatim glacies cedit tepefacta cruore,


uicinum sese uidet et clamare propincum,


Herculeo dirimente freto, diducta propinquis

herculeus dirimo fretus diduco propinquus


proximus hinc hosti dextras iungebat Acarnan.

proximus hinc hostis dexter jungo acarnan


et Neptunicolae transuerberat ora Telonis.


si uelox gaudes ire et compendia grata


ac maior nota iam uox prorumpit in auras:

atque magnus nosco iam uox prorumpo in aura


egerat et, quamquam finis pugnaque manuque


diua deae parere parat magnumque Libyssae


absumus exitio, uocem hanc si consulis ardens


hic finis Paulo. iacet altum pectus et ingens

hic finis paulus iaceo altus pectus et ingens


pons uinclis, qui Dardanium trauexerat agmen,

pons vinclum qui dardanius trauexerat agmen


sed non ulla magis mentesque oculosque tenebat,


adfatur Virgo, socia Iunone, parentem:


non fuit ac nulla nituit plus fronte decoris:

non sum atque nullus nitesco multus frons decor


spernentem increpitans magno clamore profatur:


et metuit demens alio ne consule Roma


inter et arma uirum et lacerata cadauera Pauli

inter et arma uir et lacero cadauer paulis


aluum deprensi satiabant fonte leones


exertos auide pugnae nudata lacertos?


exemplis laetum uultuque audita probantem


emicet, attonitae paucis lustratur in horis


ad muros dux signa rapit. tenuata iacendo


in foueam parco tectam uelamine frondis


nudate et clipeos in bella refigite captos.


de Iunone Paphos centum mihi fumet in aris.’


expectant de more senes mortique parantur.’


iam dudum exercet curas. Carthaginis arces


uociferans celerem gressum referebat ad undas:


haud alium uidit tellus, cui ponere finem


iam credit puer atque annos transcendere factis

iam credo puer atque annus transcendo facio


iurari dignata palus, picis horrida riuo,

iuraris digno palus picus horridus rivus


aligero lapsu portabat iussa parentis.


terga feri et cristis horrens Sidonia cassis

tergum ferio et crista horreo sidonius cassus


tendit Amyclaei praeceps ad castra nepotis.

tendo amyclaeus praeceps ad castrum nepos


uiperea latrans circumligat ilia cauda.


at quae Carpathium super aequor uecta per auras

at qui carpathius super aequor veho per aura


lectos Caere uiros, lectos Cortona, superbi

lectus caere uir lectus cortona superbus


Lentulus huic frendens ira: ‘Trasimennus in altos

lentulus hic frendo ira trasimennus in alo


ocius armatas passim per litora turmas


Trinacrius Libyco rex inter munera pignus

trinacrius libycus rex inter munus pignus


atque e diuersa socios accersere ripa.


nam quis erit tandem campis telluris Hiberae

nam quis sum tandem campus tellus hiberus


expirans premit atque admorsae immurmurat hastae.

expirans premo atque admordeo immurmuro hasta


pinea silua premit. uastant caua tempora uenti,

pineum silua premo vasto cauus tempus uentus


et tumulis addam sacros certamine ludos.’


spectatus ferro, lingua sperabat adire


et, quantum terrent, tantum metuentia regna


quae iunxi, generis uobis unde editus auctor.


intrares exul, tibi corpora caesa, Camille,


ut, cum turbatis placidum caput extulit undis


dumque etiam Cerere et uictu fraudasse cohortis


atque illi sine luce genus surdumque parentum


alta Croton portas Afrisque ad barbara iussa

altus croto porta afrisque ad barbarum iubeo


procedit renouata focis et paupere Vesta


nutrierant audere trucem, nec corpore magno


uoce sonat: non Pyrenen Rhodanumue ferocem


nec mora: terrificis saeuae stridoribus aeris,

neque mora terrificus saevus stridor aer


et subit Aetolos Atlanticus accola campos.

et subeo aetoli atlanticus accola campus


portabant Poeni corpusque in castra ferebant.


arcere amplexus pater, impenetrabilis ille

arceo amplector pater impenetrabilis ille


uix tacto, uel dimensi spatia improba campi

uix tango uel dimetior spatior improbus campus


exitio, redduntque animas, temerata ferebant


exsomnis telumque manu uibrare per umbras


seu Musas placidus doctaeque silentia uitae


huic ducis inuicti germanus turbine uasto


inuiti latuisse Iouis, cum sterneret ensis


procubuere. iacet campis Carthaginis horror,


surge, age, fer gressus. patulos regione Metauri

surgo ago fero gressus patulus regio metaurus


spectastis, cum tanta lues uulgusque tremendum


audiri uisus subito, et grauiora per auris


sperata hausisti. sacer hic ac magna sororum

spero haurio sacer hic atque magnus soror


antemnae immugit (stridorque immite rudentum


ensibus ignotis senior iuga. pampinus umbras

ensis ignosco senex iugum pampinus umbra


omnis Agenoridis rediit fauor. eia, age, segnis

omnis agenorides redeo fauor eia ago segnis


oblitae Ditem redeunt in corpora lustris.


ipsam turrigero portantem uertice muros


hunc Amiterna cohors et Bactris nomina ducens

hic amiternum cohors et bactra nomen duco


aut spes et laeti sectamur praemia Martis:


bella uiros? nec enim dextra concesserit ulli

bellum uir neque enim dextera concedo ullus


urbe Syracosia, Libycis eduxerat oris


dum stat, decisam Gabar inter proelia dextram;

dum sto decisus gabar inter proelio dexter


Ductores pugnae intenti, quantumque uicissim


inuiolata larem. semel hic iterumque (quid, oro,


substitit adductis renuens procedere uinclis


quodque adeo nondum portis inruperit hostis,

quisque adeo nondum porta irrumpo hostis


tristia corda duci, simul immedicabilis ira,

tristis cor duco simul immedicabilis ira


ingruat Ausonia, et saeuo Mauorte parastis


incertumque fuit, letum cui cederet hastae.


concidit et clausit magna uada pressa ruina.

concido et claudo magnus uadum premo ruina


Castalii, quae materno de nomine dicta


scandebas uictor. quae tanta licentia uoti?


magna adeo Ausonius maiori mole premebat:


iamque reluctantis stridens immane procella


egit in inlicitas currum per inania terras.

ago in illicitus currus per inanis terra


genua labant, fessique umeri gestamina laxant.


ecce pudicitiae Latium decus, inclita leti

ecce pudicitia latius decus inclutus letum


iamque ferox totum propellit gurgite fontem


et Libys et torta Baliaris saeuus habena

et libys et torqueo baliaris saevus habena


uenit Amastra uiris et paruo nomine Tisse


Fuluius (huic nam spondebant praesagia mentis


exuperat summaque uocat de rupe cohortes.


hanc potat saniem non uno Cerberus ore,


erroresque ferae sollers per deuia mersa


itque reditque uias et portis omnibus errat.


testis factorum stare arbitrabere diuos.


nullus erat pater: ad Zephyri noua flamina campis

nullus sum pater ad zephyrus nouus flamen campus


casibus alternat, iam castris Mago relictis,

casus alterno iam castrum magus relinquo


diuersa et studia et clamor, pendentque fauentes

diuerto et studium et clamor pendeo faveo


quae dum abigo menti et sub lucem ut uisa secundent

qui dum abigo mens et sub lux ut uideo secundo


reginam cingunt, sed uirgine densior ala est.


ast ego, Sidoniis imperditus, ecce, parentem


uis et, quos Tanaquil uultus gerat? haec quoque castae

uolo et qui tanaquil uultus gero hic quoque castus


Atque ea dum memorat, toruo conuersus in ora

atque is dum memoro torvus conuerto in os


consilium damnant portisque atque aggere tuto

consilium damno porta atque aggero tueor


fumantesque ante ora faces, non saxa per artem


in pretium belli dare, si uictoria poscat,


quod superest, Libyci ductoris tegmina,’ et ardens

qui supersum libycus ductor tegimen et ardeo


sufficiam.’ clamans haec atque interritus hastam

sufficio clamo hic atque interritus hasta


tellure, ut perhibent, (is mos anticus) Hibera

tellus ut perhibeo is mos anticus hiberus


praecipita tempus: mors atra impendet agenti.’


quamuis obstructas saeuus penetrabat in auris.


Sidoniae tela atque immania facta suorum,


si ferre ad manis infixos mente daretur


res Italae. pater ille tuus, qui nomina uestrae

res italae pater ille tuus qui nomen uester


ut credas, oculi, summaque in casside largus


excipit et large sacra inter cornua fundit.

excipio et largus sacer inter cornu fundo


haud licitum, summumque decus, quo tollis ad astra

haud liceo summus decus quo tollo ad astrum


‘Laomedonteus Phrygia cum sedit in Ida


gens Cadmea super regno certamina mouit,

gens cadmeus super regnum certamen moueo


Caeruleis prouecta uadis iam Dardana puppis

caeruleus proveho uadum iam dardanus puppis


fata urbi, uenietque pari sub nomine ductor,


distraxere fretum ac diuersa ad litora uoluunt

distraho fretus atque diuerto ad litus volvo


centum angues idem Lernaeaque monstra gerebat

centum anguis idem lernaeus monstrum gero


posse diem? tantumne datis confidere linguae,


demetit ac mutat successu saeuior hostem.

demetior atque muto succedo saevus hostis


Sidonius castra et latos quatit agmine campos.

sidonius castrum et fero quatio agmen campus


ecce autem e media iam morte renata iuuentus

ecce autem e medius iam mors reno iuuentus


Saturno statuit genitor, quem carmine Circe

saturnus statuo genitor qui carmen circos


hanc sedem templo Cythereia condidit ales;


ibat consul ouans, maior maiorque uideri.


cui gelidis almae Cyllenes editus antris:


quadrupedes iactant resupino pondere currum.

quadrupedes iacto resupinus pondus currus


nam Metabum ad manis demisit cuspide fulgens

nam metabus ad manes demitto cuspis fulgeo


caeduntur passim coepti munimina ualli


auertit fuga confestim dispersa per agros.


postquam est ereptum miserae tua, litore sedit

postquam sum eripio miser tuus litus sedeo


si dent fata moras aut seruent foedera Poeni,

si do fatum mora aut servo foedero poenus


ac retro cursum tendentem ad crebra suorum


dedecus o, Gradiue, tuum! tibi dextera et urbi

dedecus o gradivus tuus tu dextera et urbs


in uulnus cecidere manus. iacet aequore nomen


sublimem eduxere pyram mollisque uirenti


abnuit antiquumque loci aspernatus honorem.


et conferre gradum. media interualla patentis

et confero gradus medius intervallum pateo


antiquae Hesperiae, quantosque ad bella crearit

antiquus hesperia quantus ad bellum creo


emerito fulgent clara inter sidera caelo.


gaudebit pacta ac tenuis spes linquet amici,

gaudeo paciscor atque tenuis spes linquo amicus


utque dati rerum freni, tunc arte paterna


arma uirum super atque artus et signa trahentem.

arma uir super atque artus et signum traho


ite igitur, capite arma, uiri. mora sola triumpho

eo igitur caput arma uir mora solus triumphus


ni factum absoluit uictoria. praecipe laudem:

ni facio absolvo uictoria praecipio laus


armenta immanesque ferae siluaeque trahuntur,


optantem manis tristi conterrita luctu


immersit fundo laceris deformia membris.


miscebant, quos Ledaeo Sidonia Barce


ad uos et carae properabam coniugis ora:


mente aduersa domat gaudetque nitescere duris


uulnere equi Libycis praebebat colla catenis.

uulnus equus libycus praebeo collum catena


me digna haud paruo caluerunt corda uigore,


immitemque Bagam, qui iam uicina ferebat


et super haec ritu horrificos ac more ferarum

et super hic ritus horrificus atque mos ferus


sanguine turba uirum, aut celsis de more feretris

sanguis turba uir aut celsus de mos feretrum


ipsa autem gregibus per longa mapalia lectos

ipse autem grex per longus mapalia lectus


armenti uigilem patrio de more secuntur,


concedat tellus propioraque bella pauescat.


spectata ductor satiatus pectora Roma.


mulcebat siluas, non umquam tempore eodem


suppliciis, quae spectaui placido ore ferentem.


belligeros dura Gradiui sorte creatos;


conclamant matres, celsoque e culmine muri


actus in aduersos casu (namque obuia ferre


Alpina posuere domo. caligat in altis


Thermodontiaca munita in proelia pelta,


barbaricam adsiliens magno clamore bipennem

barbaricus adsiliens magnus clamor bipennis


contra solem auro rutilantia, turbidus infit:


et spes abruptae, mediam in penetralibus atram


seminecem extremo uitam exhalabat in auras


per subitum coepit, densaeque subire tenebrae,


telorum in campos nimbum. ferar ipse reuulsa

telum in campus nimbus fero ipse revello


heu priscis numen populis, at nomine solo

heu priscus numen populus at nomen solum


nec Poenum liquere doli: sedet ense reposto

neque poenus linquo dolus sedeo ensis repono


exanimum Nasamona Tyren super ipse iacebat

exanimus nasamona tyrus super ipse iaceo


emergamus, et hic Fabio persuadeat astus


Caesar auo. quantas moles, cum sede reclusa

caesar auus quantus moles cum sedes recludo


pondere loricae et palantis uictor agebat.


fata, puer, Libyae et maius Carthagine nomen.’

fatum puer libya et magnus carthago nomen


laudis sorte piget, factoque in saecula ituro


regnauere diu cantus, cum dulce per undas


Iamque sub extremum noctis fugientibus umbris


inclusi gemitus, pelagique imitata furorem


occidis et tristi, pugnax Lepontice, fato;

occaedes et tristis pugnax leponticus fatum


bella Palaestinae primo delebit in aeuo.


concordes regem appellant regemque salutant.


in stirpem Aeneadum ac stimulant clamoribus iras.

in stirps aeneadum atque stimulo clamor ira


tunc rapiens letum Tibi ego haec ait ‘optime coniunx,

tunc rapio letum tu ego hic aio optume coniunx


septima femineis reseratur porta cateruis,


et Gradiuicolam celso de colle Tudertem

et gradivicola celsus de collis tudertem


cedo equidem nec fata moror; deus annuat, oro:

cedo equidem neque fatum moror deus annuo oro


aptabat dextris, inrasae robora clauae.


ac siluam ingentem concusso corpore uibrat,

atque silua ingens concutio corpus vibro


abstulerat terras nigrantibus Hesperus umbris.


Thespiadum docuit summittere colla nepotes.


e nobis restet, iuuenes parat, aspera ferro


adridens acuit, Martisque fauore fruuntur.


possessor pelagi pronaque Lutatius aura


triplex crista iubas effundit crine Suebo:

triplex crista juba effundo crinis suevus


noctem operi iungunt et robora ferre coactis


at parte in dextra, sinuat qua flexibus undam

at pars in dextera sinuo qui flexus unda


nec nota docilis poena satiare furores.

neque nosco docilis poena satiaris furor


ante suos it uictor ecus, currumque per auras

ante suus eo uictor ecus currus per aura


ausurum in terras gressus. ni talia sancis,


stabant educti diuersis orbis in oris,


quondam Roma uiros, contemptrix Cloelia sexus.’

quondam roma uir contemptrix cloelia sexus


monstrauit nato, natusque heredis honori


namque ut serpentem patriasque exhorruit iras,


Kartalo Nasidio, Libycae regnator harenae.

kartalo nasidius libycus regnator harena


aduectus, quo non spretum, si posceret usus,


occupat incussa gemina inter tempora claua,

occupo incutio gemino inter tempus clavo


sicut agit leuibus per sera crepuscula pennis

sicut ago leuis per serus crepusculum penna


ductor, praesago percussus pectora luctu,


ut nostro abrumpat leto primordia rerum,


si qua deis pietas, tales, Carthago, uidere


spectarunt superi longisque ab origine saeclis


exiguos habitat non ullo nomine muros,


post fratris latura toros. postrema nitenti


pro! quanto leuius mortalibus aegra subire


Mauors Scipiadae metuens, Tritonia Poeno,


donec anhelantis stagna in Tartessia Phoebus

donec anhelo stagnum in tartessius phoebus


is uoluens ueterum memorata antiqua parentum


nulla pulsa manu sonuerunt tympana diuae.


ductores Italum ac leges et pacta reposcant.

ductor ital atque lex et paciscor reposco


Irpinus sociumque manus clamore uocabat,


at, qua diuersi lateris frons tertia terrae

at qui diverto lateo frons tertius terra


tum uero incumbunt Libyes, super ipse citato


excelso fusa moribundum perculit hasta.

excelsum fundo moribundus percello hasta


Pyrene misit populos, qui nomen ab amne


cui nequeas uictor superesse. an tristia uincla

qui nequeo uictor supersum an tristis uinculum


nec iam subducto parebat uerbere currus.


haud secus ac Libyca fetam tellure leaenam

haud secus atque libycus fetus tellus leaena


Tarpeios iterum scopulos praeruptaque saxa

tarpeius iterum scopulus praerumpo saxum


inluxisse diem, quo castris uiderit ire


Vesbius intonuit, scopulisque in nubila iactis


necnon Argolico dilectum litus Haleso


tunc, o nate deum diuosque dature, beatas


halitus, ac uiso mens aegra effluxit hiatu,

halitus atque uideo mens aeger effluo hiatus


postera cum thalamis Aurora rubebit apertis,

posterus cum thalamus aurora rubeo apertus


canet barba gelu, frontemque immanibus umbris


quaeque procelloso Cephaloedias ora profundo

quisque procellosus cephaloedias os profundo


sed nos ad poenam moderato flamine lenes


tum face coniecta populatur feruidus ignis


Succedunt simulacra uirum concordia, patris


Tarpeiae rupes, atque atro sanguine flumen


iam uero, Eridani tumidissimus accola, Celtae

iam uerus eridanus tumidus accola celtae


occubuit saeuo Tyrius certamine ductor.


at patulo surgens iam dudum ex aequore late

at patulus surgo iam dudum ex aequor latus


inuitas maculant cognato sanguine dextras


attonitis arcis facies. excussit habenas


detergent remos, aliae per uiscera pinus


et cui non licitum fatis, Camarina, moueri:


attonito sensuque simul, clamoribus implet


terrore expulso Sidicinaque bella remorunt.


aetherias adiere domos. furit ilicet ira


ibat et hortando notum accendebat in hostem.


exequias tumuli et cinerum sententia discors.

exsequiae tumulis et cinis sententia discors


infert et iaculo circumuolat alite campum.


namque, furens animi dum consternata moratur


augurio ualuit mentis uenturaque dixit


huc illuc castra scrutantem proelia Poenum,

huc illic castrum scrutor proelio poenus


auspiciis ingressus erat, miseramque parentem


spectantum circus. fertur sublime per auras

spectantum circus fero sublimis per aura


ut Capuam Iliaci migrarent regna Quirini.


bella inopina uiri, Tyrius quos fallere doctos

bellum inopinus uir tyrius qui fallo doceo


insistens uictos alta ad Capitolia patres.


nam defecta uiris et opes attrita supinas


uestis spirantis referens subtemine uultus—


Troia, pendenti similis Pan semper et imo

troius pendeo similis pan semper et imus


tendebat fratris spirans ingentia facta


nudum Tartarea portabit nauita cumba.


approperemus:’ ait ‘non iam tibi pectora pubis


haec altas eboris decorauit honore curulis


sic urbem inuectus, toto comitante senatu


in subitum curas: propere capere arma maniplis

in subeo cura properus capio arma manipulus


corripiunt, tum uincla uiro manicaeque, pudendum,


litoribus, primique nouo Phaethonte retecti


auertisse suo cognorit deuia uallo,


Inritus incepti mouet inde atque Apula tardo

irritus incipio moueo inde atque appulus tardo


Phlegraeus tetigit trepidantia sidera uertex.


litora ad Oceani sub nutu uiderat aequor.


hoc regum donis, diuum hoc ante omnia templis,

hic rex donum diuus hic ante omnis templum


tum quatiens strictum cum uoce ante ora pauentum

tum quatio stringo cum uox ante os pauentum


defletumque super prosternit membra parentem.


non eadem. neque enim Tyrio concurrere regi


ingenti Tyrius numerosa per agmina ductor


mersa pedum penitus uestigia: labe tenaci


Ausonium laxare iugum. patefecit amicas


uerum, agite, o mea turba, precor (nunc tempus), adeste

uerus ago o meus turba precor nunc tempus adsum


cum studio pelagi et spectandis aestibus undae

cum studium pelagus et specto aestus unda


milite collecto uariisque impleuerat armis.


ut canis occultos agitat cum Belgicus apros


Aeneadis lacerare dabas, et litora et amnes


dextera lasciuit caesa Tegeatide capra


dulcis odoratis umor sudauit ab uuis.


piniferum caelo miscens caput Apenninus.


et pelago et terris fusa est Vulcania pestis,

et pelagus et terra fundo sum volcanius pestis


uulgatum, nec cassa fides, ab origine fani


igne micat, tune illa uiri quae uertice fundit


regis opes contra et Massyla parauerat arma,


Stellatisque docent campos Cereremque benignam.


Icarus ulciscique parat lacrimabile fatum.


sponte uiris. erumpit ouans, ut Fuluius arma


is uariis oneratum epulis atque atria tardo

is uarius onero epulis atque atrium tardo


uertitur ac siluis subito procedit opacis


feruebat, Macetum subitis perculsa carinis.


insignis multa ceruice et plurimus idem


At Gradiuus atrox remeantis in aethera diuae


donec Phoebeo ueniens Iouis ales ab ortu

donec phoebeus venio iuppiter ales ab ortus


et quos aut Rufrae, quos aut Aesernia, quosue


fulmineo populatus, ineuitabilis ardor


hic latera intextus stellatis axibus agger,


uelat grata latus tenerae de corpore dammae.


hasta foret, clausae starent mortalibus Alpes,


conscia nox sceleris roseo cedebat Eoo.


conuersa in semet dextra, bis transtulit iras

converro in sui dextera bis transfero ira


haud dictis nunc esse locum; strepere omnia clamat

haud dictum nunc sum locus strepere omnis clamo


increpitans, uocumque tremit certamine templum.


nec Bagaso exultare datum aut impune relictum

neque bagaso exultaris do aut impunis relinquo


Dardana et in septem discurrere iusserat arces.

dardanus et in septem discurro iubeo arx


emicet in Martem et calcato foedere uictor


quique atro rabidas efferuescente ueneno

quisque ater rabidus efferuescente uenenum


sub tanto motu Tellus nequit: implicat actas

sub tantus motus tellus nequeo implico ago


pone uidebatur, curuatisque ungula prima


Aetoli condit membra occultata Thoantis.


Haec inter spretae miseranda piacula poenae


uerum ubi tot sese circumfundentibus armis


nec pugnae species, sed poenae tristis imago

neque pugna species sed poena tristis imago


At iuuenis plenus monitis ingentia corde


Regulus: Autololes Nomadesque et Maurus et Hammon

regulus autololes nomas et maurus et ammon


omnisque a Cannis Trasimennique omnis ab undis

omne ab cannae trasimennique omnis ab unda


si cordi est, te participem, Crispine, laboris

si chordus sum tu participo crispinus labor


transiret uelox saltu, decuere labores.


Pyrene misit populos. mens omnibus una:


fert frontem atque oculos terrae Lucretia fixos.

fero frons atque oculus terra lucretius figo


ipsum Aetola, uago Diomedi condita, Tyde


Tum senior Magnas inquit ‘de sanguine poenas

tum senex magnus inquam de sanguis poena


non Trebia infaustas superasset sanguine ripas,

non trebia infaustus supero sanguis ripa


insonuere tubae passim clamorque uirorum


Assaracus, nulloque minor famaue manuue


atque dies fugere, atque armari ad proelia rursus

atque dies fugio atque armaris ad proelio rursus


Herculei impleuere. domo, mirabile, ab una

herculeus impleo domus mirabilis ab unus


maior laetitiae causa es. cum fata uocabunt,

magnus laetitia causa sum cum fatum uoco


labentem socer, et lacrimae sub casside fusae


aduersis etenim ferri non esse uirorum


cesserit huic Trebia exitio. pons ecce cadentum

cedo hic trebia exitium pons ecce cadentum


impatiens ultra gemitu cohibere furorem


nullaque tam mitem credas habuisse Tonantem


haud ualuit misero defendere Daunia tela.


fer tecum castamque fidem seruataque iura:


haesit multiplici non alte cuspis in auro

haereo multiplex non altus cuspis in aurum


tempestate noua trepidant. tum uocibus aequor


nec refouere datur torpentia membra quiete:


‘Sat magna, o iuuenis, prensa est tibi gloria Cannis.

satis magnus o iuuenis prehenso sum tu gloria cannae


dum detur, relegant pontum neu se addere clausis

dum do relego pontus neu sui addo claudo


Virrius haec: sed enim ductor numerabat inertis


dispersi et summam, quicumque euaserit, arcem

dispermulceo et summa quicumque evado arx


Sidonius ductor perque alta silentia noctis


arma tulit, clipeo amplexus terramque polumque


pulsa gemit crebris succumbens ictibus arbos.


exercens cura gelido nunc flumine soles


respice, pro demens, pro pectus inane deorum,

respicio pro demens pro pectus inanis deus


discrimen seruat populos uariatque iacentum


dumque premit sonipes duro uestigia cornu,


sed dignum proauo letum et sub nomine mortem.

sed dignus proavus letum et sub nomen mors


mutabat gemitus mugitibus, actaque ueras


hic Picentum acies, hic Vmber Martius, illic

hic picentum acies hic vmber martius illic


nec uictum dabat aut ullas languentibus umbras,


quantum Tartareus regni pallentis hiatus


Herculeasque tibi exuuias, Dictynna, uouebat.


aequato, nulli quisquam uirtute secundus,


incepti laeto iuuene, ad tentoria Acherrae

incipio laeto juvenis ad tentorius acherrae


casibus, et pateant non parca aeraria dextris

casus et pateo non parcus aerarium dextera


moenia praegaudens, tristem Calydona Dianae

moenia praegaudeo tristis calydona diana


primores iuuenum, laeua ob discrimina Martis

primoris iuuenis laeuus ob discrimino mars


si tibi non ira superum tunc esset ademptum


quae nunc externos defendis, Roma, penatis.


inde exceptus equo, qua dant angusta uiarum,


est etiam, cur Flaminio mihi gloria caeso

sum etiam cur flaminius ego gloria caedo


nunc ipsas alis plangit stridentibus Alpes,


nubibus insertans altis caput, instar (aperto


aequent imperio et solem concedere nocti


Caucaseam instratus uirgato corpore tigrim.

caucaseam insterno virgatus corpus tigris


Aeneadae uersumque ducem, tacita ora uicissim


hos passim, at Pauli pariter ceu dira parentis

hic passim at paulis pariter ceu dirus parens


et dubia morsus famae depellere pugna,


Iamque deae cunctas sibi belliger induit iras


in qua non librans corpus similisque uolanti


hinc inerat metus et durae reuerentia plebis.

hinc insum metus et durus reuerentia plebs


at socii renouant tela arentemque cruorem


pectora. cur, uni patriam si adfligere fas est,

pectus cur unus patria si affligo fas sum


exilio punita truci. despectat ab alto


dedecus et mentem nimio mutata pauore


consilia atque astu quaerit tot milia portis

consilium atque astus quaero tot mille porta


quam rapidis puppem manibus frenare Lilaeus

quam rapidus puppis manus frenaris lilaeus


occidui qui solis opes et uulgus Hiberum


necnon Autololes, leuibus gens ignea plantis,

necnon autololes leuis gens igneus planta


omnia Cunctator. nobis nec Mago nec Hannon

omnis cunctator nos neque magus neque hanno


edocuit ritus et Romam nomina regum


nauus abire timor, dum caeca silentia dumque

navus abeo timor dum caecus silentium dum


cum fugeret Dido famulam Tyron, impia diri

cum fugio dido famula tyrus impius dirus


orando et, uultu interdum sine uoce precati,


et rapit infidum uictor caput. agmina fuso

et rapio infidus uictor caput agmen fundo


indutosque simul gentilia lina Faliscos,


ac Nebrissa dei Nysaeis conscia thyrsis,

atque nebrissa deus nysaeus conscius thyrsus


ille, olim populis dictum Styga, nomine uerso

ille olim populus dico styga nomen verso


is fuit, exuperans astu, sed deuius aequi.

is sum exuperans astus sed devius aequum


femineum putat umenti iacuisse sub umbra


sanguine operta nequit, caelumque et sidera pendens

sanguis operio nequeo caelum et sidus pendeo


concessere Alpes, pater ipse superbus aquarum


Scipio, solamen properans optabile in armis

scipio solamen propero optabilis in arma


sic thalami fugit omnis amor, dulcesque marito

sic thalamus fugio omnis amor dulcis marito


saeua parens ultro in certamina et addere passim

saeuus parens ultro in certamen et addo passim


sub nutu tonitrus! oculis qui fulgurat ignis!

sub nutus tonitrus oculus qui fulguro ignis


tunc lecti, multa fulgebat imagine auorum.


torquet anhelantem spumanti uertice pontum.


raptum iter est, uictorque moram non passus eundi.

rapio iter sum victor mora non patior eo


ipse refulgebat Tarpeiae culmine rupis


si ferus aduerso subitum se protulit antro

si ferus aduerto subeo sui profero antrum


cornipedem, tum, qua diuum libabat ad aras


Poenorum Venus, insidias anteire laborans


aequoris aggeribus tenuit, ceu turbine mersam.


pastorumque cohors stabulique gregisque magister,


certatim structus subrectae molis ad astra


dum penitus pluteis Vulcanum exercet adesis,

dum penitus pluteus volcanus exerceo adedo


inde leui iaculo Massylumque impiger alis


ille quidem cruda mente et uiridissimus irae


Alba sedet campos pomisque rependit aristas.


aequoreas monstrare uias ac ducere classem.

aequoreus monstraris uia atque duco classis


euasi uictor sparsosque per arua iuuencos


Herculis edicit magni crudisque locorum


Tunc iuuenis: ‘Gens o ueteris pulcherrima Clausi,

tunc iuuenis gens o uetus pulcher clausus


his alacer colla amplexu materna petebat,

hic alacer collum amplexus maternus peto


deseruere larem: portant ceruicibus aegras


cumque leuem summa uidit iam nare sub unda,

cum leuis summus uideo iam naris sub unda


sacratam Corythi iunctosque a sanguine auorum


Post dirum Antiphatae sceptrum et Cyclopia regna

post dirus antiphates sceptrum et cyclopius regnum


Sidonium tibi rectorem. pudet urbis iniquae


spes, o nate, meae Tyriarumque unica rerum,


et testes superi iurataque pacta parentum,


sed si cura, tua fundata ut moenia dextra

sed si cura tuus fundo ut moenia dextera


aetherio ramos populantur sulphure flammae,


in noctem diffusus, equos iungebat Eois


flammiferam accepere facem, subitaque procella


tum madidos crinis et glauca fronde reuinctum

tum madidus crinis et glaucus frons revincio


eliciam ueterisque dabo inter sacra Sibyllae


cum sonat alcyones cantu nidosque natantis


nec manes pacem passi. nam corpora iunctus


ipse olim antiquo primum Garamanticus Hammon

ipse olim antiquus primus garamanticus ammon


cetera distincto donata est munere turba,


pugnabat serpens et cum duce bella gerebat.


iam noscas, quid uana queant et uester Hiberus.

iam nosco quis uanus queo et uester hiberus


Scipiadae? pulsi Ausonia non ante pauentem


circumdant fossas. haud segnis cuncta magister

circumdo fossa haud segnis cunctus magister


expectat, curas cupiens aequare priores.’


si placet, haud renuo. maneant modo foedera nostra:

si placeo haud renuo maneo modo foedero noster


hanc’ inquit ‘dextram, quae iam post funera uulgi

hic inquam dexter qui iam post funero uulgus


laurigeris decus illud auis nauaque iuuenta


solamen fecere mali, cassoque labore


lenta dies sepelit putri liquentia tabo.’


quod nequeat sentire, decus. cadit inguine fosso

qui nequeo sentio decus cado inguine fodio


fuderit egestas accenso sulphure flammas


et sensim coepere procul subsidere montes,


punitur patriam meditati linquere terram


quantum non frustra speculantum lumina seruant,

quantus non frustra speculantum lumen seruo


caespite de uiridi surgunt properantibus arae.


optatos puppis portus, pelagoque micabant


signa dabat: uibrare sudem, tramittere saltu


opposito procul insidiis Nasamonias Harpe


hinc letale uiri robur tegimenque tremendum


flectebat rabiem quo praeda uel ira uocasset.


Alpheon sacrae portantem signa coronae.


Hae bellare acies norant. at Marsica pubes

hic bellaris acies norant at marsicus pubes


Maeonidum tellus, atramque per aethera uoluens


officit audenti defensantumque labores.


sudatum thoraca capit quassatque per auras


pendeat instabilis tellus, cur foedere certo

pendeo instabilis tellus cur foedus certus


Amphitryoniaden serpens, qualisque comantis


tam similis non obscurus mittatur ad umbras.


in bellum Ausonium sociatae foedere uires.


noscere Gaetulis Latias interprete uoces,


lixarum uulgus praesago cuncta tumultu

lixaris uulgus praesagus cunctus tumultus


captiuamque manum ductore rependere nostro.


quo ferat et quosnam populos deposcat hiatu.

quo fero et quisnam populus deposco hiatus


Dum Capua infaustam luit haud sine sanguine culpam,

dum capua infaustus luo haud sine sanguis culpa


mole retorquebat crudescens caedibus hastas,


acrius hoc tendunt gressus animique uigore


Hasdrubal, ex auro pateram galeamque comantem.


nudabant uersu, tramittit cuspide pectus.


ductorem, facili, quae dicam, percipe mente.


accolit, Arpinas, accita pube Venafro


donec, iter liquidum uolucri rapiente carina,

donec iter liquidus volucris rapio carina


urbe Dicarchea parat exsatiare dolorem.


inuidia! euersam iam pridem excindere Romam

inuidia everro iam pridem excindere roma


thorace exierat leuiorque premebat anhelos


Eumenida incussit muris, tremuitque repente


sensim fastigans compressa cacumina nectit


Mulciber et rapidis amplexibus arma uirosque


instat Hiber leuis et leuior discurrere Maurus.

insto hiber leuis et leuis discurro maurus


dum carpet superas in terris Hannibal auras.‘‘

dum carpo superus in terra hannibal aura


emensis aderat Garamantum laetus harenis


quid? tunc sat compos, qui non ardentia tela

quis tunc satis compos qui non ardeo telum


tunc Alabim Murrum atque Dracen demisit ad umbras,

tunc alabis murrum atque dracen demitto ad umbra


prodidit ac uestram tulit usque ad sidera Troiam.’

prodo atque vester fero usque ad sidus troius


et captiua paras moriendo euadere uincla.


ac promissa fides thalamis ubi, perfide, nunc est?’

atque promitto fides thalamus ubi perfidus nunc sum


exosus Latium deus abstulit? hei mihi! nam cur

exosus latius deus aufero hei ego nam cur


ultima uox duras haec tunc penetrauit ad auris,

ulter uox duro hic tunc penetro ad auris


inuadunt terga atque auerso turbine miscent


Hannibal, Ausoniae si te Fortuna creasset


possessus quondam prisca inter saecula Dauno.

possessus quondam priscus inter saeculum daunus


ante Syphax feretro residens captiua premebat

ante syphax feretrum resideo captivus premo


fundunt mella super Bacchique et lactis honorem.


tu quoque, Thapse, cadis, tumulo post fata negato.

tu quoque thapsus cado tumulus post fatum nego


Mors communis agit: descendunt cuncta, capitque

mors communis ago descendo cunctus capio


arua natant, altusque uirum cruor, altus equorum


haec ait et iuuenem diuersa ad proelia raptat.

hic aio et iuuenis diuerto ad proelio rapto


pestifero pugnae castra incendebat amore.


quis lamenta ferat? certantis laude cadendi


eripiunt flammae noctem, strepituque mouentum


et nimbos tonitrusque ac summi numinis iras

et nimbus tonitrus atque superus numen ira


consulibus? sed enim solum, dum uera patescant,


nunc rursus Tyrias retro pauor auehit alas,

nunc rursus tyrius retro pavor aveho ala


interea, rapidas perfusa cruoribus alas,


ac membra et sensus gelidus stupefecerat horror.

atque membrum et sensus gelidus stupefacio horror


infima dum uulgi fouet oblatratque senatum,

infimus dum uulgus foveo oblatro senatus


nunc, o nunc, socii, dominantis moenia Romae


atque ira simul immani per proxima motu

atque ira simul immanis per propior motus


arua coquit nimium, Cancro fumantibus Austris.


namque chaos, caecam quondam sine sidere molem

namque chaos caecus quondam sine sidus moles


turbine et adsidue subnascens profluat ignis,

turbo et assiduus subnascor profluo ignis


legati patriaeque extrema pericula pandunt:


hostili iugulo ferrum conamine et ictu


accipiter medio tendens a limite solis


cassidis a mento male fidae uincula rumpit

cassis ab mentum malus fidus uinculum rumpo


aequares forsan Fabio. mors additur urbi


dona superba uirum, multo Mauorte parata.


emensis sedisse dabis? cur pellere nostros


†quem scire Ephyren; fuluo certauerit auro


et, quantum clamare ualet: ‘Per plurima uestra,

et quantus clamo ualeo per multus uester


ensem, unam ac multis fatalem milibus hastam;

ensis unus atque multus fatal mille hasta


clamitat attonitis Fabius: ‘Non ulla relicta est,

clamito attono fabius non ullus relinquo sum


perque has, nox Stygia quas iam circumuolat umbra,

per hic nox stygius qui iam circumvolo umbra


laudis et ad pugnas Martemque insania concors.


Pygmalioneis quondam per caerula terris


spiritus et plenos rictus mors atra teneret.

spiritus et plenus rictus mors ater teneo


Nec fati melior Mamercus corpore toto


in decus et famam leti. rapite (ite citati)


Phoenicum pepigit, uidisse: hic inclitus ille


maior et horrificis sese extulit Allia ripis.

magnus et horrificus sui effero allium ripa


apparent admota oculis uestigia pugnae.


nec tamen occisos est cur laetere. supersunt

neque tamen occido sum cur laeto supersum


turbati fugere Macae, fugere feroces


inde amens nunc sideream fulgentis Iuli


ite, docete, uiri, Romanae uulnera suerint


arcus erat pharetraeque uiro atque incocta cerastis

arcus sum pharetra uir atque incoquo cero


et Munda Emathios Italis paritura labores.


ausus digna uiro, fortuna digna secunda,

audeo dignus uir fortuna dignus secundus


poscenti patriae, nil suppeditare furori


at, qui Fibreno miscentem flumina Lirim


atque is, dum medios inter fera proelia miscet,

atque is dum medius inter ferus proelio misceo


hibernis et Achaemenio uelocior arcu


in tenuis tandem nubis dare terga coegit.


arboris abstraxit molem penitusque reuulsam


anfractus pelagi. nemoroso uertice celsus

anfractus pelagus nemorosus uertex celsus


nec sceleri mora: iam iungit noua foedera, pacto

neque scelus mora iam jungo nouus foedero pacisco


agmine Thespiadum, terris, Iolae, dedisti.


tardauit bellumque sinu indefensa recepit.


ille et nocturnis conterruit Oricon armis,


nunc facta exposuit, tum ueris falsa per artem

nunc facio expono tum uerus fallo per ars


haud mora sit: rapido belli rape fulmina cursu.

haud mora sum rapidus bellum rapio fulmen cursus


gutture ructatus large cruor: incubat atris


funereum decus: expertis inuisus et ensis

funereus decus experior inuisus et ensis


interea, genitor: satis ad maiora minarum.


latratusque canum, subitoque exterrita nimbo


tum pernix Ligus et sparsi per saxa Vagenni

tum pernix ligus et spargo per saxum vagenni


qua uisu comprendere erat, fulgentia signa


lux umquam eripiet, descendat Iuppiter ipse

lux umquam eripio descendo iuppiter ipse


sed spatium, quod dissociat consortia terrae,

sed spatium qui dissocio consortium terra


attollit frontem ac lapso dat terga magistro.

attollo frons atque labor do tergum magister


ex quo cuncta mihi calcata meoque subibat


dignum expendamus pretium.’ tunc arte paterna

dignus expendo pretium tunc ars paternus


nunc quoque inexhaustas pax nostra relinqueret urbes!

nunc quoque inexhaustus pax noster relinquo urbs


celsus et in magno praecedens agmine ductor

celsus et in magnus praecedo agmen ducto


at, quis interior cura et prudentia circi

at quis intereo cura et prudentia circos


exiluit uinclis mugituque excita late


ne flammam taedasque uelint, ne templa sub uno

ne flamma taeda uolo ne templum sub unus


iussa potest aut amne diu potare soporo:


non dabitur. parat ille dolor, mihi credite, maius


omnes primaeui flauentiaque ora decori,


uallarat monitis ac se referebat ad urbem.


castraque praeruptis suspendunt ardua saxis.


corpora tot dantem leto quot spicula torsit,

corpus tot do letum quot spiculum torqueo


cui nescire licet? quin ergo tristia tandem

qui nescio licet quin ergo tristis tandem


‘Quid tibi pro tanto non impar munere soluat

quis tu pro tantus non impar munus solvo


‘Primitias pugnae et laeti libamina belli

primitiae pugna et laetus libamen bellum


Aonidum turba, mater mirata canentem.


tollit se sonipes, ceu tunc e carcere primo

tollo sui sonipes ceu tunc e carcer primus


tum clipeum capit, aspersum quem caedibus olim

tum clipeus capio aspersus qui caedes olim


feminea traxisse ferunt contra ardua dextra.

femineus traho fero contra arduus dextera


pulsabat tonsis, ueloque superba capaci


quin etiam, fauor ut subigit plerosque metusue,


et tenuit phocas et in omni Protea forma


aduersi torquens defigit in inguine †Hiberi,

adverro torqueo defigo in inguine hiberus


Eumenis in medios inrumpit turbida coetus

eumenes in medius irrumpo turbidus coitus


praefulgebat auus titulis bellique domique.


ense fodit, clausamque aquilae infelicis adorans


exigere oblato tandem certamine poenas.


angebant curis. lentando feruida bella


et dirum tota tramittit cuspide lumen.


ascendet citius collis, quam sanguine roret


arma senem circa nati; pauperque penatum


exuerat mente ac praeceps tendebat in hostem.

exuo mens atque praeceps tendo in hostis


offerrent, non gratari, sed poscere natos


contectus nulli dextra iactare reliquit

contego nullus dextera iactaris relinquo


Vrbe fuit media sacrum genetricis Elissae


ne deposce, adero; dabitur tibi copia nostri


haud ulla ante tuam, quamquam non parua fatigent,

haud ullus ante tuus quamquam non paruus fatigo


infodiunt? quid qui saeuo sepelire profundo

infodio quis qui saevus sepelio profundo


nimirum maior moles, et scandere caelum


praecipitem et uasto superantem proxima saltu

praecipito et uastus supero propior saltus


arduus aduersa mole incurrentibus undis


imperium perferre suum; tum uertice nudo


nescire ac liquida Mauortem agitare sub aethra.’

nescio atque liquidus mauortem agito sub aethra


nomen erat) captus quondam ad Trasimenna fluenta,

nomen sum capio quondam ad trasimenna fluentum


sic donis uulgum laudumque cupidine flammat.


flumineaque urna caelatus Bagrada parmam


abnuerant siccae iussorum alimenta ciborum.


contra naua manus Rutuli celsusque ruebat


fertur ouans pugnaeque agitat simulacra futurae:


effigiem iuuenis, caste cui uitta ligabat


nobilior sit Roma malis. hinc nomina nostro

nobilior sum roma malus hinc nomen noster


praedicit miseris haud uanus flamina nautis.


Hannibalem uoce atque alacri certamine poscit.

hannibal uox atque alacer certamen posco


intremuit tellus, pars impleuere propinquos


datque fidem uerbis haud paruo insignis aceruo.

do fides uerbum haud parvus insignis acervus


herbarum hic sucis ferrumque e corpore cantu


cornua et in membris concussa furentibus arma.


exitiale caput; monui et, dum uita, monebo,


magnum Dardaniae, Laeli, decus, omnia felix

magnus dardania laelis decus omnis felix


uidimus obsessam patriam murosque trementis,


casibus humanis facilis. qui supplice uisa


languida uix aegro et dubia ceruice leuabat.

languidus uix aeger et dubius ceruix levo


quis est fixa dies, pendenti nube resedi,


Sardoa uictor terra. uidet inde ruentem


scire libet, noua nunc nobis atque altera bellum

scio libet nouus nunc nos atque alter bellum


confisum nullo comitante inrumpere tectis,


dedita nec fessi tramittant corpora Poeno:

dedo neque fatisco transmitto corpus poenus


nomen, nunc superos aequantem laude Camillum,


iamque ardore truci lustrans fortissima quaeque


dimittunt nullasque mouent in frontibus alas,


cladibus irasci uulgumque arcebat ab ira.


iam dudum uix aure ferens, tremebundus ibidem

iam dudum uix auris fero tremebundus ibidem


dona serenato referas sollemnia Phoebo:


uotis tunc uestris casura ruistis in arma.


transfixi clipei galeaeque et inutile ferrum

transfigo clipeus galea et inutilis ferrum


aut rapidis fertur per summas passibus Alpis.

aut rapidus fero per superus passus alpis


accipe et aeterno fixum sub pectore serua:

accipio et aeternus figo sub pectus seruo


lambebat lingua fessi certamine terga


profectum Latio. contra, si concidat unus,

proficiscor latius contra si concaedes unus


si tua non segni defenso moenia dextra.’

si tuus non segnis defendo moenia dextera


non illum fuga, non clausi occuluere penates,


moenia non ullas ualuit perfringere Poenus

moenia non ullus ualuit perfringo poenus


concordi fremitu renuentum effunditur asper


huic Mago, inuersa quatiens ut dispulit hasta

hic magus inverto quatio ut dispello hasta


instabatque operi subducta classe iuuentus.


mille Mycenaeus qui traxit in aequora proras

mille mycenaeus qui traho in aequor prora


inde Ichnusa prius Grais memorata colonis.


numquam tarda dolos. rudis his tum parma, breuique

numquam tardus dolus rudis hic tum parma brevis


nec desunt, qui correptos complexibus artis


uoluitur in fluctus Lycchaei uulnere Cydnus.


cum gemitu expirans, scopulusque premebat hiantem.


spectari Fabio. miser hic uestigia retro


Flaminium incessens. nec dicto segnius ille

flaminius incesso neque dico segnis ille


labitur infelix atque adpetit ore cruento


haud grauior duris diuum inclementia rebus


improuisa nouo pestis conterruit astu.


inter singultus labrisque trementibus Anna:


hunc Fabios inter sacrataque nomina Marti


bella noua in Libyae moliris ducere terras?


Haec inter miseranda uirum certamina consul


at multo ducis exemplum clamore secuti


et medias hasta uelox praeteruolat auras.


et patria, sum enixa tibi. tua, respice, sedes

et patria sum enitor tu tuus respicio sedes


conuertit iuuenem. sed enim indignata Voluptas

conuerto iuuenis sed enim indignor voluptas


castra quoque et uallum rabidae sub nocte silenti

castrum quoque et valles rabidus sub nox sileo


infantum hinc gregibus uersasque ad funera taedas

infantum hinc grex verso ad funero taeda


nympha nec Idalia lenta incaluisse sagitta.

nympha neque idalia lentus incaleo sagitta


et sua fatidico repetebat nomina luco.


polluta hospitia ac tabo repleta cruento

polluo hospitium atque to repleo cruento


attonito, praegressus equo, tergisque ruentum


ille, nouus pluuias Titan ut proderet ortu


nec minor in Poeno properi certaminis ardor.

neque paruus in poenus properus certamen ardor


Odrysius Boreas et Syrtim tollere pollens


aeternum demisit aquis. sed lenta meorum


testor uos, fontes et stagna arcana Numici,

testo tu fons et stagnum arcanus numicius


dissipat incurrens aciem clamore Nealces.


et fluuio spretis mirantem interrita Thybrim

et fluuius sperno miror interritus thybris


addidit haud segnis genti, cum consul Hiberi

addo haud segnis gens cum consul hiberus


non praelatus eques. uerum superauit honores


Pyrenen, letique deus, si credere fas est,


sed fac turbatum conuertere signa tuaeque


terrifico. tunc increpitans conamina consul:

terrificus tunc increpito conamen consul


mille simul dextrae densusque micare uidetur


his iras aduersa fouent crudusque ruente


tandem conuertit fatalia tela Nealcae


ergo excire parat manis animasque suorum


id relicum fessos opis auxiliique ciere


sarmentique leuis fronti religare maniplos,

sarmentum leuis frons religaris manipulus


gramineas pacem superum poscebat ad aras:


ut iussae cessere retro spatiumque dederunt


circum arguta cauis tinnitibus aera, simulque


in gremio Iouis excisis deponere Poenis.’

in gremium iuppiter excaedo depono poenus


Marcellum tantasque minas terraque marique


Gallorum uisi bustis erumpere manes,


‘elabere mihi. non hic nemora auia fallent


labuntur gelido torpentia frigore membra,


implicat atque sui flagrantem inspirat amorem.


omnis, prae sese portans capitisque manusque


Hannibal, intrepido seruauerat otia uultu,


ibat et effigies orae iam lenis Hiberae,


nunc nocturna parat caecae celantibus umbris


Iguuium patuloque iacens sine moenibus aruo


inuasit patriae, ac sub nutu castra fuere,

inuado patria atque sub nutus castrum sum


eripit et nullo cuneos munimine uallat,


squalentis campos ac longa mapalia complent:

squaleo campus atque longus mapalia compleo


Scyllaque Centaurique truces umbraeque Gigantum.


contra cincta latus ferro Saturnia Iuno

contra cingo latus ferrum saturnius juno


sanguineum hauserunt longis singultibus amnem.

sanguineus haurio longus singultus amnis


portatur, rigido, miserandum, immortua rostro.


at puer armorum et belli seruabitur heres.


intextam chlamydem ac supremo adfatur honore:

intexo chlamys atque superus affor honor


et transtra et mali laceroque aplustria uelo

et transtrum et malus lacero aplustre velo


inuenit Marti telum dolor. ore cruento


spicula deposito Rhodopeia pectine torsit)

spiculum depono rhodopeius pecto torqueo


et festa cingunt montis penetralia lauro.


nequiquam extremae longinquus cultor harenae,

nequiquam exter longinquus cultor harena


illa ego sum, uerti superum quae saepe parentem

ille ego sum uerto superi qui saepe parens


puppis, adhuc uacuam taedae. sed, proxima cursu

puppis adhuc uacuus taeda sed propior cursus


inconsulta modum et prauo peritura tumore!


tractus equi uinctis conexa ad cingula membris.

traho equus vincio conecto ad cingulum membrum


fractaque conflictu parmarum tegmina et ore


aduertam patriae sedes. an Roma uidebit


adgreditur iuuenem ac monitis incessit amaris:

aggredior iuuenis atque moneo incedo amaris


cum medios inter somnos altamque quietem


ceu, sidente Noto cum se maria alta reponunt,

ceu sido notus cum sui mare altus repono


Regulus inflabant ueteri praecordia fama.


corpora et a mensis exanguem haud separat umbram.

corpus et ab mensis exsanguis haud separo umbra


cogitur et magnis muliebria uincere corda


sed uos, o iuuenes, uetuit quos conscia uirtus

sed tu o iuuenis ueto qui conscius uirtus


hoc Carthago decus, nullo superabile bello

hic carthago decus nullus superabilis bellum


ardor inest oculis, toruumque minatur imago.


tum creber penitusque trahens suspiria sicco

tum creber penitus traho suspirium sicco


magna uoce trahens equitemque uirosque feraeque


missile adorata contorquet Sabratha puppe

missilis adoro contorqueo sabratha puppis


infundit campis secretum gurgite pontum)—


adsuerat crudoque †aliqua se attollere facto.


sedauit rabiem et permulsit corda furentum,


amisere: iacent portis ululante dolore


his simul immitem testantes corpore solem


Fortunae, nouus Hannibalis, sat, nomina ferre


cum sibi gurgitibus flexis reuolutus oberrat.


heu frustra reditum sortes tibi saepe locutas


totque uno introitu capiuntur militis arces.


tangere si miseris licuisset, corda moueri


ingerit obiectans trepidantibus ora leonis.


insolitis adigunt uesci, resolutaque, nudos


ille, o nata, libens cui tela inimica ferebas,

ille o nata libet qui telum inimicus fero


exitium accepto, citiusque haec foedera uictor


nec partem praedae patitur furor, haud secus acer

neque pars praeda patior furor haud secus acer


unanima inde phalanx, crudo ducente magistro,

unanimus inde phalanx crudus duco magister


incipit ambiguus uates reseratque futura:


Callaicus Lampon fugit atque ingentia tranat

gallaecus lampo fugio atque ingens trano


Extulit incumbens medio iam limite gressum


infensusque morae dilata ob proelia ductor


oro caelicolas ac uiuo purgor in amni,

oro caelicola atque uiuus purgo in amnis


Marmarico ponam tentoria mixtus alumno,

marmaricus pono tentorius misceo alumnus


aerias Alpis. occurrunt moenia Grais


securus sceptri, repetit per caerula Romam

securus sceptrum repeto per caerulus roma


imponitque globos pugnantum desuper urbi.


urbem lenta potes? moritur tibi uulgus, et unam

urbs lentus possum morior tu uulgus et unus


pars damnasse aciem et diuis cessisse sinistris.


uirgulta atque altis surgunt e cornibus ignes.

virgultus atque altus surgo e cornu ignis


cum Calabros urunt ad pinguia pabula saltus,

cum calabri uro ad pinguis pabulum saltus


namque tibi cerno properatum oracula uitae


Postquam confectum nautis opus horaque cursus


adsilit a tergo. cecidere et lora repente


haud me dissimilem, Alcide, primoribus annis

haud ego dissimilis alcides primoris annus


concidat. haud alia potis est occumbere dextra.’

concaedes haud alius potio sum occumbo dextera


cui si mutasset sexum natura, reuerti


ductore (inuitus uocem hanc e pectore rumpam)


tot bellis quaesita uiro, tot caedibus armat


litora Caietae Laestrygoniosque recessus


ille ego semihomines inter Nasamonas et inter

ille ego semihomo inter nasamonas et inter


Euripi magis unda furit, pontumue sonantem


succubuit medicina malis. cumulantur aceruo


septima cum solis renouabitur orbita caelo,


neu populi uos Martigenae tardarit origo:


nec fortis spectabat equos. tot milia contra

neque fortis specto equus tot mille contra


ad manis pulsus nostra. si uita relinquat,


sed, postquam grauior moles terrorque periclo

sed postquam gravis moles terror periculum


armatumque fide pectus rectique cupido


arma reponendum et bellum exitiale cauendum


haec dicens Silarum meditantem in proelia telo

hic dico silaris meditor in proelio telum


Iuppiter absistet cura, quam cuncta fugarit


ac patrium in pugnas equitem uocat. undique nudi

atque patrius in pugna eques uoco undique nudus


nec segnis Theron tantae spe laudis in ipsos

neque segnis theron tantus spes laus in ipse


hic certant, Pactole, tibi Duriusque Tagusque,


hoc mactare caput: nostros hic curribus egit


solamen, uel cur decus hoc, o dure, negasti,


prodigere in bellum facilis. praemissa ferocis

prodigo in bellum facilis praemitto ferox


Vulturnus multaque comam perfusus harena


ergo alacer Fabiumque morae increpitare professus

ergo alacer fabius mora increpito profiteor


At parte ex alia, qua se insperata iuuentus

at pars ex alius qui sui insperatus iuuentus


hic raptam librans dilectae in colla securim

hic rapio libro diligo in collum securis


fulminis, ut Borean pontus fugit, ut caua currunt

fulmen ut boreas pontus fugio ut cauus curro


heu sacri uatum errores! dum numina noctis


hos Viriathus agit Lusitanumque remotis


uidisti Latios consul procedere fasces,


haec eadem pugnas accendere protulit aere.


si renuat, blando nimium facilique marito


Oceanus fontis torrentibus ingruit undis.


pectora supplicio, Troianaque uenit Acesta,

pectus supplicium trojanus uenio acestes


fraternae laudis fama. ruit inde senatus,


iam rebus meditantur opem, atque ad munera belli

iam res meditor ops atque ad munus bellum


stagnantem Stygio Cocyti oppleuit odore


cum rapidum hauriret Borean et cornibus omnis

cum rapidus haurio boreas et cornu omnis


Iuxta cernere erat meritae sibi poscere carmen


ac dum comprensam caeso de corpore praedam

atque dum comprensam caedo de corpus praeda


ulterior ductore fuit. namque agmine denso


pectora: nunc fati miseret, nunc gaudia Poeno

pectus nunc fatum misero nunc gaudium poenus


haec mitte in populos, et adhuc maiora dabuntur.


ore Giganteo sedes Ithacesia Bai.


miscuerant studia et iuncta tellure serebant.


amputat: absciso durabant murmura collo.


ignis iners cassamque dabat sine robore flammam.


sic poscit sparsis Mauors agitatus in oris.


Haec postquam increpuit, portis arma incitus effert

hic postquam increpo porta arma incitus effero


Hannibal haud poscat, fugiam et te, Roma, uidebo?’

hannibal haud posco fugio et tu roma uideo


certatim ostentant et dis ultoribus enses.


ad uultus conuersa tuos, ab imagine pendet


Lydia Romano turbarit stagna cruore,


‘Tene, Astur, certante feret quisquam aequore palmam

tenos astur certo fero quisquam aequor palma


hic uero ut, gliscente malo et quassantibus aegra

hic uerus ut glisco malus et quasso aeger


obuia nudatum tramittit lancea pectus,


inuadit ferro iuuenem trepideque ferentem


aspice,’ ait ‘genitor, tandemque aduerte procellis

aspicio aio genitor tandem adverto procella


expectanda uiri fata optandumque sub armis


huc prima te siste acie, cui consul in armis

huc primus tu sisto acies qui consul in arma


mirantes animae et laeto clamore frequentant.


Maeoniam quondam in Latias aduexerat oras


inque locum Pauli quemnam datis? an tua, Virri,

in locus paulis quisnam do an tuus virri


pactorum, uertant inde ad Carthaginis arces


facta uirum et fixis rabiem sub pectore telis?

facio uir et figo rabies sub pectus telum


uulneris a uestro, Serrane, tributa parente,


agmina ut aspexit, rabidi ceu belua ponti,

agmen ut aspicio rabidus ceu belua pontus


eliceret, dabat interdum simulantia terga:


ambobus uelox uirtus geminusque cupido


sceptriferas arta palmas uinxere catena.


inde inclinatus colla et submissus in armos

inde inclino collum et summitto in armus


deuexo capiti pennas oculisque quietem


aeternumque decus memori celebrabitur aeuo,


circa fracta iacent excussaque morsibus ossa.


et pater Oceanus qua lege effunderet aestus.


quid superest uita, nisi caecae ostendere plebi

quis supersum uita nisi caecus ostendo plebs


saucius. haud illi comitum super ullus, et atris

saucius haud ille comes super ullus et ater


bellantum uiget. umbrarum me noctibus atris


discreta Italia atque Osco memorabilis ortu:

discerno italia atque osco memorabilis ortus


iamque per extentos alterna strage uirorum


bis septem demissa neci (nec substitit agmen)

bis septem demitto nex neque substo agmen


tertius inde honor est. postremo munere Atlantem,

tertius inde honor sum postremo munus atlas


bissenos haec prima dedit praecedere fasces


auctorem gentis, pars laudes ore ferebat,


tum iacit adsurgens dextroque in lumine sistit


et sero ingemuit stabulis exire paternis.


stat multa in tergo et nigranti lancea dorso,

sto multus in tergum et nigro lancea dorsum


ductorum aduentum uicinis sedibus Osci


Vincis ait ‘nostros mirando ardore uigores.


auro certantem et rutilum sub uertice nodum.


per subitum rursus laxatis arte catenis


pugnantem cecidisse meum est.’ haec personat ardens.


ac fraude artati remeare foraminis arcet

atque fraus artas remearis foramen arceo


quis uos heu uobis pauor abstulit? horrida primi

quis tu heu tu pavor aufero horridus primus


at circumfusi non setius undique dextram

at circumfundo non setius undique dexter


incolere atque habitare deis. sic parcere uictis

incolo atque habito deus sic parco uinco


hic, inter trepidos rerum, per membra, per arma

hic inter trepidus res per membrum per arma


grato cursabat studio instabatque senectae,


cui decus insigne et quaesitum cuspide nomen.

qui decus insignis et quaero cuspis nomen


et quot Roma uiros, sacri cum perfida pacti

et quot roma uir sacer cum perfidus paciscor


extremas Italum res Ausoniamque ruentem


(infandum dictu) paruos imponere natos.


laeta laboris agros, et penna et fulmine et undis

laetus labor ager et penna et fulmen et unda


alterius dispar habitus: frons hirta nec umquam

alter dispar habitus frons hirtus neque umquam


sustulerant sublime ratem, miserabile uisu,


instabat saeuosque canum pandebat hiatus,


felix, Murre, necis patriaque superstite felix.


condiderat nix alta trabes, et uertice celso


paruula nos arcu puerili spicula sensim

paruulus nos arcus puerilis spiculum sensim


adsequitur planta. deiectum protinus ense


tantum ad bella loci, quantum tramittere iactae

tantus ad bellum locus quantus transmitto jacio


Cecropidae ob patriam Mauortis sorte peremptos

cecropides ob patria mauortis sors peremo


fecundum in fraudes hominum genus: impia liqui

fecundus in fraudo homo genus impius linquo


sperarim tanto digne pro nomine rerum


dumque ad opem accurrit ceu capta nauita puppe,

dum ad ops accurro ceu capio nauta puppis


uoluitur exanimis, turpatque decora iuuenta


respice, agit quantisque furens se caedibus implet!

respicio ago quantus furo sui caedes impleo


innumero campus, simulatasque ordine iusto


promissa euoluit somni noctemque retractat.


aduenisse deum. sed enim de more parentum


te strages nemorum, te moto turbida caelo

tu strages nemus tu moveo turbidus caelum


protegeret, Marcellus opem auxiliumque ferebat.


uertice Gargani residens incendia pastor.

uertex garganus resideo incendium pastor


ac repetens questus furibundo personat ore:

atque repeto queror furibundus persono os


intima corda pauor, si fors ita Martis iniqui

intimo cor pavor si fors ita mars iniquus


atque atris arma aspersit non prospera guttis.

atque ater arma aspersit non prosper gutta


euadit tabulata super flammaque comantem


transabiit non hunc sitiens grauis hasta cruorem

transabiit non hic sitio grauis hasta cruor


cum stupet exanimata parens natique tepentis


multiplicis lini claudit latus, improba sensim

multiplex linum claudo latus improbus sensim


stat fucare colus nec Sidone uilior Ancon

sto fucaris colus neque sido uilis ancon


ostendere simul uulgi clamore secundo.


urebat finis stimulis; quascumque reliquit


sed fugere infixum est, terraeque optantur hiatus.


Meuanas Varenus, arat cui diuitis uber


primaeuos iuuenes mortisque in limine cruda


Maurum in bella boues stimulis maioribus ire


torpebat dextra. mea tanto in corpore monstri

torpeo dextera meus tantus in corpus monstrum


uulnere membra uirum, subit implacabilis amnem

uulnus membrum uir subeo implacabilis amnis


nec uatum mentes agitare et praescia corda


oscula, qua steteras, bis terque infixit harenae:


solatae uiridi penitus fouere sub antro


et lino munire latus scelerataque sucis


Serranus medioque uiri sermone profatur:


Herculei monumenta rogi, cum consul adire

herculeus monumentum rogus cum consul adeo


non segnis nobis nec inultis, nate, peracta est

non segnis nos neque inultus natus perago sum


et geminum uolucres lumen rapuere sagittae.


Iamque dies praedicta aderat, coetuque sonabat


foedere promissae post Dardana proelia taedae.

foedus promitto post dardanus proelio taeda


cesserit. huic agedum (nam cur indigna feramus


interdum, stetit interdum, uentosque secuta


tum Vesulum calido lapsantem in sanguine fratrum

tum vesulis calidus lapso in sanguis frater


quamque fluant arma ante tubas? cunctator et aeger,

quisque fluo arma ante tuba cunctator et aeger


exultat rapiens secum sub Tartara turbam.


at tu, donata tela inter Martia luce,


et uictor mecum suspendere postibus arma.


‘Turpe duci totam somno consumere noctem,


et rabie cladum perpessaeque ultima uitae


et nos (nec mirum, quid enim sumus?) acta secundis

et nos neque mirus quis enim sum ago secundus


haec potior regnis. dubio qui frangere rerum


et fuge, si terras adimit uictoria Poeni,


ecce inter medios hostilia nuntius arma,


uel rastris laudande Camers, his Sassina, diues

uel rastrum laudo camers hic sassina diues


parta metalliferis longo discrimine terris.


impar Fidenae contentaque crescere asylo


nunc meritum saeua Brutum immortale securi

nunc mereo saeuus brutus immortal securus


Haec caecus fati diuumque abeunte fauore