plus notitiae ac nominis apud plebem parabat. hi clientelis etiam exterarum nationum redundabant, hos ituri in provincias magistratus reverebantur, hos reversi colebant, hos et praeturae et consulatus vocare ultro videbantur, hi ne privati quidem sine potestate erant, cum et populum et

multus notitia atque nomen apud plebs paro hic clientelis etiam exteraris natio redundo hic eo in provincia magistratus reverendus hic revorto colo hic et praetura et consulatus vocaris ultro video hic ne privo quidem sine potestas sum cum et populus et


ceterum, ut dixi, sequentibus comparatus et varietate eruditionis et lepore urbanitatis et ipsarum virium robore multum ceteros superat, quorum neminem Aper nominare et velut

ceterum ut dico sequor comparo et varietas eruditio et lepor urbanitas et ipsaris vis robur multus ceterus supero qui nemo aper nominaris et velut


effervescit enim vis pulcherrimae naturae tuae, nec pro amico aliquo, sed, quod periculosius est, pro Catone offendis. nec excusatur offensa necessitudine officii aut fide advocationis aut fortuitae et subitae dictionis impetu: meditatus videris elegisse personam notabilem et cum auctoritate dicturam.

effervesco enim volo pulcher natura tuus neque pro amicus aliquis sed qui periculosus sum pro cato offendo neque excuso offendo necessitudo officium aut fides advocatio aut fortuitus et subeo dictio impetus meditor video eligo persona notabilis et cum auctoritas dico


Igitur ut intravimus cubiculum Materni, sedentem ipsumque, quem pridie recitaverat librum, inter manus habentem deprehendimus.

igitur ut intro cubiculum maternus sedeo ipse qui pridie recito liber inter manus habeo deprehendo


Cicero. agere enim fortius iam et audentius volo, si illud ante praedixero, mutari cum temporibus formas quoque et genera dicendi. sic Catoni seni comparatus C. Gracchus plenior et uberior, sic Graccho politior et ornatior Crassus, sic utroque distinctior et urbanior et altior Cicero, Cicerone mitior Corvinus et dulcior et in verbis magis elaboratus.

cicero ago enim fortis iam et audeo volo si ille ante praedico muto cum tempus forma quoque et genus dico sic cato senex comparo que gracchus plenus et uber sic gracchus polio et orno crassus sic uterque distinguo et urbanus et alo cicero cicero mitis corvinus et dulcis et in verbum magis elaboro


neque enim solum arte et scientia, sed longe magis facultate et usu eloquentiam contineri, nec tu puto abnues et hi significare vultu videntur.'

neque enim solus ars et scientia sed longus magis facultas et usus eloquentia contineo neque tu puto abnuo et hic significaris vultus video


'Me vero' inquit 'et sermo iste infinita voluptate adfecisset, atque id ipsum delectat, quod vos, viri optimi et temporum nostrorum oratores, non forensibus tantum negotiis et declamatorio studio ingenia vestra exercetis, sed eius modi etiam disputationes adsumitis, quae et ingenium alunt et eruditionis ac litterarum iucundissimum oblectamentum cum vobis, qui ista disputatis, adferunt, tum etiam iis, ad

ego verus inquam et sermo iste infinitus voluptas afficio atque is ipse delecto qui tu vir bonus et tempus noster orator non forensis tantus negotium et declamatorius studium ingenium vester exerceo sed is modus etiam disputatio adsumo qui et ingenium alo et eruditio atque litteraris jucundus oblectamentum cum tu qui iste disputas affero tum etiam is ad


tum mihi supra tribunatus et praeturas et consulatus ascendere videor, tum habere quod, si non in alio oritur, nec

tum ego supra tribunatus et praetorqueo et consulatus ascendo video tum habeo qui si non in alius orior neque


facit. nec dissentire ceteros ab hoc meo iudicio video: quotus enim quisque Calvi in Asitium aut in Drusum legit? at hercule in omnium studiosorum manibus versantur accusationes quae in Vatinium inscribuntur, ac praecipue secunda ex his oratio; est enim verbis ornata et sententiis, auribus iudicum accommodata, ut scias ipsum quoque Calvum intellexisse quid melius esset, nec voluntatem ei, quo minus sublimius et cultius diceret, sed ingenium ac vires defuisse.

facio neque dissentio ceterus ab hic meus iudicium video quotus enim quisque calvus in asitium aut in drusus lego at herculis in omnis studiosor manus verso accusatio qui in vatinius inscribo atque praecipuus secundus ex hic oratio sum enim verbum orno et sententia auris iudex accommodo ut scio ipse quoque calvus intellego quis bonus sum neque voluntas is quo paruus sublimis et colo dico sed ingenium atque vireo desum


"fractum atque elumbem." si me interroges, omnes mihi videntur verum dixisse: sed mox ad singulos veniam, nunc mihi cum universis negotium est.

frango atque elumbis si ego interrogo omnis ego video verus dico sed mox ad singuli venio nunc ego cum universus negotium sum


quem enim oratorem Lacedaemonium, quem Cretensem accepimus? quarum civitatum severissima disciplina et severissimae leges traduntur. ne Macedonum quidem ac Persarum aut ullius gentis, quae certo imperio contenta fuerit, eloquentiam novimus. Rhodii quidam, plurimi Athenienses oratores extiterunt, apud quos omnia populus, omnia imperiti, omnia, ut sic dixerim, omnes

qui enim orator lacedaemonius qui cretensis accipio qui civitas severus disciplina et severus lex trado ne macedones quidem atque persaris aut ullus gens qui certus imperium contineo sum eloquentia nosco rhodius quidam plurimus atheniensis orator exsto apud qui omnis populus omnis imperitus omnis ut sic dico omnis


Nam quatenus antiquorum admiratores hunc velut terminum antiquitatis constituere solent, qui usque ad Cassium, quem reum faciunt, quem primum adfirmant flexisse ab illa vetere atque directa dicendi via, non infirmitate ingenii nec inscitia litterarum transtulisse se ad aliud dicendi genus

nam quatenus antiquus admirator hic velut terminus antiquitas constituo soleo qui usque ad casseius qui reus facio qui primus adfirmo flecto ab ille veto atque dirigo dico via non infirmitas ingenium neque inscitia litteraris transfero sui ad alius dico genus


in aciem educere sustinuit. ego autem exspectabam, ut incusato Asinio et Caelio et Calvo aliud nobis agmen produceret, plurisque vel certe totidem nominaret, ex quibus alium Ciceroni, alium Caesari, singulis deinde singulos opponeremus.

in acies educo sustineo ego autem exspecto ut incuso asinius et caelius et calvus alius nos agmen produco multus vel certus totidem nomino ex qui alius cicero alius caesaris singuli deinde singuli oppono


quae singula etsi distrahebant rem publicam, exercebant tamen illorum temporum eloquentiam et magnis cumulare praemiis videbantur, quia quanto quisque plus dicendo poterat, tanto facilius honores adsequebatur, tanto magis in ipsis honoribus collegas suos anteibat, tanto plus apud principes gratiae, plus auctoritatis apud patres,

qui singulus etsi distraho res publicus exerceo tamen ille tempus eloquentia et magnus cumularis praemium video quia quantus quisque multus dico possum tantus facilis honor assequor tantus magis in ipse honor collega suus anteeo tantus multus apud princeps gratia multus auctoritas apud pater


quibus iam fere plurimae causae explicantur? nam quo modo nobilis equos cursus et spatia probant, sic est aliquis oratorum campus, per quem nisi liberi et soluti ferantur,

qui iam fere multus causa explico nam quo modo nobilis equus curro et spatior probo sic sum aliquis orator campus per qui nisi liber et soluo fero


credite, optimi et in quantum opus est disertissimi viri, si aut vos prioribus saeculis aut illi, quos miramur, his nati essent, ac deus aliquis vitas ac tempora repente mutasset, nec vobis summa illa laus et gloria in eloquentia neque illis modus et temperamentum defuisset: nunc, quoniam nemo eodem tempore adsequi potest magnam famam et magnam quietem, bono saeculi sui quisque citra obtrectationem alterius utatur.'

credo bonus et in quantus opus sum dissero vir si aut tu prior saeculis aut ille qui miror hic nascor sum atque deus aliquis vito atque tempus repens muto neque tu summus ille laus et gloria in eloquentia neque ille modus et temperamentum desum nunc quoniam nemo idem tempus assequor possum magnus fama et magnus quies bonus saeculis suus quisque citer obtrectatio alter uto


consequuntur. porro ne in corpore quidem valetudinem medici probant quae animi anxietate contingit; parum est aegrum non esse: fortem et laetum et alacrem volo. prope

consequor porro ne in corpus quidem valetudo medicus probo qui animus anxietas contingo parum sum aeger non sum fortis et laetus et alacer volo prope


'Neque illius' inquit 'sermonis mei paenitentiam ago, neque aut Secundum aut Maternum aut te ipsum, Aper, quamquam interdum in contrarium disputes, aliter sentire credo. ac velim impetratum ab aliquo vestrum ut causas huius infinitae differentiae scrutetur ac reddat, quas mecum

neque ille inquam sermo meus paenitentia ago neque aut secundus aut maternus aut tu ipse aper quamquam interdum in contrarius disputo aliter sentio credo atque volo impetro ab aliquis vester ut causa hic infinitus differentia scrutor atque reddo qui ego


vel si haec fabulosa nimis et composita videntur, illud certe mihi concedes, Aper, non minorem honorem Homero quam Demostheni apud posteros, nec angustioribus terminis famam Euripidis aut Sophoclis quam Lysiae aut Hyperidis includi.

vel si hic fabulosus nimis et compono video ille certus ego concedo aper non paruus honor homerus quam demosthenes apud posterus neque angustus terminus fama euripides aut sophoclis quam lysias aut hyperides includo


Sic quoque quod superest antiquitatis oratoribus forum non emendatae nec usque ad votum compositae civitatis argumentum est.

sic quoque qui supersum antiquitas orator forum non emendo neque usque ad voveo compono civitas argumentum sum


quoque civitate antiquorum eloquentiam provexit. nam etsi horum quoque temporum oratores ea consecuti sunt, quae composita et quieta et beata re publica tribui fas erat, tamen illa perturbatione ac licentia plura sibi adsequi videbantur, cum mixtis omnibus et moderatore uno carentibus tantum quisque orator saperet, quantum erranti populo persuaderi poterat.

quoque civitas antiquus eloquentia proveho nam etsi hic quoque tempus orator is consequor sum qui compono et quietus et beatus res publicus tribuo fas sum tamen ille perturbatio atque licentia multus sui assequor video cum misceo omnis et moderator unus careo tantus quisque orator sapio quantus erro populus persuadeo possum


Et Maternus: 'perturbarer hac tua severitate, nisi frequens et assidua nobis contentio iam prope in consuetudinem vertisset. nam nec tu agitare et insequi poetas intermittis, et ego, cui desidiam advocationum obicis, cotidianum hoc patrocinium defendendae adversus te poeticae exerceo.

et maternus perturbo hic tuus severitas nisi frequens et assiduus nos contentio iam prope in consuetudo verto nam neque tu agito et insequor poeta intermitto et ego qui desidia advocatio obicio cottidianus hic patrocinium defendo adverro tu poetice exerceo


et parum Atticus videretur. legistis utique et Calvi et Bruti ad Ciceronem missas epistulas, ex quibus facile est deprehendere Calvum quidem Ciceroni visum exsanguem et aridum, Brutum autem otiosum atque diiunctum; rursusque Ciceronem a Calvo quidem male audisse tamquam solutum et enervem, a Bruto autem, ut ipsius verbis utar, tamquam

et parum atticus video lego utique et calvus et brutus ad cicero mitto epistula ex qui facilis sum deprehendo calvus quidem cicero video exsanguis et aridus brutus autem otiosus atque diiunctum rursus cicero ab calvus quidem malus audio tamquam soluo et enervo ab brutus autem ut ipse verbum uto tamquam


Tum Messalla: 'sequar praescriptam a te, Materne, formam; neque enim diu contra dicendum est Apro, qui primum, ut opinor, nominis controversiam movit, tamquam parum proprie antiqui vocarentur, quos satis constat ante

tum messalla sequor praescribo ab tu maternus forma neque enim diu contra dico sum aper qui primus ut opinor nomen controversia moveo tamquam parum proprius antiquus voco qui satis consto ante


expressit; adeo durus et siccus est. oratio autem, sicut corpus hominis, ea demum pulchra est, in qua non eminent venae nec ossa numerantur, sed temperatus ac bonus sanguis implet membra et exsurgit toris ipsosque nervos rubor tegit

exprimo adeo durus et siccus sum oratio autem sicut corpus homo is demum pulcher sum in qui non emineo vena neque os numero sed tempero atque bonus sanguis impleo membrum et exsurgo torus ipse nervus rubor tego


exierit. quod adeo neglegitur ab horum temporum disertis, ut in actionibus eorum huius quoque cotidiani sermonis foeda ac pudenda vitia deprehendantur; ut ignorent leges, non teneant senatus consulta, ius huius civitatis ultro derideant, sapientiae vero studium et praecepta prudentium

exeo qui adeo neglego ab hic tempus dissero ut in actio is hic quoque cottidianus sermo foedus atque pudeo vitio deprehendo ut ignoro lex non teneo senatus consulo ius hic civitas ultro derideo sapientia verus studium et praecipio prudens


'Securus sit' inquit Aper 'et Saleius Bassus et quisquis alius studium poeticae et carminum gloriam fovet, cum causas agere non possit. ego enim, quatenus arbitrum litis huius inveni, non patiar Maternum societate plurium defendi, sed ipsum solum apud eos arguam, quod natus ad eloquentiam virilem et oratoriam, qua parere simul et tueri amicitias, adsciscere necessitudines, complecti provincias possit, omittit studium, quo non aliud in civitate nostra vel ad utilitatem fructuosius vel ad voluptatem dulcius vel ad dignitatem amplius vel ad urbis famam pulchrius vel ad totius imperii atque omnium gentium notitiam inlustrius excogitari potest.

securus sum inquam aper et saleius bassus et quisquis alius studium poetice et carmen gloria foveo cum causa ago non possum ego enim quatenus arbiter lis hic invenio non patior maternus societas multus defendo sed ipse solus apud is arguo qui nascor ad eloquentia virilis et oratoria qui pareo simul et tueor amicitia ascisco necessitudo complector provincia possum omitto studium quo non alius in civitas noster vel ad utilitas fructuosus vel ad voluptas dulcis vel ad dignitas amplus vel ad urbs fama pulcher vel ad totus imperium atque omnis gens notitia illustris excogitaris possum


Nec quisquam respondeat sufficere, ut ad tempus simplex quiddam et uniforme doceamur. primum enim aliter utimur propriis, aliter commodatis, longeque interesse manifestum est, possideat quis quae profert an mutuetur. deinde ipsa multarum artium scientia etiam aliud agentis nos ornat,

neque quisquam respondeo sufficio ut ad tempus simplex quidam et uniformis doceo primus enim aliter utor proprius aliter commodo longus intersum manifestus sum possideo quis qui profero an mutuo deinde ipse multus ars scientia etiam alius ago nos orno


quando auditoria intravimus? ne praeceptores quidem ullas crebriores cum auditoribus suis fabulas habent; colligunt enim discipulos non severitate disciplinae nec ingenii experimento, sed ambitione salutationum et inlecebris adulationis.

quando auditorium intro ne praeceptor quidem ullus creber cum auditor suus fabula habeo colligo enim discipulus non severitas disciplina neque ingenium experimentum sed ambitio salutatio et illecebra adulatio


bella quam pax ferunt. similis eloquentiae condicio. nam quo saepius steterit tamquam in acie quoque pluris et intulerit ictus et exceperit quoque maiores adversarios acrioresque pugnas sibi ipsa desumpserit, tanto altior et excelsior et illis nobilitata discriminibus in ore hominum agit, quorum ea natura est, ut secura velint.

bellum quam pax fero similis eloquentia condicio nam quo saepis sto tamquam in acies quoque multus et infero iacio et excipio quoque magnus adversarius acer pugna sui ipse desumo tantus alo et excello et ille nobilito discrimen in os homo ago qui is natura sum ut securus volo


Equidem, ut de me ipso fatear, non eum diem laetiorem egi, quo mihi latus clavus oblatus est, vel quo homo novus et in civitate minime favorabili natus quaesturam aut tribunatum aut praeturam accepi, quam eos, quibus mihi pro mediocritate huius quantulaecumque in dicendo facultatis aut reum prospere defendere aut apud centumviros causam aliquam feliciter orare aut apud principem ipsos illos libertos et procuratores principum tueri et defendere datur.

equidem ut de ego ipse fateor non is dies laetus ago quo ego latus clavus offertor sum vel quo homo novus et in civitas paruus favorabilis nascor quaestura aut tribunatus aut praetorqueo accipio quam is qui ego pro mediocritas hic quantulus in dico facultas aut reus prosperus defendo aut apud centumviri causa aliqui feliciter oro aut apud princeps ipse ille libertus et procurator princeps tueor et defendo do


musica geometria imbuebantur. incidunt enim causae, plurimae quidem ac paene omnes, quibus iuris notitia desideratur, pleraeque autem, in quibus haec quoque scientia requiritur.

musica geometria imbuo incido enim causa multus quidem atque paene omnis qui ius notitia desidero plerus autem in qui hic quoque scientia requiro


Ergo apud maiores nostros iuvenis ille, qui foro et eloquentiae parabatur, imbutus iam domestica disciplina, refertus honestis studiis deducebatur a patre vel a propinquis ad eum oratorem, qui principem in civitate locum obtinebat.

ergo apud magnus noster juvenis ille qui forum et eloquentia paro imbuo iam domesticus disciplina refercio honestus studium deduco ab pater vel ab propinquus ad is orator qui princeps in civitas locus obtineo


Iam vero contiones assiduae et datum ius potentissimum quemque vexandi atque ipsa inimicitiarum gloria, cum se plurimi disertorum ne a Publio quidem Scipione aut L. Sulla aut Cn. Pompeio abstinerent, et ad incessendos principes viros, ut est natura invidiae, populi quoque et histriones auribus uterentur, quantum ardorem ingeniis, quas oratoribus faces admovebant.

iam verus contio assiduus et do ius potens quisque vexo atque ipse inimicitiaris gloria cum sui plurimus disertor ne ab publius quidem scipio aut l sulla aut cn pompejus abstineo et ad incesso princeps vir ut sum natura invidia populus quoque et histrio auris uto quantus ardor ingenium qui orator fax admoveo


proditum est? et Cicero his, ut opinor, verbis refert, quidquid in eloquentia effecerit, id se non rhetorum officinis, sed

prodeo sum et cicero hic ut opinor verbum refero quisquis in eloquentia efficio is sui non rhetor officina sed


nempe enim duo genera materiarum apud rhetoras tractantur, suasoriae et controversiae. ex his suasoriae quidem etsi tamquam plane leviores et minus prudentiae exigentes pueris delegantur, controversiae robustioribus adsignantur, quales, per fidem, et quam incredibiliter compositae! sequitur autem, ut materiae abhorrenti a veritate

nempe enim duo genus materiaris apud rhetoras tracto suasoria et controversia ex hic suasoria quidem etsi tamquam planus levis et paruus prudentia exigo puer delego controversia robustus adsigno qualis per fides et quam incredibilis compono sequor autem ut materia abhorreo ab veritas


Tum ille 'leges' inquit 'quid Maternus sibi debuerit, et adgnosces quae audisti. quod si qua omisit Cato, sequenti recitatione Thyestes dicet; hanc enim tragoediam disposui iam et intra me ipse formavi. atque ideo maturare libri huius editionem festino, ut dimissa priore cura novae cogitationi toto pectore incumbam.'

tum ille lex inquam quis maternus sui debeo et agnosco qui audio qui si qui omitto cato sequor recitatio thyestes dico hic enim tragoedia dispono iam et intra ego ipse formo atque ideo maturaris liber hic editio festino ut dimitto prior cura novus cogitatio totus pectus incumbo


Cum adrisissent, discessimus.


nam si ad utilitatem vitae omnia consilia factaque nostra derigenda sunt, quid est tutius quam eam exercere artem, qua semper armatus praesidium amicis, opem alienis, salutem periclitantibus, invidis vero et inimicis metum et terrorem ultro feras, ipse securus et velut quadam

nam si ad utilitas vita omnis consilium facio noster derigeo sum quis sum tueor quam is exerceo ars qui semper armo praesidium amicus ops alienus salus periclitor invidus verus et inimicus metus et terror ultro ferus ipse securus et velut quidam


declamatio quoque adhibeatur. sic fit ut tyrannicidarum praemia aut vitiatarum electiones aut pestilentiae remedia aut incesta matrum aut quidquid in schola cotidie agitur, in foro vel raro vel numquam, ingentibus verbis persequantur: cum ad veros iudices ventum

declamatio quoque adhibeo sic fio ut tyrannicidaris praemium aut vitiataris electio aut pestilentia remedio aut incesto mater aut quisquis in schola cottidie ago in forum vel rarus vel numquam ingens verbum persequor cum ad verus iudex venio


Ergo non minus rubore quam praemiis stimulabantur, ne clientulorum loco potius quam patronorum numerarentur, ne traditae a maioribus necessitudines ad alios transirent, ne tamquam inertes et non suffecturi honoribus aut non impetrarent aut impetratos male tuerentur.

ergo non paruus rubor quam praemium stimulo ne clientulus locus potis quam patronus numero ne trado ab magnus necessitudo ad alius transeo ne tamquam iners et non sufficio honor aut non impetro aut impetro malus tueor


defenderent. nec ullis aut gloria maior aut augustior honor, primum apud deos, quorum proferre responsa et interesse epulis ferebantur, deinde apud illos dis genitos sacrosque reges, inter quos neminem causidicum, sed Orphea ac Linum ac, si introspicere altius velis, ipsum Apollinem accepimus.

defendo neque ullus aut gloria magnus aut augustus honor primus apud deus qui profero respondeo et intersum epulis fero deinde apud ille deus gigno sacer rex inter qui nemo causidicus sed orpheus atque linus atque si introspicio altus velis ipse apollo accipio


ex ea parte laudet qua antiquus est. concedamus sane C. Caesari, ut propter magnitudinem cogitationum et occupationes rerum minus in eloquentia effecerit, quam divinum eius ingenium postulabat, tam hercule quam Brutum philosophiae suae relinquamus; nam in orationibus minorem esse

ex is pars laudo qui antiquus sum concedo sanus que caesaris ut propter magnitudo cogitatio et occupatio res paruus in eloquentia efficio quam divinus is ingenium postulo tam herculis quam brutus philosophia suus relinquo nam in oratio paruus sum


in domum meam inruperunt. nam statum cuiusque ac securitatem melius innocentia tuetur quam eloquentia, nec vereor ne mihi umquam verba in senatu nisi pro alterius discrimine facienda sint.

in domus meus irrumpo nam status quisque atque securitas bonus innocens tueor quam eloquentia neque vereor ne ego umquam verbum in senatus nisi pro alter discrimen facio sum


studiorum plus mali ingeniis adferant. nam in loco nihil reverentiae est, in quem nemo nisi aeque imperitus intret; in condiscipulis nihil profectus, cum pueri inter pueros et adulescentuli inter adulescentulos pari securitate et dicant et audiantur; ipsae vero exercitationes magna ex parte contrariae.

studium multus malus ingenium affero nam in locus nihil reverentia sum in qui nemo nisi aequus imperitus intro in condiscipulis nihil proficiscor cum puer inter puer et adulescentulus inter adulescentulus par securitas et dico et audio ipse verus exercitatio magnus ex pars contrarius


Academiae spatiis consecutum. sunt aliae causae, magnae et graves, quas vobis aperiri aequum est, quoniam quidem ego iam meum munus explevi, et quod mihi in consuetudine est, satis multos offendi, quos, si forte haec audierint, certum habeo dicturos me, dum iuris et philosophiae scientiam tamquam oratori necessariam laudo, ineptiis meis plausisse.'

academia spatium consequor sum alius causa magnus et gravis qui tu aperio aequus sum quoniam quidem ego iam meus munus expleo et qui ego in consuetudo sum satis multus offendo qui si fors hic audio certus habeo dico ego dum ius et philosophia scientia tamquam orator necessaria laudo ineptia meus plaudo