Dialogus de Oratoribus

CC BY 4.0 (estate-derived fields); included text keeps its per-record source license

Reuse requires the attribution line above (CC BY 4.0). Text records carry their own license_id; only open-display licenses appear in this file.

Licensed lexica and citation-only authorities are excluded from bulk dumps by construction — cite the authority, never reprint it.


populum Romanum notitia. testes Augusti epistulae, testis ipse populus, qui auditis in theatro Virgilii versibus surrexit universus et forte praesentem spectantemque Virgilium veneratus est sic quasi Augustum.

populus romanus notitia testis augustus epistula testis ipse populus qui audio in theatrum vergilius versus surgo universus et fors praesens specto vergilius veneror sum sic quasi augustus


sua aut amicorum discrimina commendent. ullane tanta ingentium opum ac magnae potentiae voluptas quam spectare homines veteres et senes et totius orbis gratia subnixos in summa rerum omnium abundantia confitentis, id quod

suus aut amicus discrimino commendo ullus tantus ingens opos atque magnus potentia voluptas quam specto homo vetus et senex et totus orbis gratia subnixus in summus res omnis abundantia confiteor is qui


est oratori subiecta ad dicendum materia. nam in iudiciis fere de aequitate, in deliberationibus de utilitate, in laudationibus de honestate disserimus, ita tamen ut plerumque haec ipsa in vicem misceantur: de quibus copiose et varie et ornate nemo dicere potest, nisi qui cognovit naturam humanam et vim virtutum pravitatemque vitiorum et intellectum eorum, quae nec in virtutibus nec in vitiis numerantur.

sum orator subiectum ad dico materia nam in iudicium fere de aequitas in deliberatio de utilitas in laudatio de honestas dissero ita tamen ut plerusque hic ipse in vicis misceo de qui copiosus et varius et orno nemo dico possum nisi qui cognosco natura humanus et vis virtus pravitas vitium et intellego is qui neque in virtus neque in vitium numero


contendo, sed iudicio et intellectu. vidit namque, ut paulo ante dicebam, cum condicione temporum et diversitate aurium formam quoque ac speciem orationis esse mutandam. facile perferebat prior ille populus, ut imperitus et rudis, impeditissimarum orationum spatia, atque id ipsum

contendo sed iudicium et intellego video namque ut paulus ante dico cum condicio tempus et diversitas auris forma quoque atque species oratio sum muto facilis perfero prior ille populus ut imperitus et rudis impeditissimaris oratio spatior atque is ipse


Ausim contendere Marcellum hunc Eprium, de quo modo locutus sum, et Crispum Vibium (libentius enim novis et recentibus quam remotis et oblitteratis exemplis utor) non minores esse in extremis partibus terrarum quam

audeo contendo marcellus hic eprium de quo modo loquor sum et crispus vibius libet enim novus et recens quam remoueo et oblittero exemplum uto non paruus sum in exter pars terra quam


cui percontationi tuae respondere et tam magnae quaestionis pondus excipere, ut aut de ingeniis nostris male existimandum sit, si idem adsequi non possumus, aut de iudiciis, si nolumus, vix hercule auderem, si mihi mea sententia proferenda ac non disertissimorum, ut nostris temporibus, hominum sermo repetendus esset, quos eandem hanc quaestionem pertractantis iuvenis admodum audivi.

qui percontatio tuus respondeo et tam magnus quaestio pondus excipio ut aut de ingenium noster malus existimo sum si idem assequor non possum aut de iudicium si nolo vix herculis audeo si ego meus sententia profero atque non dissero ut noster tempus homo sermo repeto sum qui idem hic quaestio pertracto juvenis admodum audio


Parvum et ridiculum fortasse videbitur quod dicturus sum, dicam tamen, vel ideo ut rideatur. quantum humilitatis putamus eloquentiae attulisse paenulas istas, quibus adstricti et velut inclusi cum iudicibus fabulamur? quantum virium detraxisse orationi auditoria et tabularia credimus, in

parvus et ridiculus fortasse video qui dico sum dico tamen vel ideo ut rideo quantus humilitas puto eloquentia affero paenula iste qui adstringo et velut includo cum judex fabulor quantus vis detraho oratio auditorium et tabularia credo in


iam vero iuvenes et in ipsa studiorum incude positi, qui profectus sui causa oratores sectantur, non solum audire, sed etiam referre domum aliquid inlustre et dignum memoria volunt; traduntque in vicem ac saepe in colonias ac provincias suas scribunt, sive sensus aliquis arguta et brevi sententia

iam verus juvenis et in ipse studium incudo pono qui proficiscor suus causa orator sector non solus audio sed etiam refero domus aliquis illustris et dignus memoria volo trado in vicis atque saepe in colonia atque provincia suus scribo sive sensus aliquis arguo et brevis sententia


ex sordidissimis artificiis discatur. ergo hanc primam et praecipuam causam arbitror, cur in tantum ab eloquentia antiquorum oratorum recesserimus. si testes desiderantur, quos potiores nominabo quam apud Graecos Demosthenem, quem studiosissimum Platonis auditorem fuisse memoriae

ex sordidus artificium disco ergo hic primus et praecipuus causa arbitror cur in tantus ab eloquentia antiquus orator recedo si testis desidero qui potis nomino quam apud graeci demosthenes qui studiosus plato auditor sum memoria


an ille Ciceroni invideret, qui mihi videtur ne Caesari quidem invidisse? quod ad Servium Galbam et C. Laelium attinet, et si quos alios antiquiorum agitare non destitit, non exigit defensorem, cum fatear quaedam eloquentiae eorum ut nascenti adhuc nec satis adultae defuisse.

an ille cicero invideo qui ego video ne caesaris quidem invideo qui ad servius galba et que laelius attineo et si qui alius antiquus agito non desisto non exigo defensor cum fateor quidam eloquentia is ut nasco adhuc neque satis adoleo desum


nescio an venerint in manus vestras haec vetera, quae et in antiquariorum bibliothecis adhuc manent et cum maxime a Muciano contrahuntur, ac iam undecim, ut opinor, Actorum libris et tribus

nescio an venio in manus vester hic vetero qui et in antiquarius bibliotheca adhuc maneo et cum magnus ab mucianus contraho atque iam undecim ut opinor actor liber et tres


solent. me vero "dulces," ut Virgilius ait, "Musae," remotum a sollicitudinibus et curis et necessitate cotidie aliquid contra animum faciendi, in illa sacra illosque fontis ferant; nec insanum ultra et lubricum forum famamque pallentem trepidus experiar.

soleo ego verus dulcis ut vergilius aio musa removeo ab sollicitudo et cura et necessitas cottidie aliquis contra animus facio in ille sacer ille fons fero neque insanus ultra et lubricus forum fama palleo trepidus experior


optimum sit se non habere? iam vero qui togatorum comitatus et egressus! quae in publico species! quae in iudiciis veneratio! quod illud gaudium consurgendi adsistendique inter tacentis et in unum conversos! coire populum et circumfundi coram et accipere adfectum, quemcumque orator

bonus sum sui non habeo iam verus qui togator comitor et egredior qui in publicus species qui in iudicium veneratio qui ille gaudium consurgo assisto inter taceo et in unus converro coeo populus et circumfundo coram et accipio afficio quicumque orator


institutione et litteris famam eloquentiae consecutum. nam et Secundo purus et pressus et, in quantum satis erat, profluens sermo non defuit, et Aper omni eruditione imbutus contemnebat potius litteras quam nesciebat, tamquam maiorem industriae et laboris gloriam habiturus, si ingenium eius nullis alienarum artium adminiculis inniti videretur.

institutio et littera fama eloquentia consequor nam et secundus purus et premo et in quantus satis sum profluo sermo non desum et aper omnis eruditio imbuo contemno potis littera quam nescio tamquam magnus industria et labor gloria habeo si ingenium is nullus alienaris ars adminiculis innitor video


nostrum pulcherrimo genere dicendi. nam et te, Messalla, video laetissima quaeque antiquorum imitantem, et vos, Materne ac Secunde, ita gravitati sensuum nitorem et cultum verborum miscetis, ea electio inventionis, is ordo rerum, ea, quotiens causa poscit, ubertas, ea, quotiens permittit, brevitas, is compositionis decor, ea sententiarum planitas est, sic exprimitis adfectus, sic libertatem temperatis, ut etiam si nostra iudicia malignitas et invidia tardaverit, verum de vobis dicturi sint posteri nostri.'

nos pulcher genus dico nam et tu messalla video laetus quisque antiquus imito et tu maternus atque secundus ita gravitas sensus nitor et cultus verbum misceo is electio inventio is ordo res is quotiens causa posco ubertas is quotiens permitto brevitas is compositio decor is sententiaris planitas sum sic exprimo affectus sic libertas tempero ut etiam si noster iudicium malignitas et invidia tardo verus de tu dico sum posterus noster


perpetua potentia ac potestate munitus? cuius vis et utilitas rebus prospere fluentibus aliorum perfugio et tutela intellegitur: sin proprium periculum increpuit, non hercule lorica et gladius in acie firmius munimentum quam reo et periclitanti eloquentia, praesidium simul ac telum, quo propugnare pariter et incessere sive in iudicio sive in senatu sive apud

perpetuus potentia atque potestas munio qui volo et utilitas res prosperus fluo alius perfugio et tutela intellego sin proprius periculum increpo non herculis lorica et gladius in acies firmus munimentum quam reor et periclitor eloquentia praesidium simul atque telis quo propugnaris pariter et incedo sive in iudicium sive in senatus sive apud


Sed transeo ad Latinos oratores, in quibus non Menenium, ut puto, Agrippam, qui potest videri antiquus, nostrorum temporum disertis anteponere soletis, sed Ciceronem et Caesarem et Caelium et Calvum et Brutum et Asinium et Messallam: quos quid antiquis potius temporibus adscribatis

sed transeo ad latini orator in qui non menenius ut puto agrippa qui possum video antiquus noster tempus dissero antepono solo sed cicero et caesaris et caelius et calvus et brutus et asinius et messalla qui quis antiquus potis tempus adscribo


nam priores eius orationes non carent vitiis antiquitatis: lentus est in principiis, longus in narrationibus, otiosus circa excessus; tarde commovetur, raro incalescit; pauci sensus apte et cum quodam lumine terminantur. nihil excerpere, nihil referre possis, et velut in rudi aedificio, firmus sane paries et duraturus, sed non satis expolitus et splendens.

nam prior is oratio non careo vitium antiquitas lentus sum in principia longus in narratio otiosus circa excedo tardus commoveo rarus incalesco paucus sensus aptus et cum quidam lumen termino nihil excerpo nihil refero possum et velut in rudo aedificium firmus sanus pario et duro sed non satis expolio et splendeo


minimum inter tot ac tanta locum obtinent imagines ac tituli et statuae, quae neque ipsa tamen negleguntur, tam hercule quam divitiae et opes, quas facilius invenies qui vituperet quam qui fastidiat. his igitur et honoribus et ornamentis et facultatibus refertas domos eorum videmus, qui se ab ineunte adulescentia causis forensibus et oratorio studio dederunt.

paruus inter tot atque tantus locus obtineo imago atque titulis et statua qui neque ipse tamen neglego tam herculis quam divitiae et ops qui facilis invenio qui vitupero quam qui fastidio hic igitur et honor et ornamentum et facultas refercio domus is video qui sui ab ineo adulescentia causa forensis et oratorius studium do


hunc sectari, hunc prosequi, huius omnibus dictionibus interesse sive in iudiciis sive in contionibus adsuescebat, ita ut altercationes quoque exciperet et iurgiis interesset utque

hic sectaris hic prosequor hic omnis dictio intersum sive in iudicium sive in contio assuesco ita ut altercatio quoque excipio et jurgium intersum ut


in civitate aut tueri conspicuum et eminentem locum. nec mirum, cum etiam inviti ad populum producerentur, cum parum esset in senatu breviter censere, nisi qui ingenio et eloquentia sententiam suam tueretur, cum in aliquam invidiam aut crimen vocati sua voce respondendum haberent, cum testimonia quoque in publicis iudiciis non absentes nec per tabellam dare, sed coram et praesentes dicere cogerentur.

in civitas aut tueor conspicuus et emineo locus neque mirus cum etiam invitus ad populus produco cum parum sum in senatus brevis censeo nisi qui ingenium et eloquentia sententia suus tueor cum in aliqui invidia aut crimen voco suus vox respondeo habeo cum testimonium quoque in publicus iudicium non absum neque per tabella do sed coram et praesens dico cogo


oderunt, Calvi mirantur. quos more prisco apud iudicem fabulantis non auditores sequuntur, non populus audit, vix denique litigator perpetitur: adeo maesti et inculti illam ipsam, quam iactant, sanitatem non firmitate, sed ieiunio

odi calvus miror qui mos priscus apud judico fabulor non auditor sequor non populus audio vix denique litigator perpetior adeo maestus et incultus ille ipse quam iacto sanitas non firmitas sed jejunium


'Ego vero' inquit Secundus, 'antequam me iudicem Aper recuset, faciam quod probi et moderati iudices solent, ut in iis cognitionibus se excusent, in quibus manifestum est

ego verus inquam secundus antequam ego judico aper recuso facio qui probus et moderor iudex soleo ut in is cognitio sui excuso in qui manifestus sum


sed expetuntur quos rhetoras vocant; quorum professio quando primum in hanc urbem introducta sit quamque nullam apud maiores nostros auctoritatem habuerit, statim dicturus referam necesse est animum ad eam disciplinam, qua usos esse eos oratores accepimus, quorum infinitus labor et cotidiana meditatio et in omni genere studiorum assiduae exercitationes ipsorum etiam continentur libris.

sed expeto qui rhetoras voco qui professio quando primus in hic urbs introduco sum quisque nullus apud magnus noster auctoritas habeo statim dico refero necesse sum animus ad is disciplina qui utor sum is orator accipio qui infinitus labor et cottidianus meditatio et in omnis genus studium assiduus exercitatio ipse etiam contineo liber


abest ab infirmitate, in quo sola sanitas laudatur. vos vero, viri disertissimi, ut potestis, ut facitis, inlustrate saeculum

absum ab infirmitas in quo solus sanitas laudo tu verus vir dissero ut possum ut facio inlustro saeculis


invenit. non, opinor, Demosthenem orationes inlustrant, quas adversus tutores suos composuit, nec Ciceronem magnum oratorem P. Quintius defensus aut Licinius Archias faciunt: Catilina et Milo et Verres et Antonius hanc illi famam circumdederunt, non quia tanti fuerit rei publicae malos ferre cives, ut uberem ad dicendum materiam oratores haberent, sed, ut subinde admoneo, quaestionis meminerimus sciamusque nos de ea re loqui, quae facilius turbidis et inquietis

invenio non opinor demosthenes oratio inlustro qui adverro tutor suus compono neque cicero magnus orator p quintus defendo aut licinius archias facio catilina et milo et verres et antonius hic ille fama circumdo non quia tantus sum res publicus malus fero civis ut uber ad dico materia orator habeo sed ut subinde admoneo quaestio memini scio nos de is res loquor qui facilis turbidus et inquietus


commendat eventum et lenocinatur voluptati. sed extemporalis audaciae atque ipsius temeritatis vel praecipua iucunditas est; nam in ingenio quoque, sicut in agro, quamquam alia diu serantur atque elaborentur, gratiora tamen quae sua sponte nascuntur.

commendo evenio et lenocinor voluptas sed extemporal audacia atque ipse temeritas vel praecipuus jucunditas sum nam in ingenium quoque sicut in ager quamquam alius diu sero atque elaboro gratus tamen qui suus sponte nascor


Saepe ex me requiris, Iuste Fabi, cur, cum priora saecula tot eminentium oratorum ingeniis gloriaque floruerint, nostra potissimum aetas deserta et laude eloquentiae orbata vix nomen ipsum oratoris retineat; neque enim ita appellamus nisi antiquos, horum autem temporum diserti causidici et advocati et patroni et quidvis potius quam oratores vocantur.

saepe ex ego requiro justus fabius cur cum prior saeculum tot emineo orator ingenium glorior floreo noster potis aetas desero et laus eloquentia orbo vix nomen ipse orator retineo neque enim ita appello nisi antiqui hic autem tempus dissero causidicus et advoco et patronus et quivis potis quam orator voco


Ceterum si omisso optimo illo et perfectissimo genere eloquentiae eligenda sit forma dicendi, malim hercule C. Gracchi impetum aut L. Crassi maturitatem quam calamistros Maecenatis aut tinnitus Gallionis: adeo melius est orationem vel hirta toga induere quam fucatis et meretriciis

ceterum si omitto bonus ille et perficio genus eloquentia eligo sum forma dico malo herculis que gracchus impetus aut l crassus maturitas quam calamister maecenas aut tinnio gallio adeo bonus sum oratio vel hirtus toga induo quam fuco et meretricius


senatum consilio et auctoritate regerent. quin immo sibi ipsi persuaserant neminem sine eloquentia aut adsequi posse

senatus consilium et auctoritas rego quin immo sui ipse persuadeo nemo sine eloquentia aut assequor possum


sed ut dicere institueram, deducuntur in scholas, in quibus non facile dixerim utrumne locus ipse an condiscipuli an genus

sed ut dico instituo deduco in schola in qui non facilis dico uter locus ipse an condiscipulis an genus


oratorum aetatem significatione ista determinetis. ego enim cum audio antiquos, quosdam veteres et olim natos intellego, ac mihi versantur ante oculos Ulixes ac Nestor, quorum aetas mille fere et trecentis annis saeculum nostrum antecedit: vos autem Demosthenem et Hyperidem profertis, quos satis constat Philippi et Alexandri temporibus floruisse,

orator aetas significatio iste determino ego enim cum audio antiqui quidam vetus et olim nascor intellego atque ego verso ante oculus ulixes atque nestor qui aetas mille fere et trecenti annus saeculis nos antecedo tu autem demosthenes et hyperides profero qui satis consto philippus et alexander tempus floreo


librorum suorum plus bilis habeat quam sanguinis. primus enim contempto ordine rerum, omissa modestia ac pudore verborum, ipsis etiam quibus utitur armis incompositus et studio feriendi plerumque deiectus, non pugnat, sed rixatur.

liber suus multus bilis habeo quam sanguis primus enim contemno ordo res omitto modestia atque pudor verbum ipse etiam qui uto arma incompositus et studium ferio plerusque deicio non pugno sed rixo


sed hominum. nam et Calvum et Asinium et ipsum Ciceronem credo solitos et invidere et livere et ceteris humanae infirmitatis vitiis adfici: solum inter hos arbitror Brutum non malignitate nec invidia, sed simpliciter et ingenue iudicium animi sui detexisse.

sed homo nam et calvus et asinius et ipse cicero credo soleo et invideo et liveo et ceterus humanus infirmitas vitium afficio solus inter hic arbitror brutus non malignitas neque invidia sed simplex et ingenuus iudicium animus suus detego


horum temporum adgnoscimus. sordes autem illae verborum et hians compositio et inconditi sensus redolent antiquitatem; nec quemquam adeo antiquarium puto, ut Caelium

hic tempus agnosco sordeo autem ille verbum et hio compositio et inconditus sensus redoleo antiquitas neque quisquam adeo antiquarius puto ut caelius


Ad Ciceronem venio, cui eadem pugna cum aequalibus suis fuit, quae mihi vobiscum est. illi enim antiquos mirabantur, ipse suorum temporum eloquentiam anteponebat; nec ulla re magis eiusdem aetatis oratores praecurrit quam

ad cicero venio qui idem pugno cum aequal suus sum qui ego tu sum ille enim antiqui miro ipse suus tempus eloquentia antepono neque ullus res magis idem aetas orator praecurro quam


ceteris aliarum artium studiis credo. sed tecum mihi, Materne, res est, quod, cum natura tua in ipsam arcem eloquentiae ferat, errare mavis et summa adepturus in levioribus subsistis. ut si in Graecia natus esses, ubi ludicras quoque artis exercere honestum est, ac tibi Nicostrati robur ac vires di dedissent, non paterer inmanis illos et ad pugnam natos lacertos levitate iaculi aut iactu disci vanescere, sic nunc te ab auditoriis et theatris in forum et ad causas et ad vera proelia voco, cum praesertim ne ad illud quidem confugere possis, quod plerisque patrocinatur, tamquam minus obnoxium sit offendere poetarum quam oratorum studium.

ceterus alius ars studium credo sed tu ego maternus res sum qui cum natura tuus in ipse arx eloquentia fero erro malo et summus adepturus in levis subsisto ut si in graecia nascor sum ubi ludicras quoque ars exerceo honestus sum atque tu nicostratus robur atque vireo deus do non pateo immanis ille et ad pugna nascor lacertus levitas iaculis aut iactus disco vanesco sic nunc tu ab auditorium et theatrum in forum et ad causa et ad verus proelio voco cum praesertim ne ad ille quidem confugio possum qui plerusque patrocinor tamquam paruus obnoxius sum offendo poetaris quam orator studium


Nam postero die quam Curiatius Maternus Catonem recitaverat, cum offendisse potentium animos diceretur, tamquam in eo tragoediae argumento sui oblitus tantum Catonem cogitasset, eaque de re per urbem frequens sermo haberetur, venerunt ad eum Marcus Aper et Iulius Secundus, celeberrima tum ingenia fori nostri, quos ego utrosque non modo in iudiciis studiose audiebam, sed domi quoque et in publico adsectabar mira studiorum cupiditate et quodam ardore iuvenili, ut fabulas quoque eorum et disputationes et arcana semotae dictionis penitus exciperem, quamvis maligne plerique opinarentur, nec Secundo promptum esse sermonem et Aprum ingenio potius et vi naturae quam

nam posterus dies quam curiatus maternus cato recito cum offendo potens animus dico tamquam in is tragoedia argumentum suus obliuiscor tantus cato cogito is de res per urbs frequens sermo habeo venio ad is marcus aper et iulius secundus celeber tum ingenium forum noster qui ego uter non modo in iudicium studiosus audio sed domus quoque et in publicus assector mirus studium cupiditas et quidam ardor iuvenilis ut fabula quoque is et disputatio et arcanus semoveo dictio penitus excipio quivis malignus plerusque opinor neque secundus promptus sum sermo et aper ingenium potis et vis natura quam


populus Romanus sua interesse quid iudicaretur. satis constat C. Cornelium et M. Scaurum et T. Milonem et L. Bestiam et P. Vatinium concursu totius civitatis et accusatos et defensos, ut frigidissimos quoque oratores ipsa certantis populi studia excitare et incendere potuerint. itaque hercule eius modi libri extant, ut ipsi quoque qui egerunt non aliis magis orationibus censeantur.

populus romanus suus intersum quis judico satis consto que cornelius et m scaurus et t milo et l bestia et p vatinius concursus totus civitas et accuso et defendo ut frigidus quoque orator ipse certo populus studium excitaris et incendo possum itaque herculis is modus liber extant ut ipse quoque qui egero non alius magis oratio censeo


'Perge' inquit Maternus 'et cum de antiquis loquaris, utere antiqua libertate, a qua vel magis degeneravimus quam ab eloquentia.'

pergus inquam maternus et cum de antiquus loquaris utor antiquus libertas ab qui vel magis degenero quam ab eloquentia


et ut beatissimus recitationem eius eventus prosequatur, omnis illa laus intra unum aut alterum diem, velut in herba vel flore praecerpta, ad nullam certam et solidam pervenit frugem, nec aut amicitiam inde refert aut clientelam aut mansurum in animo cuiusquam beneficium, sed clamorem

et ut beatus recitatio is evenio prosequor omnis ille laus intra unus aut alter dies velut in herba vel floreo praecerpo ad nullus certus et solidus pervenio frugis neque aut amicitia inde refero aut clientela aut mando in animus quisquam beneficium sed clamor


facere quod inhonestum factu videretur. ac non studia modo curasque, sed remissiones etiam lususque puerorum sanctitate quadam ac verecundia temperabat. sic Corneliam Gracchorum, sic Aureliam Caesaris, sic Atiam Augusti praefuisse educationibus ac produxisse principes

facio qui inhonestus factus video atque non studium modo curo sed remissio etiam ludo puer sanctitas quidam atque verecundia tempero sic cornelius gracchus sic aurelius caesar sic atia augustus praesum educatio atque produco princeps


formandosque liberos pauca praedixero. nam pridem suus cuique filius, ex casta parente natus, non in cellula emptae nutricis, sed gremio ac sinu matris educabatur, cuius praecipua laus erat tueri domum et inservire liberis.

formo liber paucus praedico nam pridem suus quisque filius ex castus pareo nascor non in cellula emo nutrix sed gremium atque sinus mater educo qui praecipuus laus sum tueor domus et inservio liber


. . non de otiosa et quieta re loquimur et quae probitate et modestia gaudeat, sed est magna illa et notabilis eloquentia alumna licentiae, quam stulti libertatem vocitant, comes seditionum, effrenati populi incitamentum, sine obsequio, sine severitate, contumax, temeraria, adrogans, quae in bene constitutis civitatibus non oritur.

non de otiosus et quietus res loquor et qui probitas et modestia gaudeo sed sum magnus ille et notabilis eloquentia alumnus licentia quam stultus libertas vocito comes seditio effreno populus incitamentum sine obsequium sine severitas contumax temerarius adrogo qui in bene constitus civitas non orior


saepe celebrato sumpsit sibi contra dicendi partis. igitur exprome nobis non laudationem antiquorum (satis enim illos fama sua laudat), sed causas cur in tantum ab eloquentia eorum recesserimus, cum praesertim centum et viginti annos ab interitu Ciceronis in hunc diem effici ratio temporum collegerit.'

saepe celebro sumo sui contra dico pars igitur expromo nos non laudatio antiquus satis enim ille fama suus laudo sed causa cur in tantus ab eloquentia is recedo cum praesertim centum et viginti annus ab interitus cicero in hic dies efficio ratio tempus colligo


fama sua etiam admiratores eius fatentur: nisi forte quisquam aut Caesaris pro Decio Samnite aut Bruti pro Deiotaro rege ceterosque eiusdem lentitudinis ac teporis libros legit, nisi qui et carmina eorundem miratur. fecerunt enim et carmina et in bibliothecas rettulerunt, non melius quam Cicero, sed

fama suus etiam admirator is fateor nisi fors quisquam aut caesar pro decius samnite aut brutus pro deiotarus rex ceter idem lentitudo atque tepor liber lego nisi qui et carmen idem miro facio enim et carmen et in bibliotheca refero non bonus quam cicero sed


penitus reformident. in paucissimos sensus et angustas sententias detrudunt eloquentiam velut expulsam regno suo, ut quae olim omnium artium domina pulcherrimo comitatu pectora implebat, nunc circumcisa et amputata, sine apparatu, sine honore, paene dixerim sine ingenuitate, quasi una

penitus reformido in paucus sensus et angustus sententia detrudo eloquentia velut expello regnum suus ut qui olim omnis ars domina pulcher comito pectus impleo nunc circumcido et amputo sine apparatus sine honor paene dico sine ingenuitas quasi unus


se antiquos oratores vocitant. neminem nominabo, genus hominum significasse contentus; sed vobis utique versantur ante oculos isti, qui Lucilium pro Horatio et Lucretium pro Virgilio legunt, quibus eloquentia Aufidii Bassi aut Servilii Noniani ex comparatione Sisennae aut Varronis sordet, qui rhetorum nostrorum commentarios fastidiunt,

sui antiqui orator vocito nemo nomino genus homo significo contineo sed tu utique verso ante oculus iste qui lucilius pro horatius et lucretius pro vergilius lego qui eloquentia aufidius bassus aut servilius noniani ex comparatio sisenna aut varro sordeo qui rhetor noster commentarius fastidio


quia ad auris iudicantium cum voluptate perveniunt. quid enim, si infirmiora horum temporum templa credas, quia non rudi caemento et informibus tegulis exstruuntur, sed marmore nitent et auro radiantur?

quia ad auris judico cum voluptas pervenio quis enim si infirmis hic tempus templum credo quia non rudo caementum et informis tegula exstruo sed marmor niteo et aurum radio


manant. quamquam vestra vobis notiora sunt: ego de urbe et his propriis ac vernaculis vitiis loquar, quae natos statim excipiunt et per singulos aetatis gradus cumulantur, si prius de severitate ac disciplina maiorum circa educandos

mano quamquam vester tu nosco sum ego de urbs et hic proprius atque vernaculis vitium loquor qui nascor statim excipio et per singuli aetas gradus cumulo si prior de severitas atque disciplina magnus circa educo


veniet: statuarque tumulo non maestus et atrox, sed hilaris et coronatus, et pro memoria mei nec consulat quisquam nec roget.'

venio statuo tumulus non maestus et atrox sed hilaris et corono et pro memoria meus neque consulo quisquam neque rogo


Haec ideo praedixi, ut si qua ex horum oratorum fama gloriaque laus temporibus adquiritur, eam docerem in medio sitam et propiorem nobis quam Servio Galbae aut C. Carboni quosque alios merito antiquos vocaverimus; sunt enim horridi et inpoliti et rudes et informes et quos utinam nulla parte imitatus esset Calvus vester aut Caelius aut ipse

hic ideo praedico ut si qui ex hic orator fama glorior laus tempus acquiro is doceo in medium sino et propiorem nos quam servius galba aut que carbo quisque alius mereo antiqui voco sum enim horridus et impolitus et rudo et informo et qui utinam nullus pars imitor sum calvus vester aut caelius aut ipse


melius fuisset non queri quam vindicari. quod si inveniretur aliqua civitas, in qua nemo peccaret, supervacuus esset inter innocentis orator sicut inter sanos medicus. quo modo tamen minimum usus minimumque profectus ars medentis habet in iis gentibus, quae firmissima valetudine ac saluberrimis corporibus utuntur, sic minor oratorum honor obscuriorque gloria est inter bonos mores et in obsequium

bonus sum non queror quam vindicaris qui si invenio aliqui civitas in qui nemo pecco supervacuus sum inter innocens orator sicut inter sanus medicus quo modo tamen paruus utor minimus proficiscor ars medeor habeo in is gens qui firmus valetudo atque saluberrimis corpus uto sic paruus orator honor obscurus gloria sum inter bonus mos et in obsequium


laudabat, si dicendo quis diem eximeret. iam vero longa principiorum praeparatio et narrationis alte repetita series et multarum divisionum ostentatio et mille argumentorum gradus, et quidquid aliud aridissimis Hermagorae et Apollodori libris praecipitur, in honore erat; quod si quis odoratus philosophiam videretur et ex ea locum aliquem orationi

laudo si dico quis dies eximo iam verus longus principia praeparatio et narratio altus repeto series et multus divisio ostentatio et mille argumentor gradus et quisquis alius aridus hermagoras et apollodorus liber praecipio in honor sum qui si quis odoro philosophia video et ex is locus aliquis oratio


ex his fontibus etiam illa profluunt, ut facilius iram iudicis vel instiget vel leniat, qui scit quid ira, promptius ad miserationem impellat, qui scit quid sit misericordia et

ex hic fons etiam ille profluo ut facilis ira judex vel instigo vel lenio qui scio quis ira promptus ad miseratio impello qui scio quis sum misericordia et


et prioribus et sequentibus anteponuntur. nec refert quod inter se specie differunt, cum genere consentiant. adstrictior Calvus, numerosior Asinius, splendidior Caesar, amarior Caelius, gravior Brutus, vehementior et plenior et valentior Cicero: omnes tamen eandem sanitatem eloquentiae prae se ferunt, ut si omnium pariter libros in manum sumpseris, scias, quamvis in diversis ingeniis, esse quandam iudicii ac

et prior et sequor antepono neque refero qui inter sui species differo cum genus consentio adstringo calvus numerosus asinius splendidus caesar amarus caelius gravis brutus vehemens et plenus et valeo cicero omnis tamen idem sanitas eloquentia prae sui fero ut si omnis pariter liber in manus sumo scio quivis in diverto ingenium sum quidam iudicium atque


notus est vobis utique Ciceronis liber, qui Brutus inscribitur, in cuius extrema parte (nam prior commemorationem veterum oratorum habet) sua initia, suos gradus, suae eloquentiae velut quandam educationem refert: se apud Q. Mucium ius civile didicisse, apud Philonem Academicum, apud Diodotum Stoicum omnis philosophiae partis penitus hausisse; neque iis doctoribus contentum, quorum ei copia in urbe contigerat, Achaiam quoque et Asiam peragrasse, ut omnem omnium

notus sum tu utique cicero liber qui brutus inscribo in qui exter pars nam prior commemoratio vetus orator habeo suus initium suus gradus suus eloquentia velut quidam educatio refero sui apud q mucius ius civilis disco apud philo academicus apud diodotus stoicus omnis philosophia pars penitus haurio neque is doctor contineo qui is copia in urbs contingo achaia quoque et asia peragro ut omnis omnis


suae insereret, in caelum laudibus ferebatur. nec mirum; erant enim haec nova et incognita, et ipsorum quoque oratorum paucissimi praecepta rhetorum aut philosophorum

suus insero in caelum laus fero neque mirus sum enim hic novo et incognitus et ipse quoque orator paucus praecipio rhetor aut philosophus


Epistularum composita et edita sunt. ex his intellegi potest Cn. Pompeium et M. Crassum non viribus modo et armis, sed ingenio quoque et oratione valuisse; Lentulos et Metellos et Lucullos et Curiones et ceteram procerum manum multum in his studiis operae curaeque posuisse, nec quemquam illis temporibus magnam potentiam sine aliqua eloquentia consecutum.

epistularis compono et edo sum ex hic intellego possum cn pompejus et m crassus non vis modo et arma sed ingenium quoque et oratio valeo lentulus et metellus et lucullus et curio et ceter procerus manus multus in hic studium opera cura pono neque quisquam ille tempus magnus potentia sine aliqui eloquentia consequor


Tum Aper: 'non desinis, Messalla, vetera tantum et antiqua mirari, nostrorum autem temporum studia inridere atque contemnere. nam hunc tuum sermonem saepe excepi, cum oblitus et tuae et fratris tui eloquentiae neminem hoc tempore oratorem esse contenderes, eo, credo, audacius, quod malignitatis opinionem non verebaris, cum eam gloriam, quam tibi alii concedunt, ipse tibi denegares.'

tum aper non desino messalla vetero tantus et antiquus miror noster autem tempus studium irrideo atque contemno nam hic tuus sermo saepe excipio cum obliuiscor et tuus et frater tuus eloquentia nemo hic tempus orator sum contendo is credo audax qui malignitas opinio non verebaris cum is gloria quam tu alius concedo ipse tu denegaris


regentis paratos. quid enim opus est longis in senatu sententiis, cum optimi cito consentiant? quid multis apud populum contionibus, cum de re publica non imperiti et multi deliberent, sed sapientissimus et unus? quid voluntariis accusationibus, cum tam raro et tam parce peccetur? quid invidiosis et excedentibus modum defensionibus, cum clementia cognoscentis obviam periclitantibus eat?

regens paro quis enim opus sum longus in senatus sententia cum bonus cito consentio quis multus apud populus contio cum de res publicus non imperitus et multus delibero sed sapio et unus quis voluntarius accusatio cum tam rarus et tam parco pecco quis invidiosus et excedo modus defensio cum clemens cognosco obvius periclitor eo


'Non sum' inquit 'offensus Apri mei disputatione, nec vos offendi decebit, si quid forte auris vestras perstringat, cum sciatis hanc esse eius modi sermonum legem, iudicium animi citra damnum adfectus proferre.'

non sum inquam offendo aper meus disputatio neque tu offendo decet si quis fors auris vester perstringo cum scio hic sum is modus sermo lex iudicium animus citer damnum affectus profero


debilitatur ac frangitur eloquentia. ipsam quin immo curam et diligentis stili anxietatem contrariam experimur, quia saepe interrogat iudex, quando incipias, et ex interrogatione eius incipiendum est. frequenter probationibus et testibus silentium patronus indicit. unus inter haec dicenti aut alter adsistit, et res velut in solitudine agitur.

debilito atque frango eloquentia ipse quin immo cura et diligo stilis anxietas contrarius experior quia saepe interrogo iudex quando incipio et ex interrogatio is incipio sum frequens probatio et testis silentium patronus indico unus inter hic dico aut alter assisto et res velut in solitudo ago


ita ad summa eloquentiae praemia magna etiam necessitas accedebat, et quo modo disertum haberi pulchrum et gloriosum, sic contra mutum et elinguem videri deforme habebatur.

ita ad summus eloquentia praemium magnus etiam necessitas accedo et quo modo dissero habeo pulcher et gloriosus sic contra mutus et elinguo video deformis habeo


Finierat Maternus, cum Messalla: 'erant quibus contra dicerem, erant de quibus plura dici vellem, nisi iam dies esset exactus.' 'fiet' inquit Maternus 'postea arbitratu tuo, et si qua tibi obscura in hoc meo sermone visa sunt, de iis

finio maternus cum messalla sum qui contra dico sum de qui multus dico volo nisi iam dies sum exigo fio inquam maternus postea arbitratus tuus et si qui tu obscurus in hic meus sermo video sum de is


ac prope omnibus horis contingit. quid enim dulcius libero et ingenuo animo et ad voluptates honestas nato quam videre plenam semper et frequentem domum suam concursu splendidissimorum hominum? idque scire non pecuniae, non orbitati, non officii alicuius administrationi, sed sibi ipsi dari? ipsos quin immo orbos et locupletes et potentis venire plerumque ad iuvenem et pauperem, ut aut

atque prope omnis hora contingo quis enim dulcis liber et ingenuus animus et ad voluptas honestus natus quam video plenus semper et frequens domus suus concursus splendidus homo is scio non pecunia non orbitas non officium aliquis administratio sed sui ipse do ipse quin immo orbus et locuples et possum venio plerusque ad juvenis et paupero ut aut


vagum et voces inanis et gaudium volucre. laudavimus nuper ut miram et eximiam Vespasiani liberalitatem, quod quingenta sestertia Basso donasset. pulchrum id quidem, indulgentiam principis ingenio mereri: quanto tamen pulchrius, si ita res familiaris exigat, se ipsum colere, suum

vagus et voco inanis et gaudium volucris laudo nuper ut mirus et eximius vespasianus liberalitas qui quingenti sestertium bassus dono pulcher is quidem indulgentia princeps ingenium mereo quantus tamen pulcher si ita res familiaris exigo sui ipse colo suus


felicius, quia illos fecisse pauciores sciunt. Asinius quoque, quamquam propioribus temporibus natus sit, videtur mihi inter Menenios et Appios studuisse. Pacuvium certe et Accium non solum tragoediis sed etiam orationibus suis

felix quia ille facio paucus scio asinius quoque quamquam propioribus tempus nascor sum video ego inter menenius et appius studeo pacuvius certus et attius non solus tragoedia sed etiam oratio suus


fastidio esse. num dubitamus inventos qui prae Catone Appium Caecum magis mirarentur? satis constat ne Ciceroni quidem obtrectatores defuisse, quibus inflatus et tumens nec satis pressus, sed supra modum exsultans et superfluens

fastidium sum num dubito invenio qui prae cato appius caecus magis miro satis consto ne cicero quidem obtrectator desum qui inflo et tumeo neque satis premo sed supra modus exsulto et superfluo


et proferendi quae perceperis. sed si cui obscuriora haec videntur isque scientiam ab exercitatione separat, illud certe concedet, instructum et plenum his artibus animum longe paratiorem ad eas exercitationes venturum, quae propriae esse oratorum videntur.

et profero qui percipio sed si qui obscurus hic video eo scientia ab exercitatio separo ille certus concedo instruo et plenus hic ars animus longus paro ad is exercitatio venio qui proprius sum orator video


hinc leges assiduae et populare nomen, hinc contiones magistratuum paene pernoctantium in rostris, hinc accusationes potentium reorum et adsignatae etiam domibus inimicitiae, hinc procerum factiones et assidua senatus adversus plebem certamina.

hinc lex assiduus et popularis nomen hinc contio magistratus paene pernocto in rostrum hinc accusatio potens reus et adsigno etiam domus inimicitia hinc procerus factio et assiduus senatus adverro plebs certamen


Lucani sacrario prolatus. horum igitur auribus et iudiciis obtemperans nostrorum oratorum aetas pulchrior et ornatior extitit. neque ideo minus efficaces sunt orationes nostrae,

lucanus sacrarium profero hic igitur auris et iudicium obtempero noster orator aetas pulcher et orno extitit neque ideo paruus efficax sum oratio noster


eligebatur autem maior aliqua natu propinqua, cuius probatis spectatisque moribus omnis eiusdem familiae suboles committeretur; coram qua neque dicere fas erat quod turpe dictu, neque

eligo autem magnus aliqui natus propinquus qui probo specto mos omnis idem familia suboles committo coram qui neque dico fas sum qui turpis dico neque


'At parce' inquit Maternus 'et potius exsolve promissum. neque enim hoc colligi desideramus, disertiores esse antiquos, quod apud me quidem in confesso est, sed causas exquirimus, quas te solitum tractare dixisti, paulo ante plane mitior et eloquentiae temporum nostrorum minus iratus, antequam te Aper offenderet maiores tuos lacessendo.'

at parco inquam maternus et potis exsolvo promitto neque enim hic colligo desidero dissero sum antiqui qui apud ego quidem in confiteor sum sed causa exquiro qui tu soleo tractaris dico paulus ante planus mitis et eloquentia tempus noster paruus irascor antequam tu aper offendo magnus tuus lacesso


ibi fidelius corroborari. atque hercule sub eius modi praeceptoribus iuvenis ille, de quo loquimur, oratorum discipulus, fori auditor, sectator iudiciorum, eruditus et adsuefactus alienis experimentis, cui cotidie audienti notae leges, non novi iudicum vultus, frequens in oculis consuetudo contionum, saepe cognitae populi aures, sive accusationem susceperat sive defensionem, solus statim et unus cuicumque

ibi fidelis corroboraris atque herculis sub is modus praeceptor juvenis ille de quo loquor orator discipulus forum auditor sectator iudicium erudio et assuefacio alienus experimentum qui cottidie audio nosco lex non nosco iudex vultus frequens in oculus consuetudo contio saepe cognosco populus auris sive accusatio suscipio sive defensio solus statim et unus quicumque


ita nec praeceptor deerat, optimus quidem et electissimus, qui faciem eloquentiae, non imaginem praestaret, nec adversarii et aemuli ferro, non rudibus dimicantes, nec auditorium semper plenum, semper novum, ex invidis et faventibus, ut nec bene nec male dicta dissimularentur. scitis enim magnam illam et duraturam eloquentiae famam non minus in diversis subselliis parari quam suis; inde quin immo constantius surgere,

ita neque praeceptor desum bonus quidem et eligo qui facies eloquentia non imago praesto neque adversarius et aemulis ferrum non rudis dimico neque auditorium semper plenus semper novus ex invidus et faveo ut neque bene neque malus dictum dissimulo scio enim magnus ille et duro eloquentia fama non paruus in diverto subsellium paro quam suus inde quin immo consto surgo


Quis nunc feret oratorem de infirmitate valetudinis suae praefantem? qualia sunt fere principia Corvini. quis quinque in Verrem libros exspectabit? quis de exceptione et formula perpetietur illa inmensa volumina, quae pro M. Tullio

quis nunc fero orator de infirmitas valetudo suus praefor qualis sum fere principia corvinus quis quinque in verres liber exspecto quis de exceptio et formula perpetior ille immensus volumen qui pro m tullius


rursus conferemus.' ac simul adsurgens et Aprum complexus 'ego' inquit 'te poetis, Messalla autem antiquariis criminabimur.' 'at ego vos rhetoribus et scholasticis' inquit.

rursus confero atque simul assurgo et aper complexus ego inquam tu poeta messalla autem antiquarius crimino at ego tu rhetor et scholasticus inquam


sentio quid responderi possit: hinc ingentis adsensus, haec in ipsis auditoriis praecipue laudari et mox omnium sermonibus ferri. tolle igitur quietis et securitatis excusationem, cum tibi sumas adversarium superiorem.

sentio quis respondeo possum hinc ingens assensus hic in ipse auditorium praecipuus laudo et mox omnis sermo fero tollo igitur quiesco et securitas excusatio cum tu sumo adversarius superus


nempe si amicus eius, si propinquus, si denique ipse in aliquod negotium inciderit, ad hunc Secundum recurret aut ad te, Materne, non quia poeta es, neque ut pro eo versus facias; hi enim Basso domi nascuntur, pulchri quidem et iucundi, quorum tamen hic exitus est, ut cum toto anno, per omnes dies, magna noctium parte unum librum excudit et elucubravit, rogare ultro et ambire cogatur, ut sint qui dignentur audire, et ne id quidem gratis; nam et domum mutuatur et auditorium exstruit et subsellia conducit et libellos dispergit.

nempe si amicus is si propinquus si denique ipse in aliqui negotium incido ad hic secundus recurro aut ad tu maternus non quia poeta sum neque ut pro is verro facio hic enim bassus domus nascor pulcher quidem et jucundus qui tamen hic exitus sum ut cum totus annus per omnis dies magnus nox pars unus liber excudo et elucubro rogo ultro et ambeo cogo ut sum qui digno audio et ne is quidem gratus nam et domus mutuo et auditorium exstruo et subsellium conduco et libellus dispergo


At nunc adulescentuli nostri deducuntur in scholas istorum, qui rhetores vocantur, quos paulo ante Ciceronis tempora extitisse nec placuisse maioribus nostris ex eo manifestum est, quod a Crasso et Domitio censoribus claudere, ut ait Cicero, "ludum impudentiae" iussi sunt.

at nunc adulescentulus noster deduco in schola iste qui rhetor voco qui paulus ante cicero tempus extitisse neque placeo magnus noster ex is manifestus sum qui ab crassus et domitius censor claudo ut aio cicero ludus impudentia iubeo sum


iam vero propria et peculiaria huius urbis vitia paene in utero matris concipi mihi videntur, histrionalis favor et gladiatorum equorumque studia: quibus occupatus et obsessus animus quantulum loci bonis artibus relinquit? quotum quemque invenies qui domi quicquam aliud loquatur? quos alios adulescentulorum sermones excipimus, si

iam verus proprius et peculiaris hic urbs vitio paene in uterus mater concipio ego video histrional favor et gladiator equus studium qui occupo et obsideo animus quantulis locus bonus ars relinquo quotus quisque invenio qui domus quisquam alius loquor qui alius adulescentulus sermo excipio si


sunt apud quos adstrictum et collectum et singula statim argumenta concludens dicendi genus plus fidei meretur: apud hos dedisse operam dialecticae proficiet. alios fusa et aequalis et ex communibus ducta sensibus oratio magis delectat: ad hos permovendos mutuabimur a Peripateticis

sum apud qui adstringo et colligo et singulus statim argumentum concludo dico genus multus fides mereo apud hic do opera dialectica proficio alius fundo et aequalis et ex communis duco sensus oratio magis delecto ad hic permoveo mutuo ab peripateticus


oratori autem clamore plausuque opus est et velut quodam theatro; qualia cotidie antiquis oratoribus contingebant, cum tot pariter ac tam nobiles forum coartarent, cum clientelae quoque ac tribus et municipiorum etiam legationes ac pars Italiae periclitantibus adsisteret, cum in plerisque iudiciis crederet

orator autem clamor plaudo opus sum et velut quidam theatrum qualis cottidie antiquus orator contingo cum tot pariter atque tam nobilis forum coarto cum clientela quoque atque tres et municipium etiam legatio atque pars italia periclitor assisto cum in plerusque iudicium credo


Transeo ad formam et consuetudinem veterum iudiciorum. quae etsi nunc aptior est , eloquentiam tamen illud forum magis exercebat, in quo nemo intra paucissimas horas perorare cogebatur et liberae comperendinationes erant et modum in dicendo sibi quisque sumebat et numerus

transeo ad forma et consuetudo vetus iudicium qui etsi nunc aptus sum eloquentia tamen ille forum magis exerceo in quo nemo intra paucus hora peroraris cogo et liber comperendinatio sum et modus in dico sui quisque sumo et numerus


liberos accepimus. quae disciplina ac severitas eo pertinebat, ut sincera et integra et nullis pravitatibus detorta unius cuiusque natura toto statim pectore arriperet artis honestas, et sive ad rem militarem sive ad iuris scientiam sive ad eloquentiae studium inclinasset, id solum ageret, id universum hauriret.

liber accipio qui disciplina atque severitas is pertineo ut sincerus et integer et nullus pravitas detorqueo unus quisque natura totus statim pectus arripio ars honestus et sive ad res militaris sive ad ius scientia sive ad eloquentia studium inclino is solus ago is universus haurio


diem colliguntur, unius hominis aetas. nam ipse ego in Britannia vidi senem, qui se fateretur ei pugnae interfuisse, qua Caesarem inferentem arma Britanniae arcere litoribus

dies colligo unus homo aetas nam ipse ego in britannia video senex qui sui fateor is pugna intersum qui caesaris infero arma britannia arceo litus


dicendi etiam isdem saeculis, nedum diversis extitisse. sed quo modo inter Atticos oratores primae Demostheni tribuuntur, proximum locum Aeschines et Hyperides et Lysias et Lycurgus obtinent, omnium autem concessu haec oratorum aetas maxime probatur, sic apud nos Cicero quidem ceteros eorundem temporum disertos antecessit, Calvus autem et Asinius et Caesar et Caelius et Brutus iure

dico etiam idem saeculis nedum diverto extitisse sed quo modo inter attici orator primus demosthenes tribuo propior locus aeschines et hyperides et lysias et lycurgus obtineo omnis autem concedo hic orator aetas magnus probo sic apud nos cicero quidem ceterus idem tempus dissero antecedo calvus autem et asinius et caesar et caelius et brutus ius


versus facerent. ego autem sicut in causis agendis efficere aliquid et eniti fortasse possum, ita recitatione tragoediarum et ingredi famam auspicatus sum, cum quidem in Neronem inprobam et studiorum quoque sacra profanantem Vatinii potentiam fregi, et hodie si quid in nobis notitiae ac nominis est, magis arbitror carminum quam orationum gloria partum.

verro facio ego autem sicut in causa ago efficio aliquis et enitor fortasse possum ita recitatio tragoediaris et ingredior fama auspico sum cum quidem in nero improbus et studium quoque sacer profano vatinius potentia frango et hodie si quis in nos notitia atque nomen sum magis arbitror carmen quam oratio gloria pario


codicillis datur nec cum gratia venit. quid? fama et laus cuius artis cum oratorum gloria comparanda est? quid? non inlustres sunt in urbe non solum apud negotiosos et rebus intentos, sed etiam apud iuvenes vacuos et adulescentis,

codicilli do neque cum gratia venio quis fama et laus qui ars cum orator gloria comparo sum quis non illustris sum in urbs non solus apud negotiosus et res intendo sed etiam apud juvenis vacuus et adulescens


sed oculis spectanda haberemus. nam quo sordidius et abiectius nati sunt quoque notabilior paupertas et angustiae rerum nascentis eos circumsteterunt, eo clariora et ad demonstrandam oratoriae eloquentiae utilitatem inlustriora exempla sunt, quod sine commendatione natalium, sine substantia facultatum, neuter moribus egregius, alter habitu quoque corporis contemptus, per multos iam annos potentissimi sunt civitatis ac, donec libuit, principes fori, nunc principes in Caesaris amicitia agunt feruntque cuncta atque ab ipso principe cum quadam reverentia diliguntur, quia Vespasianus, venerabilis senex et patientissimus veri, bene intellegit ceteros quidem amicos suos iis niti, quae ab ipso acceperint quaeque ipsis accumulare et in alios congerere promptum sit, Marcellum autem et Crispum attulisse ad amicitiam suam quod non a principe acceperint nec accipi possit.

sed oculus specto habeo nam quo sordidus et abicio nascor sum quoque notabilis paupertas et angustia res nasco is circumsto is clarus et ad demonstro oratoria eloquentia utilitas illustris exemplum sum qui sine commendatio natalis sine substantia facultas neuter mos egregius alter habitus quoque corpus contemno per multus iam annus potens sum civitas atque donec libet princeps forum nunc princeps in caesar amicitia ago fero cunctus atque ab ipse princeps cum quidam reverendus diligo quia vespasianus venerabilis senex et patior verus bene intellego ceterus quidem amicus suus is nitor qui ab ipse accipio quisque ipse accumularis et in alius congero promptus sum marcellus autem et crispus affero ad amicitia suus qui non ab princeps accipio neque accipio possum


sentimus. quis enim ignorat et eloquentiam et ceteras artis descivisse ab illa vetere gloria non inopia hominum, sed desidia iuventutis et neglegentia parentum et inscientia praecipientium et oblivione moris antiqui? quae mala primum in urbe nata, mox per Italiam fusa, iam in provincias

sentio quis enim ignoro et eloquentia et ceterus ars descio ab ille veto gloria non inopia homo sed desidia iuventus et neglegentia parens et insciens praecipio et oblivio mos antiquus qui malus primus in urbs nata mox per italia fundo iam in provincia


proximo quidem congiario ipsi vidistis plerosque senes, qui se a divo quoque Augusto semel atque iterum accepisse

propior quidem congiarius ipse video plerus senex qui sui ab divus quoque augustus semel atque iterum accipio


Equidem fatebor vobis simpliciter me in quibusdam antiquorum vix risum, in quibusdam autem vix somnum tenere. nec unum de populo Canuti aut Atti de Furnio et Toranio quique alios in eodem valetudinario haec ossa et hanc maciem probant: ipse mihi Calvus, cum unum et viginti, ut puto, libros reliquerit, vix in una et altera oratiuncula satis

equidem fateor tu simplex ego in quidam antiquus vix risus in quidam autem vix somnus teneo neque unus de populus canuti aut attius de furnius et toranius quisque alius in idem valetudinarius hic os et hic macies probo ipse ego calvus cum unus et viginti ut puto liber relinquo vix in unus et alter oratiuncula satis


quamquam ipsis artibus inest exercitatio, nec quisquam percipere tot tam reconditas tam varias res potest, nisi ut scientiae meditatio, meditationi facultas, facultati usus eloquentiae accedat. per quae colligitur eandem esse rationem et percipiendi quae proferas

quamquam ipse ars insum exercitatio neque quisquam percipio tot tam recondo tam vario res possum nisi ut scientia meditatio meditatio facultas facultas utor eloquentia accedo per qui colligo idem sum ratio et percipio qui profero


et decor commendat. nolo Corvinum insequi, quia nec per ipsum stetit quo minus laetitiam nitoremque nostrorum temporum exprimeret, videmus enim quam iudicio eius vis aut animi aut ingenii suffecerit.

et decor commendo nolo corvinus insequor quia neque per ipse sto quo paruus laetitia nitor noster tempus exprimo video enim quam iudicium is volo aut animus aut ingenium sufficio


Hoc sibi illi veteres persuaserant, ad hoc efficiendum intellegebant opus esse, non ut in rhetorum scholis declamarent, nec ut fictis nec ullo modo ad veritatem accedentibus controversiis linguam modo et vocem exercerent, sed ut iis artibus pectus implerent, in quibus de bonis et malis, de honesto et turpi, de iusto et iniusto disputatur; haec enim

hic sui ille vetus persuadeo ad hic efficio intellego opus sum non ut in rhetor schola declamo neque ut fingo neque ullus modo ad veritas accedo controversia lingua modo et voco exerceo sed ut is ars pectus impleo in qui de bonus et malus de honestus et turpis de justus et iniustus disputo hic enim


quandoque enim fatalis et meus dies


quam nostris, non video. nam ut de Cicerone ipso loquar, Hirtio nempe et Pansa consulibus, ut Tiro libertus eius scribit, septimo idus Decembris occisus est, quo anno divus Augustus in locum Pansae et Hirtii se et Q. Pedium consules suffecit.

quam noster non video nam ut de cicero ipse loquor hirtius nempe et pansa consul ut tiro libertus is scribo septimus idus december occido sum quo annus divus augustus in locus pansa et hirtius sui et q pedius consul sufficio


ita non ingenio, sed memoria et recordatione opus est, ut quae a praestantissimis viris et excogitata subtiliter et dicta graviter accepi, cum singuli diversas sed probabilis causas adferrent, dum formam sui quisque et animi et ingenii redderent, isdem nunc numeris isdemque rationibus persequar, servato ordine disputationis.

ita non ingenium sed memoria et recordatio opus sum ut qui ab praesto vis et excogito subtilis et dictum gravis accipio cum singuli diverto sed probabilis causa affero dum forma suus quisque et animus et ingenium reddo idem nunc numerus idem ratio persequor servo ordo disputatio


placita cognoverant. at hercule pervulgatis iam omnibus, cum vix in cortina quisquam adsistat, quin elementis studiorum, etsi non instructus, at certe imbutus sit, novis et exquisitis eloquentiae itineribus opus est, per quae orator fastidium aurium effugiat, utique apud eos iudices, qui vi et potestate, non iure et legibus cognoscunt, nec accipiunt tempora, sed constituunt, nec exspectandum habent oratorem, dum illi libeat de ipso negotio dicere, sed saepe ultro admonent atque alio transgredientem revocant et festinare se testantur.

placeo cognosco at herculis pervulgo iam omnis cum vix in cortina quisquam assisto quin elementum studium etsi non instruo at certus imbuo sum novus et exquaero eloquentia iter opus sum per qui orator fastidium auris effugio utique apud is iudex qui vis et potestas non ius et lex cognosco neque accipio tempus sed constituo neque exspecto habeo orator dum ille libet de ipse negotium dico sed saepe ultro admoneo atque alius transgredior revoco et festino sui testo


vestibus insignire. neque enim oratorius iste, immo hercule ne virilis quidem cultus est, quo plerique temporum nostrorum actores ita utuntur, ut lascivia verborum et levitate sententiarum et licentia compositionis histrionalis modos

vestis insignio neque enim oratorius iste immo herculis ne virilis quidem cultus sum quo plerusque tempus noster actor ita uto ut lascivia verbum et levitas sententiaris et licentia compositio histrional modus


nunc detrectasse nominatim antiquos oratores contentus neminem sequentium laudare ausus est nisi in publicum et in commune, veritus credo, ne multos offenderet,

nunc detrectasse nominatim antiqui orator contineo nemo sequor laudo audeo sum nisi in publicus et in communis vereor credo ne multus offendo


perpetuitate famae cesserit. nam Crispus iste et Marcellus, ad quorum exempla me vocas, quid habent in hac sua fortuna concupiscendum? quod timent, an quod timentur? quod, cum cotidie aliquid rogentur, ii quibus praestant indignantur? quod adligati omni adulatione nec imperantibus umquam satis servi videntur nec nobis satis liberi? quae haec summa eorum potentia est? tantum posse liberti

perpetuitas fama cedo nam crispus iste et marcellus ad qui exemplum ego voco quis habeo in hic suus fortuna concupisco qui timeo an qui timeo qui cum cottidie aliquis rogo is qui praesto indignor qui adligo omnis adulatio neque impero umquam satis servio video neque nos satis liber qui hic summus is potentia sum tantus possum libertus


alteram apud eos partem gratia praevalere. quis enim nescit neminem mihi coniunctiorem esse et usu amicitiae et assiduitate contubernii quam Saleium Bassum, cum optimum virum tum absolutissimum poetam? porro si poetica accusatur, non alium video reum locupletiorem.'

alter apud is pars gratia praevaleo quis enim nescio nemo ego conjungo sum et usus amicitia et assiduitas contubernium quam saleius bassus cum bonus vir tum absolvo poeta porro si poeticus accuso non alius video reus locupletiorem


effulsit, sive locus exquisito et poetico cultu enituit. exigitur enim iam ab oratore etiam poeticus decor, non Accii aut Pacuvii veterno inquinatus, sed ex Horatii et Virgilii et

effulgeo sive locus exquaero et poeticus cultus eniteo exigo enim iam ab orator etiam poeticus decor non attius aut pacuvius veternus inquino sed ex horatius et vergilius et


quid? ex Caelianis orationibus nempe eae placent, sive universae sive partes earum, in quibus nitorem et altitudinem

quis ex caelianus oratio nempe is placeo sive universus sive pars is in qui nitor et altitudo


Ne opinio quidem et fama, cui soli serviunt et quod unum esse pretium omnis laboris sui fatentur, aeque poetas quam oratores sequitur, quoniam mediocris poetas nemo novit,

ne opinio quidem et fama qui solus servio et qui unus sum pretium omnis labor suus fateor aequus poeta quam orator sequor quoniam mediocris poeta nemo nosco


bonos pauci. quando enim rarissimarum recitationum fama in totam urbem penetrat? nedum ut per tot provincias innotescat. quotus quisque, cum ex Hispania vel Asia, ne quid de Gallis nostris loquar, in urbem venit, Saleium Bassum requirit? atque adeo si quis requirit, ut semel vidit, transit et contentus est, ut si picturam aliquam vel statuam vidisset.

bonus paucus quando enim rarissimaris recitatio fama in totus urbs penetro nedum ut per tot provincia innotesco quotus quisque cum ex hispania vel asia ne quis de gallus noster loquor in urbs venio saleius bassus requiro atque adeo si quis requiro ut semel video transeo et contineo sum ut si pingo aliqui vel statua video


quibus modo recta indoles est et bona spes sui? quorum nomina prius parentes liberis suis ingerunt? quos saepius vulgus quoque imperitum et tunicatus hic populus transeuntis nomine vocat et digito demonstrat? advenae quoque et peregrini iam in municipiis et coloniis suis auditos, cum primum urbem attigerunt, requirunt ac velut adgnoscere concupiscunt.

qui modo recta indoles sum et bonus spes suus qui nomen prior parens liber suus ingero qui saepis vulgus quoque imperitus et tunico hic populus transeo nomen voco et digitus demonstro advena quoque et peregrinus iam in municipium et colonia suus audio cum primus urbs attingo requiro atque velut agnosco concupisco


Capuae aut Vercellis, ubi nati dicuntur. nec hoc illis alterius bis, alterius ter milies sestertium praestat, quamquam ad has ipsas opes possunt videri eloquentiae beneficio venisse, sed ipsa eloquentia; cuius numen et caelestis vis multa quidem omnibus saeculis exempla edidit, ad quam usque fortunam homines ingenii viribus pervenerint, sed haec, ut supra dixi, proxima et quae non auditu cognoscenda,

capua aut vercellae ubi nascor dico neque hic ille alter bis alter ter millies sestertius praesto quamquam ad hic ipse ops possum video eloquentia beneficium venio sed ipse eloquentia qui numen et caelestis volo multus quidem omnis saeculis exemplum edo ad quam usque fortuna homo ingenium vis pervenio sed hic ut supra dico propior et qui non auditus cognosco


et pellere adgressi sunt. ita si eum, qui armatus C. Caesari restitit, vel captivitas vel voluntas vel fatum aliquod in urbem pertraxisset, aeque idem et Caesarem ipsum et Ciceronem audire potuit et nostris quoque actionibus interesse.

et pello aggredior sum ita si is qui armo que caesaris resto vel captivitas vel voluntas vel fatum aliqui in urbs pertraho aequus idem et caesaris ipse et cicero audio possum et noster quoque actio intersum


sic dixerim, pugnare in proelio disceret. magnus ex hoc usus, multum constantiae, plurimum iudicii iuvenibus statim contingebat, in media luce studentibus atque inter ipsa discrimina, ubi nemo inpune stulte aliquid aut contrarie dicit, quo minus et iudex respuat et adversarius exprobret, ipsi

sic dico pugno in proelium disco magnus ex hic utor multus constantia multus iudicium juvenis statim contingo in medius lux studeo atque inter ipse discrimino ubi nemo impunis stultus aliquis aut contrarius dico quo paruus et iudex respuo et adversarius exprobro ipse


Tum Secundus 'nihilne te' inquit, 'Materne, fabulae malignorum terrent, quo minus offensas Catonis tui ames? an ideo librum istum adprehendisti, ut diligentius retractares, et sublatis si qua pravae interpretationi materiam dederunt, emitteres Catonem non quidem meliorem, sed tamen securiorem?'

tum secundus nihil tu inquam maternus fabula malignus terreo quo paruus offendo cato tuus amo an ideo liber iste adprehendo ut diligo retractaris et tollo si qui pravus interpretatio materia do emitto cato non quidem bonus sed tamen securus


Ad voluptatem oratoriae eloquentiae transeo, cuius iucunditas non uno aliquo momento, sed omnibus prope diebus

ad voluptas oratoria eloquentia transeo qui jucunditas non unus aliquis momentum sed omnis prope dies


ego autem oratorem, sicut locupletem ac lautum patrem familiae, non eo tantum volo tecto tegi quod imbrem ac ventum arceat, sed etiam quod visum et oculos delectet; non ea solum instrui supellectile quae necessariis usibus sufficiat, sed sit in apparatu eius et aurum et gemmae, ut

ego autem orator sicut locupleto atque lautus pater familia non is tantus volo tectum tego qui imber atque venio arceo sed etiam qui video et oculus delecto non is solus instruo supellectilis qui necessarius usus sufficio sed sum in apparatus is et aurum et gemma ut


sumere in manus et aspicere saepius libeat. quaedam vero procul arceantur ut iam oblitterata et olentia: nullum sit verbum velut rubigine infectum, nulli sensus tarda et inerti structura in morem annalium componantur; fugitet foedam et insulsam scurrilitatem, variet compositionem, nec omnis clausulas uno et eodem modo determinet.

sumo in manus et aspicio saepis libet quidam verus procul arceo ut iam oblittero et oleo nullus sum verbum velut rubigo inficio nullus sensus tardus et iners structura in mos annalis compono fugito foedus et insulsus scurrilitas vario compositio neque omnis clausula unus et idem modo determino


exprimant. quodque vix auditu fas esse debeat, laudis et gloriae et ingenii loco plerique iactant cantari saltarique commentarios suos. unde oritur illa foeda et praepostera, sed tamen frequens, exclamatio, ut oratores nostri tenere dicere, histriones diserte saltare dicantur.

exprimo quisque vix auditus fas sum debeo laus et gloria et ingenium locus plerusque iacto cantaris saltarique commentarius suus unde orior ille foedus et praeposterus sed tamen frequens exclamatio ut orator noster teneo dico histrio dissero salto dico


pluris hodie reperies, qui Ciceronis gloriam quam qui Virgilii detrectent: nec ullus Asinii aut Messallae liber tam inlustris est quam Medea Ovidii aut Varii Thyestes.

multus hodie reperio qui cicero gloria quam qui vergilius detrectent neque ullus asinius aut messalla liber tam illustris sum quam medea ovidius aut varius thyestes


'Adeo te tragoediae istae non satiant,' inquit Aper 'quo minus omissis orationum et causarum studiis omne tempus modo circa Medeam, ecce nunc circa Thyestem consumas, cum te tot amicorum causae, tot coloniarum et municipiorum clientelae in forum vocent, quibus vix suffeceris, etiam si non novum tibi ipse negotium importasses, ut Domitium et Catonem, id est nostras quoque historias et Romana nomina Graeculorum fabulis adgregares.'

adeo tu tragoedia iste non satio inquam aper quo paruus omitto oratio et causaris studium omnis tempus modo circa medea ecce nunc circa thyestem consumo cum tu tot amicus causa tot colonia et municipium clientela in forum voco qui vix sufficio etiam si non novus tu ipse negotium importo ut domitius et cato is sum noster quoque historia et romanus nomen graeculus fabula adgregaris


Quae cum Aper dixisset, 'adgnoscitisne' inquit Maternus 'vim et ardorem Apri nostri? quo torrente, quo impetu saeculum nostrum defendit! quam copiose ac varie vexavit antiquos! quanto non solum ingenio ac spiritu, sed etiam eruditione et arte ab ipsis mutuatus est per quae mox ipsos incesseret! tuum tamen, Messalla, promissum immutasse

qui cum aper dico agnosco inquam maternus vis et ardor aper noster quo torreo quo impetus saeculis nos defendo quam copiosus atque varius vexo antiqui quantus non solus ingenium atque spiritus sed etiam eruditio et ars ab ipse mutuo sum per qui mox ipse incesso tuus tamen messalla promitto immuto


genium propitiare, suam experiri liberalitatem! adice quod poetis, si modo dignum aliquid elaborare et efficere velint, relinquenda conversatio amicorum et iucunditas urbis, deserenda cetera officia utque ipsi dicunt, in nemora et lucos, id est in solitudinem secedendum est.

genius propitiaris suus experior liberalitas adicio qui poeta si modo dignus aliquis elaboraris et efficio volo relinquo conversatio amicus et jucunditas urbs desero ceterus officium ut ipse dico in nemus et lucus is sum in solitudo secedo sum


Vixdum finierat Maternus, concitatus et velut instinctus, cum Vipstanus Messalla cubiculum eius ingressus est, suspicatusque ex ipsa intentione singulorum altiorem inter eos esse sermonem, 'num parum tempestivus' inquit 'interveni secretum consilium et causae alicuius meditationem tractantibus?'

vixdum finio maternus concito et velut instinguo cum vipstanus messalla cubiculum is ingredior sum suspicor ex ipse intentio singulus alo inter is sum sermo num parum tempestivus inquam intervenio secerno consilium et causa aliquis meditatio tracto


Transeo prima discentium elementa, in quibus et ipsis parum laboratur: nec in auctoribus cognoscendis nec in evolvenda antiquitate nec in notitiam vel rerum vel hominum vel temporum satis operae insumitur.

transeo primus disco elementum in qui et ipse parum laboro neque in auctor cognosco neque in evolvo antiquitas neque in notitia vel res vel homo vel tempus satis opera insumo


ceterum felix illud et, ut more nostro loquar, aureum saeculum, et oratorum et criminum inops, poetis et vatibus abundabat, qui bene facta canerent, non qui male admissa

ceterum felix ille et ut mos noster loquor aureus saeculis et orator et crimen inops poeta et vates abundo qui bene facio cano non qui malus admitto


induerit! vulgata dicentium gaudia et imperitorum quoque oculis exposita percenseo: illa secretiora et tantum ipsis orantibus nota maiora sunt. sive accuratam meditatamque profert orationem, est quoddam sicut ipsius dictionis, ita gaudii pondus et constantia; sive novam et recentem curam non sine aliqua trepidatione animi attulerit, ipsa sollicitudo

induo vulgo dico gaudium et imperitor quoque oculus expono percenseo ille secerno et tantus ipse oro nosco magnus sum sive accuro meditor profero oratio sum quidam sicut ipse dictio ita gaudium pondus et constantia sive novus et recens cura non sine aliqui trepidatio animus affero ipse sollicitudo


quo laetor magis oblatum nobis iudicem, qui me vel in futurum vetet versus facere, vel, quod iam pridem opto, sua quoque auctoritate compellat, ut omissis forensium causarum angustiis, in quibus mihi satis superque sudatum est, sanctiorem illam et augustiorem eloquentiam colam.'

quo laeto magis offertor nos judico qui ego vel in sum veto verro facio vel qui iam pridem opto suus quoque auctoritas compello ut omitto forensis causaris angustia in qui ego satis supo sudo sum sancio ille et augustus eloquentia colo


non debet. neque enim defensorem antiquorum exigimus, nec quemquam nostrum, quamquam modo laudati sumus, iis quos insectatus est Aper comparamus. ac ne ipse quidem ita sentit, sed more vetere et a nostris philosophis

non debeo neque enim defensor antiquus exigo neque quisquam nos quamquam modo laudo sum is qui insector sum aper comparo atque ne ipse quidem ita sentio sed mos veto et ab noster philosophus


uti alienum erit oratori. neque enim sapientem informamus neque Stoicorum comitem, sed eum qui quasdam artis haurire, omnes libare debet. ideoque et iuris civilis scientiam veteres oratores comprehendebant, et grammatica

uti alienus sum orator neque enim sapio informo neque stoicus comes sed is qui quidam ars haurio omnis libaris debeo ideo et ius civilis scientia vetus orator comprehendo et grammatica


Deinde cum Aper quoque et Secundus idem adnuissent, Messalla quasi rursus incipiens: 'quoniam initia et semina veteris eloquentiae satis demonstrasse videor, docendo quibus artibus antiqui oratores institui erudirique soliti sint, persequar nunc exercitationes eorum.

deinde cum aper quoque et secundus idem annuo messalla quasi rursus incipio quoniam initium et semen veto eloquentia satis demonstro video doceo qui ars antiquus orator instituo erudio soleo sum persequor nunc exercitatio is


voluntatis similitudinem et cognationem. nam quod invicem se obtrectaverunt et sunt aliqua epistulis eorum inserta, ex quibus mutua malignitas detegitur, non est oratorum vitium,

voluntas similitudo et cognatio nam qui invicem sui obtrecto et sum aliqui epistula is insero ex qui mutuus malignitas detego non sum orator vitium


'Minime, minime' inquit Secundus, 'atque adeo vellem maturius intervenisses; delectasset enim te et Apri nostri accuratissimus sermo, cum Maternum ut omne ingenium ac studium suum ad causas agendas converteret exhortatus est, et Materni pro carminibus suis laeta, utque poetas defendi decebat, audentior et poetarum quam oratorum similior oratio.'

paruus paruus inquam secundus atque adeo volo maturus intervenio delecto enim tu et aper noster accuro sermo cum maternus ut omnis ingenium atque studium suus ad causa ago converto exhortor sum et maternus pro carmen suus laetus ut poeta defendo decet audeo et poetaris quam orator similis oratio


Nemora vero et luci et secretum ipsum, quod Aper increpabat, tantam mihi adferunt voluptatem, ut inter praecipuos carminum fructus numerem, quod non in strepitu nec sedente ante ostium litigatore nec inter sordes ac lacrimas reorum componuntur, sed secedit animus in loca pura atque

nemus verus et lucius et secerno ipse qui aper increpo tantus ego affero voluptas ut inter praecipuus carmen fructus numero qui non in strepitus neque sedeo ante ostium litigator neque inter sordeo atque lacrima reus compono sed secedo animus in locum purus atque


ne nostris quidem temporibus Secundus Pomponius Afro Domitio vel dignitate vitae vel

ne noster quidem tempus secundus pomponius afro domitius vel dignitas vita vel


vulgus quoque adsistentium et adfluens et vagus auditor adsuevit iam exigere laetitiam et pulchritudinem orationis; nec magis perfert in iudiciis tristem et impexam antiquitatem quam si quis in scaena Roscii aut Turpionis Ambivii exprimere gestus velit.

vulgus quoque assisto et affluo et vagus auditor assuesco iam exigo laetitia et pulchritudo oratio neque magis perfero in iudicium tristis et impexus antiquitas quam si quis in scaena roscius aut turpio ambivius exprimo gero volo


At nunc natus infans delegatur Graeculae alicui ancillae, cui adiungitur unus aut alter ex omnibus servis, plerumque vilissimus nec cuiquam serio ministerio adcommodatus. horum fabulis et erroribus virides statim et rudes animi imbuuntur; nec quisquam in tota domo pensi habet, quid coram infante domino aut dicat aut faciat.

at nunc nascor infer delego graeculae aliqui ancilla qui adjungo unus aut alter ex omnis servio plerusque vilis neque quisquam serius ministerium adcommodo hic fabula et error viridis statim et rudo animus imbuo neque quisquam in totus domus pensum habeo quis coram infer dominus aut dico aut facio


neque enim defuit qui diversam quoque partem susciperet, ac multum vexata et inrisa vetustate nostrorum temporum eloquentiam antiquorum ingeniis anteferret.

neque enim desum qui diverto quoque pars suscipio atque multus vexo et irrideo vetustas noster tempus eloquentia antiquus ingenium antefero


'Magnam' inquit Secundus 'et dignam tractatu quaestionem movisti. sed quis eam iustius explicabit quam tu, ad cuius summam eruditionem et praestantissimum ingenium cura quoque et meditatio accessit?'

magnus inquam secundus et dignus tracto quaestio moveo sed quis is iustus explico quam tu ad qui summa eruditio et praesto ingenium cura quoque et meditatio accedo


'Pro duobus' inquit Maternus 'promitto: nam et ego et Secundus exsequemur eas partis, quas intellexerimus te non tam omisisse quam nobis reliquisse. Aprum enim solere dissentire et tu paulo ante dixisti et ipse satis manifestus est iam dudum in contrarium accingi nec aequo animo perferre hanc nostram pro antiquorum laude concordiam.'

pro duo inquam maternus promitto nam et ego et secundus exsequor is pars qui intellego tu non tam omitto quam nos relinquo aper enim soleo dissentio et tu paulus ante dico et ipse satis manifestus sum iam dudum in contrarius accingo neque aequus animus perfero hic noster pro antiquus laus concordia


equidem non negaverim Cassium Severum, quem solum Aper noster nominare ausus est, si iis comparetur, qui postea fuerunt, posse oratorem vocari, quamquam in magna parte

equidem non nego casseius severus qui solus aper noster nominaris audeo sum si is comparo qui postea sum possum orator vocaris quamquam in magnus pars


iudicio. primus enim excoluit orationem, primus et verbis dilectum adhibuit et compositioni artem, locos quoque laetiores attentavit et quasdam sententias invenit, utique in iis orationibus, quas senior iam et iuxta finem vitae composuit, id est, postquam magis profecerat usuque et experimentis didicerat quod optimum dicendi genus esset.

iudicium primus enim excolo oratio primus et verbum dilectus adhibeo et compositio ars locus quoque laetus adtento et quidam sententia invenio utique in is oratio qui senex iam et iuxta finis vita compono is sum postquam magis proficio utor et experimentum disco qui bonus dico genus sum


Et Messalla 'aperiam' inquit 'cogitationes meas, si illud a vobis ante impetravero, ut vos quoque sermonem hunc nostrum adiuvetis.'

et messalla aperio inquam cogitatio meus si ille ab tu ante impetro ut tu quoque sermo hic nos adjuvo


huius aevi, perquam breve et in proximo est. nam si, ut Cicero in Hortensio scribit, is est magnus et verus annus, quo eadem positio caeli siderumque, quae cum maxime est, rursum existet, isque annus horum quos nos vocamus annorum duodecim milia nongentos quinquaginta quattuor complectitur, incipit Demosthenes vester, quem vos veterem et antiquum fingitis, non solum eodem anno quo nos, sed etiam eodem mense extitisse.

hic aevum perquam brevis et in propior sum nam si ut cicero in hortensius scribo is sum magnus et verus annus quo idem positio caelum sidus qui cum magnus sum rursum existet eo annus hic qui nos voco annus duodecim mille nongenti quinquaginta quattuor complector incipio demosthenes vester qui tu vetus et antiquus fingo non solus idem annus quo nos sed etiam idem mensis extitisse


atque ubi minime credas, eminet et excellit. idque non doctus modo et prudens auditor, sed etiam populus intellegit ac statim ita laude prosequitur, ut legitime studuisse, ut per omnis eloquentiae numeros isse, ut denique oratorem esse fateatur; quem non posse aliter existere nec extitisse umquam confirmo, nisi eum qui, tamquam in aciem omnibus armis instructus, sic in forum omnibus artibus armatus

atque ubi paruus credo emineo et excello is non doceo modo et prudens auditor sed etiam populus intellego atque statim ita laus prosequor ut legitimus studeo ut per omnis eloquentia numerus eo ut denique orator sum fateor qui non possum aliter existere neque extitisse umquam confirmo nisi is qui tamquam in acies omnis arma instruo sic in forum omnis ars armo


si paucos excerpsisset. quotus enim quisque scholasticorum non hac sua persuasione fruitur, ut se ante Ciceronem numeret, sed plane post Gabinianum? at ego non verebor nominare singulos, quo facilius propositis exemplis appareat, quibus gradibus fracta sit et deminuta eloquentia.'

si paucus excerpo quotus enim quisque scholasticus non hic suus persuasio fruor ut sui ante cicero numero sed planus post gabinianus at ego non vereor nominaris singuli quo facilis propono exemplum appareo qui gradus frango sum et deminuo eloquentia


nec quaero quis disertissimus: hoc interim probasse contentus sum, non esse unum eloquentiae vultum, sed in illis quoque quos vocatis antiquos pluris species deprehendi, nec statim deterius esse quod diversum est, vitio autem malignitatis humanae vetera semper in laude, praesentia in

neque quaero quis dissero hic interim probo contineo sum non sum unus eloquentia vultus sed in ille quoque qui voco antiqui multus species deprehendo neque statim deterior sum qui diverto sum vitio autem malignitas humanus vetero semper in laus praesens in


Quae cum dixisset Aper acrius, ut solebat, et intento ore, remissus et subridens Maternus 'parantem' inquit 'me non minus diu accusare oratores quam Aper laudaverat (fore enim arbitrabar ut a laudatione eorum digressus detrectaret poetas atque carminum studium prosterneret) arte quadam mitigavit, concedendo iis, qui causas agere non possent, ut

qui cum dico aper acer ut soleo et intendo os remitto et subrideo maternus paro inquam ego non paruus diu accuso orator quam aper laudo sum enim arbitror ut ab laudatio is digredior detrectaret poeta atque carmen studium prosterno ars quidam mitigo concedo is qui causa ago non possum ut


Et Messalla 'non reconditas, Materne, causas requiris, nec aut tibi ipsi aut huic Secundo vel huic Apro ignotas, etiam si mihi partis adsignatis proferendi in medium quae omnes

et messalla non recondo maternus causa requiro neque aut tu ipse aut hic secundus vel hic aper ignotus etiam si ego pars adsigno profero in medius qui omnis


innocentia fruiturque sedibus sacris. haec eloquentiae primordia, haec penetralia; hoc primum habitu cultuque commoda mortalibus in illa casta et nullis contacta vitiis pectora influxit: sic oracula loquebantur. nam lucrosae huius et sanguinantis eloquentiae usus recens et ex malis moribus natus, atque, ut tu dicebas, Aper, in locum teli repertus.

innocens fruor sedes sacrum hic eloquentia primordius hic penetralis hic primus habitus colo commodus mortalis in ille castus et nullus contingo vitium pectus influo sic oraculum loquor nam lucrosus hic et sanguino eloquentia utor recens et ex malus mos nascor atque ut tu dico aper in locus telis reperio


nobis satis sit privatas et nostri saeculi controversias tueri, in quibus si quando necesse sit pro periclitante amico potentiorum aures offendere, et probata sit fides et libertas excusata.'

nos satis sum privo et noster saeculis controversia tueor in qui si quando necesse sum pro periclitor amicus potens auris offendo et probo sum fides et libertas excuso


statue sex et quinquaginta annos, quibus mox divus Augustus rem publicam rexit; adice Tiberii tris et viginti, et prope quadriennium Gai, ac bis quaternos denos Claudii et Neronis annos, atque illum Galbae et Othonis et Vitellii longum et unum annum, ac sextam iam felicis huius principatus stationem, qua Vespasianus rem publicam fovet: centum et viginti anni ab interitu Ciceronis in hunc

statuo sex et quinquaginta annus qui mox divus augustus res publicus rego adicio tiberius tres et viginti et prope quadriennium gaius atque bis quaterni deni claudius et nero annus atque ille galba et otho et vitellius longus et unus annus atque sextus iam felix hic principatus statio qui vespasianus res publicus foveo centum et viginti annus ab interitus cicero in hic


causae par erat. nono decimo aetatis anno L. Crassus C. Carbonem, unoetvicesimo Caesar Dolabellam, altero et vicesimo Asinius Pollio C. Catonem, non multum aetate antecedens Calvus Vatinium iis orationibus insecuti sunt, quas hodieque cum admiratione legimus.

causa par sum nonus decimus aetas annus l crassus que carbo unoetvicesimo caesar dolabella alter et vicesimus asinius pollio que cato non multus aetas antecedo calvus vatinius is oratio insequor sum qui hodie cum admiratio lego


Nam carmina et versus, quibus totam vitam Maternus insumere optat (inde enim omnis fluxit oratio), neque dignitatem ullam auctoribus suis conciliant neque utilitates alunt; voluptatem autem brevem, laudem inanem et infructuosam

nam carmen et verro qui totus vita maternus insumo opto inde enim omnis fluo oratio neque dignitas ullus auctor suus concilio neque utilitas alo voluptas autem brevis laus inanis et infructuosus


aptos et in omnem disputationem paratos iam locos. dabunt Academici pugnacitatem, Plato altitudinem, Xenophon iucunditatem; ne Epicuri quidem et Metrodori honestas quasdam exclamationes adsumere iisque, prout res poscit,

aptus et in omnis disputatio paro iam locus do academicus pugnacitas plato altitudo xenophon iucunditas ne epicurus quidem et metrodorus honestus quidam exclamatio adsumo is prout res posco


rem cogitant. nihil humile, nihil abiectum eloqui poterat. magna eloquentia, sicut flamma, materia alitur et motibus excitatur et urendo clarescit. eadem ratio in nostra

res cogito nihil humilis nihil abicio eloquor possum magnus eloquentia sicut flamma materia alo et motus excito et uro clarescit idem ratio in noster


non me fremitus salutantium nec anhelans libertus excitet, nec incertus futuri testamentum pro pignore scribam, nec plus habeam quam quod possim cui velim relinquere;

non ego fremo saluto neque anhelo libertus excito neque incertus sum testamentum pro pignus scribo neque multus habeo quam qui possum qui volo relinquo


denique advocati aspernentur. igitur vera statim et incorrupta eloquentia imbuebantur; et quamquam unum sequerentur, tamen omnis eiusdem aetatis patronos in plurimis et causis et iudiciis cognoscebant; habebantque ipsius populi diversissimarum aurium copiam, ex qua facile deprehenderent, quid in quoque vel probaretur vel displiceret.

denique advoco aspernor igitur verus statim et incorruptus eloquentia imbuo et quamquam unus sequor tamen omnis idem aetas patronus in multus et causa et iudicium cognosco habeo ipse populus diversissimaris auris copia ex qui facilis deprehendo quis in quoque vel probo vel displiceo


ac iam me deiungere a forensi labore constitui, nec comitatus istos et egressus aut frequentiam salutantium concupisco, non magis quam aera et imagines, quae etiam me nolente

atque iam ego dejungo ab forensis labor constituo neque comitor iste et egredior aut frequentia saluto concupisco non magis quam aes et imago qui etiam ego nolo


artium varietatem complecteretur. itaque hercule in libris Ciceronis deprehendere licet, non geometriae, non musicae, non grammaticae, non denique ullius ingenuae artis scientiam ei defuisse. ille dialecticae subtilitatem, ille moralis partis

ars varietas complector itaque herculis in liber cicero deprehendo licet non geometria non musica non grammatica non denique ullus ingenua ars scientia is desum ille dialectica subtilitas ille moral pars


neque dierum neque patronorum finiebatur. primus haec tertio consulatu Cn. Pompeius adstrinxit imposuitque veluti frenos eloquentiae, ita tamen ut omnia in foro, omnia legibus, omnia apud praetores gererentur: apud quos quanto maiora negotia olim exerceri solita sint, quod maius argumentum est quam quod causae centumvirales, quae nunc primum obtinent locum, adeo splendore aliorum iudiciorum obruebantur, ut neque Ciceronis neque Caesaris neque Bruti neque Caelii neque Calvi, non denique ullius magni oratoris liber apud centumviros dictus legatur, exceptis orationibus Asinii, quae pro heredibus Urbiniae inscribuntur, ab ipso tamen Pollione mediis divi Augusti temporibus habitae, postquam longa temporum quies et continuum populi otium et assidua senatus tranquillitas et maxime principis disciplina ipsam quoque eloquentiam sicut omnia alia pacaverat.

neque dies neque patronus finio primus hic tertius consulatus cn pompejus astringo impono velut freni eloquentia ita tamen ut omnis in forum omnis lex omnis apud praetor gero apud qui quantus magnus negotium olim exerceo soleo sum qui magnus argumentum sum quam qui causa centumviral qui nunc primus obtineo locus adeo splendor alius iudicium obruo ut neque cicero neque caesar neque brutus neque caelius neque calvus non denique ullus magnus orator liber apud centumviri dico lego excipio oratio asinius qui pro heres urbiniae inscribo ab ipse tamen pollio medius divus augustus tempus habeo postquam longus tempus quies et continuus populus otium et assiduus senatus tranquillitas et magnus princeps disciplina ipse quoque eloquentia sicut omnis alius pacaverat


Et Maternus 'mihi quidem' inquit 'susceptum a te munus adeo peregisse nondum videris, ut incohasse tantum et velut

et maternus ego quidem inquam suscipio ab tu munus adeo perago nondum video ut incoho tantus et velut


quae mala sicut non accidere melius est isque optimus civitatis status habendus est, in quo nihil tale patimur, ita cum acciderent, ingentem eloquentiae materiam subministrabant. crescit enim cum amplitudine rerum vis ingenii, nec quisquam claram et inlustrem orationem efficere potest nisi qui causam parem

qui malus sicut non accido bonus sum eo bonus civitas status habeo sum in quo nihil talis patior ita cum accido ingens eloquentia materia subministro cresco enim cum amplitudo res volo ingenium neque quisquam clarus et illustris oratio efficio possum nisi qui causa par


vestigia ac liniamenta quaedam ostendisse videaris. nam quibus artibus instrui veteres oratores soliti sint, dixisti differentiamque nostrae desidiae et inscientiae adversus acerrima et fecundissima eorum studia demonstrasti: cetera exspecto, ut quem ad modum ex te didici, quid aut illi scierint aut nos nesciamus, ita hoc quoque cognoscam, quibus exercitationibus iuvenes iam et forum ingressuri confirmare et alere ingenia sua soliti sint.

vestigium atque lineamentum quidam ostendo videaris nam qui ars instruo vetus orator soleo sum dico differentia noster desidia et inscientia adverro acer et fecundus is studium demonstro ceterus exspecto ut qui ad modus ex tu disco quis aut ille scio aut nos nescio ita hic quoque cognosco qui exercitatio juvenis iam et forum ingredior confirmo et alo ingenium suus soleo sum


consequuntur. licet haec ipsa et quae deinceps dicturus sum aures tuae, Materne, respuant, cui bono est, si apud te Agamemnon aut Iason diserte loquitur? quis ideo domum defensus et tibi obligatus redit? quis Saleium nostrum, egregium poetam vel, si hoc honorificentius est, praeclarissimum vatem, deducit aut salutat aut prosequitur?

consequor licet hic ipse et qui deinceps dico sum auris tuus maternus respuo qui bonus sum si apud tu agamemnon aut iason dissero loquor quis ideo domus defendo et tu obligo redeo quis saleius nos egregius poeta vel si hic honorificus sum praeclarus vates deduco aut saluto aut prosequor


aut Aulo Caecina legimus? praecurrit hoc tempore iudex dicentem et, nisi aut cursu argumentorum aut colore sententiarum aut nitore et cultu descriptionum invitatus et corruptus est, aversatur dicentem.

aut aulus caecina lego praecurro hic tempus iudex dico et nisi aut cursus argumentor aut color sententiaris aut nitor et cultus descriptio invito et corrumpo sum aversor dico


'Non enim' inquit Aper 'inauditum et indefensum saeculum nostrum patiar hac vestra conspiratione damnari: sed hoc primum interrogabo, quos vocetis antiquos, quam

non enim inquam aper inaudio et indefensus saeculis nos patior hic vester conspiratio damnaris sed hic primus interrogo qui voco antiqui quam


principem possis. quid aliud infestis patribus nuper Eprius Marcellus quam eloquentiam suam opposuit? qua accinctus et minax disertam quidem, sed inexercitatam et eius modi certaminum rudem Helvidii sapientiam elusit. plura de utilitate non dico, cui parti minime contra dicturum Maternum meum arbitror.

princeps possum quis alius infestus pater nuper eprius marcellus quam eloquentia suus oppono qui accingo et minax dissero quidem sed inexercitatus et is modus certamen rudis helvidius sapientia eludo multus de utilitas non dico qui pario paruus contra dico maternus meus arbitror


centum annos fuisse. mihi autem de vocabulo pugna non est; sive illos antiquos sive maiores sive quo alio mavult nomine appellet, dum modo in confesso sit eminentiorem illorum temporum eloquentiam fuisse; ne illi quidem parti sermonis eius repugno, si comminus fatetur pluris formas

centum annus sum ego autem de vocabulum pugno non sum sive ille antiqui sive magnus sive quo alius malo nomen appello dum modo in confiteor sum emineo ille tempus eloquentia sum ne ille quidem pario sermo is repugno si comminus fateor multus forma


Nolo inridere "rotam Fortunae" et "ius verrinum" et illud tertio quoque sensu in omnibus orationibus pro sententia positum "esse videatur." nam et haec invitus rettuli et plura omisi, quae tamen sola mirantur atque exprimunt ii, qui

nolo irrideo rota fortuna et ius verrinus et ille tertius quoque sentio in omnis oratio pro sententia pono sum video nam et hic invitus rettulis et multus omitto qui tamen solus miror atque exprimo is qui


poterant. nostra quoque civitas, donec erravit, donec se partibus et dissensionibus et discordiis confecit, donec nulla fuit in foro pax, nulla in senatu concordia, nulla in iudiciis moderatio, nulla superiorum reverentia, nullus magistratuum modus, tulit sine dubio valentiorem eloquentiam, sicut indomitus ager habet quasdam herbas laetiores. sed nec tanti rei publicae Gracchorum eloquentia fuit, ut pateretur et leges, nec bene famam eloquentiae Cicero tali exitu pensavit.

possum noster quoque civitas donec erro donec sui pars et dissensio et discordia confacio donec nullus sum in forum pax nullus in senatus concordia nullus in iudicium moderatio nullus superus reverendus nullus magistratus modus fero sine dubius valeo eloquentia sicut indomitus ager habeo quidam herba laetus sed neque tantus res publicus gracchus eloquentia sum ut pateo et lex neque bene fama eloquentia cicero talis exeo penso


his accedebat splendor reorum et magnitudo causarum, quae et ipsa plurimum eloquentiae praestant. nam multum interest, utrumne de furto aut formula et interdicto dicendum habeas, an de ambitu comitiorum, expilatis sociis et civibus trucidatis.

hic accedo splendor reus et magnitudo causaris qui et ipse multus eloquentia praesto nam multus intersum uter de furtum aut formula et interdictum dico habeo an de ambitus comitium expilo socius et civis trucido


ipse plerumque conquiro. et quod quibusdam solacio est, mihi auget quaestionem, quia video etiam Graecis accidisse ut longius absit ab Aeschine et Demosthene Sacerdos ille Nicetes, et si quis alius Ephesum vel Mytilenas concentu scholasticorum et clamoribus quatit, quam Afer aut Africanus aut vos ipsi a Cicerone aut Asinio recessistis.'

ipse plerusque conquaero et qui quidam solacium sum ego augeo quaestio quia video etiam graecum accido ut longus absum ab aeschines et demosthenes sacerdos ille nicetes et si quis alius ephesus vel mytilenae concentus scholasticus et clamor quatio quam afor aut africanus aut tu ipse ab cicero aut asinius recedo


Ac ne fortunam quidem vatum et illud felix contubernium comparare timuerim cum inquieta et anxia oratorum vita. licet illos certamina et pericula sua ad consulatus evexerint, malo securum et quietum Virgilii secessum, in quo tamen neque apud divum Augustum gratia caruit neque apud

atque ne fortuna quidem vates et ille felix contubernium comparo timeo cum inquietus et anxius orator vito licet ille certamen et periculum suus ad consulatus eveho malus securus et quiesco vergilius secedo in quo tamen neque apud divus augustus gratia careo neque apud


quibus animi motibus concitetur. in his artibus exercitationibusque versatus orator, sive apud infestos sive apud cupidos sive apud invidentis sive apud tristis sive apud timentis dicendum habuerit, tenebit venas animorum, et prout cuiusque natura postulabit, adhibebit manum et temperabit orationem, parato omni instrumento et ad omnem usum reposito.

qui animus motus concito in hic ars exercitatio verso orator sive apud infestus sive apud cupidus sive apud invideo sive apud tristis sive apud timeo dico habeo teneo vena animus et prout quisque natura postulo adhibeo manus et tempero oratio paro omnis instrumentum et ad omnis usus repono


quin etiam ipsi parentes non probitati neque modestiae parvulos adsuefaciunt, sed lasciviae et dicacitati, per quae paulatim impudentia inrepit et sui alienique contemptus.

quin etiam ipse parens non probitas neque modestia parvulus assuefacio sed lascivia et dicacitas per qui paulatim impudens inrepo et suus alienus contemno


congiarium narrabant. ex quo colligi potest et Corvinum ab illis et Asinium audiri potuisse; nam Corvinus in medium usque Augusti principatum, Asinius paene ad extremum duravit, ne dividatis saeculum, et antiquos ac veteres vocitetis oratores, quos eorundem hominum aures adgnoscere ac velut coniungere et copulare potuerunt.

congiarium narro ex quo colligo possum et corvinus ab ille et asinius audio possum nam corvinus in medius usque augustus principatus asinius paene ad exter duro ne divido saeculis et antiqui atque vetus vocito orator qui idem homo auris agnosco atque velut coniungo et copularis possum


utilitatem, ille rerum motus causasque cognoverat. ita est enim, optimi viri, ita: ex multa eruditione et plurimis artibus et omnium rerum scientia exundat et exuberat illa admirabilis eloquentia; neque oratoris vis et facultas, sicut ceterarum rerum, angustis et brevibus terminis cluditur, sed is est orator, qui de omni quaestione pulchre et ornate et ad persuadendum apte dicere pro dignitate rerum, ad utilitatem temporum, cum voluptate audientium possit.

utilitas ille res moueo causa cognosco ita sum enim bonus vir ita ex multus eruditio et multus ars et omnis res scientia exundo et exubero ille admirabilis eloquentia neque orator volo et facultas sicut ceteraris res angustus et brevis terminus cluditur sed is sum orator qui de omnis quaestio pulcher et orno et ad persuadeo aptus dico pro dignitas res ad utilitas tempus cum voluptas audio possum


quorum auris pervenerint. itaque hercule non minus probari video in te, Secunde, quod Iuli Africani vitam componendo spem hominibus fecisti plurium eius modi librorum, quam in Apro, quod nondum ab scholasticis controversiis recessit et otium suum mavult novorum rhetorum more quam veterum oratorum consumere.'

qui auris pervenio itaque herculis non paruus probaris video in tu secundus qui iulis africanus vita compono spes homo facio multus is modus liber quam in aper qui nondum ab scholasticus controversia recedo et otium suus malo novum rhetor mos quam vetus orator consumo


temporibus existit. quis ignorat utilius ac melius esse frui pace quam bello vexari? pluris tamen bonos proeliatores

tempus existit quis ignoro utilis atque bonus sum fruor pax quam bellum vexaris multus tamen bonus proeliator


otium et nomen inserere possunt famae. ego vero omnem eloquentiam omnisque eius partis sacras et venerabilis puto, nec solum cothurnum vestrum aut heroici carminis sonum, sed lyricorum quoque iucunditatem et elegorum lascivias et iamborum amaritudinem et epigrammatum lusus et quamcumque aliam speciem eloquentia habeat, anteponendam

otium et nomen insero possum fama ego verus omnis eloquentia omne is pars sacer et venerabilis puto neque solus cothurnus vester aut heroicus carmen sonus sed lyrici quoque iucunditas et elegi lascivia et iambus amaritudo et epigramma lusus et quicumque alius species eloquentia habeo antepono


neque hunc meum sermonem sic accipi volo, tamquam eos, quibus natura sua oratorium ingenium denegavit, deterream a carminibus, si modo in hac studiorum parte oblectare

neque hic meus sermo sic accipio volo tamquam is qui natura suus oratorius ingenium denego deterreo ab carmen si modo in hic studium pars oblectaris


quis enim nos advocat nisi aut nocens aut miser? quod municipium in clientelam nostram venit, nisi quod aut vicinus populus aut domestica discordia agitat? quam provinciam tuemur nisi spoliatam vexatamque? atqui

quis enim nos advoco nisi aut noceo aut miser qui municipium in clientela noster venio nisi qui aut vicinus populus aut domesticus discordia agito quam provincia tueor nisi spolio vexo atqui


ita tamen ut utrique superstites essent. ex quo apparet non multo pluris quam trecentos annos interesse inter nostram et Demosthenis aetatem. quod spatium temporis si ad infirmitatem corporum nostrorum referas, fortasse longum videatur; si ad naturam saeculorum ac respectum inmensi

ita tamen ut uterque superstito sum ex quo appareo non multus multus quam trecenti annus intersum inter noster et demosthenes aetas qui spatium tempus si ad infirmitas corpus noster refero fortasse longus video si ad natura saeculum atque respicio immensus