Id facinus post conditam urbem luctuosissimum foedissimumque rei publicae populi Romani accidit, nullo externo hoste, propitiis, si per mores nostros liceret, deis, sedem Iovis Optimi Maximi auspicato a maioribus pignus imperii conditam, quam non Porsenna dedita urbe neque Galli capta temerare potuissent, furore principum excindi. arserat et ante Capitolium civili bello, sed fraude privata: nunc palam obsessum, palam incensum, quibus armorum causis? quo tantae cladis pretio stetit? pro patria bellavimus? voverat Tarquinius Priscus rex bello Sabino, ieceratque fundamenta spe magis futurae magnitudinis quam quo modicae adhuc populi Romani res sufficerent. mox Servius Tullius sociorum studio, dein Tarquinius Superbus capta Suessa Pometia hostium spoliis extruxere. sed gloria operis libertati reservata: pulsis regibus Horatius Pulvillus iterum consul dedicavit ea magnificentia quam immensae postea populi Romani opes ornarent potius quam augerent. isdem rursus vestigiis situm est, postquam interiecto quadringentorum quindecim annorum spatio L. Scipione C. Norbano consulibus flagraverat. curam victor Sulla suscepit, neque tamen dedicavit: hoc solum felicitati eius negatum. Lutatii Catuli nomen inter tanta Caesarum opera usque ad Vitellium mansit. ea tunc aedes cremabatur.

is facinus post condo urbs luctuosus foedus res publicus populus romanus accido nullus externus hostis propitius si per mos noster licet deus sedes iuppiter bonus magnus auspico ab magnus pignus imperium condo quam non porsenna dedo urbs neque gallus capio temeraris possum furor princeps excindi ardeo et ante capitolium civilis bellum sed fraus privo nunc palam obsedeo palam incendo qui armus causa quo tantus clades pretium sto pro patria bellor voveo tarquinius priscus rex bellum sabinum jacio fundamentum spes magis sum magnitudo quam quo modicus adhuc populus romanus res sufficio mox servus tullius socius studium deinde tarquinius superbus capio suessa pometia hostis spolium extruxere sed gloria opus libertas reservo pello rex horatius pulvillus iterum consul dedico is magnificentia quam immensus postea populus romanus ops orno potis quam augeo idem rursus vestigium sino sum postquam interiacio quadringentor quindecim annus spatium l scipio que norbanus consul flagro cura victor sulla suscipio neque tamen dedico hic solus felicitas is nego lutatius catulis nomen inter tantus caesaris opus usque ad vitellius maneo is tunc aedes cremo


Nuntium de caede Galbae et imperio Othonis Fabius Valens in civitate Leucorum accepit. nec militum animus in gaudium aut formidine permotus: bellum volvebat. Gallis cunctatio exempta est: in Othonem ac Vitellium odium par, ex Vitellio et metus. proxima Lingonum civitas erat, fida partibus. benigne excepti modestia certavere, sed brevis laetitia fuit cohortium intemperie, quas a legione quarta decima, ut supra memoravimus, digressas exercitui suo Fabius Valens adiunxerat. iurgia primum, mox rixa inter Batavos et legionarios, dum his aut illis studia militum adgregantur, prope in proelium exarsere, ni Valens animadversione paucorum oblitos iam Batavos imperii admonuisset. frustra ad- versus Aeduos quaesita belli causa: iussi pecuniam atque arma deferre gratuitos insuper commeatus praebuere. quod Aedui formidine Lugdunenses gaudio fecere. sed legio Italica et ala Tauriana abductae: cohortem duodevicensimam Lugduni, solitis sibi hibernis, relinqui placuit. Manlius Valens legatus Italicae legionis, quamquam bene de partibus meritus, nullo apud Vitellium honore fuit: secretis eum criminationibus infamaverat Fabius ignarum et, quo incautior deciperetur, palam laudatum.

nuntius de caedes galba et imperium otho fabius valens in civitas leuci accipio neque miles animus in gaudium aut formido permoueo bellum volvo gallus cunctatio eximo sum in otho atque vitellius odium par ex vitellius et metus propior lingones civitas sum fidus pars benignus excipio modestia certo sed brevis laetitia sum cohors intemperies qui ab legio quartus decimus ut supra memoro digredior exercitus suus fabius valens adjungo iurgium primus mox rixo inter batavi et legionarius dum hic aut ille studium miles adgrego prope in proelium exardeo ni valens animadversio paucus obliuiscor iam batavi imperium admoneo frustra ad verro aedui quaero bellum causa iubeo pecunia atque arma defero gratuitus insuper commeatus praebeo qui aedui formido lugdunensis gaudium facio sed legio italicus et ala taurianum abduco cohors duodevicensimam lugdunum soleo sui hibernus relinquo placeo manlius valens legatus italica legio quamquam bene de pars mereor nullus apud vitellius honor sum secerno is criminatio infamo fabius ignarus et quo incautus decipio palam laudo


Pars castrorum in collem leniter exurgens, pars aequo adibatur. quippe illis hibernis obsideri premique Germanias Augustus crediderat, neque umquam id malorum ut obpugnatum ultro legiones nostras venirent; inde non loco neque munimentis labor additus: vis et arma satis placebant. Batavi Transrhenanique, quo discreta virtus manifestius spectaretur, sibi quaeque gens consistunt, eminus lacessentes. post ubi pleraque telorum turribus pinnisque moenium inrita haerebant et desuper saxis vulnerabantur, clamore atque impetu invasere vallum, adpositis plerique scalis, alii per testudinem suorum; scandebantque iam quidam, cum gladiis et armorum incussu praecipitati sudibus et pilis obruuntur, praeferoces initio et rebus secundis nimii. sed tum praedae cupidine adversa quoque tolerabant; machinas etiam, insolitum sibi, ausi. nec ulla ipsis sollertia: perfugae captivique docebant struere materias in modum pontis, mox subiectis rotis propellere, ut alii superstantes tamquam ex aggere proeliarentur, pars intus occulti muros subruerent. sed excussa ballistis saxa stravere informe opus. et cratis vineasque parantibus adactae tormentis ardentes hastae, ultroque ipsi obpugnatores ignibus petebantur, donec desperata vi verterent consilium ad moras, haud ignari paucorum dierum inesse alimenta et multum imbellis turbae; simul ex inopia proditio et fluxa servitiorum fides ac fortuita belli sperabantur.

pars castrum in collis lenis exurgeo pars aequus adeo quippe ille hibernus obsideri premo germania augustus credo neque umquam is malus ut obpugno ultro legio noster venio inde non locus neque munimentum labor addo volo et arma satis placeo batavus transrhenani quo discerno virtus manifestius specto sui quisque gens consisto eminus lacesso post ubi plerusque telum turris pinnisque moenia irrito haereo et desuper saxum vulnero clamor atque impetus invado valles appono plerusque scalae alius per testudo suus scando iam quidam cum gladius et armus incutio praecipitas sudis et pila obruo praeferox initium et res secundus nimius sed tum praeda cupido adverso quoque tolero machina etiam insolitus sui audeo neque ullus ipse sollertia perfuga captivus doceo struo materio in modus pons mox subjectus rota propello ut alius supersto tamquam ex aggero proelio pars intus occulo murus surruo sed excutio ballista saxum sterno informis opus et creo vinea paro adigo tormentum ardeo hasta ulter ipse obpugnator ignis peto donec despero vis verto consilium ad mora haud ignaris paucus dies insum alimentum et multus imbellis turba simul ex inopia proditio et fluo servio fides atque fortuitus bellum spero


Igitur non Treviri neque Lingones ceteraeve rebellium civitates pro magnitudine suscepti discriminis agere; ne duces quidem in unum consulere, sed Civilis avia Belgarum circumibat, dum Claudium Labeonem capere aut exturbare nititur; Classicus segne plerumque otium trahens velut parto imperio fruebatur; ne Tutor quidem maturavit superiorem Germaniae ripam et ardua Alpium praesidiis claudere. atque interim unaetvicensima legio Vindonissa, Sextilius Felix cum auxiliariis cohortibus per Raetiam inrupere; accessit ala Singularium excita olim a Vitellio, deinde in partis Vespasiani transgressa. praeerat Iulius Briganticus sorore Civilis genitus, ut ferme acerrima proximorum odia sunt, invisus avunculo infensusque. Tutor Trevirorum copias, recenti Vangionum, Caeracatium, Tribocorum dilectu auctas, veterano pedite atque equite firmavit, corruptis spe aut metu subactis legionariis; qui primo cohortem praemissam a Sextilio Felice interficiunt, mox ubi duces exercitusque Romanus propinquabant, honesto transfugio rediere, secutis Tribocis Vangionibusque et Caeracatibus. Tutor Treviris comitanti- bus, vitato Mogontiaco, Bingium concessit, fidens loco, quia pontem Navae fluminis abruperat, sed incursu cohortium, quas Sextilius ducebat, et reperto vado proditus fususque. ea clade perculsi Treviri, et plebes omissis armis per agros palatur: quidam principum, ut primi posuisse bellum viderentur, in civitates quae societatem Romanam non exuerant, perfugere. legiones a Novaesio Bonnaque in Treviros, ut supra memoravimus, traductae se ipsae in verba Vespasiani adigunt. haec Valentino absente gesta; qui ubi adventabat furens cunctaque rursus in turbas et exitium conversurus, legiones in Mediomatricos, sociam civitatem, abscessere: Valentinus ac Tutor in arma Treviros retrahunt, occisis Herennio ac Numisio legatis quo minore spe veniae cresceret vinculum sceleris.

igitur non treviri neque lingones ceter rebellis civitas pro magnitudo suscipio discrimen ago ne dux quidem in unus consulo sed civilis avia belgaris circumeo dum claudius labeo capio aut exturbaris nitor classicus segnis plerusque otium traho velut pario imperium fruor ne tuto quidem maturo superus germania ripa et arduus alpis praesidium claudo atque interim unaetvicensima legio vindonissa sextilis felix cum auxiliarius cohors per raetia irrumpo accedo ala singularis excio olim ab vitellius deinde in pars vespasianus transgredior praesum iulius briganticus soror civilis gigno ut ferme acer proximum odium sum invideo avunculus infensus tuto trevirorum copia recens vangio caeracatium tribocorum delectus augeo veteranus pedo atque eques firmo corruptus spes aut metus subigo legionarius qui primus cohors praemitto ab sextilius felix interfacio mox ubi dux exerceo romanus propinquo honestus transfugio redeo sequor tribocis vangiones et caeracatibus tuto treviris comito bus vito mogontiacum bingium concedo fido locus quia pons nava flumen abrumpo sed incursus cohors qui sextilis duco et reperio vado prodeo fundo is clades percello treviri et plebs omitto arma per ager palo quidam princeps ut primus pono bellum video in civitas qui societas romanus non exuo perfugio legio ab novaesio bonna in treviros ut supra memoro traduco sui ipse in verbum vespasianus adigo hic valentino absum gero qui ubi advento furo cuncto rursus in turbo et exitium converro legio in mediomatrici socia civitas abscedo valentinus atque tuto in arma treviros retraho occido herennius atque numisius legatus quo paruus spes venia cresco vinculis scelus


Forte navem haud procul castris, frumento gravem, cum per vada haesisset, Germani in suam ripam trahebant. non tulit Gallus misitque subsidio cohortem: auctus et Germanorum numerus, paulatimque adgregantibus se auxiliis acie certatum. Germani multa cum strage nostrorum navem abripiunt. victi, quod tum in morem verterat, non suam ignaviam, sed perfidiam legati culpabant. protractum e tentorio, scissa veste, verberato corpore, quo pretio, quibus consciis prodidisset exercitum, dicere iubent. redit in Hordeonium invidia: illum auctorem sceleris, hunc ministrum vocant, donec exitium minitantibus exterritus proditionem et ipse Hordeonio obiecit; vinctusque adventu demum Voculae exolvitur. is postera die auctores seditionis morte adfecit: tanta illi exercitui diversitas inerat licentiae patientiaeque. haud dubie gregarius miles Vitellio fidus, splendidissimus quisque in Vespasianum proni: inde scelerum ac suppliciorum vices et mixtus obsequio furor, ut contineri non possent qui puniri poterant.

fors navo haud procul castrum frumentum gravis cum per vado haereo germanus in suus ripa traho non fero gallus mitto subsidium cohors augeo et germanus numerus paulatim adgrego sui auxilium acies certas germanus multus cum strages noster navo abripio vinco qui tum in mos verto non suus ignavio sed perfidia legatus culpo protraho e tentorius scissa vestis verbero corpus quo pretium qui conscius prodo exercitus dico iubeo redeo in hordeonius invidia ille auctor scelus hic minister voco donec exitium minito exterreo proditio et ipse hordeonio obiacio vincio advenio demum vocula exolvitur is posterus dies auctor seditio mors afficio tantus ille exercitus diversitas insum licentia patientia haud dubius gregarius miles vitellius fidus splendidus quisque in vespasianus pronus inde scelus atque supplicium vicis et misceo obsequium furor ut contineo non possum qui punior possum


Civilem cupido incessit navalem aciem ostentandi: complet quod biremium quaeque simplici ordine agebantur; adiecta ingens luntrium vis, tricenos quadragenosque ferunt, armamenta Liburnicis solita; et simul captae luntres sagulis versicoloribus haud indecore pro velis iuvabantur. spatium velut aequoris electum quo Mosae fluminis os amnem Rhenum Oceano adfundit. causa instruendae classis super insitam genti vanitatem ut eo terrore commeatus Gallia adventantes interciperentur. Cerialis miraculo magis quam metu derexit classem, numero imparem, usu remigum, gu- bernatorum arte, navium magnitudine potiorem. his flumen secundum, illi vento agebantur: sic praevecti temptato levium telorum iactu dirimuntur. Civilis nihil ultra ausus trans Rhenum concessit: Cerialis insulam Batavorum hostiliter populatus agros villasque Civilis intactas nota arte ducum sinebat, cum interim flexu autumni et crebris per aequinoctium imbribus superfusus amnis palustrem humilemque insulam in faciem stagni opplevit. nec classis aut commeatus aderant, castraque in plano sita vi fluminis differebantur.

civilis cupido incedo naval acies ostento compleo qui biremis quisque simplex ordo ago adiicio ingens luntrium volo triceni quadrageni fero armamenta liburnica soleo et simul capio luntres sagulis versicoloria haud indecorus pro velis juvo spatium velut aequor eligo quo mosa flumen os amnis rhenus oceanus affundo causa instruo classis super inquiro gens vanitas ut is terror commeatus gallia advento intercipio cerial miraculum magis quam metus derego classis numerus imparis usus remex gu bernator ars navis magnitudo potis hic flumen secundus ille venio ago sic praeveho tento levis telum iactus dirimo civilis nihil ultra audeo trans rhenus concedo cerial insula batavus hostilis populo ager villa civilis intactus nosco ars dux sino cum interim flecto auctumnus et creber per aequinoctium imber superfundo amnis palustrem humilis insula in facies stagnum oppleo neque classis aut commeatus adsum castro in planus sino vis flumen differo


Eduxerant Batavi turrim duplici tabulato, quam praetoriae portae (is aequissimus locus) propinquantem promoti contra validi asseres et incussae trabes perfregere multa superstantium pernicie. pugnatumque in perculsos subita et prospera eruptione; simul a legionariis peritia et arte praestantibus plura struebantur. praecipuum pavorem intulit suspensum et nutans machinamentum, quo repente demisso praeter suorum ora singuli pluresve hostium sublime rapti verso pondere intra castra effundebantur. Civilis omissa expugnandi spe rursus per otium adsidebat, nuntiis et promissis fidem legionum convellens.

educo batavus turris duplex tabulatum quam praetorius porta is aequus locus propinquo promoveo contra validus assero et incutio trabs perfringo multus supersto pernicies pugno in percello subeo et prosper eruptio simul ab legionarius peritia et ars praesto multus struo praecipuus pavor infero suspendo et nuto machinamentum quo repens demitto praeter suus os singuli multus hostis sublimis rapio verso pondus intra castrum effundo civilis omitto expugno spes rursus per otium assideo nuntius et promitto fides legio convello


Igitur castris, uti diximus, ante moenia Hierosolymorum positis instructas legiones ostentavit: Iudaei sub ipsos muros struxere aciem, rebus secundis longius ausuri et, si pellerentur, parato perfugio. missus in eos eques cum expe- ditis cohortibus ambigue certavit; mox cessere hostes et sequentibus diebus crebra pro portis proelia serebant, donec adsiduis damnis intra moenia pellerentur. Romani ad obpugnandum versi; neque enim dignum videbatur famem hostium opperiri, poscebantque pericula, pars virtute, multi ferocia et cupidine praemiorum. ipsi Tito Roma et opes voluptatesque ante oculos; ac ni statim Hierosolyma conciderent, morari videbantur. sed urbem arduam situ opera molesque firmaverant, quis vel plana satis munirentur. nam duos collis in immensum editos claudebant muri per artem obliqui aut introrsus sinuati, ut latera obpugnantium ad ictus patescerent. extrema rupis abrupta, et turres, ubi mons iuvisset, in sexagenos pedes, inter devexa in centenos vicenosque attollebantur, mira specie ac procul intuentibus pares. alia intus moenia regiae circumiecta, conspicuoque fastigio turris Antonia, in honorem M. Antonii ab Herode appellata.

igitur castrum uti dico ante moenia hierosolyma pono instruo legio ostento judaeus sub ipse murus struo acies res secundus longus audeo et si pello paro perfugio mitto in is eques cum expe dis cohors ambiguus certo mox cedo hostis et sequor dies creber pro porta proelio sero donec assiduus damnum intra moenia pello romanus ad obpugno verro neque enim dignus video fames hostis opperior posco periculum pars virtus multus ferocia et cupido praemium ipse titus roma et ops voluptas ante oculus atque ni statim hierosolyma concaedes moraris video sed urbs arduus sino opus molo firmo quis vel planum satis munio nam duo collis in immensus edo claudo murus per ars obliquus aut introrsum sinuo ut latus obpugno ad iacio patesco exter rupes abrumpo et turris ubi mons juvo in sexageni pes inter devexus in centeni viceni attollo mirus species atque procul intueor par alius intus moenia regia circumjacio conspicuus fastigium turris antonius in honor m antonius ab herodes appello


Isdem diebus Batavorum et Canninefatium cohortis, cum iussu Vitellii in urbem pergerent, missus a Civile nuntius adsequitur. intumuere statim superbia ferociaque et pretium itineris donativum, duplex stipendium, augeri equitum numerum, promissa sane a Vitellio, postulabant, non ut adsequerentur, sed causam seditioni. et Flaccus multa concedendo nihil aliud effecerat quam ut acrius exposcerent quae sciebant negaturum. spreto Flacco inferiorem Germaniam petivere ut Civili iungerentur. Hordeonius adhibitis tribunis centurionibusque consultavit num obsequium abnuentis vi coerceret; mox insita ignavia et trepidis ministris, quos ambiguus auxiliorum animus et subito dilectu suppletae legiones angebant, statuit continere intra castra militem: dein paenitentia et arguentibus ipsis qui suaserant, tamquam secuturus scripsit Herennio Gallo legionis primae legato, qui Bonnam obtinebat, ut arceret transitu Batavos: se cum exercitu tergis eorum haesurum. et opprimi poterant si hinc Hordeonius, inde Gallus, motis utrimque copiis, medios clausissent. Flaccus omisit inceptum aliisque litteris Gallum monuit ne terreret abeuntis: unde suspicio sponte legatorum excitari bellum cunctaque quae acciderant aut metuebantur non inertia militis neque hostium vi, sed fraude ducum evenire.

idem dies batavus et canninefatium cohors cum iussus vitellius in urbs pergo mitto ab civilis nuntius assequor intumesco statim superbia ferocia et pretium iter donativum duplex stipendium augeo eques numerus promitto sanus ab vitellius postulo non ut assequor sed causa seditio et flaccus multus concedo nihil alius efficio quam ut acer exposco qui scio nego sperno flaccus inferus germania peto ut civilis jungo hordeonius adhibeo tribunus centurio consulto num obsequium abnuo vis coerceo mox inquiro ignavia et trepidus minister qui ambiguus auxilia animus et subeo delectus suppleo legio ango statuo contineo intra castrum miles deinde paenitentia et arguo ipse qui suadeo tamquam sequor scribo herennius gallus legio primus legatus qui bonna obtineo ut arceo transeo batavi sui cum exercitus tergeo is haereo et opprimo possum si hinc hordeonius inde gallus moveo utrimque copia medius claudo flaccus omitto incipio alius littera gallus moneo ne terreo abeo unde suspicio sponte legatus excito bellum cuncto qui accido aut metuo non inertia miles neque hostis vis sed fraus dux evenio


Legio sexta decima cum auxiliis simul deditis a Novaesio in coloniam Trevirorum transgredi iubetur, praefinita die intra quam castris excederet. medium omne tempus per varias curas egere, ignavissimus quisque caesorum apud Vetera exemplo paventes, melior pars rubore et infamia: quale illud iter? quis dux viae? et omnia in arbitrio eorum quos vitae necisque dominos fecissent. alii nulla dedecoris cura pecuniam aut carissima sibimet ipsi circumdare, quidam expedire arma telisque tamquam in aciem accingi. haec meditantibus advenit proficiscendi hora expectatione tristior. quippe intra vallum deformitas haud perinde notabilis: detexit ignominiam campus et dies. revulsae imperatorum imagines, inhonora signa, fulgentibus hinc inde Gallorum vexillis; silens agmen et velut longae exequiae; dux Claudius Sanctus effosso oculo dirus ore, ingenio debilior. duplicatur flagitium, postquam desertis Bonnensibus castris altera se legio miscuerat. et vulgata captarum legionum fama cuncti qui paulo ante Romanorum nomen horrebant, procurrentes ex agris tectisque et undique effusi insolito spectaculo nimium fruebantur. non tulit ala Picentina gaudium insultantis vulgi, spretisque Sancti promissis aut minis Mogontiacum abeunt; ac forte obvio interfectore Voculae Longino, coniectis in eum telis initium exolvendae in posterum culpae fecere: legiones nihil mutato itinere ante moenia Trevirorum considunt.

legio sextus decimus cum auxilium simul dedo ab novaesio in colonia trevirorum transgredior jubeo praefinio dies intra quam castrum excedo medius omnis tempus per vario cura ago ignavus quisque caesor apud vetero exemplum paveo bonus pars rubor et infamia qualis ille iter quis dux via et omnis in arbitrium is qui vita nex dominus facio alius nullus dedecor cura pecunia aut carus sui ipse circumdo quidam expedio arma telum tamquam in acies accingo hic meditor advenio proficisco hora expectatio tristis quippe intra valles deformitas haud perinde notabilis detego ignominia campus et dies revello imperator imago inhonoro signum fulgeo hinc inde gallus vexillum sileo agmen et velut longus exsequiae dux claudus sancio effodio oculus dirus os ingenium debilis duplico flagitium postquam desero bonnensis castrum alter sui legio misceo et vulgo captaris legio fama cunctus qui paulus ante romanus nomen horreo procurro ex ager tego et undique effundo insolitus spectaculum nimium fruor non fero ala picentinus gaudium insulto vulgus sperno sanctus promitto aut minae mogontiacum abeo atque fors obvius interfector vocula longinus conicio in is telum initium exolvendae in posterus culpa facio legio nihil muto iter ante moenia trevirorum consido


At Vespasiano post Cremonensem pugnam et prosperos undique nuntios cecidisse Vitellium multi cuiusque ordinis, pari audacia fortunaque hibernum mare adgressi, nuntiavere. aderant legati regis Vologaesi quadraginta milia Parthorum equitum offerentes. magnificum laetumque tantis sociorum auxiliis ambiri neque indigere: gratiae Vologaeso actae mandatumque ut legatos ad senatum mitteret et pacem esse sciret. Vespasianus in Italiam resque urbis intentus adversam de Domitiano famam accipit, tamquam terminos aetatis et concessa filio egrederetur: igitur validissimam exercitus partem Tito tradit ad reliqua Iudaici belli perpetranda.

at vespasianus post cremonensis pugna et prosper undique nuntius cado vitellius multus quisque ordo par audacia fortuno hibernus mare aggredior nuntio adsum legatus rex vologaesus quadraginta mille parthus eques offertor magnificus laetus tantus socius auxilium ambeo neque indigeo gratia vologaesus ago mando ut legatus ad senatus mitto et pax sum scio vespasianus in italia reor urbs intendo adverro de domitianus fama accipio tamquam terminus aetas et concedo filius egredior igitur validus exercitus pars titus trado ad reliquus judaicus bellum perpetro


Nomen sedemque Caesaris Domitianus acceperat, nondum ad curas intentus, sed stupris et adulteriis filium principis agebat. praefectura praetorii penes Arrium Varum, summa potentiae in Primo Antonio. is pecuniam familiamque e principis domo quasi Cremonensem praedam rapere: ceteri modestia vel ignobilitate ut in bello obscuri, ita praemiorum expertes. civitas pavida et servitio parata occupari redeuntem Tarracina L. Vitellium cum cohortibus extinguique reliqua belli postulabat: praemissi Ariciam equites, agmen legionum intra Bovillas stetit. nec cunctatus est Vitellius seque et cohortis arbitrio victoris permittere, et miles infelicia arma haud minus ira quam metu abiecit. longus deditorum ordo saeptus armatis per urbem incessit, nemo supplici vultu, sed tristes et truces et adversum plausus ac lasciviam insultantis vulgi immobiles. paucos erumpere ausos circumiecti pressere; ceteri in custodiam conditi, nihil quisquam locutus indignum, et quamquam inter adversa, salva virtutis fama. dein L. Vitellius interficitur, par vitiis fratris, in principatu eius vigilantior, nec perinde prosperis socius quam adversis abstractus.

nomen sedo caesar domitianus accipio nondum ad cura intendo sed stuprum et adulterium filius princeps ago praeficio praetorius penis arius varis summus potentia in primus antonius is pecunia familia e princeps domus quasi cremonensis praeda rapio ceterus modestia vel ignobilitas ut in bellum obscurus ita praemium expers civitas pavidus et servitium paro occuparis redeo tarracina l vitellius cum cohors extinguique reliquus bellum postulo praemitto aricia eques agmen legio intra bovilla sto neque cunctor sum vitellius sequor et cohors arbitrium victor permitto et miles infelicia arma haud paruus ira quam metus abicio longus deditor ordo saepio armo per urbs incedo nemo supplicium vultus sed tristis et trux et adverro plaudo atque lascivia insulto vulgus immobilis paucus erumpo audeo circumjacio premo ceterus in custodia condio nihil quisquam loquor indignus et quamquam inter adverso salvo virtus fama deinde l vitellius interfacio par vitium frater in principatus is vigilo neque perinde prosper socius quam adverro abstraho


Otho lustrata urbe et expensis bello consiliis, quando Poeninae Cottiaeque Alpes et ceteri Galliarum aditus Vitellianis exercitibus claudebantur, Narbonensem Galliam adgredi statuit classe valida et partibus fida, quod reliquos caesorum ad pontem Mulvium et saevitia Galbae in custodia habitos in numeros legionis composuerat, facta et ceteris spe honoratae in posterum militiae. addidit classi urbanas cohortis et plerosque e praetorianis, viris et robur exercitus atque ipsis ducibus consilium et custodes. summa expeditionis Antonio Novello, Suedio Clementi primipilaribus, Aemilio Pacensi, cui ademptum a Galba tribunatum reddiderat, permissa. curam navium Moschus libertus retinebat ad observandam honestiorum fidem immutatus. peditum equitumque copiis Suetonius Paulinus, Marius Celsus, Annius Gallus rectores destinati, sed plurima fides Licinio Proculo praetorii praefecto. is urbanae militiae impiger, bellorum insolens, auctoritatem Paulini, vigorem Celsi, maturitatem Galli, ut cuique erat, criminando, quod facillimum factu est, pravus et callidus bonos et modestos anteibat.

otho lustro urbs et expendo bellum consilium quando penninus cottius alpis et ceterus galliaris aditus vitellianus exercitus claudeo narbonensis gallia aggredior statuo classis validus et pars fidus qui reliquus caesor ad pons mulvius et saevitia galba in custodia habeo in numerus legio compono facio et ceterus spes honoro in posterus militia addo classis urbanus cohors et plerus e praetorianus vis et robur exercitus atque ipse dux consilium et custos summus expeditio antonius novellus suedio clemens primipilaris aemilius pacensis qui adimo ab galba tribunatus reddo permitto cura navis moschus libertus retineo ad observo honestus fides immuto pedes equio copia suetonius paulinus marius celsus annius gallus rector destino sed multus fides licinius proculus praetorius praeficio is urbanus militia impiger bellum insoleo auctoritas paulinus vigor celsus maturitas gallus ut quisque sum criminor qui facilis factus sum pravus et callidus bonus et modestus anteeo


At Iulius Auspex e primoribus Remorum, vim Romanam pacisque bona dissertans et sumi bellum etiam ab ignavis, strenuissimi cuiusque periculo geri, iamque super caput legiones, sapientissimum quemque reverentia fideque, iuniores periculo ac metu continuit: et Valentini animum laudabant, consilium Auspicis sequebantur. constat obstitisse Treviris Lingonibusque apud Gallias, quod Vindicis motu cum Verginio steterant. deterruit plerosque provinciarum aemulatio: quod bello caput? unde ius auspiciumque peteretur? quam, si cuncta provenissent, sedem imperio legerent? nondum victoria, iam discordia erat, aliis foedera, quibusdam opes virisque aut vetustatem originis per iurgia iactantibus: taedio futurorum praesentia placuere. scribuntur ad Treviros epistulae nomine Galliarum ut abstinerent armis, impetrabili venia et paratis deprecatoribus, si paeniteret: restitit idem Valentinus obstruxitque civitatis suae auris, haud perinde instruendo bello intentus quam frequens contionibus.

at iulius auspex e primoris remi vis romanus pax bonus disserto et sumo bellum etiam ab ignavus strenuus quisque periculum gero iam super caput legio sapio quisque reverendus fido iuniores periculum atque metus contineo et valentini animus laudo consilium auspicium sequor consto obsto treviris lingones apud gallia qui vindex motus cum verginio sto deterreo plerus provinciaris aemulatio qui bellum caput unde ius auspicium peto quam si cunctus provenio sedes imperium lego nondum victoria iam discordia sum alius foedero quidam ops vis aut vetustas origo per iurgium jacto taedium sum praesens placeo scribo ad treviros epistula nomen galliaris ut abstineo arma impetrabilis venia et paro deprecator si paeniteo resto idem valentinus obstruo civitas suus auris haud perinde instruo bellum intendo quam frequens contio


Celeberrimos auctores habeo tantam victoribus adversus fas nefasque inreverentiam fuisse ut gregarius eques occisum a se proxima acie fratrem professus praemium a ducibus petierit. nec illis aut honorare eam caedem ius hominum aut ulcisci ratio belli permittebat. distulerant tamquam maiora meritum quam quae statim exolverentur; nec quidquam ultra traditur. ceterum et prioribus civium bellis par scelus inciderat. nam proelio, quo apud Ianiculum adversus Cinnam pugnatum est, Pompeianus miles fratrem suum, dein cognito facinore se ipsum interfecit, ut Sisenna memorat: tanto acrior apud maiores, sicut virtutibus gloria, ita flagitiis paenitentia fuit. sed haec aliaque ex vetere memoria petita, quotiens res locusque exempla recti aut solacia mali poscet, haud absurde memorabimus.

celeber auctor habeo tantus victor adverro fas nefas irreverentia sum ut gregarius eques occido ab sui propior acies frater profiteor praemium ab dux peto neque ille aut honoraris is caedes ius homo aut ulciscor ratio bellum permitto differo tamquam magnus mereo quam qui statim exolverentur neque quisquam ultra trado ceterum et prior civis bellum par scelus incido nam proelium quo apud ianiculis adverro cinna pugno sum pompejanus miles frater suus deinde cognosco facinus sui ipse interfacio ut sisenna memoro tantus acer apud magnus sicut virtus gloria ita flagitium paenitentia sum sed hic alius ex veto memoria peto quotiens res locus exemplum recingo aut solacium malus posco haud absurdus memoro


Contionanti—prodigiosum dictu—tantum foedarum volucrum supervolitavit ut nube atra diem obtenderent. accessit dirum omen, profugus altaribus taurus disiecto sacrificii apparatu, longe, nec ut feriri hostias mos est, confossus. sed praecipuum ipse Vitellius ostentum erat, ignarus militiae, improvidus consilii, quis ordo agminis, quae cura explorandi, quantus urgendo trahendove bello modus, alios rogitans et ad omnis nuntios vultu quoque et incessu trepidus, dein temulentus. postremo taedio castrorum et audita defectione Misenensis classis Romam revertit, recentissimum quodque vulnus pavens, summi discriminis incuriosus. nam cum transgredi Appenninum integro exercitus sui robore et fessos hieme atque inopia hostis adgredi in aperto foret, dum dispergit viris, acerrimum militem et usque in extrema obstina- tum trucidandum capiendumque tradidit, peritissimis centurionum dissentientibus et, si consulerentur, vera dicturis. arcuere eos intimi amicorum Vitellii, ita formatis principis auribus ut aspera quae utilia, nec quidquam nisi iucundum et laesurum acciperet.

contionor prodigiosus dico tantus foedaris volucris supervolito ut nubes ater dies obtendo accedo dirus omen profugus altar taurus disjecto sacrificium apparatus longus neque ut ferio hostio mos sum confodio sed praecipuus ipse vitellius ostendo sum ignarus militia improvidus consilium quis ordo agmen qui cura exploro quantus urgeo traho bellum modus alius rogito et ad omnis nuntius vultus quoque et incedo trepidus deinde temulentus postremo taedium castrum et audio defectio misenensis classis roma revorto recens quisque vulnus paveo superus discrimen incuriosus nam cum transgredior apenninus integer exercitus suus robur et fatisco hiems atque inopia hostis aggredior in aperio sum dum dispergo vis acer miles et usque in exter obstina tum trucido capio trado pereo centurio dissentio et si consulo verus dico arceo is intimus amicus vitellius ita formo princeps auris ut asper qui utilis neque quisquam nisi iucundus et laedo accipio


Ad ea Antonius Primus (is acerrimus belli concitator) festinationem ipsis utilem, Vitellio exitiosam disseruit. plus socordiae quam fiduciae accessisse victoribus; neque enim in procinctu et castris habitos: per omnia Italiae municipia desides, tantum hospitibus metuendos, quanto ferocius ante se egerint, tanto cupidius insolitas voluptates hausisse. circo quoque ac theatris et amoenitate urbis emollitos aut valetudinibus fessos: sed addito spatio rediturum et his robur meditatione belli; nec procul Germaniam, unde vires; Britanniam freto dirimi, iuxta Gallias Hispaniasque, utrimque viros equos tributa, ipsamque Italiam et opes urbis; ac si inferre arma ultro velint, duas classis vacuumque Illyricum mare. quid tum claustra montium profutura? quid tractum in aestatem aliam bellum? unde interim pecuniam et commeatus? quin potius eo ipso uterentur quod Pannonicae legiones deceptae magis quam victae resurgere in ultionem properent, Moesici exercitus integras viris attulerint. si numerus militum potius quam legionum putetur, plus hinc roboris, nihil libidinum; et profuisse disciplinae ipsum pudorem: equites vero ne tum quidem victos, sed quamquam rebus adversis disiectam Vitellii aciem. 'duae tunc Pannonicae ac Moesicae alae perrupere hostem: nunc sedecim alarum coniuncta signa pulsu sonituque et nube ipsa operient ac superfundent oblitos proeliorum equites equosque. nisi quis retinet, idem suasor auctorque consilii ero. vos, quibus fortuna in integro est, legiones continete: mihi expeditae cohortes sufficient. iam reseratam Italiam, impulsas Vitellii res audietis. iuvabit sequi et vestigiis vincentis insistere.'

ad is antonius primus is acer bellum concitator festinatio ipse utilis vitellius exitiosus disseruio multus socordia quam fiducia accedo victor neque enim in procingo et castrum habeo per omnis italia municipium desideo tantus hospes metuo quantus ferox ante sui ago tantus cupidus insolitus voluptas haurio circus quoque atque theatrum et amoenitas urbs emollio aut valetudo fatisco sed addo spatium redeo et hic robur meditatio bellum neque procul germania unde vireo britannia fretus dirimo iuxta gallia hispania utrimque vir equus tribuo ipse italia et ops urbs atque si infero arma ultro volo duo classis vacuus illyricus mare quis tum claustra mons possum quis traho in aestas alius bellum unde interim pecunia et commeatus quin potis is ipse uto qui pannonicus legio decipio magis quam vinco resurgo in ultio propero moesicus exercitus integer vis affero si numerus miles potis quam legio puto multus hinc robur nihil libido et prosum disciplina ipse pudor eques verus ne tum quidem vinco sed quamquam res adverro disjacio vitellius acies duo tunc pannonicus atque moesicus ala perrumpo hostis nunc sedecim ala conjungo signum pello sono et nubes ipse operio atque superfundo obliuiscor proelium eques equus nisi quis retineo idem suasor auctor consilium sum tu qui fortuna in integer sum legio contineo ego expedio cohors sufficio iam resero italia impello vitellius res audio iuvo sequor et vestigium vinco insisto


Tanto cum adsensu senatus auditus est Montanus ut spem caperet Helvidius posse etiam Marcellum prosterni. igitur a laude Cluvii Rufi orsus, qui perinde dives et eloquentia clarus nulli umquam sub Nerone periculum facessisset, crimine simul exemploque Eprium urgebat, ardentibus patrum animis. quod ubi sensit Marcellus, velut excedens curia 'imus' inquit, 'Prisce, et relinquimus tibi senatum tuum: regna praesente Caesare.' sequebatur Vibius Crispus, ambo infensi, vultu diverso, Marcellus minacibus oculis, Crispus renidens, donec adcursu amicorum retraherentur. cum glisceret certamen, hinc multi bonique, inde pauci et validi pertinacibus odiis tenderent, consumptus per discordiam dies.

tantus cum assensus senatus audio sum montanus ut spes capio helvidius possum etiam marcellus prosterno igitur ab laus cluvius rufus ordior qui perinde dives et eloquentia clarus nullus umquam sub nero periculum facesso crimen simul exemplum eprium urgeo ardeo pater animus qui ubi sentio marcellus velut excedo curia imus inquam priscus et relinquo tu senatus tuus regnum praesens caesaris sequor vibius crispus ambo infensus vultus diverto marcellus minax oculus crispus renideo donec accursus amicus retraho cum glisco certamen hinc multus bonus inde paucus et validus pertinax odium tendo consumo per discordia dies


'Si immensum imperii corpus stare ac librari sine rectore posset, dignus eram a quo res publica inciperet: nunc eo necessitatis iam pridem ventum est ut nec mea senectus conferre plus populo Romano possit quam bonum successorem, nec tua plus iuventa quam bonum principem. sub Tiberio et Gaio et Claudio unius familiae quasi hereditas fui- mus: loco libertatis erit quod eligi coepimus; et finita Iuliorum Claudiorumque domo optimum quemque adoptio inveniet. nam generari et nasci a principibus fortuitum, nec ultra aestimatur: adoptandi iudicium integrum et, si velis eligere, consensu monstratur. sit ante oculos Nero quem longa Caesarum serie tumentem non Vindex cum inermi provincia aut ego cum una legione, sed sua immanitas, sua luxuria cervicibus publicis depulerunt; neque erat adhuc damnati principis exemplum. nos bello et ab aestimantibus adsciti cum invidia quamvis egregii erimus. ne tamen territus fueris si duae legiones in hoc concussi orbis motu nondum quiescunt: ne ipse quidem ad securas res accessi, et audita adoptione desinam videri senex, quod nunc mihi unum obicitur. Nero a pessimo quoque semper desiderabitur: mihi ac tibi providendum est ne etiam a bonis desideretur. monere diutius neque temporis huius, et impletum est omne consilium si te bene elegi. utilissimus idem ac brevissimus bonarum malarumque rerum dilectus est, cogitare quid aut volueris sub alio principe aut nolueris; neque enim hic, ut gentibus quae regnantur, certa dominorum domus et ceteri servi, sed imperaturus es hominibus qui nec totam servitutem pati possunt nec totam libertatem.' et Galba quidem haec ac talia, tamquam principem faceret, ceteri tamquam cum facto loquebantur.

si immensus imperium corpus sto atque libro sine rector possum dignus sum ab quo res publicus incipio nunc is necessitas iam pridem venio sum ut neque meus senectus confero multus populus romanus possum quam bonus successor neque tuus multus juventa quam bonus princeps sub tiberius et gaius et claudius unus familia quasi hereditas sum mus locus libertas sum qui eligo coepio et finio julius claudius domus bonus quisque adoptio invenio nam generaris et nascor ab princeps fortuitus neque ultra aestimo adopto iudicium integer et si velis eligo consensus monstro sum ante oculus nero qui longus caesaris series tumeo non vindex cum inermis provincia aut ego cum unus legio sed suus immanitas suus luxuria cervix publicus depello neque sum adhuc damno princeps exemplum nos bellum et ab aestimo ascio cum invidia quivis egregius sum ne tamen terreo sum si duo legio in hic concutio orbis motus nondum quiesco ne ipse quidem ad securus res accedo et audio adoptio desino video senex qui nunc ego unus obicio nero ab malus quoque semper desidero ego atque tu provideo sum ne etiam ab bonus desidero moneo diu neque tempus hic et impleo sum omnis consilium si tu bene eligo utilis idem atque brevis bonus mala res delectus sum cogito quis aut volo sub alius princeps aut nolo neque enim hic ut gens qui regno certus dominus domus et ceterus servio sed impero sum homo qui neque totus servitus patior possum neque totus libertas et galba quidem hic atque talis tamquam princeps facio ceterus tamquam cum facio loquor


Terra finesque qua ad Orientem vergunt Arabia terminantur, a meridie Aegyptus obiacet, ab occasu Phoenices et mare, septentrionem e latere Syriae longe prospectant. corpora hominum salubria et ferentia laborum. rari imbres, uber solum: fruges nostrum ad morem praeterque eas balsamum et palmae. palmetis proceritas et decor, balsamum modica arbor: ut quisque ramus intumuit, si vim ferri adhibeas, pavent venae; fragmine lapidis aut testa aperiuntur; umor in usu medentium est. praecipuum montium Libanum erigit, mirum dictu, tantos inter ardores opacum fidumque nivibus; idem amnem Iordanen alit funditque. nec Iordanes pelago accipitur, sed unum atque alterum lacum integer perfluit, tertio retinetur. lacus immenso ambitu, specie maris, sapore corruptior, gravitate odoris accolis pestifer, neque vento impellitur neque piscis aut suetas aquis volucris patitur. inertes undae superiacta ut solido ferunt; periti imperitique nandi perinde attolluntur. certo anni bitumen egerit, cuius legendi usum, ut ceteras artis, experientia docuit. ater suapte natura liquor et sparso aceto concretus innatat; hunc manu captum, quibus ea cura, in summa navis trahunt: inde nullo iuvante influit oneratque, donec abscindas. nec abscindere aere ferrove possis: fugit cruorem vestemque infectam sanguine, quo feminae per mensis exolvuntur. sic veteres auctores, sed gnari locorum tradunt undantis bitumine moles pelli manuque trahi ad litus, mox, ubi vapore terrae, vi solis inaruerint, securibus cuneisque ut trabes aut saxa discindi.

terra finis qui ad oriens vergo arabius termino ab meridies aegyptus objaceo ab occasus phoenix et mare septentrio e lateo syria longus prospecto corpus homo salubris et fero labor raris imber uber solus frugis nos ad mos praeter is balsamum et palma palmo proceritas et decor balsamum modicus arbor ut quisque ramus intumesco si vis fero adhibeo paveo vena fragmen lapis aut testa aperio umor in usus medeor sum praecipuus mons libanus erigo mirus dico tantus inter ardor opacus fidus nix idem amnis jordanes alo fundo neque jordanes pelagus accipio sed unus atque alter lacus integer perfluo tertius retineo lacus immensus ambitus species mare sapor corrumpo gravitas odor accolo pestifer neque venio impello neque piscis aut suesco aqua volucris patior iners unda superjacto ut solidus fero pereo imperitus no perinde attollo certus annus bitumen ago qui lego usus ut ceterus ars experientia doceo ater suapte natura liquo et spargo acetum concretus innato hic manus capio qui is cura in summus navus traho inde nullus juvo influo onero donec abscindo neque abscindo aer ferrum possum fugio cruor vestis inficio sanguis quo femina per mensis exolvuntur sic vetus auctor sed gnaris locus trado undo bitumen moles pello manus traho ad litus mox ubi vapor terra vis sol inaruerint securis cuneus ut trabs aut saxum discindo


'Regna bellaque per Gallias semper fuere donec in nostrum ius concederetis. nos, quamquam totiens lacessiti, iure victoriae id solum vobis addidimus, quo pacem tueremur; nam neque quies gentium sine armis neque arma sine stipendiis neque stipendia sine tributis haberi queunt: cetera in communi sita sunt. ipsi plerumque legionibus nostris praesidetis, ipsi has aliasque provincias regitis; nihil separatum clausumve. et laudatorum principum usus ex aequo quamvis procul agentibus: saevi proximis ingruunt. quo modo sterilitatem aut nimios imbris et cetera naturae mala, ita luxum vel avaritiam dominantium tolerate. vitia erunt, donec homines, sed neque haec continua et meliorum interventu pensantur: nisi forte Tutore et Classico regnantibus moderatius imperium speratis, aut minoribus quam nunc tributis parabuntur exercitus quibus Germani Britannique arceantur. nam pulsis, quod di prohibeant, Romanis quid aliud quam bella omnium inter se gentium existent? octingentorum annorum fortuna disciplinaque compages haec coaluit, quae convelli sine exitio convellentium non potest: sed vobis maximum discrimen, penes quos aurum et opes, praecipuae bellorum causae. proinde pacem et urbem, quam victi victoresque eodem iure obtinemus, amate colite: moneant vos utriusque fortunae documenta ne contumaciam cum pernicie quam obsequium cum securitate malitis.' tali oratione graviora metuentis composuit erexitque.

regnum bellus per gallia semper sum donec in nos ius concedo nos quamquam totiens lacesso ius victoria is solus tu addo quo pax tueor nam neque quies gens sine arma neque arma sine stipendium neque stipendium sine tribuo habeo queo ceterus in communis sino sum ipse plerusque legio noster praesideo ipse hic alius provincia rego nihil separo claudo et laudator princeps utor ex aequus quivis procul ago saevus propior ingruo quo modo sterilitas aut nimius imber et ceterus natura malus ita luxus vel avaritia dominor tolero vitio sum donec homo sed neque hic continuo et bonus intervenio penso nisi fors tutor et classicus regno moderatus imperium spero aut paruus quam nunc tribuo paro exercitus qui germanus britannus arceo nam pello qui deus prohibeo romanus quis alius quam bellum omnis inter sui gens existent octingenti annus fortuna disciplina compages hic coalo qui convello sine exitium convello non possum sed tu magnus discrimen penis qui aurum et ops praecipuus bellum causa proinde pax et urbs quam vinco victor idem ius obtineo amo colo moneo tu uterque fortuna documentum ne contumacia cum pernicies quam obsequium cum securitas malo talis oratio gravis metuo compono erigo


Igitur Antonius, ubi noscere suos noscique poterat, alios pudore et probris, multos laude et hortatu, omnis spe promissisque accendens, cur resumpsissent arma, Pannonicas legiones interrogabat: illos esse campos, in quibus abolere labem prioris ignominiae, ubi reciperare gloriam possent. tum ad Moesicos conversus principes auctoresque belli ciebat: frustra minis et verbis provocatos Vitellianos, si manus eorum oculosque non tolerent. haec, ut quosque accesserat; plura ad tertianos, veterum recentiumque admo- nens, ut sub M. Antonio Parthos, sub Corbulone Armenios, nuper Sarmatas pepulissent. mox infensus praetorianis 'vos' inquit, 'nisi vincitis, pagani, quis alius imperator, quae castra alia excipient? illic signa armaque vestra sunt, et mors victis; nam ignominiam consumpsistis.' undique clamor, et orientem solem (ita in Syria mos est) tertiani salutavere.

igitur antonius ubi nosco suus nosco possum alius pudor et probrum multus laus et horto omnis spes promitto accendo cur resumo arma pannonicus legio interrogo ille sum campus in qui aboleo labo prior ignominia ubi reciperaris gloria possum tum ad moesicus converro princeps auctoro bellum cieo frustra minae et verbum provoco vitelliani si manus is oculus non tolero hic ut quisque accedo multus ad tertiani vetus recens admeo nens ut sub m antonius parthus sub corbulo armenius nuper sarmata pello mox infensus praetorianus tu inquam nisi vincio paganus quis alius imperator qui castrum alius excipio illic signum armo vester sum et mors vinco nam ignominia consumo undique clamor et orior sol ita in syria mos sum tertianus saluto


Luce prima Sabinus, antequam in vicem hostilia coeptarent, Cornelium Martialem e primipilaribus ad Vitellium misit cum mandatis et questu quod pacta turbarentur: simulationem prorsus et imaginem deponendi imperii fuisse ad decipiendos tot inlustris viros. cur enim e rostris fratris domum, imminentem foro et inritandis hominum oculis, quam Aventinum et penatis uxoris petisset? ita privato et omnem principatus speciem vitanti convenisse. contra Vitellium in Palatium, in ipsam imperii arcem regressum; inde armatum agmen emissum, stratam innocentium caedibus celeberrimam urbis partem, ne Capitolio quidem abstineri. togatum nempe se et unum e senatoribus: dum inter Vespasianum ac Vitellium proeliis legionum, captivitatibus urbium, deditionibus cohortium iudicatur, iam Hispaniis Germaniisque et Britannia desciscentibus, fratrem Vespasiani mansisse in fide, donec ultro ad condiciones vocaretur. pacem et concordiam victis utilia, victoribus tantum pulchra esse. si conventionis paeniteat, non se, quem perfidia deceperit, ferro peteret, non filium Vespasiani vix puberem—quantum occisis uno sene et uno iuvene profici?—: iret obviam legionibus et de summa rerum illic certaret: cetera secundum eventum proelii cessura. trepidus ad haec Vitellius pauca purgandi sui causa respondit, culpam in militem conferens, cuius nimio ardori imparem esse modestiam suam; et monuit Martialem ut per secretam aedium partem occulte abiret, ne a militibus internuntius invisae pacis interficeretur: ipse neque iubendi neque vetandi potens non iam imperator sed tantum belli causa erat.

lucus primus sabinus antequam in vicis hostilis coepto cornelius martial e primipilaris ad vitellius mitto cum mandatum et questus qui paciscor turbo simulatio prorsus et imago depono imperium sum ad decipio tot illustris vir cur enim e rostrum frater domus immineo forum et irrito homo oculus quam aventinus et penates uxor peto ita privo et omnis principatus species vito convenio contra vitellius in palatium in ipse imperium arx regredior inde armo agmen emitto sterno innocens caedes celeber urbs pars ne capitolium quidem abstineo togatus nempe sui et unus e senator dum inter vespasianus atque vitellius proelium legio captivitas urbs deditio cohors judico iam hispania germania et britannia descisco frater vespasianus maneo in fides donec ultro ad condicio voco pax et concordia vinco utilis victor tantus pulcher sum si conventio paeniteo non sui qui perfidia decipio ferrum peto non filius vespasianus vix pubes quantus occido unus seni et unus juvenis proficio eo obvius legio et de summus res illic certo ceterus secundus evenio proelium cedo trepidus ad hic vitellius paucus purgo suus causa respondeo culpa in miles confero qui nimius ardor imparis sum modestia suus et moneo martial ut per secerno aedes pars occulte abeo ne ab miles internuntius invideo pax interfacio ipse neque jubeo neque veto possum non iam imperator sed tantus bellum causa sum


Interim Galbam duae sententiae distinebant: Titus Vinius manendum intra domum, opponenda servitia, firmandos aditus, non eundum ad iratos censebat: daret malorum paenitentiae, daret bonorum consensui spatium: scelera impetu, bona consilia mora valescere, denique eundi ultro, si ratio sit, eandem mox facultatem, regressum, si paeniteat, in aliena potestate.

interim galba duo sententia distineo titus vinius maneo intra domus oppono servitium firmo aditus non eo ad irascor censeo do malus paenitentia do bonus consensui spatium scelus impetus bonus consilium mora valesco denique eo ultro si ratio sum idem mox facultas regredior si paeniteo in alienus potestas


Isdem diebus a Martio Macro haud procul Cremona prospere pugnatum; namque promptus animi Martius transvectos navibus gladiatores in adversam Padi ripam repente effudit. turbata ibi Vitellianorum auxilia, et ceteris Cremonam fugientibus caesi qui restiterant: sed repressus vincentium impetus ne novis subsidiis firmati hostes fortunam proelii mutarent. suspectum id Othonianis fuit, omnia ducum facta prave aestimantibus. certatim, ut quisque animo ignavus, procax ore, Annium Gallum et Suetonium Paulinum et Marium Celsum—nam eos quoque Otho praefecerat—variis criminibus incessebant. acerrima seditionum ac discordiae incitamenta, interfectores Galbae scelere et metu vaecordes miscere cuncta, modo palam turbidis vocibus, modo occultis ad Othonem litteris; qui humillimo cuique credulus, bonos metuens trepidabat, rebus prosperis incertus et inter adversa melior. igitur Titianum fratrem accitum bello praeposuit.

idem dies ab martius macer haud procul cremona prosperus pugno namque promptus animus martius transveho navis gladiator in adverro padus ripa repens effundo turbo ibi vitellianus auxilium et ceterus cremona fugio caedo qui resto sed reprimo vinco impetus ne novus subsidium firmo hostis fortuna proelium muto suspicio is othonianus sum omnis dux facio pravus aestimo certatim ut quisque animus ignavus procax os annius gallus et suetonius paulinus et marius celsus nam is quoque otho praeficio varius crimen incesso acer seditio atque discordia incitamentum interfector galba scelus et metus vaecordes misceo cunctus modo palam turbidus vox modo occulo ad otho littera qui humilis quisque credulus bonus metuo trepido res prosper incertus et inter adverso bonus igitur titianus frater accio bellum praepono


Apud Germanos diversis sententiis certabatur. Civilis opperiendas Transrhenanorum gentis, quarum terrore fractae populi Romani vires obtererentur: Gallos quid aliud quam praedam victoribus? et tamen, quod roboris sit, Belgas secum palam aut voto stare. Tutor cunctatione crescere rem Romanam adfirmabat, coeuntibus undique exercitibus: transvectam e Britannia legionem, accitas ex Hispania, adventare ex Italia; nec subitum militem, sed veterem expertumque belli. nam Germanos, qui ab ipsis sperentur, non iuberi, non regi, sed cuncta ex libidine agere; pecuniamque ac dona, quis solis corrumpantur, maiora apud Romanos, et neminem adeo in arma pronum ut non idem pretium quietis quam periculi malit. quod si statim congrediantur, nullas esse Ceriali nisi e reliquiis Germanici exercitus legiones, foederibus Galliarum obstrictas. idque ipsum quod inconditam nuper Valentini manum contra spem suam fuderint, alimentum illis ducique temeritatis: ausuros rursus venturosque in manus non imperiti adulescentuli, verba et contiones quam ferrum et arma meditantis, sed Civilis et Classici; quos ubi aspexerint, redituram in animos formidinem, fugam famemque ac totiens captis precariam vitam. neque Treviros aut Lingonas benevolentia contineri: resumpturos arma, ubi metus abscesserit. diremit consiliorum diversitatem adprobata Tutoris sententia Classicus, statimque exequuntur.

apud germani diverto sententia certo civilis opperior transrhenani gens qui terror frango populus romanus vireo obtero galli quis alius quam praeda victor et tamen qui robur sum belga sui palam aut veto sto tuto cunctatio cresco res romanus adfirmo coeo undique exercitus transveho e britannia legio accio ex hispania adventaris ex italia neque subeo miles sed vetus experior bellum nam germani qui ab ipse spero non jubeo non rex sed cunctus ex libido ago pecunia atque donum quis sol corrumpo magnus apud romanus et nemo adeo in arma pronus ut non idem pretium quiesco quam periculum malo qui si statim congredior nullus sum cerial nisi e reliquiae germanicus exercitus legio foedus galliaris obstringo is ipse qui inconditus nuper valentini manus contra spes suus fundo alimentum ille duco temeritas audeo rursus venio in manus non imperitus adulescentulus verbum et contio quam ferrum et arma meditor sed civilis et classicus qui ubi aspicio redeo in animus formido fuga fames atque totiens capio precarius vita neque treviros aut lingonas benevolens contineo resumo arma ubi metus abscedo disredimo consilium diversitas adprobo tutor sententia classicus statim exequuntur


Attonitas subito terrore mentis falsum gaudium in languorem vertit, repertis qui descivisse a Vitellio exercitum ementirentur. is rumor ab exploratoribus Vitellii dispersus, an in ipsa Othonis parte seu dolo seu forte surrexerit, parum compertum. omisso pugnae ardore Othoniani ultro salutavere; et hostili murmure excepti, plerisque suorum ignaris quae causa salutandi, metum proditionis fecere. tum incubuit hostium acies, integris ordinibus, robore et numero praestantior: Othoniani, quamquam dispersi, pauciores, fessi, proelium tamen acriter sumpsere. et per locos arboribus ac vineis impeditos non una pugnae facies: comminus eminus, catervis et cuneis concurrebant. in aggere viae conlato gradu corporibus et umbonibus niti, omisso pilorum iactu gladiis et securibus galeas loricasque perrumpere: noscentes inter se, ceteris conspicui, in eventum totius belli certabant.

attono subeo terror mens falsus gaudium in languor verto reperio qui descio ab vitellius exercitus ementior is rumor ab explorator vitellius dispermulceo an in ipse otho pars seu dolus seu fors surgo parum comperio omitto pugna ardor othonianus ultro saluto et hostilis murmur excipio plerusque suus ignaris qui causa saluto metus proditio facio tum incumbo hostis acies integer ordo robur et numerus praesto othonianus quamquam dispermulceo paucus fatisco proelium tamen acer sumo et per locus arbor atque vinea impedio non unus pugna facies comminus eminus caterva et cuneus concurro in aggero via confero gradus corpus et umbo nitor omitto pilus iactus gladius et securis galea lorico perrumpo nosco inter sui ceterus conspicuus in evenio totus bellum certo


Fabius interim Valens multo ac molli concubinarum spadonumque agmine segnius quam ad bellum incedens, proditam a Lucilio Basso Ravennatem classem pernicibus nuntiis accepit. et si coeptum iter properasset, nutantem Caecinam praevenire aut ante discrimen pugnae adsequi legiones potuisset; nec deerant qui monerent ut cum fidissimis per occultos tramites vitata Ravenna Hostiliam Cremonamve pergeret. aliis placebat accitis ex urbe praetoriis cohortibus valida manu perrumpere: ipse inutili cunctatione agendi tempora consultando consumpsit; mox utrumque consilium aspernatus, quod inter ancipitia deterrimum est, dum media sequitur, nec ausus est satis nec providit.

fabius interim valens multus atque mollis concubinaris spado agmen segnis quam ad bellum incedo prodeo ab lucilius bassus ravennatem classis pernix nuntius accipio et si coepio iter propero nuto caecina praevenio aut ante discrimen pugna assequor legio possum neque desum qui moneo ut cum fidus per occulo trames vito ravenna hostilius cremona pergo alius placeo accio ex urbs praetorius cohors validus manus perrumpo ipse inutilis cunctatio ago tempus consulto consumo mox uterque consilium aspernor qui inter ancipitia deterior sum dum medius sequor neque audeo sum satis neque provideo


Titum inde Vinium invasere, de quo et ipso ambigitur consumpseritne vocem eius instans metus, an proclamaverit non esse ab Othone mandatum ut occideretur. quod seu finxit formidine seu conscientiam coniurationis confessus est, huc potius eius vita famaque inclinat, ut conscius sceleris fuerit cuius causa erat. ante aedem divi Iulii iacuit primo ictu in poplitem, mox ab Iulio Caro legionario milite in utrumque latus transverberatus.

titus inde vinium invado de quo et ipse ambago consumo voco is insto metus an proclamo non sum ab otho mando ut occaedes qui seu fingo formido seu conscientia coniuratio confiteor sum huc potis is vito fama inclino ut conscius scelus sum qui causa sum ante aedes divus julius iaceo primus ictus in poples mox ab julius carus legionarius miles in uterque latus transverbero


Interim Civilis Vetera circumsedit: Vocula Geldubam atque inde Novaesium concessit, mox haud procul Novaesio equestri proelio prospere certavit. sed miles secundis adversisque perinde in exitium ducum accendebatur; et adventu quintanorum quintadecimanorumque auctae legiones donativum exposcunt, comperto pecuniam a Vitellio missam. nec diu cunctatus Hordeonius nomine Vespasiani dedit, idque praecipuum fuit seditionis alimentum. effusi in luxum et epulas et nocturnos coetus veterem in Hordeonium iram renovant, nec ullo legatorum tribunorumve obsistere auso (quippe omnem pudorem nox ademerat) protractum e cubili interficiunt. eadem in Voculam parabantur, nisi servili habitu per tenebras ignoratus evasisset.

interim civilis vetero circumsedeo vocula gelduba atque inde novaesium concedo mox haud procul novaesio equester proelium prosperus certo sed miles secundus adverro perinde in exitium dux accendo et advenio quintanus quintadecimani augeo legio donativum exposco comperio pecunia ab vitellius mitto neque diu cunctor hordeonius nomen vespasianus do is praecipuus sum seditio alimentum effundo in luxus et epulae et nocturnus coitus vetus in hordeonius ira renovo neque ullus legatus tribunus obsisto audeo quippe omnis pudor nox adimo protraho e cubile interfacio idem in vocula paro nisi servilis habitus per tenebrae ignoro evado


Titus spectata opulentia donisque regum quaeque alia laetum antiquitatibus Graecorum genus incertae vetustati adfingit, de navigatione primum consuluit. postquam pandi viam et mare prosperum accepit, de se per ambages interrogat caesis compluribus hostiis. Sostratus (sacerdotis id nomen erat) ubi laeta et congruentia exta magnisque consultis adnuere deam videt, pauca in praesens et solita respondens, petito secreto futura aperit. Titus aucto animo ad patrem pervectus suspensis provinciarum et exercituum mentibus ingens rerum fiducia accessit.

titus specto opulentia donum rex quisque alius laetus antiquitas graecum genus incertus vetustas affingo de navigatio primus consulo postquam pando via et mare prosper accipio de sui per ambages interrogo caedo complures hostia sostratus sacerdos is nomen sum ubi laetus et congruo exta magnus consulo annuo dea video paucus in praesens et soleo respondeo peto secretum sum aperio titus augeo animus ad pater perveho suspendo provinciaris et exercitus mens ingens res fiducia accedo


Hostes divisis copiis advenere undique. plerique culpabant Cerialem passum iungi quos discretos intercipere licuisset. Romanus exercitus castra fossa valloque circumdedit, quis temere antea intutis consederat.

hostis divido copia advenio undique plerusque culpo cerial patior jungo qui discerno intercipio licet romanus exercitus castrum fossa vallo circumdo quis temere antea intus consido


Haec ferociter iactando, postquam immissis lictoribus Valens coercere seditionem coeptabat, ipsum invadunt, saxa iaciunt, fugientem sequuntur. spolia Galliarum et Viennensium aurum, pretia laborum suorum, occultare clamitantes, direptis sarcinis tabernacula ducis ipsamque humum pilis et lanceis rimabantur; nam Valens servili veste apud decurionem equitum tegebatur. tum Alfenus Varus praefectus castrorum, deflagrante paulatim seditione, addit consilium, vetitis obire vigilias centurionibus, omisso tubae sono, quo miles ad belli munia cietur. igitur torpere cuncti, circumspectare inter se attoniti et id ipsum quod nemo regeret paventes; silentio, patientia, postremo precibus ac lacrimis veniam quaerebant. ut vero deformis et flens et praeter spem incolumis Valens processit, gaudium miseratio favor: versi in laetitiam, ut est vulgus utroque immodicum, laudantes gratantesque circumdatum aquilis signisque in tribunal ferunt. ille utili moderatione non supplicium cuiusquam poposcit, ac ne dissimulans suspectior foret, paucos incusavit, gnarus civilibus bellis plus militibus quam ducibus licere.

hic ferociter jacto postquam immitto lictor valens coerceo seditio coepto ipse invado saxum jacio fugio sequor spolium galliaris et viennensis aurum pretium labor suus occulto clamito disrepo sarcina tabernaculum dux ipse humus pila et lancea rimo nam valens servilis vestis apud decurio eques tego tum alfenus varus praefectus castrum deflagro paulatim seditio addo consilium veto obeo vigilia centurio omitto tuba sonus quo miles ad bellum munia cieo igitur torpeo cunctus circumspectaris inter sui attono et is ipse qui nemo rego paveo silentium patientia postremo prex atque lacrima venio quaero ut verus deformis et fleo et praeter spes incolumis valens procedo gaudium miseratio favor verro in laetitia ut sum vulgus uterque immodicus laudo grator circumdo aquilis signum in tribunal fero ille utilis moderatio non supplicium quisquam posco atque ne dissimulo suspicio sum paucus incuso gnarus civilis bellum multus miles quam dux licet


Ne in Vitellii quidem partibus quietae mentes: exitiosiore discordia non suspicionibus vulgi, sed perfidia ducum turbabantur. Lucilius Bassus classis Ravennatis praefectus ambiguos militum animos, quod magna pars Dalmatae Pannoniique erant, quae provinciae Vespasiano tenebantur, partibus eius adgregaverat. nox proditioni electa, ut ceteris ignaris soli in principia defectores coirent. Bassus pudore seu metu, quisnam exitus foret, intra domum opperiebatur. trierarchi magno tumultu Vitellii imagines invadunt; et paucis resistentium obtruncatis ceterum vulgus rerum novarum studio in Vespasianum inclinabat. tum progressus Lucilius auctorem se palam praebet. classis Cornelium Fuscum praefectum sibi destinat, qui propere adcucurrit. Bassus honorata custodia Liburnicis navibus Atriam pervectus a praefecto alae Vibennio Rufino, praesidium illic agitante, vincitur, sed exoluta statim vincula interventu Hormi Caesaris liberti: is quoque inter duces habebatur.

ne in vitellius quidem pars quiesco mens exitiosus discordia non suspicio vulgus sed perfidia dux turbo lucilius bassus classis ravennatis praefectus ambiguus miles animus qui magnus pars dalmatae pannonius sum qui provincia vespasianus teneo pars is adgrego nox proditio eligo ut ceterus ignaris solus in principia defector coeo bassus pudor seu metus quisnam exitus sum intra domus opperior trierarchus magnus tumultus vitellius imago invado et paucus resisto obtrunco ceterum vulgus res novaris studium in vespasianus inclino tum progredior lucilius auctor sui palam praebeo classis cornelius fuscus praeficio sui destino qui properus adcurro bassus honoro custodia liburnica navis atriam perveho ab praeficio ala vibennio rufino praesidium illic agito vincio sed exoluta statim vinculum intervenio hormi caesar libertus is quoque inter dux habeo


Id vero aegre tolerante milite prope seditionem ventum, cum progressi equites sub ipsa moenia vagos e Cremonensibus corripiunt, quorum indicio noscitur sex Vitellianas legiones omnemque exercitum, qui Hostiliae egerat, eo ipso die triginta milia passuum emensum, comperta suorum clade in proelium accingi ac iam adfore. is terror obstructas mentis consiliis ducis aperuit. sistere tertiam decimam legionem in ipso viae Postumiae aggere iubet, cui iuncta a laevo septima Galbiana patenti campo stetit, dein septima Claudiana, agresti fossa (ita locus erat) praemunita; dextro octava per apertum limitem, mox tertia densis arbustis intersepta. hic aquilarum signorumque ordo: milites mixti per tenebras, ut fors tulerat; praetorianum vexillum proximum tertianis, cohortes auxiliorum in cornibus, latera ac terga equite circumdata; Sido atque Italicus Suebi cum delectis popularium primori in acie versabantur.

is verus aeger tolero miles prope seditio venio cum progredior eques sub ipse moenia vagus e cremonensis corripio qui indicium nosco sex vitellianus legio omnis exercitus qui hostilius ago is ipse dies triginta mille passus emetior comperio suus clades in proelium accingo atque iam adsum is terror obstruo mens consilium dux aperio sisto tertius decimus legio in ipse via postumia aggero iubeo qui iungo ab laevus septimus galbiana pateo campus sto deinde septimus claudianus agrestis fossa ita locus sum praemunio dexter octavus per aperio limito mox tertius densus arbustus intersepta hic aquilaris signum ordo miles misceo per tenebrae ut fors fero praetorianus vexillum propior tertiana cohors auxilia in cornu latus atque tergum eques circumdo sido atque italicus suevi cum deligo popularis primoris in acies verso


Paucis post kalendas Ianuarias diebus Pompei Propinqui procuratoris e Belgica litterae adferuntur, superioris Germaniae legiones rupta sacramenti reverentia imperatorem alium flagitare et senatui ac populo Romano arbitrium eligendi permittere quo seditio mollius acciperetur. maturavit ea res consilium Galbae iam pridem de adoptione secum et cum proximis agitantis. non sane crebrior tota civitate sermo per illos mensis fuerat, primum licentia ac libidine talia loquendi, dein fessa iam aetate Galbae. paucis iudicium aut rei publicae amor: multi stulta spe, prout quis amicus vel cliens, hunc vel illum ambitiosis rumoribus destinabant, etiam in Titi Vinii odium, qui in dies quanto potentior eodem actu invisior erat. quippe hiantis in magna fortuna amicorum cupiditates ipsa Galbae facilitas intendebat, cum apud infirmum et credulum minore metu et maiore praemio peccaretur.

paucus post kalendae januarius dies pompejus propinquus procurator e belgicus littera affero superus germania legio rumpo sacramentum reverendus imperator alius flagito et senatus atque populus romanus arbitrium eligo permitto quo seditio mollis accipio maturo is res consilium galba iam pridem de adoptio sui et cum propior agito non sanus creber totus civitas sermo per ille mensis sum primus licentia atque libido talis loquor deinde fessus iam aetas galba paucus iudicium aut res publicus amor multus stultus spes prout quis amicus vel cliens hic vel ille ambitiosus rumor destino etiam in titius vinii odium qui in dies quantus possum idem actus invideo sum quippe hio in magnus fortuna amicus cupiditas ipse galba facilitas intendo cum apud infirmus et credulus paruus metus et magnus praemium pecco


Laetum ea victoria Vespasianum, cunctis super vota fluentibus, Cremonensis proelii nuntius in Aegypto adsequitur. eo properantius Alexandriam pergit, ut fractos Vitellii exercitus urbemque externae opis indigam fame urgeret. namque et Africam, eodem latere sitam, terra marique invadere parabat, clausis annonae subsidiis inopiam ac discordiam hosti facturus.

laetus is victoria vespasianus cunctus super veto fluo cremonensis proelium nuntius in aegyptus assequor is propero alexandrea pergo ut frango vitellius exercitus urbs externus ops indigus fames urgeo namque et africa idem lateo sino terra mare invado paro claudo annona subsidium inopia atque discordia hostis facio


Moyses quo sibi in posterum gentem firmaret, novos ritus contrariosque ceteris mortalibus indidit. profana illic omnia quae apud nos sacra, rursum concessa apud illos quae nobis incesta. effigiem animalis, quo monstrante errorem sitimque depulerant, penetrali sacravere, caeso ariete velut in contumeliam Hammonis; bos quoque immolatur, quoniam Aegyptii Apin colunt. sue abstinent memoria cladis, quod ipsos scabies quondam turpaverat, cui id animal obnoxium. longam olim famem crebris adhuc ieiuniis fatentur, et raptarum frugum argumentum panis Iudaicus nullo fermento detinetur. septimo die otium placuisse ferunt, quia is finem laborum tulerit; dein blandiente inertia septimum quoque annum ignaviae datum. alii honorem eum Saturno haberi, seu principia religionis tradentibus Idaeis, quos cum Saturno pulsos et conditores gentis accepimus, seu quod de septem sideribus, quis mortales reguntur, altissimo orbe et praecipua potentia stella Saturni feratur, ac pleraque caelestium viam suam et cursus septenos per numeros commeare.

moyses quo sui in posterus gens firmo novi ritus contrarius ceterus mortalis indo profanus illic omnis qui apud nos sacer rursum concedo apud ille qui nos incesto effigies animal quo monstro error sitis depello penetralis sacro caedo aries velut in contumelia ammon bos quoque immolo quoniam aegyptius apis colo sus abstineo memoria clades qui ipse scabies quondam turpo qui is animal obnoxius longus olim fames creber adhuc jejunium fateor et raptaris frugum argumentum panis judaicus nullus fermento detineo septimus dies otium placeo fero quia is finis labor fero deinde blandio inertia septimus quoque annus ignavia do alius honor is saturnus habeo seu principia religio trado idaeus qui cum saturnus pello et conditor gens accipio seu qui de septem sidus quis mortalis rego alo orbis et praecipuus potentia stella saturnus fero atque plerusque caelestis via suus et curro septeni per numerus commearis


Plebs interim Cremonensium inter armatos conflictabatur; nec procul caede aberant, cum precibus ducum mitigatus est miles. et vocatos ad contionem Antonius adloquitur, magnifice victores, victos clementer, de Cremona in neutrum. exercitus praeter insitam praedandi cupidinem vetere odio ad excidium Cremonensium incubuit. iuvisse partis Vitellianas Othonis quoque bello credebantur; mox tertiadecimanos ad extruendum amphitheatrum relictos, ut sunt procacia urbanae plebis ingenia, petulantibus iurgiis inluserant. auxit invidiam editum illic a Caecina gladiatorum spectaculum eademque rursus belli sedes et praebiti in acie Vitellianis cibi, caesae quaedam feminae studio partium ad proelium progressae; tempus quoque mercatus ditem alioqui coloniam maiore opum specie complebat. ceteri duces in obscuro: Antonium fortuna famaque omnium oculis exposuerat. is balineas abluendo cruori propere petit. excepta vox est, cum teporem incusaret, statim futurum ut incalescerent: vernile dictum omnem invidiam in eum vertit, tamquam signum incendendae Cremonae dedisset, quae iam flagrabat.

plebs interim cremonensis inter armatus conflicto neque procul caedes absum cum prex dux mitigo sum miles et voco ad contio antonius alloquor magnificus victor vinco clemens de cremona in neuter exercitus praeter inquiro praedor cupido veto odium ad excidium cremonensis incumbo juvo pars vitellianus otho quoque bellum credo mox tertiadecimani ad extruendum amphitheatrum relinquo ut sum procacia urbanus plebs ingenium petulans jurgium illudo augeo invidia edo illic ab caecina gladiator spectaculum idem rursus bellum sedes et praebeo in acies vitellianus cibus caedo quidam femina studium pars ad proelium progredior tempus quoque mercor dives alioqui colonia magnus opos species compleo ceterus dux in obscurum antonius fortuna fama omnis oculus expono is balineas abluo cruor properus peto excipio vox sum cum tepor incuso statim sum ut incalesco vernilis dico omnis invidia in is verto tamquam signum incendo cremona do qui iam flagro


Ceterum verane pauperie an uti videretur, actum in senatu ut sescentiens sestertium a privatis mutuum acciperetur, praepositusque ei curae Pompeius Silvanus. nec multo post necessitas abiit sive omissa simulatio. abrogati inde legem ferente Domitiano consulatus quos Vitellius dederat, funusque censorium Flavio Sabino ductum, magna documenta instabilis fortunae summaque et ima miscentis.

ceterum verus pauperies an uti video ago in senatus ut sescentiens sestertius ab privo mutuus accipio praepono is cura pompejus silvanus neque multus post necessitas abeo sive omitto simulatio abrogo inde lex fero domitianus consulatus qui vitellius do funus censorius flavius sabinum duco magnus documentum instabilis fortuna summum et imus misceo


Et hic quidem Romae, tamquam in tanta multitudine, habitus animorum fuit. e provinciis Hispaniae praeerat Cluvius Rufus, vir facundus et pacis artibus, bellis inexpertus. Galliae super memoriam Vindicis obligatae recenti dono Romanae civitatis et in posterum tributi levamento. proximae tamen Germanicis exercitibus Galliarum civitates non eodem honore habitae, quaedam etiam finibus ademptis pari dolore commoda aliena ac suas iniurias metiebantur. Germanici exercitus, quod periculosissimum in tantis viribus, solliciti et irati, superbia recentis victoriae et metu tamquam alias partis fovissent. tarde a Nerone desciverant, nec statim pro Galba Verginius. an imperare noluisset dubium: delatum ei a milite imperium conveniebat. Fonteium Capitonem occisum etiam qui queri non poterant, tamen indignabantur. dux deerat abducto Verginio per simulationem amicitiae; quem non remitti atque etiam reum esse tamquam suum crimen accipiebant.

et hic quidem roma tamquam in tantus multitudo habitus animus sum e provincia hispania praesum cluvius rufus vir facundus et pax ars bellum inexpertus gallia super memoria vindex obligo recens donum romanus civitas et in posterus tribuo levamentum proximus tamen germanicus exercitus galliaris civitas non idem honor habeo quidam etiam finis adimo par dolor commodus alienus atque suus injuria metior germanicus exercitus qui periculosus in tantus vis sollicitus et irascor superbia recens victoria et metus tamquam alius pars foveo tardus ab nero descio neque statim pro galba verginius an impero nolo dubius defero is ab miles imperium convenio fonteius capito occido etiam qui queror non possum tamen indignor dux desum abduco verginio per simulatio amicitia qui non remitto atque etiam reus sum tamquam suus crimen accipio


Digressum a Luguduno Vitellium Cluvius Rufus adsequitur omissa Hispania, laetitiam et gratulationem vultu ferens, animo anxius et petitum se criminationibus gnarus. Hilarus Caesaris libertus detulerat tamquam audito Vitellii et Othonis principatu propriam ipse potentiam et possessionem Hispaniarum temptasset, eoque diplomatibus nullum principem praescripsisset; et interpretabatur quaedam ex orationibus eius contumeliosa in Vitellium et pro se ipso popularia. auctoritas Cluvii praevaluit ut puniri ultro libertum suum Vitellius iuberet. Cluvius comitatui principis adiectus, non adempta Hispania, quam rexit absens exemplo L. Arrunti. sed Arruntium Tiberius Caesar ob metum, Vitellius Cluvium nulla formidine retinebat. non idem Trebellio Maximo honos: profugerat Britannia ob iracundiam militum; missus est in locum eius Vettius Bolanus e praesentibus.

digredior ab luguduno vitellius cluvius rufus assequor omitto hispania laetitia et gratulatio vultus fero animus anxius et peto sui criminatio gnarus hilarus caesar libertus defero tamquam audio vitellius et otho principatus proprius ipse potentia et possessio hispaniaris tento eo diploma nullus princeps praescribo et interpretor quidam ex oratio is contumeliosus in vitellius et pro sui ipse popularis auctoritas cluvius praevaleo ut punior ultro libertus suus vitellius iubeo cluvius comitatus princeps adicio non adimo hispania quam rego absum exemplum l arruntius sed arruntius tiberis caesar ob metus vitellius cluvius nullus formido retineo non idem trebellius maximus honor profugio britannia ob iracundia miles mitto sum in locus is vettius bolanus e praesens


Vetus ac iam pridem insita mortalibus potentiae cupido cum imperii magnitudine adolevit erupitque; nam rebus modicis aequalitas facile habebatur. sed ubi subacto orbe et aemulis urbibus regibusve excisis securas opes concupiscere vacuum fuit, prima inter patres plebemque certamina exarsere. modo turbulenti tribuni, modo consules praevalidi, et in urbe ac foro temptamenta civilium bellorum; mox e plebe infima C. Marius et nobilium saevissimus L. Sulla victam armis libertatem in dominationem verterunt. post quos Cn. Pompeius occultior non melior, et numquam postea nisi de principatu quaesitum. non discessere ab armis in Pharsalia ac Philippis civium legiones, nedum Othonis ac Vitellii exercitus sponte posituri bellum fuerint: eadem illos deum ira, eadem hominum rabies, eaedem scelerum causae in discordiam egere. quod singulis velut ictibus transacta sunt bella, ignavia principum factum est. sed me veterum novorumque morum reputatio longius tulit: nunc ad rerum ordinem venio.

vetus atque iam pridem inquiro mortalis potentia cupido cum imperium magnitudo adolesco erumpo nam res modicus aequalitas facilis habeo sed ubi subigo orbis et aemulis urbs rex excaedo securus ops concupisco vacuus sum primus inter pater plebs certamen exardeo modo turbulentus tribunus modo consul praevalidus et in urbs atque forum temptamenta civilis bellum mox e plebs infimus que marius et nobilis saevus l sulla vinco arma libertas in dominatio verto post qui cn pompejus occulo non bonus et numquam postea nisi de principatus quaero non discedo ab arma in pharsalia atque philippi civis legio nedum otho atque vitellius exercitus sponte pono bellum sum idem ille deus ira idem homo rabio idem scelus causa in discordia ago qui singuli velut ictus transigo sum bellum ignavia princeps facio sum sed ego vetus novum mos reputatio longus fero nunc ad res ordo venio


Vitellium infestis mucronibus coactum modo erigere os et offerre contumeliis, nunc cadentis statuas suas, plerumque rostra aut Galbae occisi locum contueri, postremo ad Gemonias, ubi corpus Flavii Sabini iacuerat, propulere. una vox non degeneris animi excepta, cum tribuno insultanti se tamen imperatorem eius fuisse respondit; ac deinde ingestis vulneribus concidit. et vulgus eadem pravitate insectabatur interfectum qua foverat viventem.

vitellius infestus mucro cogo modo erigo os et offero contumelia nunc cado statua suus plerusque rostrum aut galba occido locus contueor postremo ad gemoniae ubi corpus flavius sabinum jaceo propello unus vox non degener animus excipio cum tribunus insulto sui tamen imperator is sum respondeo atque deinde ingero vulnus concido et vulgus idem pravitas insecto interficio qui foveo vivo


Secutum aliud certamen. praetores aerarii (nam tum a praetoribus tractabatur aerarium) publicam paupertatem questi modum impensis postulaverant. eam curam consul designatus ob magnitudinem oneris et remedii difficultatem principi reservabat: Helvidius arbitrio senatus agendum censuit. cum perrogarent sententias consules, Vulcacius Tertullinus tribunus plebis intercessit ne quid super tanta re principe absente statueretur. censuerat Helvidius ut Capitolium publice restitueretur, adiuvaret Vespasianus. eam sententiam modestissimus quisque silentio, deinde oblivio transmisit: fuere qui et meminissent.

sequor alius certamen praetor aerarius nam tum ab praetor tracto aerarius publicus paupertas queror modus impendo postulo is cura consul designo ob magnitudo onus et remedium difficultas princeps reservo helvidius arbitrium senatus ago censeo cum perrogo sententia consul vulcacius tertullinus tribunus plebs intercedo ne quis super tantus res princeps absum statuo censeo helvidius ut capitolium publicus restituo adjuvo vespasianus is sententia modestus quisque silentium deinde oblivio transmitto sum qui et memini


Iulius deinde Civilis periculo exemptus, praepotens inter Batavos, ne supplicio eius ferox gens alienaretur. et erant in civitate Lingonum octo Batavorum cohortes, quartae decimae legionis auxilia, tum discordia temporum a legione digressae, prout inclinassent, grande momentum sociae aut adversae. Nonium, Donatium, Romilium, Calpurnium centuriones, de quibus supra rettulimus, occidi iussit, damnatos fidei crimine, gravissimo inter desciscentis. accessere partibus Valerius Asiaticus, Belgicae provinciae legatus, quem mox Vitellius generum adscivit, et Iunius Blaesus, Lugdunensis Galliae rector, cum Italica legione et ala Tauriana Lugduni tendentibus. nec in Raeticis copiis mora quo minus statim adiungerentur: ne in Britannia quidem dubitatum.

iulius deinde civilis periculum eximo praepossum inter batavi ne supplicium is ferox gens alieno et sum in civitas lingones octo batavus cohors quarta decimus legio auxilium tum discordia tempus ab legio digredior prout inclino grandis momentum socia aut adverro nonius donatium romulius calpurnius centurio de qui supra refero occido iubeo damno fides crimen gravis inter descisco accedo pars valerius asiaticus belgicus provincia legatus qui mox vitellius gener adscio et junius blaesus lugdunensis gallia rector cum italicus legio et ala taurianum lugdunum tendo neque in raeticus copia mora quo paruus statim adjungo ne in britannia quidem dubitas


Eiusdem anni principio Caesar Titus, perdomandae Iudaeae delectus a patre et privatis utriusque rebus militia clarus, maiore tum vi famaque agebat, certantibus provinciarum et exercituum studiis. atque ipse, ut super fortunam crederetur, decorum se promptumque in armis ostendebat, comitate et adloquiis officia provocans ac plerumque in opere, in agmine gregario militi mixtus, incorrupto ducis honore. tres eum in Iudaea legiones, quinta et decima et quinta decima, vetus Vespasiani miles, excepere. addidit e Syria duodecimam et adductos Alexandria duoetvicensimanos tertianosque; comitabantur viginti sociae cohortes, octo equitum alae, simul Agrippa Sohaemusque reges et auxilia regis Antiochi validaque et solito inter accolas odio infensa Iudaeis Arabum manus, multi quos urbe atque Italia sua quemque spes acciverat occupandi principem adhuc vacuum. his cum copiis finis hostium ingressus composito agmine, cuncta explorans paratusque decernere, haud procul Hierosolymis castra facit.

idem annus principium caesar titus perdomo judaea deligo ab pater et privo uterque res militia clarus magnus tum vis fama ago certo provinciaris et exercitus studium atque ipse ut super fortuna credo decorus sui promptus in arma ostendo comitas et alloquium officium provoco atque plerusque in opus in agmen gregarius miles misceo incorruptus dux honor tres is in judaeus legio quintus et decimus et quintus decimus vetus vespasianus miles excipio addo e syria duodecimus et adduco alexandrea duoetvicensimanos tertiani comito viginti socia cohors octo eques ala simul agrippa sohaemusque rex et auxilium rex antiochus validus et soleo inter accolo odium infensus judaeus arabus manus multus qui urbs atque italia suus quisque spes accio occupo princeps adhuc vacuus hic cum copia finis hostis ingredior compono agmen cunctus exploro paro decerno haud procul hierosolyma castrum facio


At Domitianus Mucianusque antequam Alpibus propinquarent, prosperos rerum in Treviris gestarum nuntios accepere. praecipua victoriae fides dux hostium Valentinus nequaquam abiecto animo, quos spiritus gessisset, vultu ferebat. auditus ideo tantum ut nosceretur ingenium eius, damnatusque inter ipsum supplicium exprobranti cuidam patriam eius captam accipere se solacium mortis respondit. sed Mucianus quod diu occultaverat, ut recens exprompsit: quoniam benignitate deum fractae hostium vires forent, parum decore Domitianum confecto prope bello alienae gloriae interventurum. si status imperii aut salus Galliarum in discrimine verteretur, debuisse Caesarem in acie stare, Canninefatis Batavosque minoribus ducibus delegandos: ipse Luguduni vim fortunamque principatus e proximo ostentaret, nec parvis periculis immixtus et maioribus non defuturus.

at domitianus mucianus antequam alpis propinquo prosper res in treviris gero nuntius accipio praecipuus victoria fides dux hostis valentinus nequaquam abicio animus qui spiritus gero vultus fero audio ideo tantus ut nosco ingenium is damno inter ipse supplicium exprobro quidam patria is capio accipio sui solacium mors respondeo sed mucianus qui diu occulto ut recens expromo quoniam benignitas deus frango hostis vireo sum parum decus domitianus conficio prope bellum alienus gloria intervenio si status imperium aut salus galliaris in discrimen verto debeo caesaris in acies sto canninefatis batavi paruus dux delego ipse luguduni vis fortuna principatus e propior ostento neque parvus periculum immisceo et magnus non desum


Infecit ea tabes legionum quoque et auxiliorum motas iam mentis, postquam vulgatum erat labare Germanici exercitus fidem. adeoque parata apud malos seditio, etiam apud integros dissimulatio fuit, ut postero iduum die redeuntem a cena Othonem rapturi fuerint, ni incerta noctis et tota urbe sparsa militum castra nec facilem inter temulentos consensum timuissent, non rei publicae cura, quam foedare principis sui sanguine sobrii parabant, sed ne per tenebras, ut quisque Pannonici vel Germanici exercitus militibus oblatus esset, ignorantibus plerisque, pro Othone destinaretur. multa erumpentis seditionis indicia per conscios oppressa: quaedam apud Galbae auris praefectus Laco elusit, ignarus militarium animorum consiliique quamvis egregii, quod non ipse adferret, inimicus et adversus peritos pervicax.

inficio is tabes legio quoque et auxilia moveo iam mens postquam vulgo sum labaris germanicus exercitus fides adeo paro apud malus seditio etiam apud integer dissimulatio sum ut posterus iduum dies redeo ab cena otho rapio sum ni incertus nox et totus urbs spargo miles castrum neque facilis inter temulenti consensus timeo non res publicus cura quam foedaris princeps suus sanguis sobrius paro sed ne per tenebrae ut quisque pannonicus vel germanicus exercitus miles offertor sum ignoro plerusque pro otho destino multus erumpo seditio indicium per conscius opprimo quidam apud galba auris praefectus laco eludo ignarus militaris animus consilium quivis egregius qui non ipse affero inimicus et adverro pereo pervicax


Varie excepta oratio inter spem metumque ac pu- dorem. digressum Voculam et de supremis agitantem liberti servique prohibuere foedissimam mortem sponte praevenire. et Classicus misso Aemilio Longino, desertore primae legionis, caedem eius maturavit; Herennium et Numisium legatos vinciri satis visum. dein sumptis Romani imperii insignibus in castra venit. nec illi, quamquam ad omne facinus durato, verba ultra suppeditavere quam ut sacramentum recitaret: iuravere qui aderant pro imperio Galliarum. interfectorem Voculae altis ordinibus, ceteros, ut quisque flagitium navaverat, praemiis attollit.

varius excipio oratio inter spes metus atque pu dorem digredior vocula et de superus agito libertus servio prohibeo foedus mors sponte praevenio et classicus mitto aemilius longinus desertor primus legio caedes is maturo herennius et numisius legatus vincio satis video deinde sumo romanus imperium insignis in castrum venio neque ille quamquam ad omnis facinus duro verbum ultra suppedito quam ut sacramentum recito juro qui adsum pro imperium galliaris interfector vocula altus ordo ceterus ut quisque flagitium navo praemium attollo


At Caecina, velut relicta post Alpis saevitia ac licentia, modesto agmine per Italiam incessit. ornatum ipsius municipia et coloniae in superbiam trahebant, quod versicolori sagulo, bracas indutus togatos adloqueretur. uxorem quoque eius Saloninam, quamquam in nullius iniuriam insignis equo ostroque veheretur, tamquam laesi gravabantur, insita mortalibus natura recentem aliorum felicitatem acribus oculis introspicere modumque fortunae a nullis magis exigere quam quos in aequo viderunt. Caecina Padum transgressus, temptata Othonianorum fide per conloquium et promissa, isdem petitus, postquam pax et concordia speciosis et inritis nominibus iactata sunt, consilia curasque in obpugnationem Placentiae magno terrore vertit, gnarus ut initia belli provenissent famam in cetera fore.

at caecina velut relinquo post alpis saevitia atque licentia modestus agmen per italia incedo orno ipse municipium et colonia in superbia traho qui versicolorus sagulum braca induo togatus alloquor uxor quoque is saloninam quamquam in nullus iniuria insignis equus ostrum veho tamquam laedo gravo inquiro mortalis natura recens alius felicitas acer oculus introspicio modus fortuna ab nullus magis exigo quam qui in aequus video caecina padus transgredior tento othonianus fides per colloquium et promitto idem peto postquam pax et concordia speciosus et irritus nomen jacto sum consilium curo in obpugnatio placentia magnus terror verto gnarus ut initium bellum provenio fama in ceterus sum


Nec multo post legiones venere. et terrore famaque aucti exercitus Vitellianae cohortes nutabant, nullo in bellum adhortante, multis ad transitionem, qui suas centurias turmasque tradere, donum victori et sibi in posterum gratiam, certabant. per eos cognitum est Interamnam proximis campis praesidio quadringentorum equitum teneri. missus extemplo Varus cum expedita manu paucos repugnantium interfecit; plures abiectis armis veniam petivere. quidam in castra refugi cuncta formidine implebant, augendo rumoribus virtutem copiasque hostium, quo amissi praesidii dedecus lenirent. nec ulla apud Vitellianos flagitii poena, et praemiis defectorum versa fides ac reliquum perfidiae certamen. crebra transfugia tribunorum centurionumque; nam gregarius miles induruerat pro Vitellio, donec Priscus et Alfenus desertis castris ad Vitellium regressi pudore proditionis cunctos exolverent.

neque multus post legio venio et terror fama augeo exercitus vitellianus cohors nuto nullus in bellum adhortor multus ad transitio qui suus centurio turma trado donum victor et sui in posterus gratia certo per is cognosco sum interamna propior campus praesidium quadringentor eques teneo mitto extemplo varus cum expedio manus paucus repugno interfacio multus abicio arma venio peto quidam in castrum refugio cunctus formido impleo augeo rumor virtus copia hostis quo amitto praesidium dedecus lenio neque ullus apud vitelliani flagitium poena et praemium defector verso fides atque reliquus perfidia certamen creber transfugium tribunus centurio nam gregarius miles induresco pro vitellius donec priscus et alfenus desero castrum ad vitellius regredior pudor proditio cunctus exolverent


At Vitellianus exercitus ad quintum a Bedriaco lapidem consedit, non ausis ducibus eadem die obpugnationem castrorum; simul voluntaria deditio sperabatur: sed expeditis et tantum ad proelium egressis munimentum fuere arma et victoria. postera die haud ambigua Othoniani exercitus voluntate et qui ferociores fuerant ad paenitentiam inclinantibus missa legatio; nec apud duces Vitellianos dubitatum quo minus pacem concederent. legati paulisper retenti: ea res haesitationem attulit ignaris adhuc an impetrassent. mox remissa legatione patuit vallum. tum victi victoresque in lacrimas effusi, sortem civilium armorum misera laetitia detestantes; isdem tentoriis alii fratrum, alii propinquorum vulnera fovebant: spes et praemia in ambiguo, certa funera et luctus, nec quisquam adeo mali expers ut non aliquam mortem maereret. requisitum Orfidii legati corpus honore solito crematur; paucos necessarii ipsorum sepelivere, ceterum vulgus super humum relictum.

at vitellianus exercitus ad quintus ab bedriacum lapis consido non audeo dux idem dies obpugnatio castrum simul voluntarius deditio spero sed expeditus et tantus ad proelium egredior munimentum sum arma et victoria posterus dies haud ambiguus othonianus exercitus voluntas et qui ferox sum ad paenitentia inclino mitto legatio neque apud dux vitelliani dubitas quo paruus pax concedo legatus paulisper retendo is res haesitatio affero ignaris adhuc an impetro mox remitto legatio pateo valles tum vinco victor in lacrima effundo sors civilis armus misero laetitia detesto idem tentorius alius frater alius propinquus vulnero foveo spes et praemium in ambiguus certus funero et luctus neque quisquam adeo malus expers ut non aliqui mors maereo requaero orfidii legatus corpus honor soleo cremo paucus necessarius ipse sepelio ceterum vulgus super humus relinquo


Haud facile dictu est, legati Helvetiorum minus placabilem imperatorem an militem invenerint. civitatis excidium poscunt, tela ac manus in ora legatorum intentant. ne Vitellius quidem verbis et minis temperabat, cum Claudius Cossus, unus ex legatis, notae facundiae sed dicendi artem apta trepidatione occultans atque eo validior, militis animum mitigavit. ut est mos, vulgus mutabile subitis et tam pronum in misericordiam quam immodicum saevitia fuerat: effusis lacrimis et meliora constantius postulando impunitatem salutemque civitati impetravere.

haud facilis dico sum legatus helvetius paruus placabilis imperator an miles invenio civitas excidium posco telum atque manus in os legatus intento ne vitellius quidem verbum et minae tempero cum claudus cossus unus ex legatus nosco facundia sed dico ars apto trepidatio occulto atque is validus miles animus mitigo ut sum mos vulgus mutabilis subeo et tam pronus in misericordia quam immodicus saevitia sum effundo lacrima et bonus consto postulo impunitas saluto civitas impetro


Interfecto Vitellio bellum magis desierat quam pax coeperat. armati per urbem victores implacabili odio victos consectabantur: plenae caedibus viae, cruenta fora templaque, passim trucidatis, ut quemque fors obtulerat. ac mox augescente licentia scrutari ac protrahere abditos; si quem procerum habitu et iuventa conspexerant, obtruncare nullo militum aut populi discrimine. quae saevitia recentibus odiis sanguine explebatur, dein verterat in avaritiam. nihil usquam secretum aut clausum sinebant, Vitellianos occultari simulantes. initium id perfringendarum domuum, vel si resisteretur, causa caedis; nec deerat egentissimus quisque e plebe et pessimi servitiorum prodere ultro ditis dominos, alii ab amicis monstrabantur. ubique lamenta, conclamationes et fortuna captae urbis, adeo ut Othoniani Vitellianique militis invidiosa antea petulantia desideraretur. duces partium accendendo civili bello acres, temperandae victoriae impares, quippe inter turbas et discordias pessimo cuique plurima vis, pax et quies bonis artibus indigent.

interficio vitellius bellum magis desino quam pax coepio armatus per urbs victor implacabilis odium vinco consector plenus caedes via cruento foro templum passim trucido ut quisque fors offero atque mox augesco licentia scrutor atque protraho abdo si qui procerus habitus et juventa conspicio obtruncaris nullus miles aut populus discrimen qui saevitia recens odium sanguis expleo deinde verto in avaritia nihil usquam secerno aut claudo sino vitelliani occultaris simulo initium is perfringendaris domus vel si resisto causa caedes neque desum egeo quisque e plebs et malus servio prodo ultro dis dominus alius ab amicus monstro ubique lamento conclamatio et fortuna capio urbs adeo ut othonianus vitellianus miles invidiosus antea petulantia desidero dux pars accendo civilis bellum acer tempero victoria imparis quippe inter turbo et discordia malus quisque multus volo pax et quies bonus ars indigeo