Curam restituendi Capitolii in Lucium Vestinum confert, equestris ordinis virum, sed auctoritate famaque inter proceres. ab eo contracti haruspices monuere ut reliquiae prioris delubri in paludes aveherentur, templum isdem vestigiis sisteretur: nolle deos mutari veterem formam. XI kalendas Iulias serena luce spatium omne quod templo dicabatur evinctum vittis coronisque; ingressi milites, quis fausta nomina, felicibus ramis; dein virgines Vestales cum pueris puellisque patrimis matrimisque aqua e fontibus amnibusque hausta perluere. tum Helvidius Priscus praetor, praeeunte Plautio Aeliano pontifice, lustrata suovetaurilibus area et super caespitem redditis extis, Iovem, Iunonem, Minervam praesidesque imperii deos precatus uti coepta prosperarent sedisque suas pietate hominum inchoatas divina ope attollerent, vittas, quis ligatus lapis innexique funes erant, contigit; simul ceteri magistratus et sacerdotes et senatus et eques et magna pars populi, studio laetitiaque conixi, saxum ingens traxere. passimque iniectae fundamentis argenti aurique stipes et metallorum primitiae, nullis fornacibus victae, sed ut gignuntur: praedixere haruspices ne temeraretur opus saxo aurove in aliud destinato. altitudo aedibus adiecta: id solum religio adnuere et prioris templi magnificentiae defuisse credebatur.

cura restituo capitolium in lucius vestinus confero equester ordo vir sed auctoritas fama inter proceres ab is contraho haruspex moneo ut reliquiae prior delubrum in palus aveho templum idem vestigium sisto nolo deus muto vetus forma xi kalendae julius serenus lux spatium omnis qui templum dico evincio vitta corona ingredior miles quis faustus nomen felix ramus deinde virgo vestal cum puer puella patrimus matrimus aqua e fons amnis haurio perluo tum helvidius priscus praetor praeeo plautius aelianus pontifex lustro suovetaurilis area et super caespes reddo exta iuppiter juno minerva praesideo imperium deus preco uti coepio prospero sedes suus pietas homo incoho divino ops attollo vitta quis ligo lapis innecto funis sum contingo simul ceterus magistratus et sacerdos et senatus et eques et magnus pars populus studium laetitia conitor saxum ingens traho passim injacio fundamentum argentum aurum stipo et metallum primitiae nullus fornacibus vinco sed ut gigno praedico haruspex ne temero opus saxum aurum in alius destino altitudo aedes adiicio is solus religio annuo et prior templum magnificentia desum credo


Plus praedae ac sanguinis Caecina hausit. inritaverant turbidum ingenium Helvetii, Gallica gens olim armis virisque, mox memoria nominis clara, de caede Galbae ignari et Vitellii imperium abnuentes. initium bello fuit avaritia ac festinatio unaetvicensimae legionis; rapuerant pecuniam missam in stipendium castelli quod olim Helvetii suis militibus ac stipendiis tuebantur. aegre id passi Helvetii, interceptis epistulis, quae nomine Germanici exercitus ad Pannonicas legiones ferebantur, centurionem et quosdam militum in custodia retinebant. Caecina belli avidus proximam quamque culpam, antequam paeniteret, ultum ibat: mota propere castra, vastati agri, direptus longa pace in modum municipii extructus locus, amoeno salubrium aquarum usu frequens; missi ad Raetica auxilia nuntii ut versos in legionem Helvetios a tergo adgrederentur.

multus praeda atque sanguis caecina haurio irrito turbidus ingenium helvetius gallicus gens olim arma vis mox memoria nomen clarus de caedes galba ignaris et vitellius imperium abnuo initium bellum sum avaritia atque festinatio unaetvicensimae legio rapio pecunia mitto in stipendium castellum qui olim helvetius suus miles atque stipendium tueor aeger is patior helvetius intercipio epistula qui nomen germanicus exercitus ad pannonicus legio fero centurio et quidam miles in custodia retineo caecina bellum avidus propior quisque culpa antequam paeniteo ulciscor eo moueo properus castrum vastas ager disrepo longus pax in modus municipium extructus locus amoenus salubris aqua usus frequens mitto ad raeticus auxilium nuntius ut verro in legio helvetii ab tergum aggredior


Ceterum non ita ducibus indulsit Vitellius ut non plus militi liceret. sibi quisque militiam sumpsere: quamvis indignus, si ita maluerat, urbanae militiae adscribebatur; rursus bonis remanere inter legionarios aut alaris volentibus permissum. nec deerant qui vellent, fessi morbis et intemperiem caeli incusantes; robora tamen legionibus alisque subtracta, convulsum castrorum decus, viginti milibus e toto exercitu permixtis magis quam electis.

ceterum non ita dux indulgeo vitellius ut non multus miles licet sui quisque militia sumo quivis indignus si ita malo urbanus militia adscribo rursus bonus remaneo inter legionarius aut alaris volo permitto neque desum qui volo fatisco morbus et intemperies caelum incuso robur tamen legio alo subtraho convulsus castrum decus viginti mille e totus exercitus permisceo magis quam eligo


At Vitellianus exercitus, cui adquiescere Cremonae et reciperatis cibo somnoque viribus confectum algore atque inedia hostem postera die profligare ac proruere ratio fuit, indigus rectoris, inops consilii, tertia ferme noctis hora paratis iam dispositisque Flavianis impingitur. ordinem agminis disiecti per iram ac tenebras adseverare non ausim, quamquam alii tradiderint quartam Macedonicam dextrum suorum cornu, quintam et quintam decimam cum vexillis nonae secundaeque et vicensimae Britannicarum legionum mediam aciem, sextadecimanos duoetvicensimanosque et primanos laevum cornu complesse. Rapaces atque Italici omnibus se manipulis miscuerant; eques auxiliaque sibi ipsi locum legere. proelium tota nocte varium, anceps, atrox, his, rursus illis exitiabile. nihil animus aut manus, ne oculi quidem provisu iuvabant. eadem utraque acie arma, crebris interrogationibus notum pugnae signum, permixta vexilla, ut quisque globus capta ex hostibus huc vel illuc raptabat. urgebatur maxime septima legio, nuper a Galba conscripta. occisi sex primorum ordinum centuriones, abrepta quaedam signa: ipsam aquilam Atilius Verus primi pili centurio multa cum hostium strage et ad extremum moriens servaverat.

at vitellianus exercitus qui adquiesco cremona et recipero cibus somnus vis conficio algor atque inedia hostis posterus dies profligaris atque proruo ratio sum indigus rector inops consilium tertius ferme nox hora paro iam dispono flavianus impingo ordo agmen disjacio per ira atque tenebrae adseveraris non audeo quamquam alius trado quartus macedonicus dexter suus cornu quintus et quintus decimus cum vexillum nona secundus et vicesimus britannicaris legio medius acies sextadecimani duoetvicensimanosque et primani laevus cornu compleo rapax atque italicus omnis sui manipulis misceo eques auxilio sui ipse locus lego proelium totus nox varius anceps atrox hic rursus ille exitiabilis nihil animus aut manus ne oculus quidem provideo juvo idem uter acies arma creber interrogatio notus pugna signum permisceo vexillum ut quisque globus capio ex hostis huc vel illic rapto urgeo magnus septimus legio nuper ab galba conscribo occido sex prima ordo centurio arrepo quidam signum ipse aquila atilius verus primus pilus centurio multus cum hostis strages et ad exter morior servo


Sed classem Misenensem (tantum civilibus discordiis etiam singulorum audacia valet) Claudius Faventinus centurio per ignominiam a Galba dimissus ad defectionem traxit, fictis Vespasiani epistulis pretium proditionis ostentans. praeerat classi Claudius Apollinaris, neque fidei constans neque strenuus in perfidia; et Apinius Tiro praetura functus ac tum forte Minturnis agens ducem se defectoribus obtulit. a quibus municipia coloniaeque impulsae, praecipuo Puteolanorum in Vespasianum studio, contra Capua Vitellio fida, municipalem aemulationem bellis civilibus miscebant. Vitellius Claudium Iulianum (is nuper classem Misenensem molli imperio rexerat) permulcendis militum animis delegit; data in auxilium urbana cohors et gladiatores, quibus Iulianus praeerat. ut conlata utrimque castra, haud magna cunctatione Iuliano in partis Vespasiani transgresso, Tarracinam occupavere, moenibus situque magis quam ipsorum ingenio tutam.

sed classis misenensis tantus civilis discordia etiam singulus audacia valeo claudus faventinus centurio per ignominia ab galba dimitto ad defectio traho fingo vespasianus epistula pretium proditio ostento praesum classis claudus apollinaris neque fides consto neque strenuus in perfidia et apinius tiro praetura fungor atque tum fors minturnae ago dux sui defector offero ab qui municipium colonia impello praecipuus puteolani in vespasianus studium contra capua vitellius fidus municipal aemulatio bellum civilis misceo vitellius claudius julianus is nuper classis misenensis mollis imperium rego permulceo miles animus deligo do in auxilium urbanus cohors et gladiator qui julianus praesum ut confero utrimque castrum haud magnus cunctatio julianus in pars vespasianus transgredior tarracina occupo moenia sino magis quam ipse ingenium tueor


Ceterum eo senatus die quo de imperio Vespasiani censebant, placuerat mitti ad principem legatos. hinc inter Hel- vidium et Eprium acre iurgium: Priscus eligi nominatim a magistratibus iuratis, Marcellus urnam postulabat, quae consulis designati sententia fuerat.

ceterum is senatus dies quo de imperium vespasianus censeo placeo mitto ad princeps legatus hinc inter hel vidium et eprium acer iurgium priscus eligo nominatim ab magistratus juro marcellus urna postulo qui consul designo sententia sum


Quaesitum inde quae sedes bello legeretur. Verona potior visa, patentibus circum campis ad pugnam equestrem, qua praevalebant: simul coloniam copiis validam auferre Vitellio in rem famamque videbatur. possessa ipso transitu Vicetia; quod per se parvum (etenim modicae municipio vires) magni momenti locum obtinuit reputantibus illic Caecinam genitum et patriam hostium duci ereptam. in Veronensibus pretium fuit: exemplo opibusque partis iuvere; et interiectus exercitus Raetiam Iuliasque Alpis, ne pervium illa Germanicis exercitibus foret, obsaepserat. quae ignara Vespasiano aut vetita: quippe Aquileiae sisti bellum expectarique Mucianum iubebat, adiciebatque imperio consilium, quando Aegyptus, claustra annonae, vectigalia opulentissimarum provinciarum obtinerentur, posse Vitellii exercitum egestate stipendii frumentique ad deditionem subigi. eadem Mucianus crebris epistulis monebat, incruentam et sine luctu victoriam et alia huiusce modi praetexendo, sed gloriae avidus atque omne belli decus sibi retinens. ceterum ex distantibus terrarum spatiis consilia post res adferebantur.

quaero inde qui sedes bellum lego verona potis video pateo circum campus ad pugna equester qui praevaleo simul colonia copia validus aufero vitellius in res fama video possessus ipse transeo vicetia qui per sui parvus etenim modicus municipium vireo magnus momentum locus obtineo reputo illic caecina gigno et patria hostis duco eripio in veronensis pretium sum exemplum ops pars juvo et interjacio exercitus raetia julius alpis ne pervius ille germanicus exercitus sum obsaepio qui ignarus vespasianus aut veto quippe aquileia sino bellum expectarique mucianus jubeo adicio imperium consilium quando aegyptus claustra annona vectigalis opulentissimaris provinciaris obtineo possum vitellius exercitus egestas stipendium frumentum ad deditio subigo idem mucianus creber epistula moneo incruentus et sine luctus victoria et alius hic modus praetexo sed gloria avidus atque omnis bellum decus sui retineo ceterum ex disto terra spatium consilium post res affero


Aderat pugnantibus spectator populus, utque in ludicro certamine, hos, rursus illos clamore et plausu fovebat. quotiens pars altera inclinasset, abditos in tabernis aut si quam in domum perfugerant, erui iugularique expostulantes parte maiore praedae potiebantur: nam milite ad sanguinem et caedis obverso spolia in vulgus cedebant. saeva ac deformis urbe tota facies: alibi proelia et vulnera, alibi balineae popinaeque; simul cruor et strues corporum, iuxta scorta et scortis similes; quantum in luxurioso otio libidinum, quidquid in acerbissima captivitate scelerum, prorsus ut eandem civitatem et furere crederes et lascivire. conflixerant et ante armati exercitus in urbe, bis Lucio Sulla, semel Cinna victoribus, nec tunc minus crudelitatis: nunc inhumana securitas et ne minimo quidem temporis voluptates intermissae: velut festis diebus id quoque gaudium accederet, exultabant, fruebantur, nulla partium cura, malis publicis laeti.

adsum pugno spectator populus ut in ludicer certamen hic rursus ille clamor et plaudo foveo quotiens pars alter inclino abdo in taberna aut si quam in domus perfugio eruo jugulo expostulo pars magnus praeda potio nam miles ad sanguis et caedes obverso spolium in vulgus cedo saevus atque deformis urbs totus facies alibi proelio et vulnero alibi balineae popina simul cruor et struo corpus iuxta scortum et scortum similis quantus in luxuriosus otium libido quisquis in acerbus captivitas scelus prorsus ut idem civitas et furo credo et lascivire confligo et ante armatus exercitus in urbs bis lucius sulla semel cinna victor neque tunc paruus crudelitas nunc inhumanus securitas et ne paruus quidem tempus voluptas intermitto velut festus dies is quoque gaudium accedo exultabant fruor nullus pars cura malus publicus laetus


Tunc Suetonius Paulinus dignum fama sua ratus, qua nemo illa tempestate militaris rei callidior habebatur, de toto genere belli censere, festinationem hostibus, moram ipsis utilem disseruit: exercitum Vitellii universum advenisse, nec multum virium a tergo, quoniam Galliae tumeant et deserere Rheni ripam inrupturis tam infestis nationibus non conducat; Britannicum militem hoste et mari distineri: Hispanias armis non ita redundare; provinciam Narbonensem incursu classis et adverso proelio contremuisse; clausam Alpibus et nullo maris subsidio transpadanam Italiam atque ipso transitu exercitus vastam; non frumentum usquam exercitui, nec exercitum sine copiis retineri posse: iam Germanos, quod genus militum apud hostis atrocissimum sit, tracto in aestatem bello, fluxis corporibus, mutationem soli caelique haud toleraturos. multa bella impetu valida per taedia et moras evanuisse. contra ipsis omnia opulenta et fida, Pannoniam Moesiam Dalmatiam Orientem cum integris exercitibus, Italiam et caput rerum urbem senatumque et populum, numquam obscura nomina, etiam si aliquando obumbrentur; publicas privatasque opes et immensam pecuniam, inter civilis discordias ferro validiorem; corpora militum aut Italiae sueta aut aestibus; obiacere flumen Padum, tutas viris murisque urbis, e quibus nullam hosti cessuram Placentiae defensione exploratum: proinde duceret bellum. paucis diebus quartam decimam legionem, magna ipsam fama, cum Moesicis copiis adfore: tum rursus deliberaturum et, si proelium placuisset, auctis viribus certaturos.

tunc suetonius paulinus dignus fama suus reor qui nemo ille tempestas militaris res callidus habeo de totus genus bellum censeo festinatio hostis mora ipse utilis disseruio exercitus vitellius universus advenio neque multus vis ab tergum quoniam gallia tumeo et desero rhenus ripa irrumpo tam infestus natio non conduco britannicus miles hostis et mare distineo hispania arma non ita redundaris provincia narbonensis incursus classis et adverso proelium contremisco claudo alpis et nullus mare subsidium transpadanam italia atque ipse transeo exercitus vastus non frumentum usquam exercitus neque exercitus sine copia retineo possum iam germani qui genus miles apud hostis atrox sum traho in aestas bellum fluo corpus mutatio solus caelum haud tolero multus bellum impetus validus per taedium et mora evanesco contra ipse omnis opulentus et fidus pannonia moesia dalmatia oriens cum integer exercitus italia et caput res urbs senatus et populus numquam obscurus nomen etiam si aliquando obumbro publicus privo ops et immensus pecunia inter civilis discordia ferrum validus corpus miles aut italia suesco aut aestus objaceo flumen padus tueor vis murus urbs e qui nullus hostis cedo placentia defensio exploro proinde duco bellum paucus dies quartus decimus legio magnus ipse fama cum moesicus copia adsum tum rursus delibero et si proelium placeo augeo vis certo


At Caecina, defectione classis vulgata, primores centurionum et paucos militum, ceteris per militiae munera dispersis, secretum castrorum adfectans in principia vocat. ibi Vespasiani virtutem virisque partium extollit: transfugisse classem, in arto commeatum, adversas Gallias Hispaniasque, nihil in urbe fidum; atque omnia de Vitellio in deterius. mox incipientibus qui conscii aderant, ceteros re nova attonitos in verba Vespasiani adigit; simul Vitellii imagines dereptae et missi qui Antonio nuntiarent. sed ubi totis castris in fama proditio, recurrens in principia miles praescriptum Vespasiani nomen, proiectas Vitellii effigies aspexit, vastum primo silentium, mox cuncta simul erumpunt. huc cecidisse Germanici exercitus gloriam ut sine proelio, sine vulnere vinctas manus et capta traderent arma? quas enim ex diverso legiones? nempe victas; et abesse unicum Othoniani exercitus robur, primanos quartadecimanosque, quos tamen isdem illis campis fuderint straverintque. ut tot armatorum milia, velut grex venalium, exuli Antonio donum darentur? octo nimirum legiones unius classis accessionem fore. id Basso, id Caecinae visum, postquam domos hortos opes principi abstulerint, etiam militem auferre. integros incruentosque, Flavianis quoque partibus vilis, quid dicturos reposcentibus aut prospera aut adversa?

at caecina defectio classis vulgo primoris centurio et paucus miles ceterus per militia munus dispermulceo secerno castrum adfectans in principia voco ibi vespasianus virtus vis pars extollo transfugio classis in artus commeatus adverso gallia hispania nihil in urbs fidus atque omnis de vitellius in deterior mox incipio qui conscius adsum ceterus res novo attono in verbum vespasianus adigo simul vitellius imago deripio et mitto qui antonius nuntio sed ubi totus castrum in fama proditio recurro in principia miles praescribo vespasianus nomen projecto vitellius effigio aspicio vastus primus silentium mox cunctus simul erumpo huc cado germanicus exercitus gloria ut sine proelium sine vulnus vincio manus et capio trado arma qui enim ex diverto legio nempe vinco et absum unicus othonianus exercitus robur primani quartadecimanosque qui tamen idem ille campus fundo sterno ut tot armator mille velut grex venalis exulis antonius donum do octo nimirum legio unus classis accessio sum is bassus is caecina video postquam domus hortus ops princeps aufero etiam miles aufero integer incruentus flavianus quoque pars vilis quis dico reposco aut prosper aut adverso


At Flaccus Hordeonius primos Civilis conatus per dissimulationem aluit: ubi expugnata castra, deletas cohortis, pulsum Batavorum insula Romanum nomen trepidi nuntii adferebant, Munium Lupercum legatum (is duarum legionum hibernis praeerat) egredi adversus hostem iubet. Lupercus legionarios e praesentibus, Vbios e proximis, Trevirorum equites haud longe agentis raptim transmisit, addita Batavorum ala, quae iam pridem corrupta fidem simulabat, ut proditis in ipsa acie Romanis maiore pretio fugeret. Civilis captarum cohortium signis circumdatus, ut suo militi recens gloria ante oculos et hostes memoria cladis terrerentur, matrem suam sororesque, simul omnium coniuges parvosque liberos consistere a tergo iubet, hortamenta victoriae vel pulsis pudorem. ut virorum cantu, feminarum ululatu sonuit acies, nequaquam par a legionibus cohortibusque redditur clamor. nudaverat sinistrum cornu Batavorum ala transfugiens statimque in nos versa. sed legionarius miles, quamquam rebus trepidis, arma ordinesque retinebat. Vbiorum Trevirorumque auxilia foeda fuga dispersa totis campis palantur: illuc incubuere Germani, et fuit interim effugium legionibus in castra, quibus Veterum nomen est. praefectus alae Batavorum Claudius Labeo, oppidano certamine aemulus Civili, ne interfectus invidiam apud popularis vel, si retineretur, semina discordiae praeberet, in Frisios avehitur.

at flaccus hordeonius primus civilis conor per dissimulatio alo ubi expugno castrum deleo cohors pello batavus insula romanus nomen trepidus nuntius affero munis lupercus legatus is duaris legio hibernus praesum egredior adverro hostis iubeo lupercus legionarius e praesens vbios e propior trevirorum eques haud longus ago raptim transmitto addo batavus ala qui iam pridem corrumpo fides simulo ut prodeo in ipse acies romanus magnus pretium fugio civilis captaris cohors signum circumdo ut suus miles recens gloria ante oculus et hostis memoria clades terreo mater suus soror simul omnis coniunx parvus liber consisto ab tergum iubeo hortamentum victoria vel pello pudor ut vir cantus femina ululo sono acies nequaquam par ab legio cohors reddo clamor nudo sinister cornu batavus ala transfugio statim in nos verso sed legionarius miles quamquam res trepidus arma ordino retineo vbiorum trevirorumque auxilium foedus fuga dispergo totus campus palo illic incubo germanus et sum interim effugius legio in castrum qui vetera nomen sum praefectus ala batavus claudus labeo oppidanus certamen aemulus civilis ne interficio invidia apud popularis vel si retineo semen discordia praebeo in frisii aveho


Antequam Titus adventaret sacramentum Othonis acceperat uterque exercitus, praecipitibus, ut adsolet, nuntiis et tarda mole civilis belli, quod longa concordia quietus Oriens tunc primum parabat. namque olim validissima inter se civium arma in Italia Galliave viribus Occidentis coepta; et Pompeio, Cassio, Bruto, Antonio, quos omnis trans mare secutum est civile bellum, haud prosperi exitus fuerant; auditique saepius in Syria Iudaeaque Caesares quam inspecti. nulla seditio legionum, tantum adversus Parthos minae, vario eventu; et proximo civili bello turbatis aliis inconcussa ibi pax, dein fides erga Galbam. mox, ut Othonem ac Vitellium scelestis armis res Romanas raptum ire vulgatum est, ne penes ceteros imperii praemia, penes ipsos tantum servitii necessitas esset, fremere miles et viris suas circumspicere. septem legiones statim et cum ingentibus auxiliis Syria Iudaeaque; inde continua Aegyptus duaeque legiones, hinc Cappadocia Pontusque et quicquid castrorum Armeniis praetenditur. Asia et ceterae provinciae nec virorum inopes et pecunia opulentae. quantum insularum mari cingitur, et parando interim bello secundum tutumque ipsum mare.

antequam titus advento sacramentum otho accipio uterque exercitus praeceps ut assoleo nuntius et tardus moles civilis bellum qui longus concordia quiesco orior tunc primus paro namque olim validus inter sui civis arma in italia gallia vis occaedes coepio et pompejus casseius brutus antonius qui omnis trans mare sequor sum civilis bellum haud prosper exitus sum audio saepis in syria judaeus caesaris quam inspicio nullus seditio legio tantus adverro parthus minae vario evenio et propior civilis bellum turbo alius inconcussus ibi pax deinde fides erga galba mox ut otho atque vitellius scelestus arma res romanus rapio eo vulgo sum ne penis ceterus imperium praemium penis ipse tantus servitium necessitas sum fremo miles et vis suus circumspicio septem legio statim et cum ingens auxilium syria judaeus inde continuo aegyptus duo legio hinc cappadocia pontus et quisquis castrum armenius praetendo asia et ceterus provincia neque vir inops et pecunia opulentus quantus insularis mare cingo et paro interim bellum secundus tueor ipse mare


At Civilem immensis auctibus universa Germania extollebat, societate nobilissimis obsidum firmata. ille, ut cuique proximum, vastari Vbios Trevirosque, et aliam manum Mosam amnem transire iubet, ut Menapios et Morinos et extrema Galliarum quateret. actae utrobique praedae, infestius in Vbiis, quod gens Germanicae originis eiurata patria Agrippinenses vocarentur. caesae cohortes eorum in vico Marcoduro incuriosius agentes, quia procul ripa aberant. nec quievere Vbii quo minus praedas e Germania peterent, primo impune, dein circumventi sunt, per omne id bellum meliore usi fide quam fortuna. contusis Vbiis gravior et successu rerum ferocior Civilis obsidium legionum urgebat, intentis custodiis ne quis occultus nuntius venientis auxilii penetraret. machinas molemque operum Batavis delegat: Transrhenanos proelium poscentis ad scindendum vallum ire detrusosque redintegrare certamen iubet, superante multitudine et facili damno.

at civilis immensus auctus universus germania extollo societas nobilis obses firmo ille ut quisque propior vastaris vbios trevirosque et alius manus mosa amnis transeo iubeo ut menapii et morini et exter galliaris quatio ago utrobique praeda infestus in vbiis qui gens germanicus origo exjuro patria agrippinenses voco caedo cohors is in vicus marcodurum incuriosus ago quia procul ripa absum neque quiesco vbii quo paruus praeda e germania peto primus impunis deinde circumvenio sum per omnis is bellum bonus utor fides quam fortuna contundo vbiis gravis et succedo res ferox civilis obsidium legio urgeo intendo custodia ne quis occulo nuntius venio auxilium penetro machina moles opus batavus delego transrhenani proelium posco ad scindo valles eo detrudo redintegraris certamen iubeo supero multitudo et facilis damnum


Sed miles, plenis castris et redundante multitudine, in porticibus aut delubris et urbe tota vagus, non principia noscere, non servare vigilias neque labore firmari: per inlecebras urbis et inhonesta dictu corpus otio, animum libidinibus imminuebant. postremo ne salutis quidem cura infamibus Vaticani locis magna pars tetendit, unde crebrae in vulgus mortes; et adiacente Tiberi Germanorum Gallorumque obnoxia morbis corpora fluminis aviditas et aestus impatientia labefecit. insuper confusus pravitate vel ambitu ordo militiae: sedecim praetoriae, quattuor urbanae cohortes scribebantur, quis singula milia inessent. plus in eo dilectu Valens audebat, tamquam ipsum Caecinam periculo exemisset. sane adventu eius partes convaluerant, et sinistrum lenti itineris rumorem prospero proelio verterat. omnisque inferioris Germaniae miles Valentem adsectabatur, unde primum creditur Caecinae fides fluitasse.

sed miles plenus castrum et redundo multitudo in porticus aut delubrum et urbs totus vagus non principia nosco non servaris vigilia neque labor firmaris per illecebra urbs et inhonestus dico corpus otium animus libido imminuo postremo ne salus quidem cura infamis vaticanus locus magnus pars tendo unde creber in vulgus mors et adjaceo tiberis germanus gallus obnoxius morbus corpus flumen aviditas et aestus impatiens labefacio insuper confundo pravitas vel ambitus ordo militia sedecim praetorius quattuor urbanus cohors scribo quis singulus mille insum multus in is delectus valens audeo tamquam ipse caecina periculum eximo sanus advenio is pars convalesco et sinister lentus iter rumor prosper proelium verto omne inferus germania miles valens assector unde primus credo caecina fides fluito


Illi ante discrimen feroces, in periculo pavidi, quamquam primo tumultu Claudium Severum ducem legerant, non arma noscere, non ordines sequi, non in unum consulere. exitiosum adversus veteranos proelium, intuta obsidio dilapsis vetustate moenibus; hinc Caecina cum valido exercitu, inde Raeticae alae cohortesque et ipsorum Raetorum iuventus, sueta armis et more militiae exercita. undique populatio et caedes: ipsi medio vagi, abiectis armis, magna pars saucii aut palantes, in montem Vocetium perfugere. ac statim immissa cohorte Thraecum depulsi et consectantibus Germanis Raetisque per silvas atque in ipsis latebris trucidati. multa hominum milia caesa, multa sub corona venundata. cumque dirutis omnibus Aventicum gentis caput infesto agmine peteretur, missi qui dederent civitatem, et deditio accepta. in Iulium Alpinum e principibus ut concitorem belli Caecina animadvertit: ceteros veniae vel saevitiae Vitellii reliquit.

ille ante discrimen ferox in periculum pavidus quamquam primus tumultus claudius severus dux lego non arma nosco non ordo sequor non in unus consulo exitiosus adverro veteranus proelium intutus obsidio dilabor vetustas moenia hinc caecina cum validus exercitus inde raeticus ala cohorto et ipse raetor juventus suesco arma et mos militia exerceo undique populatio et caedes ipse medium vagus abicio arma magnus pars saucius aut palo in mons vocetium perfugio atque statim immitto cohors thraecum depello et consector germanus raetus per silva atque in ipse latebra trucido multus homo mille caedo multus sub corona venundata cum diruo omnis aventicum gens caput infesto agmen peto mitto qui dedo civitas et deditio accipio in julius alpinus e princeps ut concitor bellum caecina animadverto ceterus venia vel saevitia vitellius relinquo


Plus discriminis apud Grinnes Vadamque. Vadam Civilis, Grinnes Classicus obpugnabant: nec sisti poterant interfecto fortissimo quoque, in quis Briganticus praefectus alae ceciderat, quem fidum Romanis et Civili avunculo infensum diximus. sed ubi Cerialis cum delecta equitum manu subvenit, versa fortuna; praecipites Germani in amnem aguntur. Civilis dum fugientis retentat, agnitus petitusque telis relicto equo transnatavit; idem Veraci effugium: Tutorem Classicumque adpulsae luntres vexere. ne tum quidem Romana classis pugnae adfuit, et iussum erat, sed obstitit formido et remiges per alia militiae munia dispersi. sane Cerialis parum temporis ad exequenda imperia dabat, subitus consiliis set eventu clarus: aderat fortuna, etiam ubi artes defuissent; hinc ipsi exercituique minor cura disciplinae. et paucos post dies, quamquam periculum captivitatis evasisset, infamiam non vitavit.

multus discrimen apud grinnes vada vada civilis grinnes classicus obpugno neque sino possum interficio fortis quoque in quis briganticus praefectus ala caedo qui fidus romanus et civilis avunculus infensus dico sed ubi cerial cum delecto eques manus subvenio verso fortuna praeceps germanus in amnis ago civilis dum fugio retento agnitus peto telum relinquo equus transnato idem verax effugius tutor classicus adpello luntres veho ne tum quidem romanus classis pugna adsum et jubeo sum sed obsto formido et remex per alius militia munia dispermulceo sanus cerial parum tempus ad exequenda imperium do subeo consilium sed evenio clarus adsum fortuna etiam ubi ars desum hinc ipse exercitus paruus cura disciplina et paucus post dies quamquam periculum captivitas evado infamia non vito


Haud proinde id damnum Vitellianos in metum compulit quam ad modestiam composuit: nec solum apud Caecinam, qui culpam in militem conferebat seditioni magis quam proelio paratum: Fabii quoque Valentis copiae (iam enim Ticinum venerat) posito hostium contemptu et reciperandi decoris cupidine reverentius et aequalius duci parebant. gravis alioquin seditio exarserat, quam altiore initio (neque enim rerum a Caecina gestarum ordinem interrumpi oportuerat) repetam. cohortes Batavorum, quas bello Neronis a quarta decima legione digressas, cum Britanniam peterent, audito Vitellii motu in civitate Lingonum Fabio Valenti adiunctas rettulimus, superbe agebant, ut cuiusque legionis tentoria accessissent, coercitos a se quartadecimanos, ablatam Neroni Italiam atque omnem belli fortunam in ipsorum manu sitam iactantes. contumeliosum id militibus, acerbum duci; corrupta iurgiis aut rixis disciplina; ad postremum Valens e petulantia etiam perfidiam suspectabat.

haud proinde is damnum vitelliani in metus compello quam ad modestia compono neque solus apud caecina qui culpa in miles confero seditio magis quam proelium paro fabius quoque valens copia iam enim ticinus venio pono hostis contemptus et recipero decor cupido reverendus et aequalis duco pareo gravis alioqui seditio exardeo quam alo initium neque enim res ab caecina gero ordo interrumpo oportet repeto cohors batavus qui bellum nero ab quartus decimus legio digredior cum britannia peto audio vitellius motus in civitas lingones fabius valens adjungo refero superbus ago ut quisque legio tentorius accedo coerceo ab sui quartadecimanos aufero nero italia atque omnis bellum fortuna in ipse manus sino jacto contumeliosus is miles acerbus duco corrumpo jurgium aut rixa disciplina ad posterus valens e petulantia etiam perfidia suspecto


Ea discordia et crebris belli civilis rumoribus Britanni sustulere animos auctore Venutio, qui super insitam ferociam et Romani nominis odium propriis in Cartimanduam reginam stimulis accendebatur. Cartimandua Brigantibus imperitabat, pollens nobilitate; et auxerat potentiam, postquam capto per dolum rege Carataco instruxisse triumphum Clau- dii Caesaris videbatur. inde opes et rerum secundarum luxus: spreto Venutio (is fuit maritus) armigerum eius Vellocatum in matrimonium regnumque accepit. concussa statim flagitio domus: pro marito studia civitatis, pro adultero libido reginae et saevitia. igitur Venutius accitis auxiliis, simul ipsorum Brigantum defectione in extremum discrimen Cartimanduam adduxit. tum petita a Romanis praesidia. et cohortes alaeque nostrae variis proeliis, exemere tamen periculo reginam; regnum Venutio, bellum nobis relictum.

is discordia et creber bellum civilis rumor britannus tollo animus auctor venutio qui super inquiro ferocio et romanus nomen odium proprius in cartismandua regina stimulus accendo cartismandua brigantes imperito polleo nobilitas et augeo potentia postquam capio per dolus rex caratacus instruo triumphus clau dius caesar video inde ops et res secundaris luxus sperno venutio is sum maritus armiger is vellocatum in matrimonium regnum accipio concutio statim flagitium domus pro marito studium civitas pro adultero libido regina et saevitia igitur venutius accio auxilium simul ipse brigantes defectio in exter discrimen cartismandua adduco tum peto ab romanus praesidium et cohors ala noster varius proelium eximo tamen periculum regina regnum venutio bellum nos relinquo


Nec ultra in defectores aut bona cuiusquam saevitum: rata fuere eorum qui acie Othoniana ceciderant, testamenta aut lex intestatis: prorsus, si luxuriae temperaret, avaritiam non timeres. epularum foeda et inexplebilis libido: ex urbe atque Italia inritamenta gulae gestabantur, strepentibus ab utroque mari itineribus; exhausti conviviorum apparatibus principes civitatum; vastabantur ipsae civitates; degenerabat a labore ac virtute miles adsuetudine voluptatum et contemptu ducis. praemisit in urbem edictum quo vocabulum Augusti differret, Caesaris non reciperet, cum de potestate nihil detraheret. pulsi Italia mathematici; cautum severe ne equites Romani ludo et harena polluerentur. priores id principes pecunia et saepius vi perpulerant, ac pleraque municipia et coloniae aemulabantur corruptissimum quemque adulescentium pretio inlicere.

neque ultra in defector aut bonus quisquam saevio reor sum is qui acies othonianus cado testamentum aut lex intestas prorsus si luxuria tempero avaritia non timeo epularis foedus et inexplebilis libido ex urbs atque italia irritamentum gula gesto strepentibus ab uterque mare iter exhaurio convivium apparatus princeps civitas vasto ipse civitas degenero ab labor atque virtus miles adsuetudo voluptas et contemptus dux praemitto in urbs edictum quo vocabulis augustus differo caesar non recipio cum de potestas nihil detraho pello italia mathematicus caueo sero ne eques romanus ludo et harena polluo prior is princeps pecunia et saepis vis perpello atque plerusque municipium et colonia aemulo corrumpo quisque adulescens pretium inliceo


Turbata per eosdem dies Germania, et socordia ducum, seditione legionum, externa vi, perfidia sociali prope adflicta Romana res. id bellum cum causis et eventibus (etenim longius provectum est) mox memorabimus. mota et Dacorum gens numquam fida, tunc sine metu, abducto e Moesia exercitu. sed prima rerum quieti speculabantur: ubi flagrare Italiam bello, cuncta in vicem hostilia accepere, expugnatis cohortium alarumque hibernis utraque Danuvii ripa potiebantur. iamque castra legionum excindere parabant, ni Mucianus sextam legionem opposuisset, Cremonensis victoriae gnarus, ac ne externa moles utrimque ingrueret, si Dacus Germanusque diversi inrupissent. adfuit, ut saepe alias, fortuna populi Romani, quae Mucianum virisque Orientis illuc tulit, et quod Cremonae interim transegimus. Fonteius Agrippa ex Asia (pro consule eam provinciam annuo imperio tenuerat) Moesiae praepositus est, additis copiis e Vitelliano exercitu, quem spargi per provincias et externo bello inligari pars consilii pacisque erat.

turbo per idem dies germania et socordia dux seditio legio externus vis perfidia social prope affligo romanus res is bellum cum causa et eventus etenim longus proveho sum mox memoro moueo et dacus gens numquam fidus tunc sine metus abduco e moesia exercitus sed primus res quiesco speculor ubi flagraris italia bellum cunctus in vicis hostilis accipio expugno cohors ala hibernus uter danuvius ripa potio iam castrum legio excindere paro ni mucianus sextus legio oppono cremonensis victoria gnarus atque ne externus moles utrimque ingruo si daci germanus diverto irrumpo adsum ut saepe alius fortuna populus romanus qui mucianus vis oriens illic fero et qui cremona interim transigo fonteius agrippa ex asia pro consul is provincia annuo imperium teneo moesia praepono sum addo copia e vitellianus exercitus qui spargo per provincia et externus bellum inligaris pars consilium pax sum


Otho, quamquam turbidis rebus et diversis militum animis, cum optimus quisque remedium praesentis licentiae posceret, vulgus et plures seditionibus et ambitioso imperio laeti per turbas et raptus facilius ad civile bellum impellerentur, simul reputans non posse principatum scelere quaesitum subita modestia et prisca gravitate retineri, sed discrimine urbis et periculo senatus anxius, postremo ita disseruit: 'neque ut adfectus vestros in amorem mei accenderem, commilitones, neque ut animum ad virtutem cohortarer (utraque enim egregie supersunt), sed veni postulaturus a vobis temperamentum vestrae fortitudinis et erga me modum caritatis. tumultus proximi initium non cupiditate vel odio, quae multos exercitus in discordiam egere, ac ne detrectatione quidem aut formidine periculorum: nimia pietas vestra acrius quam considerate excitavit; nam saepe honestas rerum causas, ni iudicium adhibeas, perniciosi exitus consequuntur. imus ad bellum. num omnis nuntios palam audiri, omnia consilia cunctis praesentibus tractari ratio rerum aut occasionum velocitas patitur? tam nescire quaedam milites quam scire oportet: ita se ducum auctoritas, sic rigor disciplinae habet, ut multa etiam centuriones tribunosque tantum iuberi expediat. si cur iubeantur quaerere singulis liceat, pereunte obsequio etiam imperium intercidit. an et illic nocte intempesta rapientur arma? unus alterve perditus ac temulentus (neque enim pluris consternatione proxima insanisse crediderim) centurionis ac tribuni sanguine manus imbuet, imperatoris sui tentorium inrumpet?'

otho quamquam turbidus res et diverto miles animus cum bonus quisque remedium praesum licentia posco vulgus et multus seditio et ambitiosus imperium laetus per turbo et rapio facilis ad civilis bellum impello simul reputo non possum principatus scelus quaero subeo modestia et priscus gravitas retineo sed discrimen urbs et periculum senatus anxius postremo ita disseruio neque ut affectus vester in amor meus accendo commilito neque ut animus ad virtus cohorto uter enim egregius supersum sed venio postulo ab tu temperamentum vester fortitudo et erga ego modus caritas tumultus propior initium non cupiditas vel odium qui multus exercitus in discordia ago atque ne detrectatio quidem aut formido periculum nimius pietas vester acer quam considero excito nam saepe honestus res causa ni iudicium adhibeo perniciosus exitus consequor imus ad bellum num omnis nuntius palam audio omnis consilium cunctus praesens tractaris ratio res aut occasio velocitas patior tam nescio quidam miles quam scio oportet ita sui dux auctoritas sic rigor disciplina habeo ut multus etiam centurio tribunus tantus jubeo expedio si cur jubeo quaero singuli licet pereo obsequium etiam imperium intercisi an et illic nox intempestus rapio arma unus alter perdo atque temulentus neque enim multus consternatio propior insanio credo centurio atque tribunus sanguis manus imbuo imperator suus tentorius irrumpo


Nocte quae kalendas Ianuarias secuta est in coloniam Agrippinensem aquilifer quartae legionis epulanti Vitellio nuntiat quartam et duetvicensimam legiones proiectis Galbae imaginibus in senatus ac populi Romani verba iurasse. id sacramentum inane visum: occupari nutantem fortunam et offerri principem placuit. missi a Vitellio ad legiones legatosque qui descivisse a Galba superiorem exercitum nuntiarent: proinde aut bellandum adversus desciscentis aut, si concordia et pax placeat, faciendum imperatorem: et minore discrimine sumi principem quam quaeri.

nox qui kalendae januarius sequor sum in colonia agrippinensem aquilifer quarta legio epulor vitellius nuntio quartus et duetvicensimam legio proicio galba imago in senatus atque populus romanus verbum iuro is sacramentum inanis video occuparis nuto fortuna et offertor princeps placeo mitto ab vitellius ad legio lego qui descio ab galba superus exercitus nuntio proinde aut bellor adverro descisco aut si concordia et pax placeo facio imperator et paruus discrimen sumo princeps quam quaero


Legiones velut tabe infectae Aponium Saturninum Moesici exercitus legatum eo atrocius adgrediuntur, quod non, ut prius, labore et opere fessae, sed medio diei exarserant, vulgatis epistulis, quas Saturninus ad Vitellium scripsisse credebatur. ut olim virtutis modestiaeque, tunc procacitatis et petulantiae certamen erat, ne minus violenter Aponium quam Flavianum ad supplicium deposcerent. quippe Moesicae legiones adiutam a se Pannonicorum ultionem referentes, et Pannonici, velut absolverentur aliorum seditione, iterare culpam gaudebant. in hortos, in quibus devertebatur Saturninus, pergunt. nec tam Primus et Aponianus et Messala, quamquam omni modo nisi, eripuere Saturninum quam obscuritas latebrarum, quibus occulebatur, vacantium forte balnearum fornacibus abditus. mox omissis lictoribus Patavium concessit. digressu consularium uni Antonio vis ac potestas in utrumque exercitum fuit, cedentibus collegis et obversis militum studiis. nec deerant qui crederent utramque seditionem fraude Antonii coeptam, ut solus bello frueretur.

legio velut tabeo inficio aponius saturninus moesicus exercitus legatus is atrox aggredior qui non ut prior labor et opus fatisco sed medium dies exardeo vulgo epistula qui saturninus ad vitellius scribo credo ut olim virtus modestia tunc procacitas et petulantia certamen sum ne paruus violens aponius quam flavianus ad supplicium deposco quippe moesicus legio adjuvo ab sui pannonicus ultio refero et pannonicus velut absolvo alius seditio iteraris culpa gaudeo in hortus in qui deverto saturninus pergo neque tam primus et aponianus et messalla quamquam omnis modo nisi eripio saturninus quam obscuritas latebraris qui occulo vaco fors balnearis fornacibus abdo mox omitto lictor patavium concedo digressus consularis unus antonius volo atque potestas in uterque exercitus sum cedo collega et obverto miles studium neque desum qui credo uter seditio fraus antonius coepio ut solus bellum fruor


Ceterum adsidere sepultae urbis ruinis noxia tabo humus haud diu permisit. ad tertium lapidem progressi vagos paventisque Vitellianos, sua quemque apud signa, componunt; et victae legiones, ne manente adhuc civili bello ambigue agerent, per Illyricum dispersae. in Britanniam inde et Hispanias nuntios famamque, in Galliam Iulium Calenum tribunum, in Germaniam Alpinium Montanum praefectum cohortis, quod hic Trevir, Calenus Aeduus, uterque Vitelliani fuerant, ostentui misere. simul transitus Alpium praesidiis occupati, suspecta Germania, tamquam in auxilium Vitellii accingeretur.

ceterum assideo sepelio urbs ruina noxius to humus haud diu permitto ad tertius lapis progredior vagus paveo vitelliani suus quisque apud signum compono et vinco legio ne maneo adhuc civilis bellum ambiguus ago per illyricus dispermulceo in britannia inde et hispania nuntius fama in gallia julius calenus tribunus in germania alpinium montani praeficio cohors qui hic trevir calenus aeduus uterque vitellianus sum ostentus mitto simul transitus alpis praesidium occupo suspicio germania tamquam in auxilium vitellius accingo


Corsicam ac Sardiniam ceterasque proximi maris insulas fama victricis classis in partibus Othonis tenuit. sed Corsicam prope adflixit Decumi Pacarii procuratoris temeritas, tanta mole belli nihil in summam profutura, ipsi exitiosa. namque Othonis odio iuvare Vitellium Corsorum viribus statuit, inani auxilio etiam si provenisset. vocatis principibus insulae consilium aperit, et contra dicere ausos, Claudium Pyrrichum trierarchum Liburnicarum ibi navium, Quintium Certum equitem Romanum, interfici iubet: quorum morte exterriti qui aderant, simul ignara et alieni metus socia imperitorum turba in verba Vitellii iuravere. sed ubi dilectum agere Pacarius et inconditos homines fatigare militiae muneribus occepit, laborem insolitum perosi infirmitatem suam reputabant: insulam esse quam incolerent, et longe Germaniam virisque legionum; direptos vastatosque classe etiam quos cohortes alaeque protegerent. et aversi repente animi, nec tamen aperta vi: aptum tempus insidiis legere. digressis qui Pacarium frequentabant, nudus et auxilii inops balineis interficitur; trucidati et comites. capita ut hostium ipsi interfectores ad Othonem tulere; neque eos aut Otho praemio adfecit aut puniit Vitellius, in multa conluvie rerum maioribus flagitiis permixtos.

corsica atque sardinia ceter propior mare insula fama victrix classis in pars otho teneo sed corsica prope affligo decimus pacarii procurator temeritas tantus moles bellum nihil in summa possum ipse exitiosus namque otho odium iuvaris vitellius corsor vis statuo inanis auxilium etiam si provenio voco princeps insula consilium aperio et contra dico audeo claudius pyrrichum trierarchus liburnicaris ibi navis quintius certus eques romanus interficio iubeo qui mors exterreo qui adsum simul ignarus et alienus metus socio imperitor turba in verbum vitellius juro sed ubi dilectus ago pacarius et inconditus homo fatigaris militia munus occipio labor insolitus perosus infirmitas suus reputo insula sum quam incolo et longus germania vis legio disrepo vasto classis etiam qui cohors ala protego et averto repens animus neque tamen apertus vis aptus tempus insidiae lego digredior qui pacarium frequento nudus et auxilium inops balineis interfacio trucido et comes caput ut hostis ipse interfector ad otho fero neque is aut otho praemium afficio aut punio vitellius in multus conluvie res magnus flagitium permisceo


Non ultra paucos dies quamquam acribus initiis coeptum mendacium valuit. extiterat quidam Scribonianum se Camerinum ferens, Neronianorum temporum metu in Histria occultatum, quod illic clientelae et agri veterum Crassorum ac nominis favor manebat. igitur deterrimo quoque in argumentum fabulae adsumpto vulgus credulum et quidam militum, errore veri seu turbarum studio, certatim adgregabantur, cum pertractus ad Vitellium interrogatusque quisnam mortalium esset. postquam nulla dictis fides et a domino noscebatur condicione fugitivus, nomine Geta, sumptum de eo supplicium in servilem modum.

non ultra paucus dies quamquam acer initium coepio mendacium valeo exsto quidam scribonianum sui camerinum fero neronianus tempus metus in histria occultas qui illic clientela et ager vetus crassor atque nomen favor maneo igitur deterior quoque in argumentum fabula adsumo vulgus credulus et quidam miles error verus seu turba studium certatim adgrego cum pertraho ad vitellius interrogo quisnam mortalis sum postquam nullus dictum fides et ab dominus nosco condicio fugitivus nomen geta sumo de is supplicium in servilis modus


Igitur venientis exercitus fama et suopte ingenio ad mitiora inclinantes Galliarum civitates in Remos convenere. Trevirorum legatio illic opperiebatur, acerrimo instinctore belli Iulio Valentino. is meditata oratione cuncta magnis imperiis obiectari solita contumeliasque et invidiam in populum Romanum effudit, turbidus miscendis seditionibus et plerisque gratus vaecordi facundia.

igitur venio exercitus fama et suopte ingenium ad mitis inclino galliaris civitas in remi convenio trevirorum legatio illic opperior acer instinctor bellum julius valentino is meditor oratio cunctus magnus imperium obiectaris soleo contumelia et invidia in populus romanus effundo turbidus misceo seditio et plerusque gratus vaecordi facundia


Cerialis postero die coloniam Trevirorum ingressus est, avido milite eruendae civitatis. hanc esse Classici, hanc Tutoris patriam; horum scelere clausas caesasque legiones. quid tantum Cremonam meruisse? quam e gremio Italiae raptam quia unius noctis moram victoribus attulerit. stare in confinio Germaniae integram sedem spoliis exercituum et ducum caedibus ovantem. redigeretur praeda in fiscum: ipsis sufficere ignis et rebellis coloniae ruinas, quibus tot castrorum excidia pensarentur. Cerialis metu infamiae, si licentia saevitiaque imbuere militem crederetur, pressit iras: et paruere, posito civium bello ad externa modestiores. convertit inde animos accitarum e Mediomatricis legionum miserabilis aspectus. stabant conscientia flagitii maestae, fixis in terram oculis: nulla inter coeuntis exercitus consalutatio; neque solantibus hortantibusve responsa dabant, abditi per tentoria et lucem ipsam vitantes. nec proinde periculum aut metus quam pudor ac dedecus obstupefecerat, attonitis etiam victo- ribus, qui vocem precesque adhibere non ausi lacrimis ac silentio veniam poscebant, donec Cerialis mulceret animos, fato acta dictitans quae militum ducumque discordia vel fraude hostium evenissent. primum illum stipendiorum et sacramenti diem haberent: priorum facinorum neque imperatorem neque se meminisse. tunc recepti in eadem castra, et edictum per manipulos ne quis in certamine iurgiove seditionem aut cladem commilitoni obiectaret.

cerial posterus dies colonia trevirorum ingredior sum avidus miles eruo civitas hic sum classicus hic tutor patria hic scelus claudo caedo legio quis tantus cremona mereo quam e gremium italia rapio quia unus nox mora victor affero sto in confinis germania integer sedes spolium exercitus et dux caedes ovo redigo praeda in fiscus ipse sufficio ignis et rebellis colonia ruina qui tot castrum excidium penso cerial metus infamia si licentia saevitia imbuo miles credo premo ira et pareo pono civis bellum ad externus modestus converto inde animus accitaris e mediomatrix legio miserabilis aspicio sto conscientia flagitium maestus figo in terra oculus nullus inter coeo exercitus consalutatio neque solo horto respondeo do abdo per tentorius et lux ipse vito neque proinde periculum aut metus quam pudor atque dedecus obstupefacio attono etiam vinco ribus qui voco preco adhibeo non audeo lacrima atque silentium venio posco donec cerial mulceo animus fatum ago dictito qui miles dux discordia vel fraus hostis evenio primus ille stipendium et sacramentum dies habeo prior facinus neque imperator neque sui memini tunc recipio in idem castrum et edictum per manipulus ne quis in certamen jurgium seditio aut clades commilito objecto


Sed discordis animos multa efferabant: inopia stipendii frumentique et simul dilectum tributaque Galliae aspernantes, Rhenus incognita illi caelo siccitate vix navium patiens, arti commeatus, dispositae per omnem ripam stationes quae Germanos vado arcerent, eademque de causa minus frugum et plures qui consumerent. apud imperitos prodigii loco accipiebatur ipsa aquarum penuria, tamquam nos amnes quoque et vetera imperii munimenta desererent: quod in pace fors seu natura, tunc fatum et ira dei vocabatur.

sed discordis animus multus effero inopia stipendium frumentum et simul dilectus tribuo gallia aspernor rhenus incognitus ille caelum siccitas vix navis patior artus commeatus dispono per omnis ripa statio qui germani vado arceo idem de causa paruus frugum et multus qui consumo apud imperitus prodigium locus accipio ipse aqua penuria tamquam nos amnis quoque et vetero imperium munimentum desero qui in pax fors seu natura tunc fatum et ira deus voco


Civilis dolo grassandum ratus incusavit ultro praefectos quod castella deseruissent: se cum cohorte, cui praeerat, Canninefatem tumultum compressurum, illi sua quisque hiberna repeterent. subesse fraudem consilio et dispersas cohortis facilius opprimi, nec Brinnonem ducem eius belli, sed Civilem esse patuit, erumpentibus paulatim indiciis, quae Germani, laeta bello gens, non diu occultaverant. ubi insidiae parum cessere, ad vim transgressus Canninefatis, Frisios, Batavos propriis cuneis componit: derecta ex diverso acies haud procul a flumine Rheno et obversis in hostem navibus, quas incensis castellis illuc adpulerant. nec diu certato Tungrorum cohors signa ad Civilem transtulit, perculsique milites improvisa proditione a sociis hostibusque caedebantur. eadem etiam in navibus perfidia: pars remigum e Batavis tamquam imperitia officia nautarum propugnatorumque impediebant; mox contra tendere et puppis hostili ripae obicere: ad postremum gubernatores centurionesque, nisi eadem volentis, trucidant, donec universa quattuor et viginti navium classis transfugeret aut caperetur.

civilis dolus grassor reor incuso ultro praeficio qui castellum desero sui cum cohors qui praesum canninefatem tumultus comprimo ille suus quisque hibernus repeto subsum fraudo consilium et dispermulceo cohors facilis opprimo neque brinnonem dux is bellum sed civilis sum pateo erumpo paulatim indicium qui germanus laetus bellum gens non diu occulto ubi insidiae parum cedo ad vis transgredior canninefatis frisii batavi proprius cuneus compono derecingo ex diverto acies haud procul ab flumen rhenus et obverto in hostis navis qui incendo castellum illic adpello neque diu certo tungri cohors signum ad civilis transfero percello miles improvide proditio ab socius hostis caedo idem etiam in navis perfidia pars remex e batavus tamquam imperitia officium nautaris propugno impedio mox contra tendo et puppis hostilis ripa obicio ad posterus gubernator centurio nisi idem volo trucido donec universus quattuor et viginti navis classis transfugio aut capio


Missis ad Vitellium litteris auxilium postulat. venere tres cohortes cum ala Britannica, neque ad fallendum aptus numerus neque ad penetrandum. sed Valens ne in tanto quidem discrimine infamia caruit, quo minus rapere inlicitas voluptates adulteriisque ac stupris polluere hospitum domus crederetur: aderant vis et pecunia et ruentis fortunae novissima libido. adventu demum peditum equitumque pravitas consilii patuit, quia nec vadere per hostis tam parva manu poterat, etiam si fidissima foret, nec integram fidem attulerant; pudor tamen et praesentis ducis reverentia morabatur, haud diuturna vincla apud pavidos periculorum et dedecoris securos. eo metu cohortis Ariminum praemittit, alam tueri terga iubet: ipse paucis, quos adversa non mutaverant, comitantibus flexit in Vmbriam atque inde Etruriam, ubi cognito pugnae Cremonensis eventu non ignavum et, si provenisset, atrox consilium iniit, ut arreptis navibus in quamcumque partem Narbonensis provinciae egressus Gallias et exercitus et Germaniae gentis novumque bellum cieret.

missus ad vitellius littera auxilium postulo venio tres cohors cum ala britannicus neque ad fallo aptus numerus neque ad penetro sed valens ne in tantus quidem discrimen infamia careo quo paruus rapio illicitus voluptas adulterium atque stuprum polluo hospes domus credo adsum volo et pecunia et ruo fortuna novus libido advenio demum pedes equio pravitas consilium pateo quia neque vado per hostis tam parvus manus possum etiam si fidus sum neque integer fides affero pudor tamen et praesum dux reverendus moror haud diuturnus vinclum apud pavidus periculum et dedecor securus is metus cohors ariminum praemitto alo tueor tergum iubeo ipse paucus qui adverso non muto comito flecto in vmbriam atque inde etruria ubi cognosco pugna cremonensis evenio non ignavus et si provenio atrox consilium ineo ut arrepo navis in quicumque pars narbonensis provincia egredior gallia et exercitus et germania gens novus bellum cieo


Ad quartum a Cremona lapidem fulsere legionum signa Rapacis atque Italicae, laeto inter initia equitum suorum proelio illuc usque provecta. sed ubi fortuna contra fuit, non laxare ordines, non recipere turbatos, non obviam ire ultroque adgredi hostem tantum per spatium cursu et pugnando fessum. haud perinde rebus prosperis ducem desideraverant atque in adversis deesse intellegebant. nutantem aciem victor equitatus incursat; et Vipstanus Messala tribunus cum Moesicis auxiliaribus adsequitur, quos multi e legionariis quamquam raptim ductos aequabant: ita mixtus pedes equesque rupere legionum agmen. et propinqua Cremonensium moenia quanto plus spei ad effugium minorem ad resistendum animum dabant. nec Antonius ultra institit, memor laboris ac vulnerum, quibus tam anceps proelii fortuna, quamvis prospero fine, equites equosque adflictaverat.

ad quartus ab cremona lapis fulcio legio signum rapax atque italica laeto inter initium eques suus proelium illic usque proveho sed ubi fortuna contra sum non laxaris ordo non recipio turbo non obvius eo ulter aggredior hostis tantus per spatium cursus et pugno fatisco haud perinde res prosper dux desidero atque in adverro desum intellego nuto acies victor equito incurso et vipstanus messalla tribunus cum moesicus auxiliaris assequor qui multus e legionarius quamquam raptim duco aequo ita misceo pes eques rumpo legio agmen et propinquus cremonensis moenia quantus multus spes ad effugius paruus ad resisto animus do neque antonius ultra insto memor labor atque vulnus qui tam anceps proelium fortuna quivis prosper finis eques equus afflicto


Vera erant, et a tribunis praefectisque eadem ingerebantur. consistunt per cohortis et manipulos; neque enim poterat patescere acies effuso hoste et impedientibus tento- riis sarcinisque, cum intra vallum pugnaretur. Tutor et Classicus et Civilis suis quisque locis pugnam ciebant, Gallos pro libertate, Batavos pro gloria, Germanos ad praedam instigantes. et cuncta pro hostibus erant, donec legio unaetvicensima patentiore quam ceterae spatio conglobata sustinuit ruentis, mox impulit. nec sine ope divina mutatis repente animis terga victores vertere. ipsi territos se cohortium aspectu ferebant, quae primo impetu disiectae summis rursus iugis congregabantur ac speciem novi auxilii fecerant. sed obstitit vincentibus pravum inter ipsos certamen omisso hoste spolia consectandi. Cerialis ut incuria prope rem adflixit, ita constantia restituit; secutusque fortunam castra hostium eodem die capit excinditque.

verus sum et ab tribunus praeficio idem ingero consisto per cohors et manipulus neque enim possum patesco acies effundo hostis et impedio tento riis sarcina cum intra valles pugno tuto et classicus et civilis suus quisque locus pugna cieo galli pro libertas batavi pro gloria germani ad praeda instigo et cunctus pro hostis sum donec legio unaetvicensima pateo quam ceterus spatium conglobo sustineo ruo mox impello neque sine ops divino mutas repens animus tergum victor verto ipse terreo sui cohors aspectus fero qui primus impetus disjacio summus rursus iugum congrego atque species nosco auxilium facio sed obsto vinco pravus inter ipse certamen omitto hostis spolium consector cerial ut incuria prope res affligo ita constantia restituo sequor fortuna castrum hostis idem dies capio exscindo


Vulgata victoria legiones septima Galbiana, tertia decima Gemina cum Vedio Aquila legato Patavium alacres veniunt. ibi pauci dies ad requiem sumpti, et Minicius Iustus praefectus castrorum legionis septimae, quia adductius quam civili bello imperitabat, subtractus militum irae ad Vespasianum missus est. desiderata diu res interpretatione gloriaque in maius accipitur, postquam Galbae imagines discordia temporum subversas in omnibus municipiis recoli iussit Antonius, decorum pro causa ratus, si placere Galbae principatus et partes revirescere crederentur.

vulgo victoria legio septimus galbiana tertius decimus gemino cum vedius aquila legatus patavium alacer venio ibi paucus dies ad requies sumo et minicius iustus praefectus castrum legio septimus quia adduco quam civilis bellum imperito subtraho miles ira ad vespasianus mitto sum desidero diu res interpretatio glorior in magnus accipio postquam galba imago discordia tempus subverto in omnis municipium recolo iubeo antonius decorus pro causa reor si placeo galba principatus et pars reviresco credo


Praevenerat rumor eiurari ab eo imperium, scripseratque Flavius Sabinus cohortium tribunis ut militem cohiberent. igitur tamquam omnis res publica in Vespasiani sinum cecidisset, primores senatus et plerique equestris ordinis omnisque miles urbanus et vigiles domum Flavii Sabini complevere. illuc de studiis vulgi et minis Germanicarum cohortium adfertur. longius iam progressus erat quam ut regredi posset; et suo quisque metu, ne disiectos eoque minus validos Vitelliani consectarentur, cunctantem in arma impellebant: sed quod in eius modi rebus accidit, consilium ab omnibus datum est, periculum pauci sumpsere. circa lacum Fundani descendentibus qui Sabinum comitabantur armatis occurrunt promptissimi Vitellianorum. modicum ibi proelium improviso tumultu, sed prosperum Vitellianis fuit. Sabinus re trepida, quod tutissimum e praesentibus, arcem Capitolii insedit mixto milite et quibusdam senatorum equi- tumque, quorum nomina tradere haud promptum est, quoniam victore Vespasiano multi id meritum erga partis simulavere. subierunt obsidium etiam feminae, inter quas maxime insignis Verulana Gratilla, neque liberos neque propinquos sed bellum secuta. Vitellianus miles socordi custodia clausos circumdedit; eoque concubia nocte suos liberos Sabinus et Domitianum fratris filium in Capitolium accivit, misso per neglecta ad Flavianos duces nuntio qui circumsideri ipsos et, ni subveniretur, artas res nuntiaret. noctem adeo quietam egit ut digredi sine noxa potuerit: quippe miles Vitellii adversus pericula ferox, laboribus et vigiliis parum intentus erat, et hibernus imber repente fusus oculos aurisque impediebat.

praevenio rumor eiuraris ab is imperium scribo flavus sabinus cohors tribunus ut miles cohibeo igitur tamquam omnis res publicus in vespasianus sinum cado primoris senatus et plerusque equester ordo omne miles urbanus et vigilis domus flavius sabinum compleo illic de studium vulgus et minae germanicaris cohors affero longus iam progredior sum quam ut regredior possum et suus quisque metus ne disjacio eo paruus validus vitellianus consector cunctor in arma impello sed qui in is modus res accido consilium ab omnis do sum periculum paucus sumo circa lacus fundanus descendo qui sabinus comito armo occurro promptus vitellianus modicus ibi proelium improvide tumultus sed prosper vitellianus sum sabinus res trepido qui tueor e praesens arx capitolium insedeo misceo miles et quidam senator equus tum qui nomen trado haud promptus sum quoniam victor vespasianus multus is mereo erga pars simulo subeo obsidium etiam femina inter qui magnus insignis verulanus gratilla neque liber neque propinquus sed bellum sequor vitellianus miles socordi custodia claudo circumdo eo concubius nox suus liber sabinus et domitianus frater filius in capitolium accio mitto per neglego ad flavianus dux nuntio qui circumsideri ipse et ni subvenio artus res nuntio nox adeo quiesco ago ut digredior sine noxa possum quippe miles vitellius adverro periculum ferox labor et vigilia parum intendo sum et hibernus imber repens fundo oculus aurum impedio


Iulius Paulus et Iulius Civilis regia stirpe multo ceteros anteibant. Paulum Fonteius Capito falso rebellionis crimine interfecit; iniectae Civili catenae, missusque ad Neronem et a Galba absolutus sub Vitellio rursus discrimen adiit, flagitante supplicium eius exercitu: inde causae irarum spesque ex malis nostris. sed Civilis ultra quam barbaris solitum ingenio sollers et Sertorium se aut Annibalem ferens simili oris dehonestamento, ne ut hosti obviam iretur, si a populo Romano palam descivisset, Vespasiani amicitiam studiumque partium praetendit, missis sane ad eum Primi Antonii litteris, quibus avertere accita Vitellio auxilia et tumultus Germanici specie retentare legiones iubebatur. eadem Hordeonius Flaccus praesens monuerat, inclinato in Vespa- sianum animo et rei publicae cura, cui excidium adventabat, si redintegratum bellum et tot armatorum milia Italiam inrupissent.

iulius paulus et iulius civilis regius stirps multus ceterus anteeo paulis fonteius capito fallo rebellio crimen interfacio injacio civilis catena mitto ad nero et ab galba absolvo sub vitellius rursus discrimen adeo flagito supplicium is exercitus inde causa ira spes ex malus noster sed civilis ultra quam barbaris soleo ingenium sollers et sertorius sui aut annibal fero similis ora dehonestamentum ne ut hostis obvius iretur si ab populus romanus palam descio vespasianus amicitia studium pars praetendo mitto sanus ad is primus antonius littera qui averto accio vitellius auxilium et tumultus germanicus species retentaris legio jubeo idem hordeonius flaccus praesens moneo inclino in vespa sianum animus et res publicus cura qui excidium advento si redintegro bellum et tot armator mille italia irrumpo


Res poscere videtur, quoniam iterum in mentionem incidimus viri saepius memorandi, ut vitam studiaque eius, et quali fortuna sit usus, paucis repetam. Helvidius Priscus e municipio Cluviis, patre, qui ordinem primi pili duxisset, ingenium inlustre altioribus studiis iuvenis admodum dedit, non, ut plerique, ut nomine magnifico segne otium velaret, sed quo firmior adversus fortuita rem publicam capesseret. doctores sapientiae secutus est, qui sola bona quae honesta, mala tantum quae turpia, potentiam nobilitatem ceteraque extra animum neque bonis neque malis adnumerant. quaestorius adhuc a Paeto Thrasea gener delectus e moribus soceri nihil aeque ac libertatem hausit, civis, senator, maritus, gener, amicus, cunctis vitae officiis aequabilis, opum contemptor, recti pervicax, constans adversus metus.

res posco video quoniam iterum in mentio incido vir saepis memoro ut vita studium is et qual fortuna sum utor paucus repeto helvidius priscus e municipium cluvius pater qui ordo primus pilus duco ingenium illustris alo studium juvenis admodum do non ut plerusque ut nomen magnifico segnis otium velo sed quo firmus adverro fortuitus res publicus capesso doctor sapientia sequor sum qui solus bonus qui honestus malus tantus qui turpis potentia nobilitas ceter extra animus neque bonus neque malus adnumero quaestorius adhuc ab paetus thrasea gener deligo e mos socer nihil aequus atque libertas haurio civis senator maritus gener amicus cunctus vita officium aequabilis opos contemptor recingo pervicax consto adverro metus


Evenerant prodigia, quae neque hostiis neque votis piare fas habet gens superstitioni obnoxia, religionibus adversa. visae per caelum concurrere acies, rutilantia arma et subito nubium igne conlucere templum. apertae repente delubri fores et audita maior humana vox excedere deos; simul ingens motus excedentium. quae pauci in metum trahebant: pluribus persuasio inerat antiquis sacerdotum litteris contineri eo ipso tempore fore ut valesceret Oriens profectique Iudaea rerum potirentur. quae ambages Vespasianum ac Titum praedixerat, sed vulgus more humanae cupidinis sibi tantam fatorum magnitudinem interpretati ne adversis quidem ad vera mutabantur. multitudinem obsessorum omnis aetatis, virile ac muliebre secus, sexcenta milia fuisse accepimus: arma cunctis, qui ferre possent, et plures quam pro numero audebant. obstinatio viris feminisque par; ac si transferre sedis cogerentur, maior vitae metus quam mortis. hanc adversus urbem gentemque Caesar Titus, quando impetus et subita belli locus abnueret, aggeribus vineisque certare statuit: dividuntur legionibus munia et quies proeliorum fuit, donec cuncta expugnandis urbibus reperta apud veteres aut novis ingeniis struerentur.

evenio prodigium qui neque hostia neque voveo pio fas habeo gens superstitio obnoxius religio adverso video per caelum concurro acies rutilo arma et subeo nubis ignis colluceo templum aperio repens delubrum foris et audio magnus humanus vox excedo deus simul ingens moueo excedo qui paucus in metus traho multus persuasio insum antiquus sacerdos littera contineo is ipse tempus sum ut valesco orior proficio judaeus res potio qui ambages vespasianus atque titus praedico sed vulgus mos humanus cupido sui tantus fatum magnitudo interpretas ne adverro quidem ad verus muto multitudo obsessor omnis aetas virilis atque muliebris secus sescenti mille sum accipio arma cunctus qui fero possum et multus quam pro numerus audeo obstinatio vis femina par atque si transfero sedes cogo magnus vita metus quam mors hic adverro urbs gens caesar titus quando impetus et subeo bellum locus abnuo agger vinea certo statuo divido legio munia et quies proelium sum donec cunctus expugno urbs reperio apud vetus aut novus ingenium struo


Nec ceterae nationes silebant. subita per Pontum arma barbarum mancipium, regiae quondam classis praefectus, moverat. is fuit Anicetus Polemonis libertus, prae- potens olim, et postquam regnum in formam provinciae verterat, mutationis impatiens. igitur Vitellii nomine adscitis gentibus, quae Pontum accolunt, corrupto in spem rapinarum egentissimo quoque, haud temnendae manus ductor, Trapezuntem vetusta fama civitatem, a Graecis in extremo Ponticae orae conditam, subitus inrupit. caesa ibi cohors, regium auxilium olim; mox donati civitate Romana signa armaque in nostrum modum, desidiam licentiamque Graecorum retinebant. classi quoque faces intulit, vacuo mari eludens, quia lectissimas Liburnicarum omnemque militem Mucianus Byzantium adegerat: quin et barbari contemptim vagabantur, fabricatis repente navibus. camaras vocant, artis lateribus latam alvum sine vinculo aeris aut ferri conexam; et tumido mari, prout fluctus attollitur, summa navium tabulis augent, donec in modum tecti claudantur. sic inter undas volvuntur, pari utrimque prora et mutabili remigio, quando hinc vel illinc adpellere indiscretum et innoxium est.

neque ceterus natio sileo subeo per pontus arma barbaris mancipium regia quondam classis praefectus moveo is sum anicetus polemo libertus prae possum olim et postquam regnum in forma provincia verto mutatio impatiens igitur vitellius nomen adscio gens qui pontus accolo corrumpo in spes rapina egeo quoque haud temno manus ducto trapezus vetustus fama civitas ab graecum in exter ponticus ora condo subeo irrumpo caedo ibi cohors regius auxilium olim mox dono civitas romanus signum armo in nos modus desidia licentia graecum retineo classis quoque fax infero vacuus mare eludo quia lectus liburnicaris omnis miles mucianus byzantium adigo quin et barbaris contemptim vago fabricor repens navis camara voco ars later fero alvus sine vinculum aer aut fero conecto et tumidus mare prout fluctus attollo summus navis tabula augeo donec in modus tectum claudo sic inter unda volvo par utrimque prora et mutabilis remigium quando hinc vel illinc appello indiscretus et innoxius sum


Ceterum antequam destinata componam, repetendum videtur qualis status urbis, quae mens exercituum, quis habitus provinciarum, quid in toto terrarum orbe validum, quid aegrum fuerit, ut non modo casus eventusque rerum, qui plerumque fortuiti sunt, sed ratio etiam causaeque noscantur. finis Neronis ut laetus primo gaudentium impetu fuerat, ita varios motus animorum non modo in urbe apud patres aut populum aut urbanum militem, sed omnis legiones ducesque conciverat, evulgato imperii arcano posse principem alibi quam Romae fieri. sed patres laeti, usurpata statim libertate licentius ut erga principem novum et absentem; primores equitum proximi gaudio patrum; pars populi integra et magnis domibus adnexa, clientes libertique damnatorum et exulum in spem erecti: plebs sordida et circo ac theatris sueta, simul deterrimi servorum, aut qui adesis bonis per dedecus Neronis alebantur, maesti et rumorum avidi.

ceterum antequam destino compono repeto video qualis status urbs qui mens exercitus quis habitus provinciaris quis in totus terra orbis validus quis aeger sum ut non modo casus evenio res qui plerusque fortuitus sum sed ratio etiam causa nosco finis nero ut laetus primus gaudeo impetus sum ita varius moueo animus non modo in urbs apud pater aut populus aut urbanus miles sed omnis legio duco concieo evulgo imperium arcanus possum princeps alibi quam roma fio sed pater laetus usurpo statim libertas licet ut erga princeps novus et absum primoris eques propior gaudium pater pars populus integer et magnus domus adnecto cliens libertus damno et exsul in spes erigo plebs sordidus et circus atque theatrum suesco simul deterior servus aut qui adedo bonus per dedecus nero alo maestus et rumor avidus


Coniunctis Caecinae ac Valentis copiis nulla ultra penes Vitellianos mora quin totis viribus certarent: Otho consultavit trahi bellum an fortunam experiri placeret.

conjungo caecina atque valens copia nullus ultra penis vitelliani mora quin totus vis certo otho consulto traho bellum an fortuna experior placeo


Prodigia insuper terrebant diversis auctoribus vulgata: in vestibulo Capitolii omissas habenas bigae, cui Victoria institerat, erupisse cella Iunonis maiorem humana speciem, statuam divi Iulii in insula Tiberini amnis sereno et immoto die ab occidente in orientem conversam, prolocutum in Etruria bovem, insolitos animalium partus, et plura alia rudibus saeculis etiam in pace observata, quae nunc tantum in metu audiuntur. sed praecipuus et cum praesenti exitio etiam futuri pavor subita inundatione Tiberis, qui immenso auctu proruto ponte sublicio ac strage obstantis molis refusus, non modo iacentia et plana urbis loca, sed secura eius modi casuum implevit: rapti e publico plerique, plures in tabernis et cubilibus intercepti. fames in vulgus inopia quaestus et penuria alimentorum. corrupta stagnantibus aquis insularum fundamenta, dein remeante flumine dilapsa. utque primum vacuus a periculo animus fuit, id ipsum quod paranti expeditionem Othoni campus Martius et via Flaminia iter belli esset obstructum, a fortuitis vel naturalibus causis in prodigium et omen imminentium cladium vertebatur.

prodigium insuper terreo diverto auctor vulgo in vestibulum capitolium omitto habena biga qui victoria insto erumpo cella juno magnus humanus species statua divus julius in insula tiberinus amnis serenus et immotus dies ab occaedes in orior converro proloquor in etruria bos insolitus animal pario et multus alius rudis saeculis etiam in pax observo qui nunc tantus in metus audio sed praecipuus et cum praesens exitium etiam sum pavor subeo inundatio tiberis qui immensus auctus proruo pons sublicius atque strages obsto molio refundo non modo iaceo et planum urbs locum sed securus is modus casus impleo rapio e publicus plerusque multus in taberna et cubilis intercipio fames in vulgus inopia quaestus et penuria alimentor corrumpo stagno aqua insularis fundamentum deinde remeo flumen dilabor ut primus vacuus ab periculum animus sum is ipse qui paro expeditio otho campus martius et via flaminius iter bellum sum obstruo ab fortuitus vel natural causa in prodigium et omen immineo cladium verto


Postera die quartadecima legio in superiorem pro- vinciam Gallo Annio missa: Cerialis exercitum decima ex Hispania legio supplevit: Civili Chaucorum auxilia venere. non tamen ausus oppidum Batavorum armis tueri, raptis quae ferri poterant, ceteris iniecto igni, in insulam concessit, gnarus deesse navis efficiendo ponti, neque exercitum Romanum aliter transmissurum: quin et diruit molem a Druso Germanico factam Rhenumque prono alveo in Galliam ruentem, disiectis quae morabantur, effudit. sic velut abacto amne tenuis alveus insulam inter Germanosque continentium terrarum speciem fecerat. transiere Rhenum Tutor quoque et Classicus et centum tredecim Trevirorum senatores, in quis fuit Alpinius Montanus, quem a Primo Antonio missum in Gallias superius memoravimus. comitabatur eum frater D. Alpinius; simul ceteri miseratione ac donis auxilia concibant inter gentis periculorum avidas.

posterus dies quartadecima legio in superus pro vinciam gallus annius mitto cerial exercitus decimus ex hispania legio suppleo civilis chauci auxilium venio non tamen audeo oppidum batavus arma tueor rapio qui fero possum ceterus injecto ignis in insula concedo gnarus desum navus efficio pontus neque exercitus romanus aliter transmitto quin et diruo moles ab drusus germanicus facio rhenus pronus alveus in gallia ruo disjacio qui moror effundo sic velut abigo amnis tenuis alveus insula inter germani contineo terra species facio transeo rhenus tuto quoque et classicus et centum tredecim trevirorum senator in quis sum alpinus montanus qui ab primus antonius mitto in gallia superus memoro comito is frater d alpinus simul ceterus miseratio atque donum auxilium concieo inter gens periculum avidus


His ac talibus inter spem metumque iactatum spes vicit. fuerunt qui accensum desiderio Berenices reginae vertisse iter crederent; neque abhorrebat a Berenice iuvenilis animus, sed gerendis rebus nullum ex eo impedimentum. laetam voluptatibus adulescentiam egit, suo quam patris imperio moderatior. igitur oram Achaiae et Asiae ac laeva maris praevectus, Rhodum et Cyprum insulas, inde Syriam audentioribus spatiis petebat. atque illum cupido incessit adeundi visendique templum Paphiae Veneris, inclitum per indigenas advenasque. haud fuerit longum initia religionis, templi ritum, formam deae (neque enim alibi sic habetur) paucis disserere.

hic atque talis inter spes metus iactas spes vinco sum qui accendo desiderium berenice regina verto iter credo neque abhorreo ab berenice iuvenilis animus sed gero res nullus ex is impedimentum laetus voluptas adulescentia ago suus quam pater imperium moderatus igitur ora achaia et asia atque laeva mare praeveho rhodos et cyprus insula inde syria audeo spatium peto atque ille cupido incedo adeo viso templum paphie venus inclutus per indigena advena haud sum longus initium religio templum ritus forma dea neque enim alibi sic habeo paucus dissero


Forte congruerat ut Clodii Macri et Fontei Capitonis caedes nuntiarentur. Macrum in Africa haud dubie turbantem Trebonius Garutianus procurator iussu Galbae, Capito- nem in Germania, cum similia coeptaret, Cornelius Aquinus et Fabius Valens legati legionum interfecerant antequam iuberentur. fuere qui crederent Capitonem ut avaritia et libidine foedum ac maculosum ita cogitatione rerum novarum abstinuisse, sed a legatis bellum suadentibus, postquam impellere nequiverint, crimen ac dolum ultro compositum, et Galbam mobilitate ingenii, an ne altius scrutaretur, quoquo modo acta, quia mutari non poterant, comprobasse. ceterum utraque caedes sinistre accepta, et inviso semel principi seu bene seu male facta parem invidiam adferebant. venalia cuncta, praepotentes liberti, servorum manus subitis avidae et tamquam apud senem festinantes, eademque novae aulae mala, aeque gravia, non aeque excusata. ipsa aetas Galbae inrisui ac fastidio erat adsuetis iuventae Neronis et imperatores forma ac decore corporis, ut est mos vulgi, comparantibus.

fors congruerat ut claudius macri et fonteius capito caedes nuntio macer in africanus haud dubius turbo trebonius garutianus procurator iussus galba capito no in germania cum similis coepto cornelius aquinus et fabius valens legatus legio interficio antequam iubeo sum qui credo capito ut avaritia et libido foedus atque maculosus ita cogitatio res novaris abstineo sed ab legatus bellum suadeo postquam impello nequeo crimen atque dolus ultro compono et galba mobilitas ingenium an ne altus scrutor quisquis modo ago quia muto non possum comprobo ceterum uter caedes sinister accipio et invideo semel princeps seu bene seu malus facio par invidia affero venalis cunctus praepossum libertus servus manus subeo avidus et tamquam apud senex festino idem novus aula malus aequus gravis non aequus excuso ipse aetas galba irrisus atque fastidium sum assuesco juventa nero et imperator forma atque decus corpus ut sum mos vulgus comparo


Domitianus prima inruptione apud aedituum occultatus, sollertia liberti lineo amictu turbae sacricolarum immixtus ignoratusque, apud Cornelium Primum paternum clientem iuxta Velabrum delituit. ac potiente rerum patre, disiecto aeditui contubernio, modicum sacellum Iovi Conservatori aramque posuit casus suos in marmore expressam; mox imperium adeptus Iovi Custodi templum ingens seque in sinu dei sacravit. Sabinus et Atticus onerati catenis et ad Vitellium ducti nequaquam infesto sermone vultuque excipiuntur, frementibus qui ius caedis et praemia navatae operae petebant. clamore a proximis orto sordida pars plebis supplicium Sabini exposcit, minas adulationesque miscet. stantem pro gradibus Palatii Vitellium et preces parantem pervicere ut absisteret: tum confossum laceratumque et absciso capite truncum corpus Sabini in Gemonias trahunt.

domitianus primus inruptio apud aedituus occulto sollertia libertus lineus amictus turba sacricolaris immisceo ignoro apud cornelius primus paternus cliens iuxta velabrum delitesco atque potio res pater disjecto aedituus contubernium modicus sacellum iuppiter conservator ara pono casus suus in marmor exprimo mox imperium adipiscor iuppiter custos templum ingens sequor in sinus deus sacro sabinus et atticus onero catena et ad vitellius duco nequaquam infesto sermo vultus excipio fremo qui ius caedes et praemium navo opera peto clamor ab propior orior sordidus pars plebs supplicium sabinum exposco minae adulatio misceo sto pro gradus palatium vitellius et prex paro pervinco ut absisto tum confodio lacero et abscido caput truncus corpus sabinum in gemoniae traho


Prima Vitellio tertiae legionis defectio nuntiatur, missis ab Aponio Saturnino epistulis, antequam is quoque Vespasiani partibus adgregaretur; sed neque Aponius cuncta, ut trepidans re subita, perscripserat, et amici adulantes mollius interpretabantur: unius legionis eam seditionem, ceteris exercitibus constare fidem. in hunc modum etiam Vitellius apud milites disseruit, praetorianos nuper exauctoratos insectatus, a quibus falsos rumores dispergi, nec ullum civilis belli metum adseverabat, suppresso Vespasiani nomine et vagis per urbem militibus qui sermones populi coercerent. id praecipuum alimentum famae erat.

primus vitellius tertius legio defectio nuntio mitto ab aponius saturninus epistula antequam is quoque vespasianus pars adgrego sed neque aponus cunctus ut trepido res subeo perscribo et amicus adulo mollis interpretor unus legio is seditio ceterus exercitus constaris fides in hic modus etiam vitellius apud miles disseruio praetoriani nuper exauctoro insector ab qui falsus rumor dispergo neque ullus civilis bellum metus assevero supprimo vespasianus nomen et vagus per urbs miles qui sermo populus coerceo is praecipuus alimentum fama sum


Agebatur huc illuc Galba vario turbae fluctuantis impulsu, completis undique basilicis ac templis, lugubri prospectu. neque populi aut plebis ulla vox, sed attoniti vultus et conversae ad omnia aures; non tumultus, non quies, quale magni metus et magnae irae silentium est. Othoni tamen armari plebem nuntiabatur; ire praecipitis et occupare pericula iubet. igitur milites Romani, quasi Vologaesum aut Pacorum avito Arsacidarum solio depulsuri ac non imperatorem suum inermem et senem trucidare pergerent, disiecta plebe, proculcato senatu, truces armis, rapidi equis forum inrumpunt. nec illos Capitolii aspectus et imminentium templorum religio et priores et futuri principes terruere quo minus facerent scelus cuius ultor est quisquis successit.

ago huc illic galba vario turba fluctuo impulsus compleo undique basilica atque templum lugubris prospectus neque populus aut plebs ullus vox sed attono vultus et converro ad omnis auris non tumultus non quies qualis magnus metus et magnus ira silentium sum otho tamen armaris plebs nuntio eo praecipio et occuparis periculum iubeo igitur miles romanus quasi vologaesus aut pacorus avitus arsacidaris solium depello atque non imperator suus inermis et senex trucidaris pergo disjecto plebs proculco senatus trux arma rapidus equus forum irrumpo neque ille capitolium aspicio et immineo templum religio et prior et sum princeps terreo quo paruus facio scelus qui ultor sum quisquis succedo


Par inde exultatio disparibus causis consecuta impetrato Tigellini exitio. Ofonius Tigellinus obscuris parentibus, foeda pueritia, impudica senecta, praefecturam vigilum et praetorii et alia praemia virtutum, quia velocius erat, vitiis adeptus, crudelitatem mox, deinde avaritiam, virilia scelera, exercuit, corrupto ad omne facinus Nerone, quae- dam ignaro ausus, ac postremo eiusdem desertor ac proditor: unde non alium pertinacius ad poenam flagitaverunt, diverso adfectu, quibus odium Neronis inerat et quibus desiderium. apud Galbam Titi Vinii potentia defensus, praetexentis servatam ab eo filiam. haud dubie servaverat, non clementia, quippe tot interfectis, sed effugium in futurum, quia pessimus quisque diffidentia praesentium mutationem pavens adversus publicum odium privatam gratiam praeparat: unde nulla innocentiae cura sed vices impunitatis. eo infensior populus, addita ad vetus Tigellini odium recenti Titi Vinii invidia, concurrere ex tota urbe in Palatium ac fora et, ubi plurima vulgi licentia, in circum ac theatra effusi seditiosis vocibus strepere, donec Tigellinus accepto apud Sinuessanas aquas supremae necessitatis nuntio inter stupra concubinarum et oscula et deformis moras sectis novacula faucibus infamem vitam foedavit etiam exitu sero et inhonesto.

par inde exultatio dispar causa consequor impetro tigellinus exitium ofonius tigellinus obscurus parens foedus pueritia impudicus senecta praefectura vigilis et praetorius et alius praemium virtus quia velox sum vitium adipiscor crudelitas mox deinde avaritia virilia scelus exerceo corrumpo ad omnis facinus nero qui dam ignarus audeo atque postremo idem desertor atque proditor unde non alius pertinax ad poena flagito diverto affectus qui odium nero insum et qui desiderium apud galba titius vinii potentia defendo praetexo servo ab is filia haud dubius servo non clemens quippe tot interficio sed effugius in sum quia malus quisque diffido praesens mutatio paveo adverro publicus odium privo gratia praeparo unde nullus innocentia cura sed vicis impunitas is infensus populus addo ad vetus tigellinus odium recens titius vinii invidia concurro ex totus urbs in palatium atque foro et ubi multus vulgus licentia in circum atque theatrum effundo seditiosus vox strepere donec tigellinus accipio apud sinuessanus aqua superus necessitas nuntio inter stuprum concubinaris et osculum et deformis mora seco novacula fauces infamo vita foedo etiam exeo serus et inhonestus


Interea Iulius Sabinus proiectis foederis Romani monumentis Caesarem se salutari iubet magnamque et inconditam popularium turbam in Sequanos rapit, conterminam civitatem et nobis fidam; nec Sequani detractavere certamen. fortuna melioribus adfuit: fusi Lingones. Sabinus festinatum temere proelium pari formidine deseruit; utque famam exitii sui faceret, villam, in quam perfugerat, cremavit, illic voluntaria morte interisse creditus. sed quibus artibus latebrisque vitam per novem mox annos traduxerit, simul amicorum eius constantiam et insigne Epponinae uxoris exemplum suo loco reddemus. Sequanorum prospera acie belli impetus stetit. resipiscere paulatim civitates fasque et foedera respicere, principibus Remis, qui per Gallias edixere ut missis legatis in commune consultarent, libertas an pax placeret.

interea iulius sabinus proicio foedo romanus monumentum caesaris sui salutaris iubeo magnus et inconditus popularis turba in sequani rapio conterminus civitas et nos fido neque sequani detracto certamen fortuna bonus adsum fundo lingones sabinus festino temere proelium par formido desero ut fama exitium suus facio villa in quam perfugio cremo illic voluntarius mors intereo credo sed qui ars latebra vita per novo mox annus traduco simul amicus is constantia et insignis epponinae uxor exemplum suus locus reddo sequani prosper acies bellum impetus sto resipiscere paulatim civitas for et foedero respicio princeps remi qui per gallia edico ut mitto legatus in communis consulto libertas an pax placeo


Origo illi e municipio Ferentio, pater consularis, avus praetorius; maternum genus impar nec tamen indecorum. pueritia ac iuventa, qualem monstravimus. duobus facinoribus, altero flagitiosissimo, altero egregio, tantundem apud posteros meruit bonae famae quantum malae. ut conquirere fabulosa et fictis oblectare legentium animos procul gravitate coepti operis crediderim, ita vulgatis traditisque demere fidem non ausim. die, quo Bedriaci certabatur, avem invisitata specie apud Regium Lepidum celebri luco consedisse incolae memorant, nec deinde coetu hominum aut circumvolitantium alitum territam pulsamve, donec Otho se ipse interficeret; tum ablatam ex oculis: et tempora reputantibus initium finemque miraculi cum Othonis exitu competisse.

origo ille e municipium ferentinum pater consularis avus praetorius maternus genus impar neque tamen indecorus pueritia atque juventa qual monstro duo facinus alter flagitiosus alter egregius tantus apud posterus mereo bonus fama quantus malus ut conquiro fabulosus et fingo oblectaris lego animus procul gravitas coepio opus credo ita vulgo trado demo fides non audeo dies quo bedriacum certo avis invisitatus species apud regius lepidus celeber lucus consido incola memoro neque deinde coitus homo aut circumvolito alo terreo pello donec otho sui ipse interfacio tum aufero ex oculus et tempus reputo initium finis miraculis cum otho exeo competo


Exim Bononiae a Fabio Valente gladiatorum spectaculum editur, advecto ex urbe cultu. quantoque magis propinquabat, tanto corruptius iter immixtis histrionibus et spadonum gregibus et cetero Neronianae aulae ingenio; namque et Neronem ipsum Vitellius admiratione celebrabat, sectari cantantem solitus, non necessitate, qua honestissimus quisque, sed luxu et saginae mancipatus emptusque. ut Valenti et Caecinae vacuos honoris mensis aperiret, coartati aliorum consulatus, dissimulatus Marci Macri tamquam Othonianarum partium ducis; et Valerium Marinum destinatum a Galba consulem distulit, nulla offensa, sed mitem et iniuriam segniter laturum. Pedanius Costa omittitur, ingratus principi ut adversus Neronem ausus et Verginii extimulator, sed alias protulit causas; actaeque insuper Vitellio gratiae consuetudine servitii.

exinde bononia ab fabius valens gladiator spectaculum edo adveho ex urbs cultus quantus magis propinquo tantus corrumpo iter immisceo histrio et spado grex et ceterus neronianus aula ingenium namque et nero ipse vitellius admiratio celebro sectaris canto soleo non necessitas qui honestus quisque sed luxus et sagina mancipo emo ut valens et caecina vacuus honor mensis aperio coartas alius consulatus dissimulo marcius macri tamquam othonianaris pars dux et valerius marinus destino ab galba consul differo nullus offendo sed mitis et iniuria segnis fero pedanus costa omitto ingratus princeps ut adverro nero audeo et verginii exstimulator sed alius profero causa ago insuper vitellius gratia consuetudo servitium


Postquam in conspectu Padus et nox adpetebat vallari castra placuit. is labor urbano militi insolitus contundit animos. tum vetustissimus quisque castigare credulitatem suam, metum ac discrimen ostendere si cum exercitu Cae- cina patentibus campis tam paucas cohortis circumfudisset. iamque totis castris modesti sermones, et inserentibus se centurionibus tribunisque laudari providentia ducis quod coloniam virium et opum validam robur ac sedem bello legisset. ipse postremo Spurinna, non tam culpam exprobrans quam rationem ostendens, relictis exploratoribus ceteros Placentiam reduxit minus turbidos et imperia accipientis. solidati muri, propugnacula addita, auctae turres, provisa parataque non arma modo sed obsequium et parendi amor, quod solum illis partibus defuit, cum virtutis haud paeniteret.

postquam in conspectus padus et nox adpeto vallaris castrum placeo is labor urbanus miles insolitus contundo animus tum vetustus quisque castigaris credulitas suus metus atque discrimen ostendo si cum exercitus cae cina pateo campus tam paucus cohors circumfundo iam totus castrum modestus sermo et insero sui centurio tribunus laudo provideo dux qui colonia vis et opos validus robur atque sedes bellum lego ipse postremo spurinna non tam culpa exprobro quam ratio ostendo relinquo explorator ceterus placentia reduco paruus turbidus et imperium accipio solido murus propugnaculum addo augeo turris provideo paro non arma modo sed obsequium et pareo amor qui solus ille pars desum cum virtus haud paeniteo


'Ac ne qua saltem in successore Galbae spes esset accersit ab exilio quem tristitia et avaritia sui simillimum iudicabat. vidistis, commilitones, notabili tempestate etiam deos infaustam adoptionem aversantis. idem senatus, idem populi Romani animus est: vestra virtus expectatur, apud quos omne honestis consiliis robur et sine quibus quamvis egregia invalida sunt. non ad bellum vos nec ad periculum voco: omnium militum arma nobiscum sunt. nec una cohors togata defendit nunc Galbam sed detinet: cum vos aspexerit, cum signum meum acceperit, hoc solum erit certamen, quis mihi plurimum imputet. nullus cunctationis locus est in eo consilio quod non potest laudari nisi peractum.' aperire deinde armamentarium iussit. rapta statim arma, sine more et ordine militiae, ut praetorianus aut legionarius insignibus suis distingueretur: miscentur auxiliaribus galeis scutisque, nullo tribunorum centurionumve adhortante, sibi quisque dux et instigator; et praecipuum pessimorum incitamentum quod boni maerebant.

atque ne qui saltem in successor galba spes sum arcesso ab exsilium qui tristitia et avaritia suus similis judico video commilito notabilis tempestas etiam deus infaustus adoptio aversor idem senatus idem populus romanus animus sum vester virtus expecto apud qui omnis honestus consilium robur et sine qui quivis egregius invalidus sum non ad bellum tu neque ad periculum voco omnis miles arma nos sum neque unus cohors togatus defendo nunc galba sed detineo cum tu aspicio cum signum meus accipio hic solus sum certamen quis ego multus imputo nullus cunctatio locus sum in is consilium qui non possum laudo nisi perago aperio deinde armamentarium iubeo rapio statim arma sine mos et ordo militia ut praetorianus aut legionarius insignis suus distinguo misceo auxiliaris galea scutum nullus tribunus centurio adhortor sui quisque dux et instigator et praecipuus malus incitamentum qui bonus maereo


Vix credibile memoratu est quantum superbiae socordiaeque Vitellio adoleverit, postquam speculatores e Syria Iudaeaque adactum in verba eius Orientem nuntiavere. nam etsi vagis adhuc et incertis auctoribus erat tamen in ore famaque Vespasianus ac plerumque ad nomen eius Vitellius excitabatur: tum ipse exercitusque, ut nullo aemulo, saevitia libidine raptu in externos mores proruperant.

vix credibilis memoro sum quantus superbia socordia vitellius adolesco postquam speculator e syria judaeus adigo in verbum is oriens nuntio nam etsi vagus adhuc et incertus auctor sum tamen in os fama vespasianus atque plerusque ad nomen is vitellius excito tum ipse exerceo ut nullus aemulo saevitia libido rapio in externus mos prorumpo


Sed ubi Festo consternatio vulgi, centurionis supplicium veraque et falsa more famae in maius innotuere, equites in necem Pisonis mittit. illi raptim vecti obscuro adhuc coeptae lucis domum proconsulis inrumpunt destrictis gladiis, et magna pars Pisonis ignari, quod Poenos auxiliaris Maurosque in eam caedem delegerat. haud procul cubiculo obvium forte servum quisnam et ubi esset Piso interrogavere. servus egregio mendacio se Pisonem esse respondit ac statim obtruncatur. nec multo post Piso interficitur; namque aderat qui nosceret, Baebius Massa e procuratoribus Africae, iam tunc optimo cuique exitiosus et inter causas malorum quae mox tulimus saepius rediturus. Festus Adrumeto, ubi speculabundus substiterat, ad legionem contendit praefectumque castrorum Caetronium Pisanum vinciri iussit proprias ob simultates, sed Pisonis satellitem vocabat militesque et centuriones quosdam puniit, alios praemiis adfecit, neutrum ex merito, sed ut oppressisse bellum crederetur. mox Oeensium Lepcitanorumque discordias componit, quae raptu frugum et pecorum inter agrestis modicis principiis, iam per arma atque acies exercebantur; nam populus Oeensis multitudine inferior Garamantas exciverat, gentem indomitam et inter accolas latrociniis fecundam. unde artae Lepcitanis res, lateque vastatis agris intra moenia trepidabant, donec interventu cohortium alarumque fusi Garamantes et recepta omnis praeda, nisi quam vagi per inaccessa mapalium ulterioribus vendiderant.

sed ubi festus consternatio vulgus centurio supplicium verus et fallo mos fama in magnus innotesco eques in nex piso mitto ille raptim veho obscurum adhuc coepio lucus domus proconsulis irrumpo destringo gladius et magnus pars piso ignaris qui poeni auxiliaris mauri in is caedes deligo haud procul cubiculum obvius fors servus quisnam et ubi sum piso interrogo servus egregius mendacium sui piso sum respondeo atque statim obtrunco neque multus post piso interfacio namque adsum qui nosco baebius massa e procurator africa iam tunc bonus quisque exitiosus et inter causa malus qui mox fero saepis redeo festus hadrumetum ubi speculabundus substiterat ad legio contendo praeficio castrum caetronium pisanus vincio iubeo proprius ob simultas sed piso satelles voco milito et centurio quidam punio alius praemium afficio neuter ex mereo sed ut opprimo bellum credo mox oeensis lepcitanorumque discordia compono qui rapio frugum et pecus inter agrestis modicus principia iam per arma atque acies exerceo nam populus oeensis multitudo inferus garamantas excio gens indomitus et inter accolo latrocinium fecundus unde artus lepcitanis res fero vastas ager intra moenia trepido donec intervenio cohors ala fundo garamantes et recipio omnis praeda nisi quam vagus per inaccessus mapalia ulteriores vendo


Nec Vitelliani quamquam victi quievere: accitis auxiliis securum hostem ac successu rerum socordius agentem invadunt. caesi vigiles, perrupta castra, trepidatum apud navis, donec sidente paulatim metu, occupato iuxta colle defensi, mox inrupere. atrox ibi caedes, et Tungrarum co- hortium praefecti sustentata diu acie telis obruuntur. ne Othonianis quidem incruenta victoria fuit, quorum improvide secutos conversi equites circumvenerunt. ac velut pactis indutiis, ne hinc classis inde eques subitam formidinem inferrent, Vitelliani retro Antipolim Narbonensis Galliae municipium, Othoniani Albingaunum interioris Liguriae revertere.

neque vitellianus quamquam vinco quiesco accio auxilium securus hostis atque succedo res socordius ago invado caedo vigilis perrumpo castrum trepido apud navus donec sido paulatim metus occupo iuxta collis defendo mox irrumpo atrox ibi caedes et tungraris co hortium praefectus sustento diu acies telum obruo ne othonianus quidem incruentus victoria sum qui improvide sequor converro eques circumvenio atque velut paciscor indutiae ne hinc classis inde eques subeo formido infero vitellianus retro antipolis narbonensis gallia municipium othonianus albingaunum interior liguriae revorto