Item Hannibal Fabium Maximum inuictam armorum suorum uim saluberrimis cunctationibus pugnae ludificantem, ut aliqua suspicione trahendi belli respergeret, totius Italiae agros ferro atque igni uastando unius eius fundum inmunem ab hoc iniuriae genere reliquit. profecisset aliquid tanti beneficii insidiosa adumbratio eius, nisi Romanae urbi et Fabii pietas et Hannibalis uafri mores fuissent notissimi.

item hannibal fabius magnus invictus armus suus uis saluberrimis cunctatio pugna ludifico ut aliqui suspicio traho bellum respergo totus italia ager ferrum atque ignis vasto unus is fundus inmunem ab hic iniuria genus relinquo proficio aliquis tantus beneficium insidiosus adumbratio is nisi romanus urbs et fabius pietas et hannibal uafri mos sum nosco


Ac ne Etrusci quidem parum feroces in poena excogitanda, qui uiuorum corpora cadaueribus aduersa aduersis alligata atque constricta, ita ut singulae membrorum partes singulis essent adconmodatae, tabescere simul patiebantur, amari uitae pariter ac mortis tortores.

atque ne etruscus quidem parum ferox in poena excogito qui uiuus corpus cadauer adverso aduerto alligo atque constringo ita ut singulus membrum pars singuli sum adconmodatae tabesco simul patior amo uita pariter atque mors tortor


Vetusto Macedoniae more regi Alexandro nobilissimi pueri praesto erant sacrificanti. e quibus unus turibulo arrepto ante ipsum adstitit. in cuius brachium carbo ardens delapsus est. quo etsi ita urebatur, ut adusti corporis eius odor ad circumstantium nares perueniret, tamen et dolorem silentio pressit et brachium inmobile tenuit, ne sacrificium Alexandri aut concusso turibulo impediret aut edito gemitu religione aspergeret. rex, quo patientia pueri magis delectatus est, hoc certius perseuerantiae experimentum sumere uoluit: consulto enim sacrificauit diutius nec hac re eum proposito repulit. si huic miraculo Dareus inseruisset oculos, scisset eius stirpis milites uinci non posse, cuius infirmam aetatem tanto robore praeditam animaduertisset.

vetustus macedonia mos rex alexander nobilis puer praesto sum sacrifico e qui unus turibulum arrepo ante ipse asto in qui bracchium carbo ardeo delabor sum quo etsi ita uro ut aduro corpus is odor ad circumsto naris pervenio tamen et dolor silentium premo et bracchium inmobilis teneo ne sacrificium alexander aut concutio turibulum impedio aut edo gemitus religio aspergeret rex quo patientia puer magis delector sum hic certus perseverantia experimentum sumo uolo consultum enim sacrifico diu neque hic res is propono repello si hic miraculum dareus insero oculus scio is stirps miles vinco non possum qui infirmus aetas tantus robur praeditus animaduerto


Occultum iam et insidiosum malum, perfidia, latebris suis extrahatur. cuius efficacissimae uires sunt mentiri ac fallere, fructus in aliquo admisso scelere consistit, tum certus, cum credulitatem nefariis uinculis circumdedit, tantum inconmodi humano generi adferens, quantum salutis bona fides praestat. habeat igitur non minus reprehensionis quam illa laudis consequitur.

occulo iam et insidiosus malus perfidia latebra suus extraho qui efficax uis sum mentior atque fallo fructus in aliquis admitto scelus consisto tum certus cum credulitas nefarius uinculum circumdo tantus inconmodi humanus gener affero quantus salus bonus fides praesto habeo igitur non paruus reprehensio quam ille laus consequor


Claudius Centumalus ab auguribus iussus altitudinem domus suae, quam in Caelio monte habebat, summittere, quia his ex arce augurium capientibus officiebat, uendidit eam Calpurnio Lanario nec indicauit quod imperatum a collegio augurum erat. a quibus Calpurnius demoliri domum coactus M. Porcium Catonem inclyti Catonis patrem arbitrum † cum Claudio adduxit formulam, quidquid sibi dare facere oporteret ex fide bona. Cato, ut est edoctus de industria Claudium praedictum sacerdotum suppressisse, continuo illum Calpurnio damnauit, summa quidem cum aequitate, quia bonae fidei uenditorem nec conmodorum spem augere nec incommodorum cognitionem obscurare oportet.

claudus centumalus ab augur iubeo altitudo domus suus quam in caelius mons habeo summitto quia hic ex arx augurium capio officio uendo is calpurnius lanarius neque indico qui impero ab collegium augur sum ab qui calpurnius demolio domus cogo m porcius cato inclyti cato pater arbiter cum claudius adduco formula quisquis sui do facio oportet ex fides bonus cato ut sum edoceo de industria claudius praedico sacerdos supprimo continuo ille calpurnius damno summus quidem cum aequitas quia bonus fides uenditor neque conmodorum spes augeo neque incommodus cognitio obscuro oportet


Fuit etiam illa simplicitas antiquorum in cibo capiendo humanitatis simul et continentiae certissima index: nam maximis uiris prandere et cenare in propatulo uerecundiae non erat. nec sane ullas epulas habebant, quas populi oculis subicere erubescerent. erant adeo continentiae adtenti, ut frequentior apud eos pultis usus quam panis esset, ideoque in sacrificiis mola quae uocatur ex farre et sale constat. exta farre sparguntur et pullis, quibus auspicia petuntur, puls obicitur. primitiis enim et libamentis uictus sui deos eo efficacius quo simplicius placabant.

sum etiam ille simplicitas antiquus in cibus capio humanitas simul et continentia certus index nam magnus uir prandeo et ceno in propatulum verecundia non sum neque sanus ullus epulae habeo qui populus oculus subicio erubesco sum adeo continentia adtendo ut frequens apud is pultis utor quam panis sum ideo in sacrificium mola qui uoco ex far et sal consto exta far spargo et pullus qui auspicium peto puls obicio primitiae enim et libamentum uinco suus deus is efficax quo simplicius placo


Age, quam grauiter senatus tulit quod Q. Petilium consulem fortissime aduersus Ligures pugnantem occidere milites passi essent! legioni neque stipendium anni procedere neque aera dari uoluit, quia pro salute imperatoris hostium se telis non obtulerant. idque decretum amplissimi ordinis speciosum et aeternum Petili monumentum extitit, sub quo in acie morte, in curia ultione clari cineres eius adquiescunt.

ago quam grauis senatus fero qui q petilius consul fortis aduersus ligur pugno occaedes miles patior sum legio neque stipendium annus procedo neque aes do uolo quia pro salus imperator hostis sui telum non offertor is decretum amplus ordo speciosus et aeternus petilis monumentum extitit sub quo in acies mors in curia ultio clarus cinis is adquiesco


Superior Africanus Enni poetae effigiem in monumentis Corneliae gentis conlocari uoluit, quod ingenio eius opera sua inlustrata iudicaret, non quidem ignarus, quam diu Romanum imperium floreret et Africa Italiae pedibus esset subiecta totiusque terrarum orbis summum columen arx Capitolina possideret, eorum extingui memoriam non posse, si tamen litterarum quoque illis lumen accessisset, magni aestimans, uir Homerico quam rudi atque inpolito praeconio dignior.

superus africanus ennius poeta effigies in monumentum cornelius gens conlocaris uolo qui ingenium is opus suus illustro iudico non quidem ignarus quam diu romanus imperium floreo et africanus italia pes sum subiectum totus terra orbis superus columen arx capitolinus possideo is extingui memoria non possum si tamen litteraris quoque ille lumen accedo magnus aestimo uir homericus quam rudo atque impolitus praeconium dignus


Nam Octauius consul dirum omen quemadmodum timuit, ita uitare non potuit: e simulacro enim Apollinis per se abrupto capite et ita infixo humi, ut auelli nequiret, armis cum collega suo dissidens Cinna praesumpsit animo ea re significari exitium suum inque metus augurium tristi fine uitae incidit, ac tum demum immobile dei caput terra refigi potuit.

nam octavius consul dirus omen quemadmodum timeo ita uito non possum e simulacrum enim apollo per sui abrumpo caput et ita infigo humus ut avello nequiret arma cum collega suus dissideo cinna praesumo animus is res significo exitium suus in metus augurium tristis finis uita incido atque tum demum immobilis deus caput terra refigo possum


Quapropter minus mirari debemus, quod amplissima Cn. Pompei auctoritas totiens cum libertate luctata est, nec sine magna laude, quoniam omnis generis hominum licentiae ludibrio esse quieta fronte tulit. Cn. Piso, cum Manilium Crispum reum ageret eumque euidenter nocentem gratia Pompei eripi uideret, iuuenili impetu ac studio accusationis prouectus multa et grauia crimina praepotenti defensori obiecit. interrogatus deinde ab eo cur non se quoque accusaret, 'da' inquit 'praedes rei publicae te, si postulatus fueris, ciuile bellum non excitaturum, etiam te tuo prius quam de Manilii capite in consilium iudices mittam'. ita eodem iudicio duos sustinuit reos, accusatione Manilium, libertate Pompeium, et eorum alterum lege peregit, alterum professione, qua solum poterat.

quapropter paruus miror debeo qui amplus cn pompejus auctoritas totiens cum libertas luctor sum neque sine magnus laus quoniam omnis genus homo licentia ludibrium sum quietus frons fero cn piso cum manilius crispus reus ago is evidens noceo gratia pompejus eripio video iuuenilis impetus atque studium accusatio proveho multus et grauis crimen praepossum defensor obiacio interrogo deinde ab is cur non sui quoque accuso do inquam praedo res publicus tu si postulo sum ciuilis bellum non excito etiam tu tuus prior quam de manilius caput in consilium iudex mitto ita idem iudicium duo sustineo reus accusatio manilius libertas pompejus et is alter lex perago alter professio qui solus possum


Ne Apolloniatae quidem paenitentiam egerunt, quod, cum bello Illyrico pressi Epidamnios ut sibi opem ferrent orassent atque illi flumen uicinum moenibus suis nomine Aeantem in adiutorium eorum sese mittere dixissent, 'accipimus quod datur' responderunt eique primum in acie locum perinde ac duci adsignarunt: ex insperato enim superatis hostibus successum suum omini acceptum referentes et tunc Aeanti ut deo immolauerunt et deinceps omnibus proeliis duce uti instituerunt.

ne apolloniatae quidem paenitentia egero qui cum bellum illyricus premo epidamnius ut sui ops fero oro atque ille flumen uicinus moenia suus nomen aeas in adjutorium is sui mitto dico accipio qui do respondeo is primus in acies locus perinde atque duco adsigno ex insperatus enim supero hostis successus suus omen accipio refero et tunc aeas ut deus immolo et deinceps omnis proelium dux uti instituo


Demosthenis quoque astutia mirifice cuidam aniculae succursum est, quae pecuniam depositi nomine a duobus hospitibus acceperat ea condicione, ut illam simul utrisque redderet. quorum alter interiecto tempore tamquam mortuo socio squalore obsitus deceptae omnis nummos abstulit. superuenit deinde alter et depositum petere coepit. haerebat misera et in maxima pariter et pecuniae et defensionis penuria iam de laqueo et suspendio cogitabat: sed opportune Demosthenes ei patronus adfulsit. qui, ut in aduocationem uenit, 'mulier' inquit 'parata est depositi se fide soluere, sed nisi socium adduxeris, id facere non potest, quoniam, ut ipse uociferaris, haec dicta est lex, ne pecunia alteri sine altero numeraretur'.

demosthenes quoque astutia mirificus quidam anicula succurro sum qui pecunia depono nomen ab duo hospes accipio is condicio ut ille simul uterque reddo qui alter interiacio tempus tamquam mortuus socius squalor obsero decipio omnis nummus aufero supervenio deinde alter et depono peto coepio haereo misero et in maximus pariter et pecunia et defensio penuria iam de laqueus et suspendium cogito sed opportunus demosthenes is patronus affulgeo qui ut in aduocatio uenio mulier inquam paro sum depono sui fides soluo sed nisi socius adduco is facio non possum quoniam ut ipse uociferaris hic dictum sum lex ne pecunia alter sine alter numero


Apud C. quoque Flaminium auctoritas patria aeque potens fuit: nam cum tribunus pl. legem de Gallico agro uiritim diuidendo inuito et repugnante senatu promulgasset, precibus minisque eius acerrime resistens ac ne exercitu quidem aduersum se conscripto, si in eadem sententia perseueraret, absterritus, postquam pro rostris ei legem iam referenti pater manum iniecit, priuato fractus imperio descendit e rostris, ne minimo quidem murmure destitutae contionis reprehensus.

apud que quoque flaminius auctoritas patria aequus possum sum nam cum tribunus pl lex de gallicus ager uiritim divido inuitus et repugno senatus promulgo prex mina is acer resisto atque ne exercitus quidem adverro sui conscribo si in idem sententia persevero absterreo postquam pro rostrum is lex iam refero pater manus injacio priuo frango imperium descendo e rostrum ne paruus quidem murmur destituo contio reprehendo


Publicia autem, quae Postumium Albinum consulem, item Licinia, quae Claudium Asellum uiros suos ueneno necauerant, propinquorum decreto strangulatae sunt: non enim putauerunt seuerissimi uiri in tam euidenti scelere longum publicae quaestionis tempus expectandum. itaque quarum innocentium defensores fuissent, sontium mature uindices extiterunt.

publicius autem qui postumius albinus consul item licinius qui claudius asellus uir suus uenenum neco propinquus decretum strangulo sum non enim puto severus uir in tam evidens scelus longus publicus quaestio tempus exspecto itaque qui innocens defensor sum sons maturus uindex exsto


Dionysius autem, cum hereditatis nomine a patre Syracusanorum ac paene totius Siciliae tyrannidem accepisset, maximarum opum dominus, exercituum dux, rector classium, equitatuum potens, propter inopiam litteras puerulos Corinthi docuit eodemque tempore tanta mutatione maiores natu ne quis nimis fortunae crederet magister ludi factus ex tyranno monuit.

dionysius autem cum hereditas nomen ab pater syracusanus atque paene totus sicilia tyrannis accipio maximaris opos dominus exercitus dux rector classis equitatus possum propter inopia littera puerulus corinthius doceo idem tempus tantus mutatio magnus natus ne quis nimis fortuna credo magister ludo facio ex tyrannus moneo


Quod sequitur externis adnectam, quia ante gestum est quam Etruriae ciuitas daretur. excellentis in ea regione pulchritudinis adulescens nomine Spurinna, cum mira specie conplurium feminarum inlustrium sollicitaret oculos ideoque uiris ac parentibus earum se suspectum esse sentiret, oris decorem uulneribus confudit deformitatemque sanctitatis suae fidem quam formam inritamentum alienae libidinis esse maluit.

qui sequor externus adnecto quia ante gero sum quam etruria ciuitas do excello in is regio pulchritudo adulescens nomen spurinna cum mirus species conplurium femina illustris sollicito oculus ideo uir atque parens is sui suspicio sum sentio ora decoro uulnus confundo deformitas sanctitas suus fides quam forma irritamentum alienus libido sum malo


Sed nescio an Octauius Balbus concitatioris et ardentioris erga filium beniuolentiae fuerit. proscriptus a triumuiris, cum domo postico clam esset egressus iamque fugae expeditum initium haberet, postquam filium intus trucidari falso clamore uiciniae accepit, ei se neci, quam euaserat, obtulit occidendumque militibus tradidit, pluris nimirum illud momentum, quo illi praeter spem incolumem uidere filium contigerat, quam salutem suam aestimans. miseros adulescentis oculos, quibus amantissimum sui patrem ipsius opera sic expirantem intueri necesse fuit!

sed nescio an octavius balbus concito et ardeo erga filius benevolentia sum proscribo ab triumviri cum domus posticum clam sum egredior iam fuga expedio initium habeo postquam filius intus trucido fallo clamor vicinia accipio is sui nex quam euado offero occaedes miles trado multus nimirum ille momentum quo ille praeter spes incolumis uideo filius contingo quam salus suus aestimo miser adulescens oculus qui amo suus pater ipse opus sic expirantem intueor necesse sum


Talis irae motus aut singulorum aut paucorum aduersus populum uniuersum: multitudinis erga principes ac duces eius modi. Manlio Torquato amplissimam et gloriosissimam ex Latinis et Campanis uictoriam in urbem referenti, cum seniores omnes laetitia ouantes occurrerent, iuniorum nemo obuiam processit, quod filium adulescentem fortissime aduersus imperium suum proeliatum securi percusserat. miserti sunt aequalis nimis aspere puniti: nec factum eorum defendo, sed irae uim indico, quae unius ciuitatis et aetates et adfectus diuidere ualuit.

tal ira moueo aut singulus aut paucus aduersus populus uniuersus multitudo erga princeps atque dux is modus manlius torquatus amplus et gloriosus ex latinum et campanus uictoria in urbs refero cum senex omnis laetitia ovo occurro iuniorum nemo obuiam procedo qui filius adulescens fortis aduersus imperium suus proelio securus percutio miserti sum aequalis nimis asper punior neque facio is defendo sed ira uis indico qui unus ciuitas et aetas et affectus divido ualuit


Verum quid Asiam, quid barbariae inmensas solitudines, quid latebras Pontici sinus scrutor, cum splendidissimum totius Graeciae decus Lacedaemon praecipuum uxoriae fidei specimen tantum non nostris ostentet oculis, plurimis et maximis patriae suae laudibus admiratione facti conparandum?

verus quis asia quis barbaria immensus solitudo quis latebra ponticus sinus scrutor cum splendidus totus graecia decus lacedaemon praecipuus uxorius fides specimen tantus non noster ostento oculus multus et magnus patria suus laus admiratio facio conparo


Iungendus est his P. Sempronius Sophus, qui coniugem repudii nota adfecit, nihil aliud quam se ignorante ludos ausam spectare. ergo, dum sic olim feminis occurritur, mens earum a delictis aberat.

jungo sum hic p sempronius sophus qui coniunx repudium nosco afficio nihil alius quam sui ignoro ludus audeo specto ergo dum sic olim femina occurro mens is ab delinquo absum


Ne in C. quidem Vettieno, qui sibi sinistrae manus digitos, ne bello Italico militaret, absciderat, seueritas senatus cessauit: publicatis enim bonis eius ipsum aeternis uinculis puniendum censuit effecitque ut quem honeste spiritum profundere in acie noluerat, turpiter in catenis consumeret.

ne in que quidem vettienus qui sui sinister manus digitus ne bellum italicus milito abscido seueritas senatus cesso publico enim bonus is ipse aeternus uinculum punior censeo efficio ut qui honestus spiritus profundo in acies nolo turpis in catena consumo


Item Pompeius Reginus uir transalpinae regionis, cum testamento fratris praeteritus esset et ad coarguendam iniquitatem eius binas tabulas testamentorum suorum in comitio incisas habita utriusque ordinis maxima frequentia recitasset, in quibus magna ex parte heres frater erat scriptus, praelegabaturque ei centies et quinquagies sestertium, multum ac diu inter adsentientes indignationi suae amicos questus, quod ad hastae iudicium adtinuit, cineres fratris quietos esse passus est. et erant ab eo instituti heredes neque sanguine Regino pares neque proximi, sed alieni et humiles, ut non solum flagitiosum silentium, sed etiam praelatio contumeliosa uideri posset.

item pompejus reginus uir transalpinae regio cum testamentum frater praetereo sum et ad coarguo iniquitas is bini tabula testamentor suus in comitium incido habeo uterque ordo maximus frequentia recito in qui magnus ex pars heres frater sum scribo praelego is centiens et quinquagies sestertius multus atque diu inter adsentio indignatio suus amicus queror qui ad hasta iudicium adteneo cinis frater quiesco sum patior sum et sum ab is institus heres neque sanguis reginus par neque propior sed alienus et humilis ut non solus flagitiosus silentium sed etiam praelatio contumeliosus uideo possum


His illud subnectam: moris est ab imperatore ducturo triumphum consules inuitari ad cenam, deinde rogari ut uenire supersedeant, ne quis eo die, quo ille triumpharit, maioris in eodem conuiuio sit imperii.

hic ille subnecto mos sum ab imperator duco triumphus consul inuitaris ad cena deinde rogaris ut uenio supersedeo ne quis is dies quo ille triumpho magnus in idem conuiuium sum imperium


Verum quamuis quis praeclaras res maximeque utiles rei publicae ciuili bello gessisset, imperator tamen eo nomine appellatus non est, neque ullae supplicationes decretae sunt, neque aut ouans aut curru triumphauit, quia, ut necessariae istae, ita lugubres semper existimatae sunt uictoriae utpote non externo, sed domestico partae cruore. itaque et Nasica Ti. Gracchum et † G. Metellus Opimi factiones maesti trucidarunt. Q. Catulus M. Lepido collega suo cum omnibus seditionis copiis † extinctoque tum moderatum prae se ferens gaudium in urbem reuertit. Gaius etiam Antonius Catilinae uictor abstersos gladios in castra retulit. L. Cinna et C. Marius hauserant quidem auidi ciuilem sanguinem, sed non protinus ad templa deorum et aras tetenderunt. iam L. Sulla, qui plurima bella ciuilia confecit, cuius crudelissimi et insolentissimi successus fuerunt, cum consummata atque constructa potentia sua triumphum duceret, ut Graeciae et Asiae multas urbes, ita ciuium Romanorum nullum oppidum uexit.

verus quamuis quis praeclarus res magnus utilis res publicus ciuilis bellum gero imperator tamen is nomen appello non sum neque ullus supplicatio decerno sum neque aut ouo aut currus triumpho quia ut necessaria iste ita lugubris semper existimo sum uictoria utpote non externus sed domesticus pario cruor itaque et nasica tiberius gracchus et g metellus opimius factio maestus trucido q catulus m lepidus collega suus cum omnis seditio copia extingo tum modero prae sui fero gaudium in urbs revorto gaius etiam antonius catilina uictor abstergeo gladius in castrum refero l cinna et que marius haurio quidem auidus ciuilis sanguis sed non protinus ad templum deus et ara tendo iam l sulla qui multus bellum ciuilis confacio qui crudelis et insolens successus sum cum consummo atque construo potentia suus triumphus duco ut graecia et asia multus urbs ita ciuis romanus nullus oppidum veho


Creditum est Varronem consulem apud Cannas cum Karthaginiensibus tam infeliciter dimicasse ob iram Iunonis, quod, cum ludos circenses aedilis faceret, in Iouis optimi maximi tensa eximia facie puerum histrionem ad exuuias tenendas posuisset. quod factum, post aliquot annos memoria repetitum, sacrificiis expiatum est.

credo sum varro consul apud cannae cum carthaginiensis tam infelicito dimico ob ira juno qui cum ludus circensis aedilis facio in iuppiter bonus magnus tendo eximius facies puer histrio ad exuuias teneo pono qui facio post aliquot annus memoria repeto sacrificium expio sum


Sentio quos ciues quaeue facta eorum ac dicta quam ambitu orationis amplectar. sed cum magna multa breuiter dicenda sint, claritate excellentibus infinitis personis rebusque circumfusus utrumque praestare propositi quoque nostri ratio non laudanda sibi omnia, sed recordanda sumpsit. quapropter bona cum uenia duo Metelli, Macedonicus et Numidicus, maxima patriae ornamenta strictim se narrari patientur.

sentius qui ciuis qui facio is atque dictum quam ambitus oratio amplector sed cum magnus multus breuis dico sum claritas excello infinitus persona res circumfundo uterque praesto propono quoque noster ratio non laudo sui omnis sed recordor sumo quapropter bonus cum uenia duo metellus macedonicus et numidicus maximus patria ornamentum strictim sui narraris patior


Idem fecit clari generis magnaeque dignitatis uir Q. Fuluius, sed in filio aliquantum taetriore: nam cum auxilium senatus inplorasset, ut suspectus in parricidio et ob id latens per triumuirum conquireretur ac iussu patrum conscriptorum conprehensus esset, non solum eum non notauit, sed etiam decedens dominum omnium bonorum esse uoluit, quem genuerat heredem instituens, non quem fuerat expertus.

idem facio clarus genus magnus dignitas uir q fulvius sed in filius aliquantus taeter nam cum auxilium senatus inploro ut suspicio in parricidium et ob is lateo per triumuiri conquaero atque iussus pater conscriptor comprehendo sum non solus is non noto sed etiam decedo dominus omnis bonus sum uolo qui gigno heres instituo non qui sum experior


Talia passo, credo, quae fratri eius accidere solacio esse potuerunt. cui rex Antiochus deuictus et Asia imperio populi Romani adiecta speciosissimusque triumphus ut peculatus reus fieret et in carcerem duci iuberetur causam praebuit.

talis patior credo qui frater is accido solacium sum possum qui rex antiochus devinco et asia imperium populus romanus adiicio speciosus triumphus ut peculor reus fio et in carcer duco jubeo causa praebeo


Quid P. Maenius, quam seuerum pudicitiae custodem egit! in libertum namque gratum admodum sibi animaduertit, quia eum nubilis iam aetatis filiae suae osculum dedisse cognouerat, cum praesertim non libidine, sed errore lapsus uideri posset. ceterum amaritudine poenae teneris adhuc puellae sensibus castitatis disciplinam ingenerari magni aestimauit eique tam tristi exemplo praecepit ut non solum uirginitatem inlibatam, sed etiam oscula ad uirum sincera perferret.

quis p maenius quam severus pudicitia custos ago in libertus namque gratus admodum sui animaduerto quia is nubilis iam aetas filia suus osculis do cognosco cum praesertim non libido sed error labor uideo possum ceterum amaritudo poena teneo adhuc puella sensus castitas disciplina ingeneraris magnus aestimo is tam tristis exemplum praecipio ut non solus uirginitas illibatus sed etiam osculum ad uir sincerus perfero


Ochus autem, qui postea Darius appellatus est, sanctissimo Persis iure iurando obstrictus ne quem ex coniuratione, quae septem magos cum eo oppresserat, aut ueneno aut ferro aut ulla ui aut inopia alimentorum necaret, crudeliorem mortis rationem excogitauit, qua † hosustos sibi non perrupto uinculo religionis tolleret: saeptum enim altis parietibus locum cinere conpleuit superpositoque tigno prominente benigne cibo et potione exceptos in eo conlocabat, e quo somno sopiti in illam insidiosam congeriem decidebant.

ochus autem qui postea dareus appello sum sancio persa ius iuro obstringo ne qui ex coniuratio qui septem magus cum is opprimo aut uenenum aut ferrum aut ullus uis aut inopia alimentor neco crudelis mors ratio excogito qui hosustos sui non perrumpo vinculum religio tollo saepio enim altus paries locus cinis conpleo superpono tignum promineo benignus cibus et potio excipio in is conloco e quo somnus sopio in ille insidiosus congeriem decido


Quae etiam Marianos Cinnanosque mucrones ciuilis profundendi sanguinis cupiditate furentes inhibuerunt: missi enim a saeuissimis ducibus milites ad M. Antonium obtruncandum sermone eius obstupefacti destrictos iam et uibrantes gladios cruore uacuos uaginis reddiderunt. quibus digressis P. Annius —is enim solus in aditu expers Antonianae eloquentiae steterat—crudele imperium truculento ministerio peregit. quam disertum igitur eum fuisse putemus, quem ne hostium quidem quisquam occidere sustinuit, qui modo uocem eius ad aures suas uoluit admittere?

qui etiam mariani cinnanus mucro ciuilis profundo sanguis cupiditas furo inhibeo mitto enim ab saevus dux miles ad m antonius obtrunco sermo is obstupefacio destringo iam et vibro gladius cruor uacuus uago reddo qui digredior p annius is enim solus in aditus expers antonianus eloquentia sto crudelis imperium truculentus ministerium perago quam dissero igitur is sum puto qui ne hostis quidem quisquam occaedes sustineo qui modo uox is ad auris suus uolo admitto


Terentius autem Varro humanae uitae expleto spatio non annis, quibus saeculi tempus aequauit, quam stilo uiuacior fuit: in eodem enim lectulo et spiritus eius et egregiorum operum cursus extinctus est.

tero autem varro humanus uita expleo spatium non annus qui saeculis tempus aequo quam stilus vivax sum in idem enim lectulus et spiritus is et egregius opus curro exstinctus sum


Age, si quis hoc saeculo uir inluster pellibus haedinis pro stragulis utatur tribusque seruis comitatus Hispaniam regat et quingentorum assium sumptu transmarinam prouinciam petat, eodem cibo eodemque uino quo nautae contentus sit, nonne miserabilis existimetur? atqui ista patientissime superior Cato tolerauit, quia illum grata frugalitatis consuetudo in hoc genere uitae cum summa dulcedine continebat.

ago si quis hic saeculum uir inluster pellis haedo pro stragulum uto tres seruus comitor hispania rego et quingentor assis sumo transmarinus prouincia peto idem cibus idem uinum quo nauta contineo sum nonne miserabilis existimo atqui iste patior superus cato tolero quia ille gratus frugalitas consuetudo in hic genus uita cum summus dulcedo contineo


Tui quoque clarissimi excessus, Cato, Vtica monumentum est, in qua ex fortissimis uulneribus tuis plus gloriae quam sanguinis manauit: si quidem constantissime in gladium incumbendo magnum hominibus documentum dedisti, quanto potior esse debeat probis dignitas sine uita quam uita sine dignitate.

tuus quoque clarus excedo cato vtica monumentum sum in qui ex fortis uulnus tuus multus gloria quam sanguis mano si quidem consto in gladius incumbo magnus homo documentum do quantus potis sum debeo probus dignitas sine uita quam uita sine dignitas


Cn. Lentulus Marcellinus consul, cum in contione de Magni Pompei nimia potentia quereretur, adsensusque ei clara uoce uniuersus populus esset, 'adclamate' inquit, 'adclamate, Quirites, dum licet: iam enim uobis inpune facere non licebit'. pulsata tunc est eximii ciuis potentia hinc inuidiosa querella, hinc lamentatione miserabili.

cn lentulus marcellinus consul cum in contio de magnus pompejus nimius potentia queror assensus is clarus uox uniuersus populus sum adclamo inquam adclamo quiris dum licet iam enim tu impunis facio non liceo pulso tunc sum eximius ciuis potentia hinc invidiosus querela hinc lamentatio miserabilis


Ne Numidiae quidem reges uituperandi, qui more gentis suae nulli mortalium osculum ferebant: quidquid enim in excelso fastigio positum est, humili et trita consuetudine, quo sit uenerabilius, uacuum esse conuenit.

ne numidia quidem rex vitupero qui mos gens suus nullus mortalis osculis fero quisquis enim in excelsum fastigium pono sum humilis et tero consuetudo quo sum venerabilis uacuus sum conuenio


Laudabile duodecim fascium religiosum obsequium, laudabilior quattuor et XX in consimili re oboedientia: a Tiberio enim Graccho ad collegium augurum litteris ex prouincia missis, quibus significabat se, cum libros ad sacra populi pertinentes legeret, animaduertisse uitio tabernaculum captum comitiis consularibus, quae ipse fecisset, eaque re ab auguribus ad senatum relata iussu eius C. Figulus e Gallia, Scipio Nasica e Corsica Romam redierunt et se consulatu abdicauerunt.

laudabilis duodecim fascis religiosus obsequium laudabilis quattuor et xx in consimilis res oboedio ab tiberius enim gracchus ad collegium augur littera ex prouincia mitto qui significo sui cum liber ad sacer populus pertineo lego animaduertisse vitio tabernaculum capio comitium consularis qui ipse facio is res ab augur ad senatus refero iussus is que figulus e gallia scipio nasica e corsica roma redeo et sui consulatus abdico


Tullus Hostilius fulmine ictus cum tota domo conflagrauit. singularem fati sortem, qua accidit ut columen urbis in ipsa urbe raptum ne supremo quidem funeris honore a ciuibus decorari posset, caelesti flamma in eam condicionem redactum, ut eosdem penates et regiam et rogum et sepulcrum haberet.

tullus hostilis fulmen iacio cum totus domus conflagro singularis fatum sors qui accido ut columen urbs in ipse urbs rapio ne superus quidem funus honor ab ciuis decoraris possum caelestis flamma in is condicio redigo ut idem penates et regia et rogus et sepulcrum habeo


Itaque eiusdem temporis femina Busa nomine, regionis autem Apulae ditissima, merito quidem liberalitatis testimonium receperit, sed excellentes opes suas Fabianis rei familiaris angustiis non conparauerit: nam etsi circa x ciuium nostrorum, Cannensis proelii reliquias, benignissime intra Canusina moenia alimentis sustentauit, saluo tamen statu fortunarum suarum munificam se populo Romano praestitit: Fabius in honorem patriae paupertatem inopia mutauit.

itaque idem tempus femina busa nomen regio autem appulus dives mereo quidem liberalitas testimonium recipio sed excello ops suus fabianus res familiaris angustia non conparo nam etsi circa decem ciuis noster cannensis proelium reliquiae benignus intra canusinus moenia alimentum sustento saluus tamen status fortuna suus munificus sui populus romanus praesto fabius in honor patria paupertas inopia muto


Berenices quoque non uulgaris honos, cui soli omnium feminarum gymnico spectaculo interesse permissum est, cum ad Olympia filium Euclea certamen ingressurum adduxisset, olympionice patre genita, fratribus eandem palmam adsecutis latera eius cingentibus.

berenice quoque non uulgaris honor qui solus omnis femina gymnicus spectaculum intersum permitto sum cum ad olympia filius euclea certamen ingredior adduco olympionice pater gigno frater idem palma adsequor latus is cingo


Vix iuuat abire a Publicola, sed uenire ad Furium Camillum libet, cuius tam moderatus ex magna ignominia ad summum imperium transitus fuit, ut, cum praesidium eius ciues capta urbe a Gallis Ardeae exulantis petissent, non prius Veios ad accipiendum exercitum iret quam de dictatura sua omnia sollemni iure acta conperisset. magnificus Camilli Veientanus triumphus, egregia Gallica uictoria, sed ista cunctatio longe admirabilior: multo enim multoque se ipsum quam hostem superare operosius est, nec aduersa praepropera festinatione fugientem nec secunda effuso gaudio adprehendentem.

vix iuuo abeo ab poplicula sed uenio ad furius camillus libet qui tam moderor ex magnus ignominia ad superus imperium transitus sum ut cum praesidium is ciuis capio urbs ab gallus ardea exulantis peto non prior veii ad accipio exercitus eo quam de dicto suus omnis sollemnis ius ago conperisset magnificus camillus veientanus triumphus egregius gallicus uictoria sed iste cunctatio longus admirabilis multus enim multus sui ipse quam hostis supero operosus sum neque adverso praeproperus festinatio fugio neque secundus effundo gaudium adprehendo


Quamquam quid hoc quasi inusitatum illis gentibus miremur, cum Sariaster aduersus patrem suum Tigranen Armeniae regem ita cum amicis consenserit, ut omnes e dexteris manibus sanguinem mitterent atque eum inuicem sorberent? vix ferrem pro salute parentis tam cruenta conspiratione foedus facientem.

quamquam quis hic quasi inusitas ille gens miro cum sariaster aduersus pater suus tigranes armenia rex ita cum amicus consentio ut omnis e dexter manus sanguis mitto atque is inuicem sorbeo vix fero pro salus parens tam cruento conspiratio foedus facio


P. autem Rutilii uerba pluris an facta aestimem nescio: nam utrisque aeque admirabile inest robur. cum amici cuiusdam iniustae rogationi resisteret, atque is per summam indignationem dixisset 'quid ergo mihi opus est amicitia tua, si quod rogo non facis?' respondit 'immo quid mihi tua, si propter te aliquid inhoneste facturus sum?' huic uoci consentanea illa opera, quod magis ordinum dissensione quam ulla culpa sua reus factus nec obsoletam uestem induit nec insignia senatoris deposuit nec supplices ad genua iudicum manus tetendit nec dixit quicquam splendore praeteritorum annorum humilius effecitque ut periculum non inpedimentum grauitatis eius esset, sed experimentum. atque etiam cum ei reditum in patriam Sullana uictoria praestaret, in exilio, ne quid aduersus leges faceret, remansit. quapropter felicitatis cognomen iustius quis moribus grauissimi uiri quam inpotentis armis adsignauerit: quod quidem Sulla rapuit, Rutilius meruit.

p autem rutilius uerbum multus an facio aestimo nescio nam uterque aequus admirabilis insum robur cum amicus quidam injustus rogatio resisto atque is per summa indignatio dico quis ergo ego opus sum amicitia tuus si qui rogo non facio respondeo immo quis ego tuus si propter tu aliquis inhonestus facio sum hic vox consentaneus ille opus qui magis ordo dissensio quam ullus culpa suus reus facio neque obsolesco uestis induo neque insigne senator depono neque supplex ad genu iudex manus tendo neque dico quisquam splendor praeteritor annus humilis efficio ut periculum non impedimentum grauitas is sum sed experimentum atque etiam cum is redeo in patria sullanus uictoria praesto in exsilium ne quis aduersus lex facio remaneo quapropter felicitas cognomen iustus quis mos gravis uir quam impotens arma adsigno qui quidem sulla rapio rutilus mereo


Restat ut seruorum etiam erga dominos quo minus expectatam hoc laudabiliorem fidem referamus.

resto ut seruus etiam erga dominus quo paruus expectatam hic laudabilis fides refero


Idem sensit proxima maiorum nostorum grauitati Spartana ciuitas, quae seuerissimis Lycurgi legibus obtemperans aliquamdiu ciuium suorum oculos a contemplanda Asia retraxit, ne inlecebris eius capti ad delicatius uitae genus prolaberentur: audierant enim inde lautitiam et inmodicos sumptus et omnia non necessariae uoluptatis genera fluxisse, primosque Ionas unguenti coronarumque in conuiuio dandarum et secundae mensae ponendae consuetudinem haud parua luxuriae inritamenta repperisse. ac minime mirum est quod homines labore ac patientia gaudentes tenacissimos patriae neruos externarum deliciarum contagione solui et hebetari noluerunt, cum aliquanto faciliorem uirtutis ad luxuriam quam luxuriae ad uirtutem transitum uiderent. quod eos non frustra timuisse dux ipsorum Pausanias patefecit, qui maximis operibus editis, ut primum se Asiae moribus permisit, fortitudinem suam effeminato eius cultu mollire non erubuit.

idem sentio propior magnus nostor grauitas spartanus ciuitas qui severus lycurgus lex obtempero aliquamdiu ciuis suus oculus ab contemplo asia retraho ne illecebra is capio ad delicatus uita genus prolabor audio enim inde lautitia et immodicus sumptus et omnis non necessaria uoluptas genus fluo primus ionas unguentum corona in conuiuium dandaris et secundus metior pono consuetudo haud paruus luxuria irritamentum reperio atque paruus mirus sum qui homo labor atque patientia gaudeo tenax patria nervus externaris deliciae contagio soluo et hebetaris nolo cum aliquantus facilis uirtus ad luxuria quam luxuria ad uirtus transeo video qui is non frustra timeo dux ipse pausanias patefacio qui magnus opus edo ut primus sui asia mos permitto fortitudo suus effemino is cultus mollio non erubesco


Quod sequitur † narrandum est. Q. Fabius Labeo, arbiter a senatu finium constituendorum inter Nolanos ac Neapolitanos datus, cum in rem praesentem uenisset, utrosque separatim monuit ut omissa cupiditate regredi † modo controuersia quam progredi mallent. idque cum utraque pars auctoritate uiri mota fecisset, aliquantum in medio uacui agri relictum est. constitutis deinde finibus, ut ipsi terminauerant, quidquid reliqui soli fuit populo Romano adiudicauit. ceterum etsi circumuenti Nolani ac Neapolitani queri nihil potuerunt secundum ipsorum demonstrationem dicta sententia, improbo tamen praestigiarum genere nouum ciuitati nostrae uectigal accessit. eundem ferunt, cum a rege Antiocho, quem bello superauerat, ex foedere icto dimidiam partem nauium accipere deberet, medias omnes secuisse, ut eum tota classe priuaret.

qui sequor narro sum q fabius labeo arbiter ab senatus finis constituo inter nolani atque neapolitani do cum in res praesens uenio uter separatim moneo ut omitto cupiditas regredior modo controuersia quam progredior malo is cum uter pars auctoritas uir moueo facio aliquantus in medium uacui ager relinquo sum constitus deinde finis ut ipse termino quisquis reliquus solus sum populus romanus adiudico ceterum etsi circumvenio nolanus atque neapolitanus queror nihil possum secundus ipse demonstratio dictum sententia improbus tamen praestigiaris genus nouus ciuitas noster vectigal accedo idem fero cum ab rex antiochus qui bellum supero ex foedus icio dimidia pars nauis accipio debeo medius omnis seco ut is totus classis privo


h)=, kai\ kuane/h|sin e)p' o)fru/si neu=se *kroni/wn:

h kai kuane h sin e p o fru si neu sui kroni wn


Item, cum bello acri et diutino Veientes a Romanis intra moenia conpulsi capi non possent, eaque mora non minus obsidentibus quam obsessis intolerabilis uideretur, exoptatae uictoriae iter miro prodigio di inmortales patefecerunt: subito enim Albanus lacus neque caelestibus auctus imbribus neque inundatione ullius amnis adiutus solitum stagni modum excessit. cuius rei explorandae gratia legati ad Delphicum oraculum missi rettulerunt praecipi sortibus ut aquam eius lacus emissam per agros diffunderent: sic enim Veios uenturos in potestatem populi Romani. quod prius quam legati renuntiarent, aruspex Veientium a milite nostro, quia domestici interpretes deerant, raptus et in castra perlatus futurum dixerat. ergo senatus duplici praedictione monitus eodem paene tempore et religioni paruit et hostium urbe potitus est.

item cum bellum acer et diutinus veiens ab romanus intra moenia conpello capio non possum is mora non paruus obsido quam obsedeo intolerabilis uideo exopto uictoria iter miro prodigium deus inmortal patefacio subeo enim albanus lacus neque caelestis augeo imber neque inundatio ullus amnis adiutus soleo stagnum modus excedo qui res exploro gratia legatus ad delphicus oraculis mitto refero praecipio sors ut aqua is lacus emitto per ager diffundo sic enim veii uenio in potestas populus romanus qui prior quam legatus renuntio haruspex veiens ab miles noster quia domesticus interpres desum rapio et in castrum perfero sum dico ergo senatus duplex praedictio moneo idem paene tempus et religio pareo et hostis urbs potior sum


De similitudine autem oris et totius corporis altiore doctrina praediti subtilius disputant, eorumque alii in ea sunt opinione ut existiment illam origini et contextui sanguinis respondere, nec paruum argumentum ex ceteris animalibus trahunt, quae fere gignentibus similia nascuntur. alii negant hanc esse certam naturae legem, sed species mortalium, prout fortuita sors conceptionis obtulit, attribui, atque ideo plerumque ex speciosis deformis et ex robustis inualidos partus edi. igitur, quoniam ista quaestio in ambiguo uersatur, pauca inter alienos conspectae similitudinis exempla referemus.

de similitudo autem ora et totus corpus alo doctrina praeditus subtilis disputo is alius in is sum opinio ut existimo ille origo et contextus sanguis respondeo neque paruus argumentum ex ceterus animal traho qui fere gigno similis nascor alius nego hic sum certus natura lex sed species mortalis prout fortuitus sors conceptio offero attribuo atque ideo plerusque ex speciosus deformis et ex robustus invalidus pario edo igitur quoniam iste quaestio in ambiguus verso paucus inter alienus conspicio similitudo exemplum refero


Eidem montem Athon uix tandem transgresso, priusquam Athenas deleret, Lacedaemonis inuadendae consilium agitanti admirabile inter cenam prodigium incidit: infusum namque paterae eius uinum in sanguinem, nec semel sed iterum et tertio conuersum est. qua de re consulti magi monuerunt ut se ab incepto proposito abstineret: et si quod uestigium in uaecordi pectore sensus fuisset, ante de Leonida et † a caesare Spartanis abunde monitum.

eos mons athos uix tandem transgredior priusquam athenae deleo lacedaemon invado consilium agito admirabilis inter cena prodigium incido infundo namque patera is uinum in sanguis neque semel sed iterum et tertius converro sum qui de res consulo magus moneo ut sui ab inceptum propono abstineo et si qui vestigium in uaecordi pectus sensus sum ante de leonidas et ab caesar spartanus abunde moneo


Quid, Hannibal Cannensem populi Romani aciem nonne prius quam ad dimicandum descenderet conpluribus astutiae copulatam laqueis ad tam miserabilem perduxit exitum? ante omnia enim prouidit ut et solem et puluerem, qui ibi uento multus excitari solet, aduersum haberet. deinde partem copiarum suarum inter ipsum proelii tempus de industria fugere iussit, quam cum a reliquo exercitu abrupta legio Romana sequeretur, trucidandam eam ab his, quos in insidiis collocauerat, curauit. postremo cccc equites subornauit, qui simulata transitione petierunt consulem, a quo iussi more transfugarum depositis armis in ultimam pugnae partem secedere destrictis gladiis, quos inter tunicas et loricas abdiderant, poplites pugnantium Romanorum ceciderunt. haec fuit Punica fortitudo, dolis et insidiis et fallacia instructa. quae nunc certissima circumuentae uirtutis nostrae excusatio est, quoniam decepti magis quam uicti sumus.

quis hannibal cannensis populus romanus acies nonne prior quam ad dimico descendo conpluribus astutia copulo laqueus ad tam miserabilis perduco exitus ante omnis enim provideo ut et sol et puluis qui ibi uentus multus excito soleo adverro habeo deinde pars copia suus inter ipse proelium tempus de industria fugio iubeo quam cum ab reliquus exercitus abrumpo legio romanus sequor trucido is ab hic qui in insidiae colloco curo postremo cccc eques suborno qui simulo transitio peto consul ab quo iubeo mos transfugaris depono arma in ulter pugna pars secedo destringo gladius qui inter tunica et lorica abdo poples pugno romanus cado hic sum punicus fortitudo dolus et insidiae et fallacia instruo qui nunc certus circumvenio uirtus noster excusatio sum quoniam decipio magis quam vinco sum


Cn. Domitius L. Crasso collegae suo altercatione orta obiecit, quod columnas Hymettias in porticu domus haberet. quem continuo Crassus quanti ipse domum suam aestimaret interrogauit, atque ut respondit 'sexagies sestertio', 'quanto ergo eam' inquit, 'minoris fore existimas, si decem arbusculas inde succidero?' 'ipso tricies sestertio' Domitius. tunc Crassus: 'uter igitur luxuriosior est, egone, qui decem columnas centum milibus nummum emi, an tu, qui decem arbuscularum umbram tricies sestertii summa conpensas?' sermonem oblitum Pyrri, inmemorem Hannibalis iamque transmarinorum stipendiorum abundantia oscitantem! et quanto tamen insequentium saeculorum aedificiis et nemoribus angustiorem † quam introduxerunt atque inchoatam a se lautitiam posteris relinquere quam a maioribus acceptam continentiam retinere maluerunt.

cn domitius l crassus collega suus altercatio orior obiacio qui columna hymettius in porticus domus habeo qui continuo crassus quantus ipse domus suus aestimo interrogo atque ut respondeo sexagies sestertius quantus ergo is inquam paruus sum existimo si decem arbuscula inde succido ipse tricies sestertius domitius tunc crassus uter igitur luxuriosus sum ego qui decem columna centum mille nummus emo an tu qui decem arbuscularis umbra tricies sestertius summus conpenso sermo obliuiscor pyrri immemor hannibal iam transmarinus stipendium abundantia oscito et quantus tamen insequor saeculum aedificium et nemus angustus quam introduco atque incoho ab sui lautitia posterus relinquo quam ab magnus accipio continentia retineo malo


Longe indulgentius dii in poeta Simonide, cuius salutarem inter quietem admonitionem consilii firmitate roborarunt: is enim, cum ad litus nauem appulisset inhumatumque corpus iacens sepulturae mandasset, admonitus ab eo ne proximo die nauigaret, in terra remansit. qui inde soluerant, fluctibus et procellis in conspectu eius obruti sunt: ipse laetatus est, quod uitam suam somnio quam naui credere maluisset. memor autem beneficii elegantissimo carmine aeternitati consecrauit, melius illi et diuturnius in animis hominum sepulcrum constituens quam in desertis et ignotis harenis struxerat.

longus indulgeo dius in poeta simonides qui salutaris inter quies admonitio consilium firmitas roboro is enim cum ad litus nauis appello inhumo corpus jaceo sepultura mando admonitus ab is ne propior dies navigo in terra remaneo qui inde solvo fluctus et procella in conspectus is obruo sum ipse laeto sum qui uita suus somnio quam no credo malo memor autem beneficium elego carmen aeternitas consecro bonus ille et diuturnus in animus homo sepulcrum constituo quam in desero et ignosco harena struo


Nihil illis etiam iustitiae exemplis fortius. Zaleucus urbe Locrensium a se saluberrimis atque utilissimis legibus munita, cum filius eius adulteri crimine damnatus secundum ius ab ipso constitutum utroque oculo carere deberet, ac tota ciuitas in honorem patris necessitatem poenae adulescentulo remitteret, aliquamdiu repugnauit. ad ultimum populi precibus euictus suo prius, deinde filii oculo eruto usum uidendi utrisque reliquit. ita debitum supplicii modum legi reddidit, aequitatis admirabili temperamento se inter misericordem patrem et iustum legislatorem partitus.

nihil ille etiam justitia exemplum fortis zaleucus urbs locrensis ab sui saluberrimis atque utilis lex munio cum filius is adulter crimen damno secundus ius ab ipse constituo uterque oculus careo debeo atque totus ciuitas in honor pater necessitas poena adulescentulus remitto aliquamdiu repugno ad ulter populus prex evinco suus prior deinde filius oculus eruo usus video uterque relinquo ita debeo supplicium modus lego reddo aequitas admirabilis temperamentum sui inter misericordem pater et iustus legislator partior


Quam consuetudinem Massiliensium non in Gallia ortam, sed ex Graecia translatam inde existimo, quod illam etiam in insula Cea seruari animaduerti, quo tempore Asiam cum Sex. Pompeio petens Iulidem oppidum intraui: forte enim euenit ut tunc summae dignitatis ibi femina, sed ultimae iam senectutis, reddita ratione ciuibus cur excedere uita deberet, ueneno consumere se destinarit mortemque suam Pompei praesentia clariorem fieri magni aestimaret. nec preces eius uir ille, ut omnibus uirtutibus, ita humanitatis quoque laude instructissimus, aspernari sustinuit. uenit itaque ad eam facundissimoque sermone, qui ore eius quasi e beato quodam eloquentiae fonte manabat, ab incepto consilio diu nequicquam reuocare conatus ad ultimum propositum exequi passus est. quae nonagesimum annum transgressa cum summa et animi et corporis sinceritate lectulo, quantum dinoscere erat, cotidiana consuetudine cultius strato recubans et innixa cubito 'tibi quidem' inquit, 'Sex. Pompei, dii magis quos relinquo quam quos peto gratias referant, quod nec hortator uitae meae nec mortis spectator esse fastidisti. ceterum ipsa hilarem fortunae uultum semper experta, ne auiditate lucis tristem intueri cogar, reliquias spiritus mei prospero fine, duas filias et † uno nepotum gregem superstitem relictura permuto'. cohortata deinde ad concordiam suos distributo eis patrimonio et cultu suo sacrisque domesticis maiori filiae traditis poculum, in quo uenenum temperatum erat, constanti dextera arripuit. tum defusis Mercurio delibamentis et inuocato numine eius, ut se placido itinere in meliorem sedis infernae deduceret partem, cupido haustu mortiferam traxit potionem ac sermone significans quasnam subinde partes corporis sui rigor occuparet, cum iam uisceribus eum et cordi imminere esset elocuta, filiarum manus ad supremum opprimendorum oculorum officium aduocauit. nostros autem, tametsi nouo spectaculo obstupefacti erant, suffusos tamen lacrimis dimisit.

quam consuetudo massiliensis non in gallia orior sed ex graecia transfero inde existimo qui ille etiam in insula cea seruaris animaduerti quo tempus asia cum sex pompejus peto julius oppidum intro fors enim euenio ut tunc summa dignitas ibi femina sed ulter iam senectus reddo ratio ciuis cur excedo uita debeo uenenum consumo sui destino mors suus pompejus praesens clarus fio magnus aestimo neque prex is uir ille ut omnis uirtus ita humanitas quoque laus instruo aspernaris sustineo uenio itaque ad is facundus sermo qui os is quasi e beatus quidam eloquentia fons mano ab inceptum consilium diu nequicquam reuoco conor ad ulter propono exequio patior sum qui nonagesimus annus transgredior cum summus et animus et corpus sinceritas lectulus quantus dignosco sum cottidianus consuetudo colo stratum recubo et innitor cubo tu quidem inquam sex pompejus dius magis qui relinquo quam qui peto gratia refero qui neque hortator uita meus neque mors spectator sum fastidio ceterum ipse hilaris fortuna uultus semper experior ne auiditas lucus tristis intueor cogo reliquiae spiritus meus prosper finis duo filia et unus nepos grex superstito relinquo permuto cohorto deinde ad concordia suus distribuo is patrimonium et cultus suus sacer domesticus magnus filia trado poculum in quo uenenum tempero sum consto dextera arripio tum defundo mercurius delibamentum et invoco numen is ut sui placidus iter in bonus sedes infernus deduco pars cupido haurio mortiferam traho potio atque sermo significo quisnam subinde pars corpus suus rigor occupo cum iam uiscus is et chordus immineo sum exloquor filiaris manus ad superus opprimo oculus officium advoco noster autem tametsi nouus spectaculum obstupefacio sum suffundo tamen lacrima dimitto


Tempus deficiet domestica narrantem, quoniam imperium nostrum non tam robore corporum quam animorum uigore incrementum ac tutelam sui conprehendit. maiore itaque ex parte Romana prudentia in admiratione tacita reponatur alienigenisque huius generis exemplis detur aditus.

tempus deficio domesticus narro quoniam imperium nos non tam robur corpus quam animus vigor incrementum atque tutela suus comprehendo magnus itaque ex pars romanus prudentia in admiratio taceo repono alienigenus hic genus exemplum do aditus


Admodum seuerae notae et illud populi iudicium, cum M. Aemilium Porcinam a L. Cassio accusatum crimine nimis sublime extructae uillae in Alsiensi agro graui multa affecit.

admodum severus nosco et ille populus iudicium cum m aemilius porcina ab l casseius accuso crimen nimis sublimis extructae uilla in alsiensis ager grauis multus afficio


Nam C. quidem Marii non solum praecipuus, sed etiam praepotens gratae mentis fuit impetus: duas enim Camertium cohortes mira uirtute uim Cimbrorum sustinentis in ipsa acie aduersus condicionem foederis ciuitate donauit. quod quidem factum et uere et egregie excusauit dicendo, inter armorum strepitum uerba se iuris ciuilis exaudire non potuisse. et sane id tempus tunc erat, quo magis defendere quam audire leges oportebat.

nam que quidem marius non solus praecipuus sed etiam praepossum gratus mens sum impetus duo enim camertes cohors mirus uirtus uis cimber sustineo in ipse acies aduersus condicio foedo ciuitas dono qui quidem facio et uerus et egregius excuso dico inter armus strepitus uerbum sui ius ciuilis exaudio non possum et sanus is tempus tunc sum quo magis defendo quam audio lex oportet


Horridum C. quoque Sulpicii Galli maritale supercilium: nam uxorem dimisit, quod eam capite aperto foris uersatam cognouerat, abscisa sententia, sed tamen aliqua ratione munita: 'lex enim' inquit 'tibi meos tantum praefinit oculos, quibus formam tuam adprobes. his decoris instrumenta conpara, his esto speciosa, horum te certiori crede notitiae. ulterior tui conspectus superuacua inritatione arcessitus in suspicione et crimine haereat necesse est'.

horridus que quoque sulpicius gallus marital supercilium nam uxor dimitto qui is caput aperio foris verso cognosco abscido sententia sed tamen aliqui ratio munio lex enim inquam tu meus tantus praefinio oculus qui forma tuus adprobo hic decor instrumentum conparo hic sum speciosus hic tu certus credo notitia ulterior tuus conspicio superuacua inritatio arcesso in suspicio et crimen haereo necesse sum


Africani quoque posterioris humanitas speciose lateque patuit: expugnata enim Karthagine circa ciuitates Siciliae litteras misit, ut ornamenta templorum suorum a Poenis rapta per legatos recuperarent inque pristinis sedibus reponenda curarent. beneficium dis pariter atque hominibus acceptum!

africanus quoque posterus humanitas speciosus fero pateo expugno enim karthago circa ciuitas sicilia littera mitto ut ornamentum templum suus ab poenus rapio per legatus recipero in pristinus sedes repono curo beneficium deus pariter atque homo accipio


Q. uero Metellus Celtibericum in Hispania gerens bellum, cum urbem Centobrigam obsideret et iam admota machina partem muri, quae sola conuelli poterat, disiecturus uideretur, humanitatem propinquae uictoriae praetulit: nam cum Rhoetogenis filios, qui ad eum transierat, Centrobigenses machinae ictibus obiecissent, ne pueri in conspectu patris crudeli genere mortis consumerentur, quamquam ipse Rhoetogenes negabat esse inpedimento quominus etiam per exitium sanguinis sui expugnationem perageret, ab obsidione discessit. quo quidem tam clementi facto etsi non unius ciuitatis moenia, omnium tamen Celtiberarum urbium animos cepit effecitque ut ad redigendas eas in dicionem populi Romani non multis sibi obsidionibus opus esset.

q uerus metellus celtibericus in hispania gero bellum cum urbs centobriga obsido et iam admoueo machina pars murus qui solus convello possum disjacio uideo humanitas propinqua uictoria praefero nam cum rhoetogenis filius qui ad is transeo centrobigenses machina ictus objacio ne puer in conspectus pater crudelis genus mors consumo quamquam ipse rhoetogenes nego sum impedimentum quominus etiam per exitium sanguis suus expugnatio perago ab obsidio discedo quo quidem tam clemens facio etsi non unus ciuitas moenia omnis tamen celtiberaris urbs animus capio efficio ut ad redigo is in dicio populus romanus non multus sui obsidio opus sum


P. Scipio, cum in Sicilia augendo traiciendoque exercitu in Africam opportunum quaerendo gradum Karthaginis ruinam animo uolueret, inter consilia ac molitiones tantae rei operam gymnasio dedit pallioque et crepidis usus est. nec hac re segniores Punicis exercitibus manus intulit, sed nescio an ideo alacriores, quia uegeta et strenua ingenia, quo plus recessus sumunt, hoc uehementiores impetus edunt. crediderim etiam fauorem eum sociorum uberiorem se adepturum existimasse, si uictum eorum et sollemnes exercitationes conprobasset. ad quas tamen ueniebat, cum multum ac diu fatigasset umeros et cetera membra ac militari agitatione firmitatem suam probare coegisset, consistebatque in his labor eius, in illis remissio laboris.

p scipio cum in sicilia augeo traicio exercitus in africa opportunus quaero gradus karthago ruina animus volvo inter consilium atque molitio tantus res opera gymnasium do pallium et crepida utor sum neque hic res segnis punicus exercitus manus infero sed nescio an ideo alacer quia vegetus et strenuus ingenium quo multus recedo sumo hic vehemens impetus edo credo etiam fauor is socius uber sui adipiscor existimo si uictus is et sollemnis exercitatio conprobo ad qui tamen venio cum multus atque diu fatigo umerus et ceterus membrum atque militaris agitatio firmitas suus probaris cogo consisto in hic labor is in ille remissio labor


Eloquentiae autem ornamenta in pronuntiatione apta et conueniente motum corporis consistunt. quibus cum se instruxit, tribus modis homines adgreditur, animos eorum ipsa inuadendo, horum alteri aures, alteri oculos permulcendos tradendo.

eloquentia autem ornamentum in pronuntiatio apto et convenio motus corpus consisto qui cum sui instruo tres modus homo aggredior animus is ipse invado hic alter auris alter oculus permulceo trado


Sed quae ad custodiam religionis adtinent, nescio an omnes M. Atilius Regulus praecesserit, qui ex uictore speciosissimo insidiis Hasdrubalis et Xantippi Lacedaemonii ducis ad miserabilem captiui fortunam deductus ac missus ad senatum populumque Romanum legatus, ut se et uno et sene conplures Poenorum iuuenes pensarentur, in contrarium dato consilio Karthaginem petiit, non quidem ignarus ad quam crudeles quamque merito sibi infestos reuerteretur, uerum quia his iurauerat, si captiui eorum redditi non forent, ad eos sese rediturum. potuerunt profecto dii inmortales efferatam mitigare saeuitiam. ceterum, quo clarior esset Atilii gloria, Karthaginienses moribus suis uti passi sunt, tertio Punico bello religiosissimi spiritus tam crudeliter uexati urbis eorum interitu iusta exacturi piacula.

sed qui ad custodia religio adteneo nescio an omnis m atilius regulus praecedo qui ex uictor speciosus insidiae hasdrubal et xantippi lacedaemonius dux ad miserabilis captivus fortuna deduco atque mitto ad senatus populus romanus legatus ut sui et unus et seni conplures poenus iuuenis penso in contrarius do consilium karthago peto non quidem ignarus ad quam crudelis quisque mereo sui infestus revorto uerus quia hic juro si captivus is reddo non sum ad is sui redeo possum profecto dius inmortal effero mitigaris saeuitia ceterum quo clarus sum atilius gloria carthaginiensis mos suus uti patior sum tertius punicus bellum religiosus spiritus tam crudeliter vexo urbs is interitus iustus exigo piaculum


Consentanea repudiatis donis Fabricii uota extiterunt: legatus enim ad Pyrrum profectus, cum apud eum Cineam Thessalum narrantem audisset quendam Athenis esse clarum sapientia suadentem ne quid aliud homines quam uoluptatis causa facere uellent, pro monstro eam uocem accepit continuoque Pyrro et Samnitibus istam sapientiam deprecatus est. licet Athenae doctrina sua glorientur, uir tamen prudens Fabricii detestationem quam Epicuri maluerit praecepta. quod euentus quoque indicauit: nam quae urbs uoluptati plurimum tribuit, imperium maximum amisit, quae labore delectata est, occupauit, et illa libertatem tueri non ualuit, haec etiam donare potuit.

consentaneus repudio donum fabricius uotum exsto legatus enim ad pyrrum proficiscor cum apud is cineas thessal narro audio quidam athenae sum clarus sapientia suadeo ne quis alius homo quam uoluptas causa facio uolo pro monstrum is uox accipio continuo pyrro et samnites iste sapientia deprecor sum licet athenae doctrina suus glorior uir tamen prudens fabricius detestatio quam epicurus malo praecipio qui euentus quoque indico nam qui urbs uoluptas multus tribuo imperium magnus amitto qui labor delecto sum occupo et ille libertas tueor non ualuit hic etiam donaris possum


Nihil Q. Fabio Maximo, qui Gallica uictoria cognomen Allobrogici sibimet ac posteris peperit, adulescente magis infame, nihil eodem sene ornatius aut speciosius illo saeculo nostra ciuitas habuit.

nihil q fabius maximus qui gallicus uictoria cognomen allobrogicus sui atque posterus pario adulescens magis infamis nihil idem seni orno aut speciosus ille saeculum noster ciuitas habeo


Nos autem ad praeclarum uerecundiae opus transgrediamur. magna cum inuidia fortuna praetoriis comitiis Africani superioris filium Cn. Scipionem et scribam C. Cicereium in campum deduxerat, utque nimis inpotens sermone uulgi carpebatur, quod tanti uiri sanguinem clientelamque comitiali certamine confuderat. ceterum crimen eius in suam laudem Cicereius conuertit: nam ut uidit omnibus se centuriis Scipioni anteferri, templo descendit abiectaque candida toga conpetitoris sui suffragatorem agere coepit, ut scilicet praeturam melius Africani memoriae concederet quam sibi uindicaret. † nec maximum esse uerecundiae pretium: Scipio tunc honorem adeptus est, sed Cicereio magis gratulati sunt.

nos autem ad praeclaris verecundia opus transgredior magnus cum inuidia fortuna praetorius comitium africanus superus filius cn scipio et scribo que cicereium in campus deduco ut nimis impotens sermo uulgus carpo qui tantus uir sanguis clientela comitial certamen confundo ceterum crimen is in suus laus cicereius conuerto nam ut uideo omnis sui centuria scipio antefero templum descendo abicio candidus toga conpetitor suus suffragator ago coepio ut scilicet praetorqueo bonus africanus memoria concedo quam sui vindico neque magnus sum verecundia pretium scipio tunc honor adipiscor sum sed cicereio magis gratulor sum


Adtento studio nostra commemorauimus: remissiore nunc animo aliena narrentur. perditae luxuriae Athenis adulescens Polemo, neque inlecebris eius tantum modo, sed etiam ipsa infamia gaudens, cum e conuiuio non post occasum solis, sed post ortum surrexisset domumque rediens Xenocratis philosophi patentem ianuam uidisset, uino grauis, unguentis delibutus, sertis capite redimito, perlucida ueste amictus refertam turba doctorum hominum scholam eius intrauit. nec contentus tam deformi introitu consedit etiam, ut clarissimum eloquium et prudentissima praecepta temulentiae lasciuiis eleuaret. orta deinde, ut par erat, omnium indignatione Xenocrates uultum in eodem habitu continuit omissaque re, quam disserebat, de modestia ac temperantia loqui coepit. cuius grauitate sermonis resipiscere coactus Polemo primum coronam capite detractam proiecit, paulo post brachium intra pallium reduxit, procedente tempore oris conuiualis hilaritatem deposuit, ad ultimum totam luxuriam exuit uniusque orationis saluberrima medicina sanatus ex infami ganeone maximus philosophus euasit. peregrinatus est huius animus in nequitia, non habitauit.

adtendo studium noster commemoro remitto nunc animus alienus narro perdo luxuria athenae adulescens polemo neque illecebra is tantus modo sed etiam ipse infamia gaudeo cum e conuiuium non post occasus sol sed post orior surgo domus redeo xenocrates philosophus pateo ianua uideo uinum grauis unguentum delibuo serta caput redimo perlucida uestis amicio refercio turba doctor homo schola is intro neque contineo tam deformis introeo consido etiam ut clarus eloquium et prudens praecipio temulentia lascivia elevo orior deinde ut par sum omnis indignatio xenocrates uultus in idem habitus contineo omitto res quam dissero de modestia atque tempero loquor coepio qui grauitas sermo resipiscere cogo polemo primus corona caput detraho proicio paulus post bracchium intra pallium reduco procedo tempus ora conuiual hilaritas depono ad ulter totus luxuria exuo unus oratio saluberrima medicina sano ex infamis ganeo magnus philosophus euado peregrinor sum hic animus in nequitia non habito


M. autem Scaurus quantulam a patre hereditatem acceperit in primo libro eorum, quos de uita sua tres scripsit, refert: ait enim sibi sex sola mancipia totumque censum quinque atque xxx milium nummum relictum. in hac ille pecunia futurus senatus princeps nutritus est spiritus.

m autem scaurus quantulus ab pater hereditas accipio in primus liber is qui de uita suus tres scribo refero aio enim sui sex solus mancipium totus census quinque atque xxx mille nummus relinquo in hic ille pecunia sum senatus princeps nutrio sum spiritus


Magnum inter haec fortitudinis exemplum antiquitas offert. Romani Gallorum exercitu pulsi, cum se in Capitolium et in arcem conferrent, inque his collibus morari omnes non possent, necessarium consilium in plana parte urbis relinquendorum seniorum ceperunt, quo facilius iuuentus reliquias imperii tueretur. ceterum ne illo quidem tam misero tamque luctuoso tempore ciuitas nostra uirtutis suae oblita est: defuncti enim honoribus apertis ianuis in curulibus sellis cum insignibus magistratuum, quos gesserant, sacerdotiorumque, quae erant adepti, consederunt, ut et ipsi in occasu suo splendorem et ornamenta praeteritae uitae retinerent et plebi ad fortius sustinendos casus suos . uenerabilis eorum aspectus primo hostibus fuit et nouitate rei et magnificentia cultus et ipso audaciae genere commotis. sed quis dubitaret quin et Galli et uictores illam admirationem mox in risum et in omne contumeliae genus conuersuri essent? non expectauit igitur hanc iniuriae maturitatem M. Atilius, uerum barbam suam permulcenti Gallo scipionem uehementi ictu capiti inflixit eique propter dolorem ad se occidendum ruenti cupidius corpus obtulit. capi ergo uirtus nescit, patientiae dedecus ignorat, fortunae succumbere omni fato tristius ducit, noua et speciosa genera interitus excogitat, si quisquam interit, qui sic extinguitur.

magnus inter hic fortitudo exemplum antiquitas offero romanus gallus exercitus pello cum sui in capitolium et in arx confero in hic collis moraris omnis non possum necessarius consilium in planum pars urbs relinquo senex capio quo facilis iuuentus reliquiae imperium tueor ceterum ne ille quidem tam mitto tam luctuosus tempus ciuitas noster uirtus suus obliviscor sum defungor enim honor apertus janua in curulis sella cum insignis magistratus qui gero sacerdotium qui sum adipiscor consido ut et ipse in occasus suus splendor et ornamentum praetereo uita retineo et plebs ad fortis sustineo casus suus uenerabilis is aspicio primus hostis sum et nouitas res et magnificentia cultus et ipse audacia genus commoveo sed quis dubito quin et gallus et uictor ille admiratio mox in risus et in omnis contumelia genus converro sum non expectauit igitur hic iniuria maturitas m atilius uerus barba suus permulceo gallus scipio vehemens ictus caput infligo is propter dolor ad sui occaedes ruo cupidus corpus offero capio ergo uirtus nescio patientia dedecus ignoro fortuna succumbo omnis fatum tristis duco nouus et speciosus genus intereo excogito si quisquam intereo qui sic extinguitur


Creditorum quoque consternatio aduersus Semproni Asellionis praetoris urbani caput intolerabili modo exarsit. quem, quia causam debitorum susceperat, concitati a L. Cassio tribuno pl. pro aede Concordiae sacrificium facientem ab ipsis altaribus fugere extra forum coactum inque tabernula latitantem praetextatum discerpserunt.

creditor quoque consternatio aduersus sempronius asellio praetor urbanus caput intolerabilis modo exardeo qui quia causa debitor suscipio concitas ab l casseius tribunus pl pro aedes concordia sacrificium facio ab ipse altar fugio extra forum cogo in tabernula latito praetextatus discerpo


Illa uero etiam a claris uiris interdum ex humillimis rebus petita est: nam quid sibi uoluit C. Fabius nobilissimus ciuis, qui, cum in aede Salutis, quam C. Iunius Bubulcus dedicauerat, parietes pinxisset, nomen his suum inscripsit? id enim demum ornamenti familiae consulatibus et sacerdotiis et triumphis celeberrimae deerat. ceterum sordido studio deditum ingenium qualemcumque illum laborem suum silentio obliterari noluit, uidelicet Phidiae secutus exemplum, qui clypeo Mineruae effigiem suam inclusit, qua conuulsa tota operis conligatio solueretur.

ille uerus etiam ab claris uir interdum ex humilis res peto sum nam quis sui uolo que fabius nobilis ciuis qui cum in aedes salus quam que junius bubulcus dedico paries pingo nomen hic suus inscribo is enim demum ornamentum familia consulatus et sacerdotium et triumphus celeber desum ceterum sordidus studium dedo ingenium qualiscumque ille labor suus silentium obliteraris nolo uidelicet phidias sequor exemplum qui clipeus minerva effigies suus includo qui convulsus totus opus colligatio solvo


Eadem gens nullum ante scripulum argenti habuit quam Paulus Perse deuicto Q. Aelio Tuberoni genero suo quinque pondo argenti ex praeda donaret: taceo enim quod princeps ciuitatis filiam ei nuptum dedit, cuius pecunia tam ieiunos penates uidebat. qui ipse quodque adeo inops decessit, ut, nisi fundus, quem unum reliquerat, uenisset, unde uxor eius dotem reciperet non extitisset. animi uirorum et feminarum uigebant in ciuitate, eorumque bonis dignitatis aestimatio cunctis in rebus ponderabatur. haec imperia conciliabant, haec iungebant adfinitates, haec in foro, haec intra priuatos parietes plurimum poterant: patriae enim rem unus quisque, non suam augere properabat pauperque in diuite quam diues in paupere imperio uersari malebat. atque huic tam praeclaro proposito illa merces reddebatur, quod nihil eorum, quae uirtuti debentur, emere pecunia licebat, inopiaeque inlustrium uirorum publice succurrebatur.

idem gens nullus ante scripulis argentum habeo quam paulus perses deuinco q aelius tubero gener suus quinque pondo argentum ex praeda dono taceo enim qui princeps ciuitas filia is nubo do qui pecunia tam jejunus penates video qui ipse quisque adeo inops decedo ut nisi fundus qui unus relinquo uenio unde uxor is doto recipio non extitisset animus uir et femina uigeo in ciuitas is bonus dignitas aestimatio cunctus in res pondero hic imperium concilio hic jungo adfinitas hic in forum hic intra privo paries multus possum patria enim res unus quisque non suus augeo propero pauper in dives quam diues in pauper imperium uerso malo atque hic tam praeclarus propono ille merces reddo qui nihil is qui uirtus debeo emo pecunia licet inopia illustris uir publicus succurro


Haec societas uitiorum lasciui uultus et nouae cupiditati inhaerentium oculorum ac delicato cultu affluentis perque uarios inlecebrarum motus uolitantis animi: crudelitatis uero horridus habitus, truculenta species, uiolenti spiritus, uox terribilis, omnia minis et cruentis imperiis referta. cui silentium donare crementum est adicere: etenim quem modum sibi ipsa statuet, si ne suggillationis quidem frenis fuerit reuocata? ad summam, cum penes illam sit timeri, penes nos sit odisse.

hic societas uitium lascivus uultus et nouus cupiditas inhaereo oculus atque delicatus cultus affluo per uarius inlecebraris moueo volito animus crudelitas uerus horridus habitus truculentus species violens spiritus uox terribilis omnis minae et cruentus imperium refercio qui silentium donaris crementum sum adicio etenim qui modus sui ipse statuo si ne suggillatio quidem frenum sum revoco ad summa cum penis ille sum timeo penis nos sum odi


Ignoscite, uetustissimi foci, ueniamque aeterni date ignes, si a uestro sacratissimo templo ad necessarium magis quam speciosum urbis locum contextus operis nostri progressus fuerit: nulla enim acerbitate fortunae, nullis sordibus pretium carae pietatis euilescit, quin etiam eo certius quo miserius experimentum habet. Sanguinis ingenui mulierem praetor apud tribunal suum capitali crimine damnatam triumuiro in carcere necandam tradidit. quo receptam is, qui custodiae praeerat, misericordia motus non protinus strangulauit: aditum quoque ad eam filiae, sed diligenter excussae, ne quid cibi inferret, dedit existimans futurum ut inedia consumeretur. cum autem plures iam dies intercederent, secum ipse quaerens quidnam esset quo tam diu sustentaretur, curiosius obseruata filia animaduertit illam exerto ubere famem matris lactis sui subsidio lenientem. quae tam admirabilis spectaculi nouitas ab ipso ad triumuirum, a triumuiro ad praetorem, a praetore ad consilium iudicum perlata remissionem poenae mulieri impetrauit. quo non penetrat aut quid non excogitat pietas, quae in carcere seruandae genetricis nouam rationem inuenit? quid enim tam inusitatum, quid tam inauditum quam matrem uberibus natae alitam? putarit aliquis hoc contra rerum naturam factum, nisi diligere parentis prima naturae lex esset.

ignosco vetustus focus venio aeternus do ignis si ab uester sacro templum ad necessarius magis quam speciosus urbs locus contexo opus noster progredior sum nullus enim acerbitas fortuna nullus sordes pretium carus pietas evilesco quin etiam is certus quo miser experimentum habeo sanguis ingenuus mulier praetor apud tribunal suus capitalis crimen damno triumuiro in carcer neco trado quo recipio is qui custodia praesum misericordia moueo non protinus strangulo aditus quoque ad is filia sed diligenter excutio ne quis cibus infero do existimo sum ut inedia consumo cum autem multus iam dies intercedo sui ipse quaero quisnam sum quo tam diu sustento curiosus obseruata filia animaduerto ille exerto uber fames mater lac suus subsidium lenio qui tam admirabilis spectaculum nouitas ab ipse ad triumuiri ab triumuiro ad praetor ab praetor ad consilium iudex perfero remissio poena mulier impetro quo non penetro aut quis non excogito pietas qui in carcer servo genetrix nouus ratio inuenio quis enim tam inusitas quis tam inaudio quam mater uber nascor alo puto aliquis hic contra res natura facio nisi diligo parens primus natura lex sum


Admirabile hoc opus tuum, sed quod sequitur aliquanto laudabilius: recognosce enim quo usque Volumni constantem erga amicum suum caritatem sine ulla rei publicae iniuria euexeris. qui ortus equestri loco, cum M. Lucullum familiariter coluisset eumque M. Antonius, quia Bruti et Cassii partes secutus fuerat, interemisset, in magna fugiendi licentia exanimi amico adhaesit hucusque in lacrimas et gemitus profusus, ut nimia pietate causam sibi mortis arcesseret: nam propter praecipuam et perseuerantem lamentationem ad Antonium pertractus est. cuius postquam in conspectu stetit, 'iube me' inquit, 'imperator, protinus ad Luculli corpus ductum occidi: neque enim absumpto illo superesse debeo, cum ei infelicis militiae auctor extiterim'. quid hac fidelius beniuolentia? mortem amici hostis odio leuauit, uitam suam consilii crimine astrinxit, quoque illum miserabiliorem redderet, se fecit inuisiorem. nec difficiles Antoni aures habuit ductusque, quo uoluerat, dexteram Luculli auide osculatus, caput, quod abscisum iacebat, sublatum pectori suo adplicauit ac deinde demissam ceruicem uictori gladio praebuit. loquatur Graecia Thesea nefandis Pirithoi amoribus suscribentem Ditis se patris regnis commisisse: uani est istud narrare, stulti credere. mixtum cruorem amicorum et uulneribus innexa uulnera mortique inhaerentem mortem uidere, haec sunt uera Romanae amicitiae indicia, illa gentis ad fingendum paratae monstro similia mendacia.

admirabilis hic opus tuus sed qui sequor aliquantus laudabilis recognosco enim quo usque volumnius consto erga amicus suus caritas sine ullus res publicus iniuria euexeris qui ortus equester locus cum m lucullus familiaris colo is m antonius quia brutus et casseius pars sequor sum interimo in magnus fugio licentia exanimus amicus adhaereo hucusque in lacrima et gemitus profundo ut nimius pietas causa sui mors arcesso nam propter praecipuus et persevero lamentatio ad antonius pertraho sum qui postquam in conspectus sto jubeo ego inquam imperator protinus ad lucullus corpus duco occido neque enim absumo ille supersum debeo cum is infelix militia auctor extiterim quis hic fidelis benevolens mors amicus hostis odium leuo uita suus consilium crimen astringo quoque ille miserabilis reddo sui facio invideo neque difficilis antonius auris habeo duco quo uoluerat dexter lucullus avidus osculo caput qui abscido iaceo tollo pector suus adplicauit atque deinde demitto cervix uictor gladius praebeo loquor graecia theseus nefandus pirithous amor suscribentem dis sui pater regnum committo vanus sum iste narro stultus credo misceo cruor amicus et uulnus innecto uulnus mors inhaereo mors uideo hic sum uerus romanus amicitia indicium ille gens ad fingo paro monstrum similis mendacium


Vniuersa ciuitas Atheniensium iniquissimo ac truculentissimo furore instincta de capite decem praetorum, qui apud Arginussas Lacedaemoniam classem deleuerant, tristem sententiam tulerat. forte tunc eius potestatis Socrates, cuius arbitrio plebei scita ordinarentur, indignum iudicans tot et tam bene meritos indigna causa impetu inuidiae abripi, temeritati multitudinis constantiam suam obiecit maximoque contionis fragore et incitatissimis minis conpulsus non est ut se publicae dementiae auctorem ascriberet. quae oppositu eius legitima grassari uia prohibita iniusto praetorum cruore manus suas contaminare perseuerauit. nec timuit Socrates ne consternatae patriae undecimus furor mors ipsius existeret.

vniuersa ciuitas atheniensis iniquus atque truculentus furor instinguo de caput decem praetor qui apud arginusae lacedaemonius classis deleo tristis sententia fero fors tunc is potestas socrates qui arbitrium plebes scio ordino indignus judico tot et tam bene mereo indignus causa impetus inuidia abripio temeritas multitudo constantia suus obiacio magnus contio fragor et incito minae conpello non sum ut sui publicus dementia auctor ascribo qui oppono is legitimus grassaris uia prohibeo iniustus praetor cruor manus suus contaminaris perseuero neque timeo socrates ne consterno patria undecimus furor mors ipse exsisto


M'. Aquilius, cum sibi gloriose extingui posset, Mithridati maluit turpiter seruire. quem nonne aliquis merito dixerit Pontico supplicio quam Romano imperio digniorem, quoniam conmisit ut priuatum obprobium publicus rubor existeret?

m aquilius cum sui gloriosus extingui possum mithridates malo turpis seruio qui nonne aliquis mereo dico ponticus supplicium quam romanus imperium dignus quoniam conmitto ut priuo obprobium publicus rubor exsisto


Eodem praeside rei publicae in consimili mendacio muliebris temeritas Mediolani repressa est. si quidem cum se pro Rubria quaedam, perinde ac falso credita esset incendio perisse, nihil ad se pertinentibus bonis insereret neque ei aut tractus eius splendidi testes aut cohortis Augustae fauor deesset, propter inexpugnabilem Caesaris constantiam inrita nefarii propositi abiit.

eos praeses res publicus in consimilis mendacium muliebris temeritas mediolanum reprimo sum si quidem cum sui pro rubria quidam perinde atque fallo credo sum incendium pereo nihil ad sui pertineo bonus insero neque is aut traho is splendidus testis aut cohors augusta fauor desum propter inexpugnabilis caesar constantia irrito nefarius propono abeo


Quae a M. quoque Druso tribuno pl. per summam contumeliam uexata est: parum enim habuit L. Philippum consulem, quia interfari se contionantem ausus fuerat, obtorta gula, et quidem non per uiatorem, sed per clientem suum adeo uiolenter in carcerem praecipitem egisse, ut multus e naribus eius cruor profunderetur, uerum etiam, cum senatus ad eum misisset, ut in curiam ueniret, 'quare non potius' inquit 'ipse in Hostiliam curiam propinquam rostris, id est ad me, uenit?' piget adicere quod sequitur: tribunus senatus imperium despexit, senatus tribuni uerbis paruit.

qui ab m quoque drusus tribunus pl per summa contumelia vexo sum parum enim habeo l philippus consul quia interfaris sui contionor audeo sum obtorqueo gula et quidem non per uiator sed per cliens suus adeo violens in carcer praecipito ago ut multus e naris is cruor profundo uerus etiam cum senatus ad is mitto ut in curia venio quare non potis inquam ipse in hostilius curia propinqua rostrum is sum ad ego uenio pigeo adicio qui sequor tribunus senatus imperium despicio senatus tribunus uerbum pareo


Sed ut comitiorum maximum crimen referam, M. Porcius Cato, plus moribus suis praeturae decoris adiecturus quam praetexto eius splendoris ipse laturus, consequi illam a populo aliquando non potuit. proxima dementiae suffragia, quae quidem satis graues poenas erroris sui pependerunt, quoniam quem honorem Catoni negauerant Vatinio dare coacti sunt. ergo, si uere aestimare uolumus, non Catoni tunc praetura, sed praeturae Cato negatus est.

sed ut comitium magnus crimen refero m porcius cato multus mos suus praetura decor adicio quam praetexo is splendor ipse fero consequor ille ab populus aliquando non possum propior dementia suffragium qui quidem satis grauis poena error suus pendeo quoniam qui honor cato nego vatinius do cogo sum ergo si uerus aestimaris volo non cato tunc praetura sed praetura cato nego sum


Sed aliquanto Charondae Thurii praefractior et abscisior iustitia. ad uim et cruorem usque seditiosas contiones ciuium pacauerat lege cauendo ut, si quis eas cum ferro intrasset, continuo interficeretur. interiecto deinde tempore e longinquo rure gladio cinctus domum repetens, subito indicta contione sic ut erat in eam processit, ab eoque, qui proxime constiterat, solutae a se legis suae admonitus 'idem' inquit 'ego illam sanciam' ac protinus ferro, quod habebat, destricto incubuit, cumque liceret culpam uel dissimulare uel errore defendere, poenam tamen repraesentare maluit, ne qua fraus iustitiae fieret.

sed aliquantus charondas thurium praefringo et abscido iustitia ad uis et cruor usque seditiosus contio ciuis pacauerat lex caveo ut si quis is cum ferrum intro continuo interfacio interiacio deinde tempus e longinquus rus gladius cingo domus repeto subeo indico contio sic ut sum in is procedo ab eo qui propior consto solvo ab sui lex suus admonitus idem inquam ego ille sancio atque protinus ferrum qui habeo destringo incumbo cum licet culpa uel dissimulo uel error defendo poena tamen repraesentaris malo ne qui fraus justitia fio


Hunc ingrate lapsae mentis errorem consentanea ciuitatis nostrae paenitentia sequitur. uirium Romanarum et incrementum laetissimum et tutela certissima, Furius Camillus, in urbe incolumitatem suam tueri non ualuit, cuius ipse salutem stabilierat, felicitatem auxerat: a L. enim Apuleio tribuno pl. tamquam peculator Veientanae praedae reus factus duris atque, ut ita dicam, ferreis sententiis in exilium missus est, et quidem eo tempore, quo optimo iuuene filio spoliatus solaciis magis adleuandus quam cladibus onerandus erat. sed inmemor patria tanti uiri maximorum meritorum exequiis filii damnationem patris iunxit. at, inquit, aerario abesse tribunus pl. querebatur xv milia aeris: tanti namque poena finita est. indignam summam, propter quam populus Romanus tali principe careret!

hic ingratus labor mens error consentaneus ciuitas noster paenitentia sequor uis romanaris et incrementum laetus et tutela certus furius camillus in urbs incolumitas suus tueor non ualuit qui ipse salus stabilierat felicitas augeo ab l enim appuleius tribunus pl tamquam peculator veientana praeda reus facio durus atque ut ita dico ferreus sententia in exsilium mitto sum et quidem is tempus quo bonus juvenis filius spolio solacium magis adlevo quam clades onero sum sed immemor patria tantus uir magnus meritor exsequiae filius damnatio pater iungo at inquam aerarius absum tribunus pl queror xv mille aer tantus namque poena finio sum indignus summa propter quam populus romanus talis princeps careo


Hannibal autem Cannensis pugnae successu elatus nec admisit quemquam ciuium suorum in castris nec responsum ulli nisi per interpretem dedit. Maharbalem etiam, ante tabernaculum suum clara uoce adfirmantem prospexisse quonam modo paucis diebus Romae in Capitolio cenaret, aspernatus est. adeo felicitatis et moderationis diuiduum contubernium est.

hannibal autem cannensis pugna succedo effero neque admitto quisquam ciuis suus in castrum neque responsum ullus nisi per interpres do maharbal etiam ante tabernaculum suus clarus uox adfirmo prospicio quonam modo paucus dies roma in capitolium ceno aspernor sum adeo felicitas et moderatio diuiduum contubernium sum


quis enim plaustris uagos et siluarum latebris corpora sua tegentes in modumque ferarum laniatu pecudum uiuentes sic Dario respondere docuit? illa nimirum, quae etiam Croesi filium loquendi usu defectum ad protegendam patris incolumitatem ministerio uocis instruxit: captis enim a Cyro Sardibus, cum unus e numero Persarum ignarus uiri in caedem eius concitato impetu ferretur, uelut oblitus quid sibi fortuna nascenti denegasset, ne Croesum regem occideret proclamando paene iam inpressum iugulo mucronem reuocauit. ita, qui ad id tempus mutus sibi uixerat, saluti parentis uocalis factus est.

quis enim plaustrum vagus et silua latebra corpus suus tego in modus ferus lanio pecus uiuo sic dareus respondeo doceo ille nimirum qui etiam croesus filius loquor usus deficio ad protego pater incolumitas ministerium uox instruo capio enim ab cyrus sardibus cum unus e numerus persaris ignarus uir in caedes is concito impetus fero uelut obliuiscor quis sui fortuna nasco denego ne croesus rex occaedes proclamo paene iam impressus jugulo mucro reuoco ita qui ad is tempus mutus sui vivo salus parens uocal facio sum


Dicerem censorium uirum nimis atrocem extitisse, nisi P. Atilium Philiscum in pueritia corpore quaestum a domino facere coactum tam seuerum postea patrem cernerem: filiam enim suam, quia stupri se crimine coinquinauerat, interemit. quam sanctam igitur in ciuitate nostra pudicitiam fuisse existimare debemus, in qua etiam institores libidinis tam seueros eius uindices euasisse animaduertimus?

dico censorius uir nimis atrox extitisse nisi p atilius philiscum in pueritia corpus quaestus ab dominus facio cogo tam severus postea pater cerno filia enim suus quia stuprum sui crimen coinquino interimo quam sancio igitur in ciuitas noster pudicitia sum existimaris debeo in qui etiam institor libido tam severus is uindex evado animaduertimus


Aeschyli uero poetae excessus quem ad modum non uoluntarius, sic propter nouitatem casus referendus. in Sicilia moenibus urbis, in qua morabatur, egressus aprico in loco resedit. super quem aquila testudinem ferens elusa splendore capitis—erat enim capillis uacuum—perinde atque lapidi eam inlisit, ut fractae carne uesceretur, eoque ictu origo et principium fortioris tragoediae extinctum est.

aeschylus uerus poeta excedo qui ad modus non uoluntarius sic propter nouitas casus refero in sicilia moenia urbs in qui moror egredior apricus in locus resedeo super qui aquila testudo fero eludo splendor capio sum enim capillus uacuus perinde atque lapis is inlisit ut frango carnis vesco eo ictus origo et principium fortis tragoedia exstinctus sum


C. autem Graccho inminentis casus atrocitas palam atque aperte per quietem denuntiata est: somno enim pressus Tiberii fratris effigiem uidit dicentis sibi nulla ratione eum uitare posse ne eo fato periret, quo ipse occidisset. id ex Graccho prius quam tribunatum, in quo fraternum exitum habuit, iniret multi audierunt. Caelius etiam certus Romanae historiae auctor sermonem de ea re ad suas aures illo adhuc uiuo peruenisse scribit.

que autem gracchus inminentis casus atrocitas palam atque apertus per quies denuntio sum somnus enim premo tiberius frater effigies uideo dico sui nullus ratio is uito possum ne is fatum pereo quo ipse occido is ex gracchus prior quam tribunatus in quo fraternus exitus habeo ineo multus audio caelius etiam certus romanus historia auctor sermo de is res ad suus auris ille adhuc uiuus pervenio scribo


Iasonem Thessalum Persarum regi bellum inferre parantem an satis iusta ultio absumpserit ambiguae aestimationis est: Taxillo enim gymnasiarcho a quibusdam iuuenibus pulsatum se questo permisit ut aut tricenas ab his drachmas exigeret aut denas plagas singulis inponeret. quo posteriore uindicta uso qui uapulauerant Iasonem interfecerunt, animi, non corporis dolore poenae modum aestimantes. ceterum paruo inritamento ingenui pudoris maximae rei expectatio subruta est, quoniam opinione Graeciae tantum in spe Iasonis quantum in effectu Alexandri reponitur.

iason thessal persaris rex bellum infero paro an satis iustus ultio absumo ambiguus aestimatio sum taxillus enim gymnasiarchus ab quidam juvenis pulso sui queror permitto ut aut triceni ab hic drachmas exigo aut deni plaga singuli inpono quo posterus uindicta utor qui vapulo iason interfacio animus non corpus dolor poena modus aestimo ceterum parvus irritamentum ingenuus pudor magnus res expectatio surruo sum quoniam opinio graecia tantus in spes iason quantus in effectus alexander repono


M. Valerius Coruinus centesimum annum conpleuit. cuius inter primum et sextum consulatum xl et vi anni intercesserunt, suffecitque integris uiribus corporis non solum speciosissimis publicis ministeriis, sed etiam exactissimae agrorum suorum culturae, et ciuis et patris familiae optabile exemplum.

m valerius corvinus centesimus annus conpleo qui inter primus et sextus consulatus xl et vis annus intercedo sufficio integer uis corpus non solus speciosus publicus ministerium sed etiam exigo ager suus colo et ciuis et pater familia optabilis exemplum


Ne illius quidem paruae admirationis Strabonis oculi, quem constat tam certa acie luminum usum esse, ut a Lilybaeo portum Karthaginiensium egredientes classes intueretur.

ne ille quidem paruus admiratio strabo oculus qui consto tam certus acies lumen usus sum ut ab lilybaeum portus carthaginiensis egredior classis intueor


Atque ut eiusdem studii adiciam exemplum, praecipuae artis pictor equum ab exercitatione uenientem modo non uiuum labore industriae suae conprehenderat. cuius naribus spumas adicere cupiens tantus artifex in tam paruula materia multum ac diu frustra terebatur. indignatione deinde accensus spongeam omnibus inbutam coloribus forte iuxta se positam adprehendit et ueluti corrupturus opus suum tabulae inlisit. quam fortuna ad ipsas equi nares directam desiderium pictoris coegit explere. itaque quod ars adumbrare non ualuit casus imitatus est.

atque ut idem studium adicio exemplum praecipuus ars pictor equus ab exercitatio venio modo non uiuus labor industria suus comprehendo qui naris spumo adicio cupio tantus artifex in tam paruulus materia multus atque diu frustra tero indignatio deinde accendo spongia omnis inbutam color fors iuxta sui pono adprehendo et ueluti corrumpo opus suus tabula inlisit quam fortuna ad ipse equus naris dirigo desiderium pictor cogo expleo itaque qui ars adumbraris non ualuit casus imitor sum


Consimili impetu mortis C. Licinius Macer uir praetorius, Calui pater, repetundarum reus, dum sententiae diriberentur, maenianum conscendit. si quidem, cum M. Ciceronem, qui id iudicium cogebat, praetextam ponentem uidisset, misit ad eum qui diceret se non damnatum, sed reum perisse, nec sua bona hastae posse subici, ac protinus sudario, quod forte in manu habebat, ore et faucibus suis coartatis incluso spiritu poenam morte praecucurrit. qua cognita re Cicero de eo nihil pronuntiauit. igitur inlustris ingenii orator et ab inopia rei familiaris et a crimine domesticae damnationis inusitato paterni fati genere uindicatus est.

consimilis impetus mors que licinius macer uir praetorius calvus pater repeto reus dum sententia diriberentur maenianum conscendo si quidem cum m cicero qui is iudicium cogo praetexta pono uideo mitto ad is qui dico sui non damno sed reus pereo neque suus bonus hasta possum subicio atque protinus sudarium qui fors in manus habeo os et fauces suus coartas includo spiritus poena mors praecurro qui cognosco res cicero de is nihil pronuntio igitur illustris ingenium orator et ab inopia res familiaris et ab crimen domesticus damnatio inusitatus paternus fatum genus vindico sum


Simonides uero poeta octogesimo anno et docuisse se carmina et in eorum certamen descendisse ipse gloriatur. nec fuit inicum illum uoluptatem ex ingenio suo diu percipere, cum tantam omni aeuo fruendam traditurus esset.

simonides uerus poeta octogesimus annus et doceo sui carmen et in is certamen descendo ipse glorior neque sum inicum ille uoluptas ex ingenium suus diu percipio cum tantus omnis aevum fruor trado sum


Phocion uero, cum Athenienses rem aliter atque ipse suaserat prospere administrassent, adeo perseuerans sententiae suae propugnator extitit, ut in contione laetari quidem se successu eorum, sed consilium tamen suum aliquanto melius fuisse diceret: non enim damnauit quod recte uiderat, quia quod alius male consuluerat bene cesserat, felicius illud existimans, hoc sapientius. et sane blandum animum temeritati casus facit, ubi prauo consilio propitius aspirat, quoque uehementius noceat, insperatius prodest. placidi et misericordes et liberales omnique suauitate temperati mores Phocionis, quos optime profecto consensus omnium bonitatis cognomine decorandos censuit. itaque constantia, quae natura rigidior uidetur, lenis e mansueto pectore fluxit: Socratis autem uirilitatis robore uallatus animus aliquanto praefractius perseuerantiae exemplum edidit.

phocion uerus cum atheniensis res aliter atque ipse suadeo prosperus administro adeo persevero sententia suus propugnator extitit ut in contio laetor quidem sui succedo is sed consilium tamen suus aliquantus bonus sum dico non enim damno qui rectus uideo quia qui alius malus consulo bene cedo felix ille existimo hic sapio et sanus blandus animus temeritas casus facio ubi prauus consilium propitius aspiro quoque uehemens noceo insperatius prodo placidus et misericors et liberalis omne suauitas tempero mos phocio qui optume profecto consentio omnis bonitas cognomen decoro censeo itaque constantia qui natura rigidus uideo lenis e mansueto pectus fluo socrates autem uirilitas robur vallo animus aliquantus praefringo perseverantia exemplum edo


Flamini autem praecipitem audaciam C. Hostilius Mancinus uaesana perseuerantia subsequitur. cui consuli in Hispaniam ituro haec prodigia acciderunt: cum Lauinii sacrificium facere uellet, pulli cauea emissi in proximam siluam fugerunt summaque diligentia quaesiti reperiri nequiuerunt. cum ab Herculis portu, quo pedibus peruenerat, nauem conscenderet, talis uox sine ullo auctore ad aures eius peruenit, 'Mancine, mane'. qua territus, cum itinere conuerso Genuam petisset et ibi scapham esset ingressus, anguis eximiae magnitudinis uisus e conspectu abiit. ergo prodigiorum numerum numero calamitatium aequauit, infelici pugna, turpi foedere, deditione funesta.

flaminius autem praecipito audacia que hostilis mancinus vesanus persevero subsequor qui consul in hispania eo hic prodigium accido cum lavinium sacrificium facio uolo pullus cauea emitto in propior silua fugio summum diligentia quaero reperio nequeo cum ab hercules portus quo pes pervenio nauis conscendo talis uox sine ullus auctor ad auris is peruenio mancinus mane qui terreo cum iter converro genua peto et ibi scapha sum ingredior anguis eximius magnitudo uideo e conspectus abeo ergo prodigus numerus numerus calamitas aequo infelix pugno turpis foedus deditio funestus


Quid, Crasso nonne pecuniae magnitudo locupletis nomen dedit? sed eidem postea inopia turpem decoctoris appellationem inussit, siquidem bona eius a creditoribus, quia solidum praestare non poterat, uenierunt. † itaque qui amara suggillatione non caruit, cum egens ambularet, Diues ab occurrentibus salutabatur.

quis crassus nonne pecunia magnitudo locupletis nomen do sed idem postea inopia turpis decoctor appellatio inuro siquidem bonus is ab creditor quia solidus praesto non possum uenierunt itaque qui amarus suggillatio non careo cum egeo ambulo diues ab occurro saluto


Idemque Iuppiter postea praestantissimorum ducum nostrorum sagacibus consiliis propitius aspirauit: nam cum alterum Italiae latus Hannibal laceraret, alterum inuasisset Hasdrubal, ne duorum fratrum iunctae copiae intolerabili onere fessas simul res nostras urguerent, hinc Claudii Neronis uegetum consilium, illinc Liui Salinatoris inclyta prouidentia effecit: Nero enim conpresso a se in Lucanis Hannibale praesentiam suam, quoniam ita ratio belli desiderabat, mentitus hosti ad opem collegae ferendam per longum iter celeritate mira tetendit. Salinator in Vmbria apud Metaurum flumen proximo die dimicaturus summa cum dissimulatione Neronem castris noctu recepit: tribunos enim a tribunis, centuriones a centurionibus, equites ab equitibus, pedites a peditibus excipi iussit ac sine ulla tumultuatione solo uix unum exercitum capiente alterum inseruit. quo euenit ne Hasdrubal cum duobus se consulibus proeliaturum prius sciret quam utriusque uirtute prosterneretur. ita illa toto terrarum orbe infamis Punica calliditas Romana elusa prudentia Hannibalem Neroni, Hasdrubalem Salinatori decipiendum tradidit.

idem iuppiter postea praesto dux noster sagax consilium propitius aspiro nam cum alter italia latus hannibal lacero alter invado hasdrubal ne duo frater jungo copia intolerabilis onus fessus simul res noster urgeo hinc claudius nero vegetus consilium illinc livius salinator inclyta provideo efficio nero enim conpremo ab sui in lucanus hannibal praesentia suus quoniam ita ratio bellum desidero mentior hostis ad ops collega fero per longus iter celeritas mirus tendo salinator in vmbria apud metaurus flumen propior dies dimico summus cum dissimulatio nero castrum nox recipio tribunus enim ab tribunus centurio ab centurio eques ab eques pedito ab pedes excipio iubeo atque sine ullus tumultuatio solum uix unus exercitus capio alter inservio quo euenio ne hasdrubal cum duo sui consul proelio prior scio quam uterque uirtus prosterno ita ille totus terra orbis infamis punicus calliditas romanus eludo prudentia hannibal nero hasdrubal salinator decipio trado