Vilior Graccho iniquae fortunae uictima, quamuis senatorii uir ordinis, C. Plautius Numida, sed in consimili amore par exemplum: morte enim uxoris audita doloris inpotens pectus suum gladio percussit. interuentu deinde domesticorum inceptum exequi prohibitus colligatusque, ut primum occasio data est, scissis fasceis ac uulnere diuolso constanti dextra spiritum luctus acerbitate permixtum ex ipsis praecordiis et uisceribus hausit, tam uiolenta morte testatus quantum maritalis flammae illo pectore clausum habuisset.

vilis gracchus iniquus fortuna uictima quamuis senatorius uir ordo que plautus numida sed in consimilis amor par exemplum mors enim uxor audio dolor impotens pectus suus gladius percutio interuentus deinde domesticus incipio exequio prohibeo colligo ut primus occasio do sum scissus fasceis atque uulnus disvello consto dextera spiritus luctus acerbitas permisceo ex ipse praecordia et uiscus haurio tam violentus mors testor quantus marital flamma ille pectus claudo habeo


Scaeuola autem, quietis et remissionis eorum certissimus testis, optime pila lusisse traditur, quia uidelicet ad hoc deuerticulum animum suum forensibus ministeriis fatigatum transferre solebat. alueo quoque et calculis interdum uacasse dicitur, cum bene ac diu iura ciuium et caerimonias deorum ordinasset: ut enim in rebus seriis Scaeuolam, ita in lusibus hominem agebat, quem rerum natura continui laboris patientem esse non sinit.

scaevola autem quiesco et remissio is certus testis optume pilum ludo trado quia uidelicet ad hic deuerticulis animus suus forensis ministerium fatigo transfero soleo alueus quoque et calculus interdum vaco dico cum bene atque diu ius ciuis et caerimonia deus ordino ut enim in res serius scaevola ita in lusus homo ago qui res natura contineo labor patior sum non sino


At Flaminini de Philippo rege triumphantis currum non unus, sed duo milia ciuium Romanorum pilleata comitata sunt, quae is Punicis bellis intercepta et in Graecia seruientia cura sua collecta in pristinum gradum restituerat. † geminarum ea decus imperatoris, a quo simul et deuicti hostes et conseruati ciues spectaculum patriae praebuerunt. illorum quoque salus dupliciter omnibus accepta fuit, et quia tam multi et quia tam grati exoptatum libertatis statum recuperauerant.

at flamininus de philippus rex triumpho currus non unus sed duo mille ciuis romanus pilleatus comito sum qui is punicus bellum intercipio et in graecia servio cura suus colligo in pristinus gradus restituo geminaris is decus imperator ab quo simul et devinco hostis et conseruati ciuis spectaculum patria praebeo ille quoque salus dupliciter omnis accipio sum et quia tam multus et quia tam gratus exoptas libertas status recipero


M. Brutus suarum prius uirtutum quam patriae parentis parricida—uno enim facto et illas in profundum praecipitauit et omnem nominis sui memoriam inexpiabili detestatione perfudit—, ultimum proelium initurus negantibus quibusdam id committi oportere 'fidenter' inquit 'in aciem descendo: hodie enim aut recte erit aut nihil curabo'. praesumserat uidelicet neque uiuere se sine uictoria neque mori sine securitate posse.

m brutus suus prior uirtus quam patria parens parricida unus enim facio et ille in profundum praecipito et omnis nomen suus memoria inexpiabilis detestatio perfundo ulter proelium ineo nego quidam is committo oportet fidenter inquam in acies descendo hodie enim aut rectus sum aut nihil curo praesumserat uidelicet neque uiuo sui sine uictoria neque morior sine securitas possum


In illa obsidione et fide cum trecenti Praenestini permanerent, euenit ut ex his quidam murem captum ducentis potius denariis uendere quam ipse leniendae famis gratia consumere mallet. sed, credo, deorum prouidentia et uenditori et emptori quem uterque merebatur exitum adtribuit: auaro enim fame consumpto manubiis sordium suarum frui non licuit, aequi animi uir ad salutarem inpensam faciendam care quidem, uerum necessarie conparato cibo uixit.

in ille obsidio et fides cum trecenti praenestinus permaneo euenio ut ex hic quidam mus capio ducenti potis denarius uendo quam ipse lenio fames gratia consumo malo sed credo deus provideo et uenditor et emptor qui uterque mereo exitus adtribuo avarus enim fames consumo manubiae sordium suus fruor non licet aequum animus uir ad salutaris impensa facio caris quidem uerus necessarius conparo cibus uiuo


Regio imperio propter nimiam Tarquinii superbiam finito consulatus initium Valerius Publicola cum Iunio Bruto auspicatus est idemque postea tres consulatus acceptissimos populo Romano gessit et plurimorum ac maximorum operum praetexto titulum imaginum suarum amplificauit, cum interim fastorum illud columen patrimonio ne ad exequiarum quidem inpensam sufficiente decessit, ideoque publica pecunia ductae sunt. non adtinet ulteriore disputatione tanti uiri paupertatem scrutari: abunde enim patet quid uiuus possederit, cui mortuo lectus funebris et rogus defuit.

regium imperium propter nimius tarquinius superbia finio consulatus initium valerius poplicula cum junius brutus auspico sum idem postea tres consulatus accipio populus romanus gero et multus atque magnus opus praetexo titulis imago suus amplifico cum interim fastor ille columen patrimonium ne ad exequiaris quidem impensa sufficio decedo ideo publicus pecunia duco sum non adteneo ulterior disputatio tantus uir paupertas scrutor abunde enim pateo quis uiuus possederit qui mortuus lego funebris et rogus desum


L. autem Reginus, si ad debitam publico ministerio sinceritatem exigatur, posteritatis conuicio lacerandus, si amicitiae fido pignore aestimetur, in optimo laudabilis conscientiae portu relinquendus est: tribunus enim plebis Caepionem in carcerem coniectum, quod illius culpa exercitus noster a Cimbris et Teutonis uidebatur deletus, ueteris artaeque amicitiae memor publica custodia liberauit nec hactenus amicum egisse contentus etiam fugae eius comes accessit. pro magnum et inexuperabile tuum, numen, amicitia! cum ex altera parte res publica manum iniceret, ex altera tua illum dextera traheret, et illa ut sacrosanctus esse uellet exigeret, tu exilium indiceres—adeo blando uteris imperio—supplicium honori praetulit.

l autem reginus si ad debeo publicus ministerium sinceritas exigo posteritas conuicium lacero si amicitia fido pignus aestimo in bonus laudabilis conscientia portus relinquo sum tribunus enim plebs caepio in carcer conicio qui ille culpa exercitus noster ab cimber et teutoni uideo deleo uetus artus amicitia memor publicus custodia libero neque hactenus amicus ago contineo etiam fuga is comes accedo pro magnus et inexuperabilis tuus numen amicitia cum ex alter pars res publicus manus inicio ex alter tuus ille dextera traho et ille ut sacrosanctus sum uolo exigo tu exsilium indico adeo blandus uto imperium supplicium honor praefero


Generosissimum consulatus collegium Lentuli et Metelli fuit. qui ambo in scaena propter similitudinem histrionum propemodum spectati sunt. sed alter ex quodam secundarum cognomen Spintheris traxit, alter, nisi Nepotis a moribus accepisset, Pamphili tertiarum, cui simillimus esse ferebatur, habuisset.

generosus consulatus collegium lentulis et metellus sum qui ambo in scaena propter similitudo histrio propemodum spectas sum sed alter ex quidam secundaris cognomen spintheris traho alter nisi nepos ab mos accipio pamphilis tertiaris qui similis sum fero habeo


Quam bene Macedoniae rex Alexander per quietem uisa imagine praemonitus erat ut uitae suae custos esset diligentior, si eum cauendi etiam periculi consilio fortuna instruere uoluisset: namque Cassandri pestiferam sibi dexteram somnio prius cognouit quam exitu sensit: existimauit enim ab illo se interfici, cum eum numquam uidisset. interposito deinde tempore postquam in conspectum uenit, nocturni metus patefacta imagine, ut Antipatri filium esse cognouit, adiecto uersu Graeco, qui fidem somniorum eleuat, praeparati iam aduersus caput suum ueneficii, quo occidisse Cassandri manu creditur, suspicionem animo repulit.

quam bene macedonia rex alexander per quies uideo imago praemoneo sum ut uita suus custos sum diligens si is caveo etiam periculum consilium fortuna instruo uolo namque cassander pestifer sui dexter somnio prior cognosco quam exeo sentio existimo enim ab ille sui interficio cum is numquam uideo interpono deinde tempus postquam in conspectus uenio nocturnus metus patefacio imago ut antipater filius sum cognosco adicio uersus graecum qui fides somnium elevo praeparo iam aduersus caput suus veneficium quo occido cassander manus credo suspicio animus repello


C. autem Mario obseruatio ominis procul dubio saluti fuit, quo tempore hostis a senatu iudicatus in domum Fanniae Minturnis custodiae causa deductus est. animaduertit enim asellum, cum ei pabulum obiceretur, neglecto eo ad aquam procurrentem. quo spectaculo deorum prouidentia quod sequeretur oblatum ratus, alioquin etiam interpretandarum religionum peritissimus, a multitudine, quae ad opem illi ferendam confluxerat, inpetrauit ut ad mare perduceretur ac protinus nauiculam conscendit eaque in Africam peruectus arma Sullae uictricia effugit.

que autem marius obseruatio omen procul dubius salus sum quo tempus hostis ab senatus iudico in domus fannius minturnae custodia causa deduco sum animaduerto enim asellus cum is pabulis obicio neglego is ad aqua procurro quo spectaculum deus provideo qui sequor offertor reor alioqui etiam interpretandaris religio pereo ab multitudo qui ad ops ille fero confluo impetro ut ad mare perduco atque protinus navicula conscendo is in africa perveho arma sulla uictricia effugio


L. quoque Crassus, tantus apud iudices, quantus apud patres conscriptos Aemilius Scaurus— namque eorum suffragia robustissimis et felicissimis eloquentiae stipendiis regebat eratque sic fori, ut ille curiae princeps—, cum uehementissimum testimonii fulmen in M. Marcellum reum iniecisset, impetu grauis, exitu uanus apparuit.

l quoque crassus tantus apud iudex quantus apud pater conscribo aemilius scaurus namque is suffragium robustus et felix eloquentia stipendium rego sum sic forum ut ille curia princeps cum vehemens testimonium fulmen in m marcellus reus injacio impetus grauis exeo vanus appareo


tam hercule quam curia † superioris Catonis effigies illius ad cuius generis officia expromitur. gratum ordinem, qui utilissimum rei publicae senatorem tantum non semper secum habitare uoluit, omnibus numeris uirtutis diuitem magisque suo merito quam fortunae beneficio magnum, cuius prius consilio quam Scipionis imperio deleta Karthago est.

tam herculis quam curia superus cato effigio ille ad qui genus officium expromo gratus ordo qui utilis res publicus senator tantus non semper sui habito uolo omnis numerus uirtus dives magus suus mereo quam fortuna beneficium magnus qui prior consilium quam scipio imperium deleo carthago sum


Phocion uero his dotibus, quae ad pariendum hominum amorem potentissimae iudicantur, clementia et liberalitate instructissimus tantum non in eculeum ab Atheniensibus inpositus est. certe post obitum nullam Atticae regionis, quae ossibus eius iniceretur, glebulam inuenit, iussus extra fines proici, intra quos optimus ciuis uixerat.

phocion uerus hic dos qui ad pario homo amor potens judico clemens et liberalitas instruo tantus non in equuleus ab atheniensis inpono sum certus post obeo nullus attica regio qui os is inicio glaebula inuenio iubeo extra finis proicio intra qui bonus ciuis vivo


Romulo regnante Spurius Tarpeius arci praeerat. cuius filiam uirginem aquam sacris petitum extra moenia egressam Tatius ut armatos Sabinos in arcem secum reciperet corrupit, mercedis nomine pactam quae in sinistris manibus gerebant: erant autem in his armillae et anuli magno ex pondere auri. loco potitum agmen Sabinorum puellam praemium flagitantem armis obrutam necauit, perinde quasi promissum, quod ea quoque laeuis gestauerant, soluisset. absit reprehensio, quia inpia proditio celeri poena uindicata est.

romulus regno spurius tarpeius arx praesum qui filia uirgo aqua sacrum peto extra moenia egredior tatius ut armatus sabini in arx sui recipio conrumpo merces nomen paciscor qui in sinister manus gero sum autem in hic armilla et anulis magnus ex pondus aurum locus potior agmen sabinum puella praemium flagito arma obruo neco perinde quasi promitto qui is quoque laevus gesto solvo absum reprehensio quia impius proditio celer poena uindico sum


Sed omittamus ingratos et potius de piis loquamur: aliquanto enim satius est fauorabili quam inuisae rei uacare. uenite igitur in manus nostras, prospera parentium uota, felicibus auspiciis propagatae suboles, quae efficitis ut et genuisse iuuet et generare libeat.

sed omitto ingratus et potis de pius loquor aliquantus enim sero sum fauorabilis quam invideo res uacaris uenio igitur in manus noster prosper pareo uotum felix auspicium propago suboles qui efficio ut et gigno iuuo et generaris libet


Notum suis temporibus iudicium commemoraui, sed ne quod relaturus quidem sum obliteratum silentio. C. Visellius Varro graui morbo correptus trecenta milia nummum ab Otacilia Laterensis, cum qua commercium libidinis habuerat, expensa ferri sibi passus est eo consilio, ut, si decessisset, ab heredibus eam summam peteret, quam legati genus esse uoluit, libidinosam liberalitatem debiti nomine colorando. euasit deinde ex illa tempestate aduersus uota Otaciliae. quae offensa, quod spem praedae suae morte non maturasset, ex amica obsequenti subito destrictam feneratricem agere coepit, nummos petendo, quos ut fronte inuerecunda, ita inani stipulatione captauerat. de qua re C. Aquilius uir magnae auctoritatis et scientia iuris ciuilis excellens iudex adductus adhibitis in consilium principibus ciuitatis prudentia et religione sua mulierem reppulit. quod si eadem formula Varro et damnari et ab aduersaria absolui potuisset, eius quoque non dubito quin turpem et inconcessum errorem libenter castigaturus fuerit: nunc priuatae actionis calumniam ipse conpescuit, adulterii crimen publicae quaestioni uindicandum reliquit.

notus suus tempus iudicium commemoro sed ne qui refero quidem sum obliteratum silentium que visellius varro grauis morbus corripio trecenti mille nummus ab otacilia laterensis cum qui commercium libido habeo expendo fero sui patior sum is consilium ut si decedo ab heres is summa peto quam legatus genus sum uolo libidinosus liberalitas debeo nomen coloro euado deinde ex ille tempestas aduersus uotum otacilia qui offendo qui spes praeda suus mors non maturo ex amicus obsequor subeo destringo feneratrix ago coepio nummus peto qui ut frons inverecundus ita inanis stipulatio capto de qui res que aquilius uir magnus auctoritas et scientia ius ciuilis excello iudex adduco adhibeo in consilium princeps ciuitas prudentia et religio suus mulier repello qui si idem formula varro et damnaris et ab adversarius absolvo possum is quoque non dubito quin turpis et inconcessus error libet castigo sum nunc privo actio calumnia ipse conpescuit adulterium crimen publicus quaestio uindico relinquo


Hanc crudelitatem, cui nihil adici posse uidetur, C. Toranius atrocitate parricidi superauit: namque triumuirorum partes secutus proscripti patris sui praetorii et ornati uiri latebras, aetatem notasque corporis, quibus agnosci posset, centurionibus edidit, qui eum persecuti sunt. senex de filii magis uita et incrementis quam de reliquo spiritu suo sollicitus an incolumis esset et an imperatoribus satis faceret interrogare eos coepit. e quibus unus 'ab illo' inquit, 'quem tantopere diligis, demonstratus nostro ministerio filii indicio occideris', protinusque pectus eius gladio traiecit. conlapsus itaque est infelix, auctore caedis quam ipsa caede miserior.

hic crudelitas qui nihil adicio possum uideo que toranius atrocitas parricidium supero namque triumuirorum pars sequor proscribo pater suus praetorius et orno uir latebra aetas nosco corpus qui agnosco possum centurio edo qui is persequor sum senex de filius magis uita et incrementum quam de reliquus spiritus suus sollicitus an incolumis sum et an imperator satis facio interrogo is coepio e qui unus ab ille inquam qui tantopere diligo demonstro noster ministerium filius indicium occaedes protinus pectus is gladius transiacio collabor itaque sum infelix auctor caedes quam ipse caedes miser


Te quoque, Cleanthe, tam laboriose haurientem et tam pertinaciter tradentem sapientiam numen ipsius industriae suspexit, cum adulescentem quaestu extrahendae aquae nocturno tempore inopiam tuam sustentantem, diurno Chrysippi praeceptis percipiendis uacantem, eundemque ad undecentesimum annum adtenta cura erudientem auditores tuos uideret: duplici enim labore unius saeculi spatium occupasti, incertum reddendo discipulusne an praeceptor esses laudabilior.

tu quoque cleanthes tam laboriosus haurio et tam pertinax trado sapientia numen ipse industria suspicio cum adulescens quaestus extraho aqua nocturnus tempus inopia tuus sustento diurnus chrysippus praecipio percipio vaco idem ad undecentesimus annus adtendo cura erudio auditor tuus video duplex enim labor unus saeculis spatium occupo incertus reddo discipulus an praeceptor sum laudabilis


Verum quid ego fortissimos hoc in genere prudentiae uiros laudem? respiciantur Indorum feminae, quae, cum more patrio conplures eidem nuptae esse soleant, mortuo marito in certamen iudiciumque ueniunt, quam ex his maxime dilexerit. uictrix gaudio exultans deductaque a necessariis laetum prae se ferentibus uultum coniugis se flammis superiacit et cum eo tamquam felicissima crematur: superatae cum tristitia et maerore in uita remanent. protrahe in medium Cimbricam audaciam, adice Celtibericam fidem, iunge animosam Thraciae † potentiam sapientiam, adnecte Lyciorum in luctibus abiciendis callide quaesitam rationem, Indico tamen rogo nihil eorum praeferes, quem uxoria pietas in modum genialis tori propinquae mortis secura conscendit.

verus quis ego fortis hic in genus prudentia uir laus respicio indus femina qui cum mos patrius conplures idem nubo sum soleo mortuus marito in certamen judicium uenio quam ex hic magnus diligo victrix gaudium exultans deduco ab necessarius laetus prae sui fero uultus coniunx sui flamma superjacio et cum is tamquam felix cremo supero cum tristitia et maeror in uita remaneo protraho in medius cimbricus audacia adicio celtibericus fides jungo animosus thracia potentia sapientia adnecto lycium in luctus abicio callidus quaero ratio indicus tamen rogo nihil is praefero qui uxorius pietas in modus genial torus propinqua mors securus conscendo


Inimicus patriae fuisse Ti. Gracchus existimatus est, nec inmerito, quia potentiam suam saluti eius praetulerat. quam constantis tamen fidei amicum etiam in hoc tam prauo proposito C. Blossium Cumanum habuerit operae pretium est cognoscere. hostis iudicatus, ultimo supplicio adfectus, sepulturae honore spoliatus beniuolentia tamen eius non caruit: nam cum senatus Rupilio et Laenati consulibus mandasset ut in eos, qui cum Graccho consenserant, more maiorum animaduerterent, et ad Laelium, cuius consilio praecipue consules utebantur, pro se Blossius deprecatum uenisset familiaritatisque excusatione uteretur, atque is dixisset: 'quid? si te Gracchus templo Iouis optimi maximi faces subdere iussisset, obsecuturusne illius uoluntati propter istam, quam iactas, familiaritatem fuisti?' 'numquam istud' inquit 'Gracchus imperasset'. satis, immo etiam nimium: totius namque senatus consensu damnatos eius mores defendere ausus est. uerum quod sequitur multo audacius multoque periculosius: conpressus enim perseueranti interrogatione Laeli in eodem constantiae gradu stetit seque etiam hoc, si modo Gracchus annuisset, facturum respondit. quis illum sceleratum putasset fuisse, si tacuisset? quis non etiam sapientem, si pro necessitate temporis locutus esset? at Blossius nec silentio honesto nec prudenti sermone salutem suam, ne qua ex parte infelicis amicitiae memoriam desereret, tueri uoluit.

inimicus patria sum tiberius gracchus existimo sum neque immeritus quia potentia suus salus is praefero quam consto tamen fides amicus etiam in hic tam prauus propono que blossius cumanum habeo opera pretium sum cognosco hostis iudico ultimo supplicium affectus sepultura honor spolio benevolens tamen is non careo nam cum senatus rupilius et laenati consul mando ut in is qui cum gracchus consentio mos magnus animaduerterent et ad laelius qui consilium praecipuus consul uto pro sui blossius deprecor uenio familiaritas excusatio uto atque is dico quis si tu gracchus templum iuppiter bonus magnus fax subdo iubeo obsequor ille uoluntas propter iste quam jacto familiaritas sum numquam iste inquam gracchus impero satis immo etiam nimium totus namque senatus consensus damno is mos defendo audeo sum uerus qui sequor multus audax multus periculosus conpremo enim persevero interrogatio laelis in idem constantia gradus sto sequor etiam hic si modo gracchus annuo facio respondeo quis ille scelero puto sum si taceo quis non etiam sapio si pro necessitas tempus loquor sum at blossius neque silentium honestus neque prudens sermo salus suus ne qui ex pars infelix amicitia memoria desero tueor uolo


Nam aliquot aduersis proeliis secundo Punico bello exhausta militari iuuentute Romana senatus auctore Ti. Graccho consule censuit uti publice serui ad usum propulsandorum hostium emerentur, eaque de re per tribunos pl. apud populum lata rogatione tres creati sunt uiri, qui quattuor et uiginti milia seruorum conparauerunt adactosque iure iurando strenuam se fortemque operam daturos, quoad Poeni essent in Italia, laturos arma in castra miserunt. ex Apulia etiam et a Paediculis septuaginta atque cc ad supplementum equitatus sunt empti. quanta uiolentia est casus acerbi! quae ciuitas ad id tempus ingenuae quoque originis capite censos habere milites fastidierat, eadem cellis seruilibus extracta corpora et a pastoralibus casis collecta mancipia uelut praecipuum firmamentum exercitui suo adiecit. cedit ergo interdum generosus spiritus utilitati et fortunae uiribus succumbit, ubi, nisi tutiora consilia legeris, speciosa sequenti concidendum est.

nam aliquot aduerto proelium secundus punicus bellum exhaurio militaris iuuentus romanus senatus auctor tiberius gracchus consul censeo uti publicus seruus ad usus propulso hostis emo is de res per tribunus pl apud populus fero rogatio tres creo sum uir qui quattuor et uiginti mille seruus conparo adigo ius iuro strenuus sui fortis opera do quoad poenus sum in italia fero arma in castrum mitto ex appulia etiam et ab paediculis septuaginta atque centum ad supplementum equito sum emo quantus uiolentia sum casus acerbus qui ciuitas ad is tempus ingenua quoque origo caput censeo habeo miles fastidio idem cella seruilis extraho corpus et ab pastoral cado colligo mancipium uelut praecipuus firmamentum exercitus suus adiicio cedo ergo interdum generosus spiritus utilitas et fortuna uis succumbo ubi nisi tueor consilium lego speciosus sequor concaedes sum


Age, Darei quantus ardor animi! qui, cum sordida et crudeli magorum tyrannide Persas liberaret unumque ex his obscuro loco abiectum corporis pondere urgueret, praeclari operis socio plagam ei inferre dubitanti, ne, dum magum petit, ipsum uulneraret, 'tu uero' inquit 'nihil est quod respectu mei timidius gladio utaris: uel per utrumque illum agas licet, dum hic quam celerrime pereat'.

ago darei quantus ardor animus qui cum sordidus et crudelis magus tyrannis persa libero unus ex hic obscurum locus abicio corpus pondus urgeo praeclarus opus socius plaga is infero dubito ne dum magus peto ipse vulnero tu uerus inquam nihil sum qui respicio meus timidus gladius utaris uel per uterque ille ago licet dum hic quam celer pereo


Sed quid mirum, si debitus honos a ciuibus Metello tributus est, quem superiori Africano etiam hostis praestare non dubitauit? si quidem rex Antiochus bello, quod cum Romanis gerebat, filium eius a militibus suis interceptum honoratissime excepit regiisque muneribus donatum ultro et celeriter patri remisit, quamquam ab eo tum maxime finibus imperii pellebatur. sed et rex et lacessitus maiestatem excellentissimi uiri uenerari quam dolorem suum ulcisci maluit.

sed quis mirus si debeo honor ab ciuis metellus tributus sum qui superus africanus etiam hostis praesto non dubito si quidem rex antiochus bellum qui cum romanus gero filius is ab miles suus intercipio honoro excipio regius munus dono ultro et celer pater remitto quamquam ab is tum magnus finis imperium pello sed et rex et lacesso maiestas excello uir ueneror quam dolor suus ulciscor malo


Inuitati ad cenam diligenter quaerebant quinam ei conuiuio essent interfuturi, ne seniorum aduentum discubitu praecurrerent, sublataque mensa priores consurgere et abire patiebantur. ex quibus apparet cenae quoque tempore quam parco et quam modesto sermone his praesentibus soliti sint uti.

inuitas ad cena diligenter quaero quisnam is conuiuium sum intersum ne senex aduentus discumbo praecurro suffero mensa prior consurgo et abeo patior ex qui appareo cena quoque tempus quam parco et quam modestus sermo hic praesens soleo sum uti


Iam Serui Galbae temeritatis plena postulatio, qui diuum Iulium consummatis uictoriis in foro ius dicentem in hunc modum interpellare sustinuit: 'C. Iuli Caesar, pro Cn. Pompeio Magno, quondam genero tuo, in tertio eius consulatu pecuniam spopondi, quo nomine nunc appellor. quid agam? dependam?' palam atque aperte ei bonorum Pompei uenditionem exprobrando ut a tribunali summoueretur meruerat. sed illud ipsa mansuetudine mitius pectus aes alienum Pompei ex suo fisco solui iussit.

iam servius galba temeritas plenus postulatio qui diuus julius consummo uictoria in forum ius dico in hic modus interpellaris sustineo que iulis caesar pro cn pompejus magnus quondam gener tuus in tertius is consulatus pecunia spopondi quo nomen nunc appello quis ago dependo palam atque apertus is bonus pompejus uenditio exprobro ut ab tribunal summoveo mereo sed ille ipse mansuetudo mitis pectus aes alienus pompejus ex suus fiscus soluo iubeo


Idem, cum P. Claudius Camerinos ductu atque auspiciis suis captos sub hasta uendidisset, etsi aerarium pecunia, fines agris auctos animaduertebat, tamen, quod parum liquida fide id gestum ab imperatore uidebatur, maxima cura conquisitos redemit iisque habitandi gratia locum in Auentino adsignauit et praedia restituit. pecuniam etiam † non ad curiam sed sacraria aedificanda sacrificiaque facienda tribuit iustitiaeque promptissimo tenore effecit ut exitio suo laetari possent, quia sic renati erant.

idem cum p claudus camerini ductus atque auspicium suus capio sub hasta vendo etsi aerarius pecunia finis ager augeo animaduertebat tamen qui parum liquidus fides is gero ab imperator uideo maximus cura conquaero redimo is habito gratia locus in aventinus adsigno et praedium restituo pecunia etiam non ad curia sed sacrarium aedifico sacrificium facio tribuo justitia promptus tenor efficio ut exitium suus laetor possum quia sic reno sum


Exultat animus maximorum uirorum memoriam percurrens. Scipio Aemilianus post duos inclytos consulatus totidemque suae praecipuae gloriae triumphos septem seruis sequentibus officio legationis functus est. et, puto, Karthaginis ac Numantiae spoliis conparare plures potuerat, nisi operum suorum ad se laudem, manubias ad patriam redundare maluisset. itaque, cum per socios et exteras gentes iter faceret, non mancipia eius, sed uictoriae numerabantur, nec quantum auri et argenti, sed quantum amplitudinis pondus secum ferret aestimabatur.

exultat animus magnus uir memoria percurro scipio aemilianus post duo inclytos consulatus totidem suus praecipuus gloria triumphus septem seruus sequor officium legatio fungor sum et puto karthago atque numantia spolium conpararis multus possum nisi opus suus ad sui laus manubiae ad patria redundaris malo itaque cum per socius et exter gens iter facio non mancipium is sed uictoria numero neque quantus aurum et argentum sed quantus amplitudo pondus sui fero aestimo


Tusculanis etiam acumine consilii incolumitas parta est: cum enim crebris rebellationibus meruissent ut eorum urbem funditus Romani euertere uellent, atque ad id exequendum Furius Camillus maximus dux ualidissimo instructus exercitu uenisset, uniuersi ei togati obuiam processerunt commeatusque et cetera pacis munia benignissime praestiterunt. armatum etiam intrare moenia passi sunt nec uultu nec habitu mutato. qua constantia tranquillitatis non solum ad amicitiae nostrae ius, sed etiam ad communionem ciuitatis usque penetrarunt, sagaci hercule usi simplicitate, quoniam aptius esse intellexerant metum officiis dissimulare quam armis protegere.

tusculanus etiam acumen consilium incolumitas pario sum cum enim creber rebellatio mereo ut is urbs fundus romanus euerto uolo atque ad is exequendum furius camillus magnus dux validus instruo exercitus uenio uniuersus is togatus obuiam procedo commeatus et ceterus pax munia benignus praesto armo etiam intro moenia patior sum neque uultus neque habitus muto qui constantia tranquillitas non solus ad amicitia noster ius sed etiam ad communio ciuitas usque penetro sagax herculis utor simplicitas quoniam aptus sum intellego metus officium dissimulo quam arma protego


Nunc ad senatus acta transgrediar. cum aduersus Hannibalem Claudium Neronem et Liuium Salinatorem consules mitteret eosque ut uirtutibus pares, ita inimicitiis acerrime inter se dissidentes uideret, summo studio in gratiam reduxit, ne propter priuatas dissensiones rem publicam parum utiliter administrarent, quia consulum imperio nisi concordia inest, maior aliena opera interpellandi quam sua edendi cupiditas nascitur. ubi uero etiam pertinax intercedit odium, alter alteri quam uterque contrariis castris certior hostis proficiscitur. eosdem senatus, cum ob nimis aspere actam censuram a Cn. Baebio tribuno pl. pro rostris agerentur rei, causae dictione decreto suo liberauit uacuum omnis iudicii metu eum honorem reddendo, qui exigere deberet rationem, non reddere.

nunc ad senatus ago transgredior cum aduersus hannibal claudius nero et livius salinator consul mitto is ut uirtus par ita inimicitia acer inter sui dissido video superus studium in gratia reduco ne propter privo dissensio res publicus parum utilis administro quia consul imperium nisi concordia insum magnus alienus opus interpello quam suus edo cupiditas nascor ubi uerus etiam pertinax intercedo odium alter alter quam uterque contrarius castrum certus hostis proficisco idem senatus cum ob nimis asper ago censeo ab cn baebius tribunus pl pro rostrum ago res causa dictio decretum suus libero uacuus omnis iudicium metus is honor reddo qui exigo debeo ratio non reddo


Clara haec felicitas: obscurior illa, sed † diuino splendori praeposita: cum enim Gyges regno Lydiae armis et diuitiis abundantissimo inflatus animo Apollinem Pythium sciscitatum uenisset an aliquis mortalium se esset felicior, deus ex abdito sacrarii specu uoce missa Aglaum Psophidium ei praetulit. is erat Arcadum pauperrimus, sed aetate iam senior terminos agelli sui numquam excesserat, paruuli ruris fructibus contentus. uerum profecto beatae uitae finem Apollo non adumbratum oraculi sagacitate conplexus est. quocirca insolenter fulgore fortunae suae glorianti respondit magis se probare securitate ridens tugurium quam tristem curis et sollicitudinibus aulam, paucasque glebas pauoris expertes quam pinguissima Lydiae arua metu referta, et unum aut alterum iugum boum facilis tutelae quam exercitus et arma et equitatum uoracibus inpensis onerosum, et usus necessarii horreolum nulli nimis adpetendum quam thesauros omnium insidiis et cupiditatibus expositos. ita Gyges, dum adstipulatorem uanae opinionis deum habere concupiscit, ubinam solida et sincera esset felicitas didicit.

clarus hic felicitas obscurus ille sed divino splendor praepono cum enim gyges regnum lydia arma et diuitiae abundo inflo animus apollo pythius sciscitas uenio an aliquis mortalis sui sum felix deus ex abdo sacrarium specus uox mitto aglaum psophidius is praefero is sum arcades pauperrimus sed aetas iam senex terminus agellus suus numquam excedo paruulis rus fructus contineo uerus profecto beatus uita finis apollo non adumbro oraculis sagacitas complector sum quocirca insolenter fulgor fortuna suus glorior respondeo magis sui probaris securitas rideo tugurium quam tristis cura et sollicitudo aula paucus glaeba pavor expers quam pinguis lydia aruum metus refercio et unus aut alter iugum bos facilis tutela quam exercitus et arma et equitas vorax impensa onerosus et utor necessarius horreolum nullus nimis adpeto quam thesaurus omnis insidiae et cupiditas expono ita gyges dum adstipulator vanus opinio deus habeo concupisco ubi solidus et sincerus sum felicitas disco


Aeque tenax propositi L. Domitius: nam cum Siciliam praetor regeret et ad eum eximiae magnitudinis aper allatus esset, adduci ad se pastorem, cuius manu occisus erat, iussit interrogatumque qui eam bestiam confecisset, postquam conperit usum uenabulo, cruci fixit, quia ipse ad exturbanda latrocinia, quibus prouincia uastabatur, ne quis telum haberet edixerat. hoc aliquis in fine seueritatis et saeuitiae ponendum dixerit—disputatione enim utroque flecti potest—: ceterum ratio publici imperii praetorem nimis asperum existimari non patitur.

aequus tenax propono l domitius nam cum sicilia praetor rego et ad is eximius magnitudo aper affero sum adduco ad sui pastor qui manus occido sum iubeo interrogo qui is bestia confacio postquam conperit usus venabulum crux figo quia ipse ad exturbo latrocinium qui prouincia vasto ne quis telis habeo edico hic aliquis in finis seueritas et saeuitia pono dico disputatio enim uterque flecto possum ceterum ratio publicus imperium praetor nimis asperum existimo non patior


Rex etiam ille subtilis iudicii, quem ferunt traditum sibi diadema prius quam capiti inponeret retentum diu considerasse ac dixisse 'o nobilem magis quam felicem pannum! quem, si quis penitus cognoscat quam multis sollicitudinibus et periculis et miseriis sit refertus, ne humi quidem iacentem tollere uelit'.

rex etiam ille subtilis iudicium qui fero trado sui diadema prior quam caput inpono retendo diu considero atque dico o nobilis magis quam felix pannus qui si quis penitus cognosco quam multus sollicitudo et periculum et miseria sum refercio ne humus quidem iaceo tollo uolo


Fabius uero Maximus, cum a se quinquies et a patre, auo, proauo maioribusque suis saepe numero consulatum gestum animaduerteret, comitiis, quibus filius eius summo consensu consul creabatur, quam potuit constanter cum populo egit ut aliquando uacationem huius honoris Fabiae genti daret, non quod uirtutibus filii diffideret, erat enim inluster, sed ne maximum imperium in una familia continuaretur. quid hac moderatione efficacius aut ualentius, quae etiam patrios adfectus, qui potentissimi habentur, superauit?

fabius uerus magnus cum ab sui quinquies et ab pater auus proavus magnus suus saepe numerus consulatus gero animaduerteret comitium qui filius is superus consensus consul creo quam possum consto cum populus ago ut aliquando uacatio hic honor fabius gens do non qui uirtus filius diffido sum enim inluster sed ne magnus imperium in unus familia continuo quis hic moderatio efficax aut valeo qui etiam patrius affectus qui potens habeo supero


Piget Themistoclis adulescentiam adtingere, siue patrem aspiciam abdicationis iniungentem notam, siue matrem suspendio finire uitam propter fili turpitudinem coactam, cum omnium postea Grai sanguinis uirorum clarissimus extiterit mediumque Europae et Asiae uel spei uel desperationis pignus fuerit: haec enim eum salutis suae patronum habuit, illa uadem uictoriae adsumpsit.

pigeo themistocles adulescentia attingo siue pater aspicio abdicatio injungo nota siue mater suspendium finio uita propter filis turpitudo cogo cum omnis postea graius sanguis uir clarus extiterit medius europa et asia uel spes uel desperatio pignus sum hic enim is salus suus patronus habeo ille vado uictoria adsumo


Nam Alexandri pectus insatiabile laudis, qui Anaxarcho comiti suo ex auctoritate Democriti praeceptoris innumerabiles mundos esse referenti 'heu me' inquit 'miserum, quod ne uno quidem adhuc sum potitus!' angusta homini possessio fuit, quae deorum omnium domicilio sufficit.

nam alexander pectus insatiabilis laus qui anaxarchus comes suus ex auctoritas democritus praeceptor innumerabilis mundus sum refero heu ego inquam miser qui ne unus quidem adhuc sum potior angustus homo possessio sum qui deus omnis domicilium sufficio


At Democritus, cum diuitiis censeri posset, quae tantae fuerunt, ut pater eius Xerxis exercitui epulum dare ex facili potuerit, quo magis uacuo animo studiis litterarum esset operatus, parua admodum summa retenta patrimonium suum patriae donauit. Athenis autem compluribus annis moratus omnia temporum momenta ad percipiendam et exercendam doctrinam conferens ignotus illi urbi uixit, quod ipse quodam uolumine testatur. stupet mens admiratione tantae industriae et iam transit alio.

at democritus cum diuitiae censeo possum qui tantus sum ut pater is xerxes exercitus epulum do ex facilis possum quo magis uacuus animus studium litteraris sum opero paruus admodum summus retineo patrimonium suus patria dono athenae autem complures annus moror omnis tempus momentum ad percipio et exerceo doctrina confero ignosco ille urbs uiuo qui ipse quidam volumen testor stupeo mens admiratio tantus industria et iam transeo alius


Ne te quidem, Cimo, silentio inuoluam, qui patri tuo sepulturam uoluntariis uinculis emere non dubitasti: nam etsi maximo tibi postea et ciui et duci euadere contigit, plus tamen aliquanto laudis in carcere quam in curia adsecutus es: ceterae enim uirtutes admirationis tantum modo multum, pietas uero etiam amoris plurimum meretur.

ne tu quidem cimo silentium involvo qui pater tuus sepultura voluntarius uinculum emo non dubito nam etsi maximus tu postea et cieo et duco euado contingo multus tamen aliquantus laus in carcer quam in curia assequor sum ceterus enim uirtus admiratio tantus modo multus pietas uerus etiam amor multus mereo


Candidis autem animis uoluptatem praebuerint in conspicuo posita quae cuique magnifica merito contigerint, quia aeque praemiorum uirtutis atque operum contemplatio iucunda est, ipsa natura nobis alacritatem sumministrante, cum honorem industrie appeti et exsolui grate uidemus. uerum etsi mens hoc loco protinus ad Augustam domum, benificentissimum et honoratissimum templum, omni impetu fertur, melius cohibebitur, quoniam cui ascensus in caelum patet, quamuis maxima, debito tamen minora sunt quae in terris tribuuntur.

candidus autem animus uoluptas praebeo in conspicuus pono qui quisque magnificus mereo contingo quia aequus praemium uirtus atque opus contemplatio iucundus sum ipse natura nos alacritas sumministro cum honor industrius appeto et exsolvo gratus uideo uerus etsi mens hic locus protinus ad augusta domus benificentissimum et honoro templum omnis impetus fero bonus cohibeo quoniam qui ascensus in caelum pateo quamuis maximus debeo tamen parvus sum qui in terra tribuo


Relatis Q. Fabi laudibus offerunt se mirificae constantiae uiri, qui legati a senatu Tarentum ad res repetendas missi, cum grauissimas ibi iniurias accepissent, unus etiam urina respersus esset, in theatrum, ut est consuetudo Graeciae, introducti legationem quibus acceperant uerbis peregerunt. de his, quae passi erant, questi non sunt, ne quid ultra ac mandatum esset loquerentur, insitusque pectoribus eorum antiqui moris respectus dolore, qui ex contumelia grauissimus sentitur, conuelli non potuit. finem profecto fruendarum opum, quibus ad inuidiam diu abundaueras, Tarentina ciuitas, quaesisti: nam dum horridae uirtutis in se ipsum conixum stabilimentum nitore fortunae praesentis inflata fastidiose aestimas, in praeualidum imperii nostri mucronem caeca et amens inruisti.

refero q fabius laus offertor sui mirificus constantia uir qui legatus ab senatus tarentus ad res repeto mitto cum gravis ibi injuria accipio unus etiam urina respergo sum in theatrum ut sum consuetudo graecia introduco legatio qui accipio uerbum perago de hic qui patior sum queror non sum ne quis ultra atque mando sum loquor insitusque pector is antiquus mos respicio dolor qui ex contumelia gravis sentio convello non possum finis profecto fruendaris opos qui ad inuidia diu abundo tarentinus ciuitas quaero nam dum horridus uirtus in sui ipse conitor stabilimentum nitor fortuna praesum inflo fastidiosus aestimo in praevalidus imperium noster mucro caecus et amens inruo


Camillus et Postumius censores aera poenae nomine eos, qui ad senectutem caelibes peruenerant, in aerarium deferre iusserunt, iterum puniri dignos, si quo modo de tam iusta constitutione queri sunt ausi, cum in hunc modum increparentur: 'natura uobis quemadmodum nascendi, ita gignendi legem scribit, parentesque uos alendo nepotum nutriendorum debito, si quis est pudor, alligauerunt. accedit his quod etiam fortuna longam praestandi huiusce muneris aduocationem estis adsecuti, cum interim consumpti sunt anni uestri et mariti et patris nomine uacui. ite igitur et non odiosam exsoluite stipem, utilem posteritati numerosae.'

camillus et postumus censor aes poena nomen is qui ad senectus caelibes pervenio in aerarius defero jubeo iterum punior dignus si quo modo de tam iustus constitutio queror sum audeo cum in hic modus increpo natura tu quemadmodum nascor ita gigno lex scribo pareo tu alo nepos nutrio debeo si quis sum pudor alligo accedo hic qui etiam fortuna longus praesto hic munus aduocatio sum adsequor cum interim consumo sum annus vester et maritus et pater nomen uacui eo igitur et non odiosus exsolvo stips utilis posteritas numerosus


Quid ergo? libertas sine Catone? non magis quam Cato sine libertate: nam cum in senatorem nocentem et infamem reum iudex sedisset tabellaeque Cn. Pompei laudationem eius continentes prolatae essent, procul dubio efficaces futurae pro noxio, summouit eas e quaestione legem recitando, qua cautum erat ne senatoribus tali auxilio uti liceret. huic facto persona admirationem adimit: nam quae in alio audacia uideretur, in Catone fiducia cognoscitur.

quis ergo libertas sine cato non magis quam cato sine libertas nam cum in senator noceo et infamo reus iudex sedeo tabella cn pompejus laudatio is contineo profero sum procul dubius efficax sum pro noxius summoueo is e quaestio lex recito qui caueo sum ne senator talis auxilium uti licet hic facio persono admiratio adimo nam qui in alius audacia uideo in cato fiducia cognosco


Dentur haec singula quamuis claris ciuitatibus, abunde tamen gloria disciplinae militaris instructae uidebuntur:

do hic singulus quamuis claris ciuitas abunde tamen gloria disciplina militaris instruo video


Aristides etiam, quo totius Graeciae iustitia censetur, continentiae quoque eximium specimen, patria iussus excedere est. felices Athenas, quae post illius exilium inuenire aliquem aut uirum bonum aut amantem sui ciuem potuerunt, cum quo tunc ipsa sanctitas migrauit!

aristides etiam quo totus graecia iustitia censeo continentia quoque eximius specimen patria iubeo excedo sum felix athenae qui post ille exsilium inuenio aliquis aut uir bonus aut amo suus ciuis possum cum quo tunc ipse sanctitas migro


Contionis haec, illa curiae grauitas. T. Veturius filius eius Veturii, qui in consulatu suo Samnitibus ob turpiter ictum foedus deditus fuerat, cum propter domesticam ruinam et graue aes alienum P. Plotio nexum se dare adulescentulus admodum coactus esset, seruilibus ab eo uerberibus, quia stuprum pati noluerat, adfectus querellam ad consules detulit. a quibus hac de re certior factus senatus Plotium in carcerem duci iussit: in qualicumque enim statu positam Romano sanguini pudicitiam tutam esse uoluit.

contio hic ille curia gravitas t veturius filius is veturius qui in consulatus suus samnites ob turpis ictus foedus dedo sum cum propter domesticus ruina et grauis aes alienus p plautius necto sui do adulescentulus admodum cogo sum seruilis ab is uerber quia stuprum patior nolo affectus querela ad consul defero ab qui hic de res certus facio senatus plautius in carcer duco iubeo in qualiscumque enim status pono romanus sanguis pudicitia tueor sum uolo


Quid Vrbini Panapionis seruus, quam admirabilis fidei! cum ad dominum proscriptum occidendum domesticorum indicio certiores factos milites in Reatinam uillam uenisse cognosset, conmutata cum eo ueste, permutato etiam anulo illum postico clam emisit, se autem in cubiculum ac lectulum recepit et ut Panapionem occidi passus est. breuis huius facti narratio, sed non parua materia laudationis: nam si quis ante oculos ponere uelit subitum militum adcursum, conuulsa ianuae claustra, minacem uocem, truces uultus, fulgentia arma, rem uera aestimatione prosequetur, nec quam cito dicitur aliquem pro alio mori uoluisse, tam id ex facili etiam fieri potuisse arbitrabitur. Panapio autem quantum seruo deberet amplum ei faciendo monumentum ac testimonium pietatis grato titulo reddendo confessus est.

quis vrbini panapio seruus quam admirabilis fides cum ad dominus proscribo occaedes domesticus indicium certus facio miles in reatinus uilla uenio cognosco conmuto cum is uestis permuto etiam anulus ille posticum clam emitto sui autem in cubiculum atque lectulis recipio et ut panapio occido patior sum breuis hic facio narratio sed non paruus materia laudatio nam si quis ante oculus pono uolo subeo miles accursus convulsus janua claustra minax uox trux uultus fulgeo arma res uerus aestimatio prosequor neque quam cito dico aliquis pro alius morior uolo tam is ex facilis etiam fio possum arbitror panapio autem quantus seruus debeo amplus is facio monumentum atque testimonium pietas gratus titulus reddo confiteor sum


Multo animosius et ut militari spiritu dignum erat se in consimili genere iudicii C. Marius gessit: nam cum C. Titinius Minturnensis Fanniam uxorem, quam inpudicam de industria duxerat, eo crimine repudiatam dote spoliare conaretur, sumptus inter eos iudex in conspectu habita quaestione seductum Titinium monuit ut incepto desisteret ac mulieri dotem redderet. quod cum saepius frustra fecisset, coactus ab eo sententiam pronuntiare mulierem inpudicitiae sestertio nummo, Titinium summa totius dotis damnauit, praefatus idcirco se hunc iudicandi modum secutum, cum liqueret sibi Titinium patrimonio Fanniae insidias struentem inpudicae coniugium expetisse. Fannia autem haec est, quae postea Marium hostem a senatu iudicatum caenoque paludis, qua extractus erat, oblitum et iam in domum suam custodiendum Minturnis deductum ope quantacumque potuit adiuuit, memor, quod inpudica iudicata esset, suis moribus, quod dotem seruasset, illius religioni acceptum ferri debere.

multus animosus et ut militaris spiritus dignus sum sui in consimilis genus iudicium que marius gero nam cum que titinius minturnensis fannius uxor quam impudicus de industria duco is crimen repudio dos spolio conor sumptus inter is iudex in conspectus habeo quaestio seduco titinius moneo ut inceptum desisto atque mulier doto reddo qui cum saepis frustra facio cogo ab is sententia pronuntiaris mulier impudicitia sestertius nummus titinius summus totus dos damno praefor idcirco sui hic iudico modus sequor cum liqueo sui titinius patrimonium fannius insidiae struo impudicus conjugium expeto fannius autem hic sum qui postea marius hostis ab senatus iudico caenum palus qui extraho sum obliuiscor et iam in domus suus custodio minturnae deduco ops quantus possum adiuuo memor qui impudicus judico sum suus mos qui doto servo ille religio accipio fero debeo


Adiunxit se his cladibus C. Plotius Plancus Munatii Planci consularis et censorii frater. qui, cum a triumuiris proscriptus in regione Salernitana lateret, delicatiore uitae genere et odore unguenti occultam salutis custodiam detexit: istis enim uestigiis eorum, qui miseros persequebantur, sagax inducta cura abditum fugae eius cubile odorata est. a quibus conprehensi serui latentis multumque ac diu torti negabant se scire ubi dominus esset. non sustinuit deinde Plancus tam fideles tamque boni exempli seruos ulterius cruciari, sed processit in medium iugulumque gladiis militum obiecit. quod certamen mutuae beniuolentiae arduum dinosci facit utrum dignior dominus fuerit, qui tam constantem seruorum fidem experiretur, an serui, qui tam iusta domini misericordia quaestionis saeuitia liberarentur.

adjungo sui hic clades que plautius plancus munatius plancus consularis et censorius frater qui cum ab triumviri proscribo in regio salernitanus lateo delicatus uita genus et odor unguentum occulo salus custodia detego iste enim vestigium is qui miser persequor sagax induco cura abdo fuga is cubile odoro sum ab qui comprehendo seruus lateo multus atque diu torqueo nego sui scio ubi dominus sum non sustineo deinde plancus tam fidelis tam bonus exemplum seruus ultra cruciaris sed procedo in medius jugulus gladius miles obiacio qui certamen mutuus benevolentia arduus dignosco facio utrum dignus dominus sum qui tam consto seruus fides experior an seruus qui tam iustus dominus misericordia quaestio saeuitia libero


Eadem caritas Italico bello Pinnensem iuuenem, cui Pultoni erat cognomen, tanto animi corporisque robore armauit, ut, cum obsessae urbis suae claustris praesideret et Romanus imperator patrem eius captiuum in conspectu ipsius constitutum destrictis militum gladiis circumdedisset, occisurum se minitans, nisi inruptioni suae iter praebuisset, solus e manibus senem rapuerit, duplici pietate memorandus, quod et patris seruator nec patriae fuit proditor.

idem careo italicus bellum pinnensem iuuenis qui pulto sum cognomen tantus animus corpus robur armo ut cum obsedeo urbs suus claustra praesideo et romanus imperator pater is captiuus in conspectus ipse constituo destringo miles gladius circumdo occaedes sui minito nisi inruptio suus iter praebeo solus e manus senex rapio duplex pietas memoro qui et pater seruator neque patria sum proditor


L. quoque Lamiae praetorio uiro aeque uocem fuisse super rogum constitit.

l quoque lamia praetorius uir aequus uox sum super rogus consto


Huic uaframento consimilis illa calliditas . Hannibal a Duilio consule nauali proelio uictus timensque classis amissae poenas dare, offensam astutia mire auertit: nam ex illa infelici pugna prius quam cladis nuntius domum perueniret quendam ex amicis conpositum et formatum Karthaginem misit. qui, postquam ciuitatis eius curiam intrauit, 'consulit uos' inquit 'Hannibal, cum dux Romanorum magnas secum maritimas trahens copias aduenerit, an cum eo confligere debeat'. adclamauit uniuersus senatus non esse dubium quin oporteret. tum ille 'conflixit' inquit 'et superatus est'. ita liberum his non reliquit id factum damnare, quod ipsi fieri debuisse iudicauerant.

hic vaframentum consimilis ille calliditas hannibal ab duilio consul naualis proelium uinco timeo classis amitto poena do offendo astutia mirus averto nam ex ille infelix pugno prior quam clades nuntius domus pervenio quidam ex amicus compositum et formo karthago mitto qui postquam ciuitas is curia intro consulo tu inquam hannibal cum dux romanus magnus sui maritimus traho copia aduenio an cum is confligo debeo adclamo uniuersus senatus non sum dubius quin oportet tum ille confligo inquam et supero sum ita liber hic non relinquo is facio damnaris qui ipse fio debeo judico


Quid ille alter aeque nobilis pictor luctuosum immolatae Iphigeniae sacrificium referens, cum Calchantem tristem, maestum Vlixen, lamentantem Menelaum circa aram statuisset, caput Agamemnonis inuoluendo nonne summi maeroris acerbitatem arte non posse exprimi confessus est? itaque pictura eius aruspicis et amici et fratris lacrimis madet, patris fletum spectantis adfectu aestumandum reliquit.

quis ille alter aequus nobilis pictor luctuosus immolo iphigenia sacrificium refero cum calchas tristis maestus vlixen lamento menelaus circa ara statuo caput agamemnon involvo nonne superus maeror acerbitas ars non possum exprimo confiteor sum itaque pingo is haruspex et amicus et frater lacrima madeo pater fletus specto affectus aestimo relinquo


Bias autem, cuius sapientia diuturnior inter homines est quam patria Priene fuit, si quidem haec etiam nunc spirat, illius perinde atque extinctae uestigia tantum modo extant, ita aiebat oportere homines in usu amicitiae uersari, ut meminissent eam ad grauissimas inimicitias posse conuerti. quod quidem praeceptum prima specie nimis fortasse callidum uideatur inimicumque simplicitati, qua praecipue familiaritas gaudet, sed si † altior initamini cogitatio demissa fuerit, perquam utile reperietur.

bias autem qui sapientia diuturnus inter homo sum quam patria priene sum si quidem hic etiam nunc spiro ille perinde atque extingo uestigium tantus modo extant ita aio oportet homo in usus amicitia uerso ut memini is ad gravis inimicitia possum converto qui quidem praeceptum primus species nimis fortasse callidus uideo inimicus simplicitas qui praecipuus familiaritas gaudeo sed si alo inito cogitatio demitto sum perquam utilis reperio


Alexander uero in eo uolumine, quod de Illyrico tractu conposuit, adfirmat Dandonem quendam ad quingentesimum usque annum nulla ex parte senescentem processisse. sed multo liberalius Xenophon, cuius peri/plous legitur: insulae enim Latmiorum regem octingentis uitae annis donauit. ac ne pater eius parum benigne acceptus uideretur, ei quoque sescentos adsignauit annos.

alexander uerus in is volumen qui de illyricus traho conpono adfirmo dandonem quidam ad quingentesimus usque annus nullus ex pars senesco procedo sed multus liberalis xenophon qui other plous lego insula enim latmius rex octingenti uita annus dono atque ne pater is parum benignus accipio uideo is quoque sescenti adsigno annus


Et ceteros quidem ad benefaciendum uenerabantur, Febrem autem ad minus nocendum templis colebant, quorum adhuc unum in Palatio, alterum in area Marianorum monumentorum, tertium in summa parte uici longi extat, in eaque remedia, quae corporibus aegrorum adnexa fuerant, deferebantur. haec ad humanae mentis aestus leniendos cum aliqua usus ratione excogitata. ceterum salubritatem suam industriae certissimo ac fidelissimo munimento tuebantur, bonaeque ualitudinis eorum quasi quaedam mater erat frugalitas, inimica luxuriosis epulis et aliena nimiae uini abundantiae et ab inmoderato ueneris usu auersa.

et ceterus quidem ad benefacio veneror febris autem ad paruus noceo templum colo qui adhuc unus in palatium alter in area marianus monumentor tertius in summus pars uinco longus extat in is remedio qui corpus aeger adnecto sum defero hic ad humanus mens aestus lenio cum aliqui utor ratio excogito ceterum salubritas suus industria certus atque fidelis munimentum tueor bonus ualetudo is quasi quidam mater sum frugalitas inimicus luxuriosus epulis et alienus nimius uinum abundantia et ab immoderatus uenus usus averto


Quid tam excellens, quid tam opulentum quam L. Sulla? diuitias, imperia largitus est, leges uetustas abrogauit, nouas tulit. hic quoque in eo campo, cuius postea dominus extitit, repulsa praeturae suggillatus est, omnia loca petiti honoris, si quis modo deorum formam et imaginem futurae eius potentiae populo Romano repraesentasset, impetraturus.

quis tam excello quis tam opulentus quam l sulla diuitiae imperium largior sum lex uetustas abrogo nouus fero hic quoque in is campus qui postea dominus extitit repello praetura suggillatus sum omnis locum peto honor si quis modo deus forma et imago sum is potentia populus romanus repraesento impetro


Munatius etiam Flaccus, Pompeiani nominis acrior quam probabilior defensor, cum ab imperatore Caesare in Hispania inclusus moenibus Ateguensium obsideretur, efferatam crudelitatem suam truculentissimo genere uaesaniae exercuit: omnes enim eius oppidi ciues, quos studiosiores Caesaris senserat, iugulatos muris praecipitauit. feminas quoque citatis nominibus uirorum, qui in contrariis castris erant, ut caedes coniugum suarum cernerent, maternisque gremiis superpositos liberos trucidauit. infantes alios in conspectu parentum humo infligi, alios superiactatos pilis excipi iussit. quae auditu etiam intolerabilia Romano iussu Lusitanis manibus administrata sunt, cuius gentis praesidio Flaccus uallatus diuinis opibus uaecordi pertinacia resistebat.

munatius etiam flaccus pompejanus nomen acer quam probabilis defenso cum ab imperator caesaris in hispania includo moenia ateguensium obsido effero crudelitas suus truculentus genus uaesaniae exerceo omnis enim is oppidum ciuis qui studiosus caesar sentio jugulo murus praecipito femina quoque citas nomen uir qui in contrarius castrum sum ut caedes conjunx suus cerno maternisque gremium superpono liber trucido infer alius in conspectus parens humo infligo alius superjacto pila excipio iubeo qui auditus etiam intolerabilis romanus iussus lusitanus manus administro sum qui gens praesidium flaccus vallo divinus ops uaecordi pertinacia resisto


Scipio quoque superior praesidium calliditatis amplexus est: ex Sicilia enim petens Africam, cum e fortissimis peditibus Romanis trecentorum equitum numerum conplere uellet neque tam subito eos posset instruere, quod temporis angustiae negabant sagacitate consilii adsecutus est: namque ex his iuuenibus, quos secum tota Sicilia nobilissimos et diuitissimos sed inermes habebat, trecentos speciosa arma et electos equos quam celerrime expedire iussit uelut eos continuo secum ad oppugnandam Karthaginem auecturus. qui cum imperio ut celeriter, ita longinqui et periculosi belli respectu sollicitis animis paruissent, remittere eis Scipio illam expeditionem, si arma et equos militibus suis tradere uoluissent, edixit. rapuit condicionem inbellis ac timida iuuentus instrumentoque suo cupide nostris cessit. ergo calliditas ducis prouidit ut † si quod protinus imperaretur, grato prius, deinde remisso militiae metu maximum beneficium fieret.

scipio quoque superus praesidium calliditas amplector sum ex sicilia enim peto africa cum e fortis pedes romanus trecentor eques numerus conpleo uolo neque tam subeo is possum instruo qui tempus angustia nego sagacitas consilium assequor sum namque ex hic juvenis qui sui totus sicilia nobilis et diuitissimos sed inermis habeo trecenti speciosus arma et eligo equus quam celer expedio iubeo uelut is continuo sui ad oppugno karthago aveho qui cum imperium ut celer ita longinquus et periculosus bellum respicio sollicitus animus pareo remitto is scipio ille expeditio si arma et equus miles suus trado uoluissent edico rapio condicio imbellis atque timidus iuuentus instrumentum suus cupidus noster cedo ergo calliditas dux provideo ut si qui protinus impero gratus prior deinde remitto militia metus magnus beneficium fio


Diui Iuli exercitus, id est inuicti ducis inuicta dextera, cum armis Mundam clausisset aggerique extruendo materia deficeretur, congerie hostilium cadauerum quam desiderauerat altitudinem instruxit eamque tragulis et pilis, quia roboreae sudes deerant, magistra nouae molitionis necessitate usus uallauit.

diuus iulis exercitus is sum inuictus dux inuictus dextera cum arma munda claudo aggero extruendo materia deficio congerie hostilis cadaver quam desidero altitudo instruo eo tragulis et pila quia roboreus sudo desum magistro nouus molitio necessitas utor vallo


Item Fuluio Flacco causam dicente Philippus seruus eius, in quo tota quaestio nitebatur, octies tortus nullum omnino uerbum, quo dominus perstringeretur, emisit, et tamen reus damnatus est, cum certius argumentum innocentiae unus octies tortus exhiberet quam octo semel torti praebuissent.

item fulvius flaccus causa dico philippus seruus is in quo totus quaestio nitor octies torqueo nullus omnino uerbum quo dominus perstringo emitto et tamen reus damno sum cum certus argumentum innocentia unus octies torqueo exhibeo quam octo semel torqueo praebeo


Nam M. Antonio remittendum conuicium est, qui idcirco se aiebat nullam orationem scripsisse, ut, si quid superiore iudicio actum ei, quem postea defensurus esset, nociturum foret, non dictum a se adfirmare posset, quia facti uix pudentis causam tolerabilem habuit: pro periclitantium enim capite non solum eloquentia sua uti, sed etiam uerecundia abuti erat paratus.

nam m antonius remitto conuicium sum qui idcirco sui aio nullus oratio scribo ut si quis superus iudicium ago is qui postea defendo sum noceo sum non dico ab sui adfirmaris possum quia facio uix pudeo causa tolerabilis habeo pro periclitor enim caput non solus eloquentia suus uti sed etiam verecundia abutor sum paro


Proximum, etsi non eiusdem splendoris est, at aeque certum constantiae haberi potest experimentum. efficacis operae forensis, fidei non latentis Athenis Ephialtes accusare publice iussus et inter ceteros Demostrati nomen deferre coactus est, cuius filius erat Demochares excellentis formae puer, animo eius flagrantissimo inhaerens amore. itaque communis officii sorte truculentus accusator, priuati adfectus condicione miserabilis reus, puerum ad se exorandum quo parcius patris criminibus insisteret uenientem neque repellere neque supplicem genibus suis aduolutum intueri sustinuit, sed operto capite flens et gemens preces expromere passus est nihilominusque sincera fide accusatum Demostratum damnauit. uictoriam nescio laude an tormento maiore partam, quoniam prius quam sontem opprimeret se ipsum uicit Ephialtes.

propior etsi non idem splendor sum at aequus certus constantia habeo possum experimentum efficax opera forensis fides non lateo athenae ephialtes accuso publicus iubeo et inter ceterus demostratus nomen defero cogo sum qui filius sum democharis excello forma puer animus is flagro inhaereo amor itaque communis officium sors truculentus accusator priuo affectus condicio miserabilis reus puer ad sui exoro quo parcus pater crimen insisto venio neque repello neque supplex genu suus advolvo intueor sustineo sed operio caput fleo et gemo prex expromo patior sum nihilominusque sincerus fides accuso demostratus damno uictoria nescio laus an tormentum magnus pario quoniam prior quam sons opprimo sui ipse uinco ephialtes


Taetrum facto pariter ac dicto M. Antonii conuiuium: nam cum ad eum triumuirum Caesetii Rufi senatoris caput allatum esset, auersantibus id ceteris propius admoueri iussit ac diu diligenterque considerauit. cunctis deinde expectantibus quidnam esset dicturus, 'hunc ego' inquit 'notum non habui'. superba de senatore, inpotens de occiso confessio.

taeter facio pariter atque dico m antonius conuiuium nam cum ad is triumuiri caesetius rufus senator caput affero sum aversor is ceterus propius admoveo iubeo atque diu diligens considero cunctus deinde exspecto quisnam sum dico hic ego inquam notus non habeo superbus de senator impotens de occido confessio


Nam Q. quidem Hortensi, qui in maximo et ingeniosorum ciuium et amplissimorum prouentu summum auctoritatis atque eloquentiae gradum obtinuit, nepos Hortensius Corbio omnibus scortis abiectiorem et obsceniorem uitam exegit, ad ultimumque lingua eius tam libidini cunctorum inter lupanaria prostitit quam aui pro salute ciuium in foro excubuerat.

nam q quidem hortensius qui in maximus et ingeniosor ciuis et amplus provenio superus auctoritas atque eloquentia gradus obtineo nepos hortensius corbio omnis scortum abicio et obscenus uita exigo ad ulter lingua is tam libido cunctor inter lupanaris prosto quam auis pro salus ciuis in forum excubo


Bene etiam illi disciplinae militari adfuerunt, qui necessitudinum perruptis uinculis ultionem uindictamque laesae cum ignominia domuum suarum exigere non dubitauerunt: nam P. Rupilius consul eo bello, quod in Sicilia cum fugitiuis gessit, Q. Fabium generum suum, quia neglegentia Tauromenitanam arcem amiserat, prouincia iussit decedere.

bene etiam ille disciplina militaris adsum qui necessitudo perrumpo uinculum ultio vindicta laedo cum ignominia domus suus exigo non dubito nam p rupilius consul is bellum qui in sicilia cum fugitiuus gero q fabius gener suus quia neglegentia tauromenitanam arx amitto prouincia iubeo decedo


Cum autem in media parte fori uasto ac repentino hiatu terra subsideret responsumque esset ea re illum tantum modo conpleri posse, qua populus Romanus plurimum ualeret, Curtius et animi et generis nobilissimi adulescens interpretatus urbem nostram uirtute armisque praecipue excellere, militaribus insignibus ornatus equum conscendit eumque uehementer admotis calcaribus praecipitem in illud profundum egit, super quem uniuersi ciues honoris gratia certatim fruges iniecerunt, continuoque terra pristinum habitum recuperauit. magna postea decora in foro Romano fulserunt, nullum tamen hodieque pietate Curtii erga patriam clarius obuersatur exemplum. cui principatum gloriae obtinenti consimile factum subnectam.

cos autem in medius pars forum uastus atque repentinus hiatus terra subsido respondeo sum is res ille tantus modo conpleo possum qui populus romanus multus ualeo curtus et animus et genus nobilis adulescens interpretor urbs noster uirtus armus praecipuus excello militaris insignis orno equus conscendo is uehementer admoueo calcaris praecipito in ille profundum ago super qui uniuersus ciuis honor gratia certatim frugis injacio continuo terra pristinus habitus recipero magnus postea decus in forum romanus fulcio nullus tamen hodie pietas curtius erga patria clarus obverso exemplum qui principatus gloria obtineo consimilis facio subnecto


Nihilo uirtute posterior Africanus auo minor, sed ne exitu quidem felicior: duabus enim urbibus, Numantia atque Karthagine, imperio Romano inminentibus ex rerum natura depulsis raptorem spiritus domi inuenit, mortis punitorem in foro non repperit.

nihilum uirtus posterus africanus auus paruus sed ne exeo quidem felix duo enim urbs numantia atque karthago imperium romanus inminentibus ex res natura depello raptor spiritus domus inuenio mors punitor in forum non reperio


Apud antiquos non solum publice, sed etiam priuatim nihil gerebatur nisi auspicio prius sumpto. quo ex more nuptiis etiam nunc auspices interponuntur, qui, quamuis auspicia petere desierint, ipso tamen nomine ueteris consuetudinis uestigia usurpantur.

apud antiqui non solus publicus sed etiam priuatim nihil gero nisi auspicium prior sumo quo ex mos nuptiae etiam nunc auspico interpono qui quamuis auspicium peto desino ipse tamen nomen uetus consuetudo uestigium usurpo


Minus miram in homine parum considerato temeritatem Ti. Gracchi grauissimi ciuis tristis exitus et prodigio denuntiatus nec euitatus consilio facit: consul enim cum in Lucanis sacrificaret, angues duae ex occulto prolapsae repente hostiae, quam immolauerat, adeso iocinore in easdem se latebras retulerunt. ob id deinde factum instaurato sacrificio idem prodigii euenit. tertia quoque caesa uictima diligentiusque adseruatis extis neque adlapsus serpentium arceri neque fuga inpediri potuit. quod quamuis aruspices ad salutem imperatoris pertinere dixissent, Gracchus tamen non cauit ne perfidi hospitis sui Flaui insidiis in eum locum deductus, in quo Poenorum dux Mago cum armata manu delituerat, inermis occideretur.

paruus mirus in homo parum considero temeritas tiberius gracchus gravis ciuis tristis exitus et prodigium denuntio neque evito consilium facio consul enim cum in lucanus sacrifico anguis duo ex occulo prolabor repens hostia quam immolo adedo jocinor in idem sui latebra refero ob is deinde facio instauro sacrificium idem prodigium euenio tertius quoque caedo uictima diligens adservo exta neque allabor serpo arceo neque fuga inpediri possum qui quamuis haruspex ad salus imperator pertineo dico gracchus tamen non caveo ne perfidus hospes suus flavius insidiae in is locus deduco in quo poenus dux magus cum armo manus delitesco inermis occaedes


Sed ut Romanis externa iungamus, Socrates, non solum hominum consensu, uerum etiam Apollinis oraculo sapientissimus iudicatus, Phaenarete matre obstetrice et Sophronisco patre marmorario genitus ad clarissimum gloriae lumen excessit. neque immerito: nam cum eruditissimorum uirorum ingenia in disputatione caeca uagarentur mensurasque solis ac lunae et ceterorum siderum loquacibus magis quam certis argumentis explicare conarentur, totius etiam mundi habitum conplecti auderent, primus ab his indoctis erroribus abductum animum suum intima condicionis humanae et in secessu pectoris repositos adfectus scrutari coegit, si uirtus per se ipsa aestimetur, uitae magister optimus.

sed ut romanus externus jungo socrates non solus homo consensus uerus etiam apollo oraculum sapio iudico phaenarete mater obstetrix et sophroniscus pater marmorarius gigno ad clarus gloria lumen excedo neque immeritus nam cum erudio uir ingenium in disputatio caecus vago metior sol atque luna et ceterus sidus loquax magis quam certus argumentum explicaris conor totus etiam mundus habitus conplecto audeo primus ab hic indoctus error abduco animus suus intimo condicio humanus et in secedo pectus repono affectus scrutor cogo si uirtus per sui ipse aestimo uita magister bonus


Quem Syracusanus Dio seueritate exempli praegrauat. quibusdam monentibus ut aduersus Heraclidem et Callippum, quorum fidei plurimum credebat, tamquam insidias ei nectentis cautior esset respondit uita se malle excedere quam metu uiolentae mortis amicos inimicis iuxta ponere.

qui syracusanus dius seueritas exemplum praegravo quidam moneo ut aduersus heraclius et callippus qui fides multus credo tamquam insidiae is necto caveo sum respondeo uita sui malo excedo quam metus violentus mors amicus inimicus iuxta pono


Idem barbarum quendam ob eximiam similitudinem Cappadociae regnum adfectantem, tamquam Ariarathes esset, quem a M. Antonio interemptum luce clarius erat, quamquam paene totius orientis ciuitatium et gentium credula suffragatione fultum caput imperio dementer inminens iusto inpendere supplicio coegit.

idem barbaris quidam ob eximius similitudo cappadocia regnum adfectantem tamquam ariarathes sum qui ab m antonius interimo lux clarus sum quamquam paene totus orior ciuitas et gens credulus suffragatio fulcio caput imperium demens inminens justus inpendo supplicium cogo


Idem, cum salutandi gratia praetextatus ad Sullam uenisset et capita proscriptorum in atrium adlata uidisset, atrocitate rei commotus paedagogum suum nomine Sarpedonem interrogauit quapropter nemo inueniretur, qui tam crudelem tyrannum occideret: cumque is non uoluntatem hominibus, sed facultatem deesse, quod salus eius magno praesidio militum custodiretur, respondisset, ut ferrum sibi daret obsecrauit, adfirmando perfacile se eum interfecturum, quod in lecto illius considere soleret. paedagogus et animum Catonis agnouit et propositum exhorruit eumque postea ad Sullam excussum semper adduxit. nihil hoc admirabilius: puer in officina crudelitatis deprehensum uictorem non extimuit tum maxime consules, municipia, legiones, equestris ordinis maiorem partem trucidantem. ipsum Marium illo loci statuisses, celerius aliquid de sua fuga quam de Sullae nece cogitasset.

idem cum saluto gratia praetextatus ad sulla uenio et caput proscriptor in atrium affero uideo atrocitas res commoueo paedagogus suus nomen sarpedon interrogo quapropter nemo inuenio qui tam crudelis tyrannus occaedes cum is non uoluntas homo sed facultas desum qui salus is magnus praesidium miles custodio respondeo ut ferrum sui do obsecro adfirmo perfacilis sui is interfacio qui in lectus ille consido soleo paedagogus et animus cato anosco et propono exhorresco is postea ad sulla excutio semper adduco nihil hic admirabilis puer in officina crudelitas deprehendo uictor non extimesco tum magnus consul municipium legio equester ordo magnus pars trucido ipse marius ille locus statuo celer aliquis de suus fuga quam de sulla nex cogito


Ac ne Theramenis quidem Atheniensis in publica custodia mori coacti parua mentis constantia, in qua xxx tyrannorum iussu porrectam ueneni potionem non dubitanter hausit quodque ex ea superfuerat iocabundus inlisum humo clarum edere sonum coegit renidensque seruo publico, qui eam tradiderat, 'Critiae' inquit 'propino: uide igitur ut hoc poculum ad eum continuo perferas'. erat autem is ex xxx tyrannis crudelissimus. profecto supplicio est se liberare tam facile supplicium perpeti. itaque Theramenes perinde atque in domestico lectulo moriens uita excessit, inimicorum existimatione punitus, suo iudicio finitus.

atque ne theramenes quidem atheniensis in publicus custodia morior cogo paruus mens constantia in qui xxx tyrannus iussus porrigo venenum potio non dubitanter haurio quisque ex is supersum jocabundus illisus humo clarus edo sonus cogo renideo seruus publicus qui is trado critias inquam propino uideo igitur ut hic poculum ad is continuo perfero sum autem is ex xxx tyrannus crudelis profecto supplicium sum sui liberaris tam facilis supplicium perpetior itaque theramenes perinde atque in domesticus lectulus morior uita excedo inimicus existimatio punior suus iudicium finio


Atque ut superbia quoque et inpotentia in conspicuo ponatur, M. Fuluius Flaccus consul M. Plautii Hypsaei collega, cum perniciosissimas rei publicae leges introduceret de ciuitate Italiae danda et de prouocatione ad populum eorum, qui ciuitatem mutare noluissent, aegre conpulsus est ut in curiam ueniret: deinde partim monenti, partim oranti senatui ut incepto desisteret, responsum non dedit. tyrannici spiritus consul haberetur, si aduersus unum senatorem hoc modo se gessisset, quo Flaccus in totius amplissimi ordinis contemnenda maiestate uersatus est.

atque ut superbia quoque et impotens in conspicuus pono m fulvius flaccus consul m plautius hypsaeus collega cum perniciosus res publicus lex introduco de ciuitas italia do et de prouocatio ad populus is qui ciuitas muto nolo aeger conpello sum ut in curia venio deinde pars moneo pars oro senatus ut inceptum desisto responsum non do tyrannicus spiritus consul habeo si aduersus unus senator hic modo sui gero quo flaccus in totus amplus ordo contemno maiestas verso sum


Miserabilior tamen sequentis casus narratio: Nausimenis enim Atheniensis uxor, cum fili ac filiae suae stupro interuenisset, inopinati monstri perculsa conspectu et in praesens tempus ad indignandum et in posterum ad loquendum obmutuit. illi nefarium concubitum uoluntaria morte pensarunt.

miserabilis tamen sequor casus narratio nausimenis enim atheniensis uxor cum filis atque filia suus stuprum intervenio inopinor monstrum percello conspectus et in praesens tempus ad indignor et in posterus ad loquor obmutesco ille nefarius concubo voluntarius mors penso


C. autem Caesar, cuius uirtutes aditum sibi in caelum struxerunt, inter primae iuuentae initia priuatus Asiam petens, a maritimis praedonibus circa insulam Pharmacusam exceptus L se talentis redemit. parua igitur summa clarissimum mundi sidus in piratico myoparone rependi fortuna uoluit. quid est ergo quod amplius de ea queramur, si ne consortibus quidem diuinitatis suae parcit? sed caeleste numen se ab iniuria uindicauit: continuo enim captos praedones crucibus adfixit.

que autem caesar qui uirtus aditus sui in caelum struo inter primus iuuenta initium priuo asia peto ab maritimus praedo circa insula pharmacusa excipio l sui talentum redimo paruus igitur summus clarus mundus sidus in piraticus myoparo repo fortuna uolo quis sum ergo qui amplus de is queror si ne consortibus quidem diuinitas suus parco sed caelestis numen sui ab iniuria uindico continuo enim capio praedo crux affigo


Age, ut a singulis ad uniuersos transgrediar, quanto et quam aequali amore patriae tota ciuitas flagrauit! nam cum secundo Punico bello exhaustum aerarium ne deorum quidem cultui sufficeret, publicani ultro aditos censores hortati sunt ut omnia sic locarent, tamquam res publica pecunia abundaret, seque praestaturos cuncta nec ullum assem nisi bello confecto petituros polliciti sunt. domini quoque eorum seruorum, quos Sempronius Gracchus ob insignem pugnam Beneuenti manu miserat, pretia ab imperatore exigere supersederunt. in castris etiam non eques, non centurio stipendium dari sibi desiderauit. uiri ac feminae quidquid auri argentiue habuerunt, item pueri insignia ingenuitatis ad sustentandam temporis difficultatem contulerunt. ac ne beneficio senatus quidem, qui muneribus his functos tributi onere liberauerat, quisquam uti uoluit, sed insuper id omnes promptissimis animis praestiterunt: non ignorabant enim captis Veis, cum decimarum nomine, quas Camillus uouerat, aurum Apollini Delphico mitti oporteret neque emendi eius facultas esset, matronas ornamenta sua in aerarium retulisse, similiterque audierant mille pondo auri, quod Gallis pro obsidione Capitolii omissa debebatur, earum cultu expletum. itaque et proprio ingenio et exemplo uetustatis admoniti nulla sibi in re cessandum existimauerunt.

ago ut ab singuli ad uniuersus transgredior quantus et quam aequal amor patria totus ciuitas flagro nam cum secundus punicus bellum exhaurio aerarius ne deus quidem cultus sufficio publicanus ultro adeo censor hortas sum ut omnis sic loco tamquam res publicus pecunia abundo sequor praesto cunctus neque ullus assis nisi bellum conficio peto polliceor sum dominus quoque is seruus qui sempronius gracchus ob insignis pugna beneventum manus mitto pretium ab imperator exigo supersedeo in castrum etiam non eques non centurio stipendium do sui desidero uir atque femina quisquis aurum argentum habeo item puer insigne ingenuitas ad sustento tempus difficultas confero atque ne beneficium senatus quidem qui munus hic fungor tribuo onus libero quisquam uti uolo sed insuper is omnis promptus animus praesto non ignoro enim capio via cum decimaris nomen qui camillus uoueo aurum apollo delphicus mitto oportet neque emo is facultas sum matrona ornamentum suus in aerarius refero similis audio mille pondo aurum qui gallus pro obsidio capitolium omitto debeo is cultus expletum itaque et proprius ingenium et exemplum uetustas admoneo nullus sui in res cesso existimo


Dux Romanae pudicitiae Lucretia, cuius uirilis animus maligno errore fortunae muliebre corpus sortitus est, a Sex. Tarquinio regis Superbi filio per uim stuprum pati coacta, cum grauissimis uerbis iniuriam suam in concilio necessariorum deplorasset, ferro se, quod ueste tectum adtulerat, interemit causamque tam animoso interitu imperium consulare pro regio permutandi populo Romano praebuit.

dux romanus pudicitia lucretius qui uirilis animus malignus error fortuna muliebris corpus sortior sum ab sex tarquinius rex superbus filius per uis stuprum patior cogo cum gravis uerbum iniuria suus in concilio necessarius deploro ferrum sui qui uestis tectum affero interimo causa tam animosus interitus imperium consularis pro regius permuto populus romanus praebeo


Potentiam uero eloquentiae, etsi plurimum ualere animaduertimus, tamen sub propriis exemplis, quo scilicet uires eius testatiores fiant, recognosci conuenit.

potentia uerus eloquentia etsi multus ualeo animaduertimus tamen sub proprius exemplum quo scilicet uis is testatus fio recognosco conuenio


Nunc causam instituendorum ludorum ab origine sua repetam. C. Sulpico Petico C. Licinio Stolone consulibus intoleranda uis ortae pestilentiae ciuitatem nostram a bellicis operibus reuocatam domestici atque intestini mali cura adflixerat, iamque plus in exquisito et nouo cultu religionis quam in ullo humano consilio positum opis uidebatur. itaque placandi caelestis numinis gratia conpositis carminibus uacuas aures praebuit ad id tempus circensi spectaculo contenta, quod primus Romulus raptis uirginibus Sabinis Consualium nomine celebrauit. uerum, ut est mos hominum paruula initia pertinaci studio prosequendi, uenerabilibus erga deos uerbis iuuentus rudi atque inconposito motu corporum iocabunda gestus adiecit, eaque res ludium ex Etruria arcessendi causam dedit. cuius decora pernicitas uetusto ex more Curetum Lydorumque, a quibus Tusci originem traxerunt, nouitate grata Romanorum oculos permulsit, et quia ludius apud eos hister appellabatur, scaenico nomen histrionis inditum est. paulatim deinde ludicra ars ad saturarum modos perrepsit, a quibus primus omnium poeta Liuius ad fabularum argumenta spectantium animos transtulit, isque sui operis actor, cum saepius a populo reuocatus uocem obtudisset, adhibito pueri ac tibicinis concentu gesticulationem tacitus peregit. atellani autem ab Oscis acciti sunt. quod genus delectationis Italica seueritate temperatum ideoque uacuum nota est: nam neque tribu mouetur actor nec a militaribus stipendiis repellitur.

nunc causa instituo ludus ab origo suus repeto que sulpico petico que licinius stolo consul intolero uolo orior pestilentia ciuitas noster ab bellicus opus revoco domesticus atque intestinus malus cura affligo iam multus in exquaero et nouus cultus religio quam in ullus humanus consilium pono ops uideo itaque placo caelestis numen gratia compositum carmen uacuus auris praebeo ad is tempus circensis spectaculum contineo qui primus romulus rapio uirgo sabinum consualia nomen celebro uerus ut sum mos homo paruulus initium pertinax studium prosequor uenerabilis erga deus uerbum iuuentus rudo atque inconposito motus corpus jocabundus gero adiicio is res ludius ex etruria arcesso causa do qui decus pernicitas vetustus ex mos curetes lydi ab qui tuscus origo traho nouitas gratus romanus oculus permulceo et quia ludius apud is hister appello scaenicus nomen histrio indo sum paulatim deinde ludicrum ars ad saturaris modus perrepo ab qui primus omnis poeta livius ad fabula argumentum specto animus transfero eo suus opus actor cum saepis ab populus revoco uox obtundo adhibeo puer atque tibicina concentus gesticulatio taceo perago atellani autem ab osci accio sum qui genus delectatio italicus seueritas tempero ideo uacuus nosco sum nam neque tribus moueo actor neque ab militaris stipendium repello


Priuerno capto interfectisque qui id oppidum ad rebellandum incitauerant senatus indignatione accensus consilium agitabat quidnam sibi de reliquis quoque Priuernatibus esset faciendum. ancipiti igitur casu salus eorum fluctuabatur eodem tempore et uictoribus et iratis subiecta. Ceterum cum auxilium unicum in precibus restare animaduerterent, ingenui et Italici sanguinis obliuisci non potuerunt: princeps enim eorum in curia interrogatus quam poenam mererentur, respondit 'quam merentur qui se dignos libertate iudicant'. uerbis arma sumpserat exasperatosque patrum conscriptorum animos inflammauerat. sed Plautius consul fauens Priuernatium causae regressum animoso eius dicto obtulit quaesiuitque qualem cum eis Romani pacem habituri essent inpunitate donata. at is constantissimo uultu 'si bonam dederitis', inquit 'perpetuam, si malam, non diuturnam'. qua uoce perfectum est ut uictis non solum uenia, sed etiam ius et beneficium nostrae ciuitatis daretur.

privernus capio interfacio qui is oppidum ad rebello incito senatus indignatio accendo consilium agito quisnam sui de reliquus quoque privernates sum facio anceps igitur casus salus is fluctuo idem tempus et uictor et irascor subiectum ceterum cum auxilium unicus in prex resto animaduerterent ingenuus et italicus sanguis obliviscor non possum princeps enim is in curia interrogo quam poena mereo respondeo quam mereo qui sui dignus libertas judico uerbum arma sumo exaspero pater conscriptor animus inflammo sed plautus consul faveo privernates causa regredior animosus is dico offero quaero qual cum is romanus pax habeo sum impunitas dono at is consto uultus si bonus do inquam perpetuus si malus non diuturnus qui uox perficio sum ut uinco non solus uenia sed etiam ius et beneficium noster ciuitas do


Cuius mentio mihi subicit quod aduersus D. Brutum in Hispania grauiter dictum est referre: nam cum ei se tota paene Lusitania dedidisset ac sola gentis eius urbs Cinginnia pertinaciter arma retineret, temptata redemptione propemodum uno ore legatis Bruti respondit ferrum sibi a maioribus, quo urbem tuerentur, non aurum, quo libertatem ab imperatore auaro emerent, relictum. melius sine dubio istud nostri sanguinis homines dixissent quam audissent.

qui mentior ego subicio qui aduersus d brutus in hispania grauis dico sum refero nam cum is sui totus paene lusitania dedo atque solus gens is urbs cinginnia pertinax arma retineo tento redemptio propemodum unus os legatus brutus respondeo ferrum sui ab magnus quo urbs tueor non aurum quo libertas ab imperator avarus emo relinquo bonus sine dubius iste noster sanguis homo dico quam audio


Q. autem Hortensii, qui suis temporibus ornamentum Romanae eloquentiae fuit, admirabilis in filio patientia extitit: cum enim eo usque inpietatem eius suspectam et nequitiam inuisam haberet, ut Messalam sororis suae filium heredem habiturus, ambitus reum defendens iudicibus diceret, si illum damnassent, nihil sibi praeter osculum nepotum, in quibus adquiesceret, superfuturum, hac scilicet sententia, quam etiam editae orationi inseruit, filium potius in tormentis animi quam in uoluptatibus reponens, tamen, ne naturae ordinem confunderet, non nepotes, sed filium heredem reliquit moderate usus adfectibus suis, quia et uiuus moribus eius uerum testimonium et mortuus sanguini honorem debitum reddidit.

q autem hortensius qui suus tempus ornamentum romanus eloquentia sum admirabilis in filius patientia extitit cum enim is usque inpietas is suspicio et nequitia invideo habeo ut messalla soror suus filius heres habeo ambitus reus defendo judex dico si ille damno nihil sui praeter osculis nepos in qui adquiesco supersum hic scilicet sententia quam etiam edo oratio inservio filius potis in tormentum animus quam in uoluptas repono tamen ne natura ordo confundo non nepos sed filius heres relinquo modero utor affectus suus quia et uiuus mos is uerus testimonium et mortuus sanguis honor debeo reddo


Quae quoniam multis et claris auctoribus inlustrata est, transgrediamur ad egregium humani animi ab odio ad gratiam deflexum et quidem eum laeto stilo persequamur: nam si placidum mare ex aspero caelumque ex nubilo serenum hilari aspectu sentitur, si bellum pace mutatum plurimum gaudii adfert, offensarum etiam acerbitas deposita candida relatione celebranda est.

qui quoniam multus et claris auctor illustro sum transgredior ad egregius humanus animus ab odium ad gratia deflecto et quidem is laeto stilus persequor nam si placidus mare ex asper caelum ex nubilus serenus hilaris aspectus sentio si bellum pax muto multus gaudium affero offensaris etiam acerbitas depono candidus relatio celebro sum


Age, quam uiolenter se in pectore uniuersi populi Romani gessit eo tempore, quo suffragiis eius dedicatio aedis Mercurii M. Plaetorio primi pili centurioni data est praeteritis consulibus, Appio, quod obstitisset quo minus aeri alieno suo succurreretur, Seruilio, quod susceptam causam suam languido patrocinio protexisset. negas efficacem esse iram, cuius hortatu miles summo imperio praelatus est?

ago quam violens sui in pectus uniuersus populus romanus gero is tempus quo suffragium is dedicatio aedes mercurius m plaetorius primus pilus centurio do sum praetereo consul appius qui obsto quo paruus aerius alienus suus succurro seruilio qui suscipio causa suus languidus patrocinium protego nego efficax sum ira qui horto miles superus imperium praefero sum


Augustum uero praeter naturalem animi in omnibus rebus subtiliter perspiciendis uigorem etiam recens et domesticum exemplum ut Artori somnio obtemperaret admonuit: audiuerat enim diui Iuli patris sui uxorem Calpurniam nocte, quam is ultimam in terris egit, in quiete uidisse multis eum confectum uulneribus in suo sinu iacentem, somnique atrocitate uehementer exterritam rogare non destitisse ut proximo die curia se abstineret. at illum, ne muliebri somnio motus id fecisse existimaretur, senatum, in quo ei parricidarum manus adlatae sunt, habere contendisse. † non est inter patrem et filium ullius rei conparationem fieri praesertim diuinitatis fastigio iunctos, sed iam alter operibus suis aditum sibi ad caelum struxerat, alteri longus adhuc terrestrium uirtutum orbis restabat. quapropter ab hoc tantummodo impendentem mutationem status cognosci, ab illo etiam differri dii immortales uoluerunt, ut aliud caelo decus daretur, aliud promitteretur.

augustus uerus praeter natural animus in omnis res subtilis perspicio vigor etiam recens et domesticus exemplum ut artor somnio obtempero admoneo audio enim diuus iulis pater suus uxor calpurnia nox quam is ulter in terra ago in quiesco uideo multus is conficio uulnus in suus sinus iaceo somnus atrocitas uehementer exterreo rogo non desisto ut propior dies curia sui abstineo at ille ne muliebris somnio moueo is facio existimo senatus in quo is parricida manus affero sum habeo contendo non sum inter pater et filius ullus res conparatio fio praesertim diuinitas fastigium jungo sed iam alter opus suus aditus sui ad caelum struo alter longus adhuc terrestris uirtus orbis resto quapropter ab hic tantummodo impendeo mutatio status cognosco ab ille etiam differo dius immortalis uolo ut alius caelum decus do alius promitto


Huic facto par eiusdem uiri † humanitas. a quaestore suo hastae subiectos captiuos uendente puer eximiae formae et liberalis habitus missus est. de quo cum explorasset Numidam esse, orbum relictum a patre, educatum apud auunculum Masinissam, eo ignorante inmaturam aduersus Romanos ingressum militiam, et errori illius ueniam dandam et amicitiae regis fidissimi populo Romano debitam uenerationem tribuendam existimauit. itaque puerum anulo fibulaque aurea et tunica laticlauia Hispanoque sagulo et ornato equo donatum datis qui eum prosequerentur equitibus ad Masinissam misit, eos uictoriae maximos fructus ratus, dis ornamenta, hominibus sanguinem suum restituere.

hic facio par idem uir humanitas ab quaestor suus hasta subicio captiuus vendo puer eximius forma et liberalis habitus mitto sum de quo cum exploro numida sum orbus relinquo ab pater educo apud auunculus masinissa is ignoro immaturus aduersus romanus ingredior militia et error ille uenia do et amicitia rex fidus populus romanus debeo ueneratio tribuo existimo itaque puer anulus fibula aureus et tunica laticlavius hispanus sagulum et orno equus dono do qui is prosequor eques ad masinissa mitto is uictoria magnus fructus reor deus ornamentum homo sanguis suus restituo


Non subprimenda illius quoque damnatio, qui pueruli sui nimio amore correptus, rogatus ab eo ruri ut omasum in cenam fieri iuberet, cum bubulae carnis in propinquo emendae nulla facultas esset, domito boue occiso desiderium eius expleuit eoque nomine publica quaestione adflictus est, innocens, nisi tam prisco saeculo natus esset.

non subprimenda ille quoque damnatio qui puerulis suus nimius amor corripio rogo ab is rus ut omasum in cena fio iubeo cum bubulus caro in propinquo emo nullus facultas sum domo bos occido desiderium is expleo eo nomen publicus quaestio affligo sum innocens nisi tam priscus saeculum nascor sum


Scipio uero Africanus turpe esse aiebat in re militari dicere 'non putaram', uidelicet quia explorato et excusso consilio quae ferro aguntur administrari oportere arbitrabatur. summa ratione: inemendabilis est enim error, qui uiolentiae Martis committitur. idem negabat aliter cum hoste confligi debere, quam aut si occasio obuenisset aut necessitas incidisset. aeque prudenter: nam et prospere gerendae rei facultatem omittere maxima dementia est et in angustias utique pugnandi conpulsum abstinere se proelio pestiferae ignauiae adfert exitum, eorumque, qui ista conmittunt, alter beneficio fortunae uti, alter iniuriae nescit resistere.

scipio uerus africanus turpis sum aio in res militaris dico non puto uidelicet quia exploro et excutio consilium qui ferrum ago administraris oportet arbitror summus ratio inemendabilis sum enim error qui violentia mars committo idem nego aliter cum hostis confligo debeo quam aut si occasio obvenio aut necessitas incido aequus prudens nam et prosperus gero res facultas omitto maximus dementia sum et in angustiae utique pugno conpello abstineo sui proelium pestifer ignauia affero exitus is qui iste conmitto alter beneficium fortuna uti alter iniuria nescio resisto


Magnum grati populi specimen in Q. Fabio Maximo enituit: nam cum quinque consulatibus salutariter re publica administrata decessisset, certatim aes contulit, quo maior ac speciosior funeris eius pompa duceretur. eleuet aliquis praemia uirtutis, cum animaduertat fortes uiros felicius sepeliri quam uiuere ignauos.

magnus gratus populus specimen in q fabius maximus eniteo nam cum quinque consulatus salutaris res publicus administro decedo certatim aes confero quo magnus atque speciosus funus is pompa duco elevo aliquis praemium uirtus cum animaduertat fortis uir felix sepelio quam uiuo ignauus


Cui gloriae Punicarum feminarum, ut ex conparatione turpius appareat, dedecus subnectam: Siccae enim fanum est Veneris, in quod se matronae conferebant atque inde procedentes ad quaestum, dotis corporis iniuria contrahebant, honesta nimirum tam inhonesto uinculo coniugia iuncturae.

qui gloria punicaris femina ut ex conparatio turpis appareo dedecus subnecto sicca enim fanum sum venus in qui sui matrona confero atque inde procedo ad quaestus dos corpus iniuria contraho honestus nimirum tam inhonestus vinculum conjugium jungo


Quapropter haec potissimum aut in liberis potentissimorum regum aut in rege clarissimo aut in uate ingenii florentis aut in uiris eruditissimis aut in homine sortis ignotae , ne ipsa quidem, omnis bonae malaeque materiae fecunda artifex, rationem rerum natura reddiderit: non magis quam quid ita siluestres capreas Cretae genitas tantopere dilexerit, quas sagittis confixas ad salutare auxilium herbae dictamni tantum non suis manibus deducit efficitque ut comesta ea continuo et tela et uim ueneni uulneribus respuant: aut in Cephalania insula, cum omnia ubique pecora haustu aquae cotidie recreentur, capras maiore ex parte anni ore aperto ex alto uentos recipientes sitim suam sedare instituerit: aut quapropter Crotonae in templo Iunonis Laciniae aram ad omnes uentos inmobili cinere donauerit: potissimumue quare alteram in Macedonia, alteram in Caleno agro aquam proprietatem uini, qua homines inebrientur, possidere uoluerit. non admiratione ista, sed memoria prosequi debemus, cum sciamus recte ab ea plurimum licentiae uindicari, penes quam infinitus cuncta gignendi labor consistit.

quapropter hic potis aut in liber potens rex aut in rex clarus aut in vates ingenium floreo aut in uir erudio aut in homo sors ignosco ne ipse quidem omnis bonus mala materia fecundus artifex ratio res natura reddo non magis quam quis ita siluestres caprea creta gigno tantopere diligo qui sagitta configo ad salutaris auxilium herba dictamnus tantus non suus manus deduco efficio ut comesta is continuo et telum et uis venenum uulnus respuo aut in cephalania insula cum omnis ubique pecus haurio aqua cottidie recreo capra magnus ex pars annus os aperio ex altus uentus recipio sitis suus sedaris instituo aut quapropter crotona in templum juno lacinius ara ad omnis uentus inmobilis cinis dono potis quare alter in macedonius alter in calenus ager aqua proprietas uinum qui homo inebrio possideo uolo non admiratio iste sed memoria prosequor debeo cum scio rectus ab is multus licentia uindico penis quam infinitus cunctus gigno labor consisto


Verum praecipue Catilinae libido scelesta: nam uaesano amore Aureliae Orestillae correptus, cum unum impedimentum uideret quo minus nuptiis inter se iungerentur, filium suum, quem et solum et aetate iam puberem habebat, ueneno sustulit protinusque ex rogo eius maritalem facem accendit ac nouae maritae orbitatem suam loco muneris erogauit. eodem deinde animo ciuem gerens quo patrem egerat, filii pariter manibus et nefarie adtemptatae patriae poenas dedit.

verus praecipuus catilina libido scelestus nam vesanus amor aurelius orestilla corripio cum unus impedimentum video quo paruus nuptiae inter sui jungo filius suus qui et solus et aetas iam pubes habeo uenenum tollo protinus ex rogo is marital fax accendo atque nouus marita orbitas suus locus munus erogo idem deinde animus ciuis gero quo pater ago filius pariter manus et nefarius adtento patria poena do


Nam C. Caesaris anceps conatus, etsi caelestium cura protectus est, tamen uix sine horrore animi referri potest: si quidem inpatiens legionum tardioris a Brundisio Apolloniam traiectus per simulationem aduersae ualetudinis conuiuio egressus maiestate sua seruili ueste occultata nauiculam conscendit et e flumine Aoo maris Hadriatici saeua tempestate fauces petiit protinusque in altum dirigi iusso nauigio multum ac diu contrariis iactatus fluctibus tandem necessitati cessit.

nam que caesar anceps conor etsi caelestis cura protego sum tamen uix sine horror animus refero possum si quidem impatiens legio tardus ab brundisium apollonia trajectus per simulatio adverro ualetudo conuiuium egredior maiestas suus seruilis uestis occulto navicula conscendo et e flumen aous mare hadriatici saeuus tempestas fauces peto protinus in altus dirigo jubeo nauigium multus atque diu contrarius jacto fluctus tandem necessitas cedo


Quem secundi etiam Punici belli tempore exhibuit: cum enim a Fuluio Capua obsideretur ac duae Campanae mulieres beniuolentiam erga Romanos dimittere ex animis noluissent, Vestia Oppia mater familiae et Cluuia Facula meretrix, quarum altera cotidie pro salute exercitus nostri sacrificauit, altera captis militibus Romanorum alimenta subministrare non destitit, urbe illa oppressa senatus his et libertatem et bona restituit, et si quid amplius praemii petissent, libenter se daturum adseuerauit. uacasse tanto gaudio patribus conscriptis duabus humillimis feminis referre gratiam, nedum tam prompte retulisse mirandum.

qui secundus etiam punicus bellum tempus exhibeo cum enim ab fulvius capua obsido atque duo campanus mulier benevolentia erga romanus dimitto ex animus nolo vestia oppius mater familia et cluvius facula meretrix qui alter cottidie pro salus exercitus noster sacrifico alter capio miles romanus alimentum subministraris non desisto urbs ille opprimo senatus hic et libertas et bonus restituo et si quis amplus praemium peto libet sui do adseuerauit vaco tantus gaudium pater conscribo duo humilis femina refero gratia nedum tam promptus refero miror


Aeque felicis euentus illa flamma, quae ex L. Marci ducis duorum exercituum, quos interitus Publi et Gnaei Scipionum in Hispania debilitauerat, capite contionantis eluxit: namque eius aspectu pauidi adhuc milites pristinam recuperare fortitudinem admoniti VIII et XXX milibus hostium caesis magnoque numero in potestatem redacto bina castra Punicis opibus referta ceperunt.

aequus felix euentus ille flamma qui ex l marcius dux duo exercitus qui intereo publius et gnaeus scipio in hispania debilito caput contionor eluceo namque is aspectus pavidus adhuc miles pristinus recuperaris fortitudo admoneo viii et xxx mille hostis caedo magnus numerus in potestas redigo bini castrum punicus ops refercio capio


Cuius cum in urbe pulcherrimum templum haberent, Gracchano tumultu moniti Sibyllinis libris ut uetustissimam Cererem placarent, Hennam, quoniam sacra eius inde orta credebant, Xuiros ad eam propitiandam miserunt. item Matri deum saepe numero imperatores nostri conpotes uictoriarum suscepta uota Pessinuntem profecti soluerunt.

qui cum in urbs pulcher templum habeo gracchanus tumultus moneo sibyllinus liber ut vetustus ceres placo henna quoniam sacer is inde orior credo xuiros ad is propitio mitto item mater deus saepe numerus imperator noster compotor uictoria suscipio uotum pessinus proficiscor solvo