Namque temperatissimae ad utramque partem et corporum membris animorumque vigoribus pro fortitudine sunt in Italia gentes. quemadmodum enim Iovis stella inter Martis ferventissimam et Saturni frigidissimam media currens temperatur, eadem ratione Italia inter septentrionalem meridianamque ab utraque parte mixtionibus temperatas et invictas habet laudes. itaque consiliis refringit barbarorum virtutes, forti manu meridianorum cogitationes. ita divina mens civitatem populi Romani egregia temperataque regione conlocavit, uti orbis terrarum imperii potiretur.

namque tempero ad uter pars et corpus membrum animus vigor pro fortitudo sum in italia gens quemadmodum enim iuppiter stella inter mars ferveo et saturnus frigidus medius curro tempero idem ratio italia inter septentrional meridianus ab uter pars mixtio tempero et invictus habeo laus itaque consilium refringo barbarus virtus fortis manus meridianus cogitatio ita divino mens civitas populus romanus egregius tempero regio conloco uti orbis terra imperium potio


Praeterea in his operibus thensauri sunt civitatibus in necessariis rebus a maioribus constituti. in conclusionibus enim reliqui omnes faciliores sunt apparatus quam lignorum. sal enim facile ante inportatur, frumenta publice privatimque expeditius congeruntur, et si defit, holeribus, carne seu leguminibus defenditur, aquae fossuris puteorum et de caelo repentinis tempestatibus ex tegulis excipiuntur. de lignatione, quae maxime necessaria est ad cibum coquendum, difficilis et molesta est apparatio, quod et tarde comportatur et plus consumitur.

praeterea in hic opus thesaurus sum civitas in necessarius res ab magnus constituo in conclusio enim reliquus omnis facilis sum apparatus quam lignum sal enim facilis ante inporto frumentum publicus privatim expedio congero et si deficio holeribus carnis seu legumen defendo aqua fodio puteus et de caelum repentinus tempestas ex tegula excipio de lignatio qui magnus necessarius sum ad cibus coquo difficilis et molestus sum apparatio qui et tardus comporto et multus consumo


Haec autem si qui voluerit ad perfectum facile perducere, animadvertat in extremo libro diagramma musica ratione designatum, quod Aristoxenus magno vigore et industria generatim divisis modulationibus constitutum reliquit, de quo, si qui ratiocinationibus his attenderit, ad audientium delectationes facilius valuerit theatrorum efficere perfectiones.

hic autem si qui volo ad perficio facilis perduco animadverto in exter liber diagramma musica ratio designo qui aristoxenus magnus vigor et industria generatim divido modulatio constituo relinquo de quo si qui ratiocinatio hic attendo ad audio delectatio facilis valeo theatrum efficio perfectio


Eurythmia est venusta species commodusque in compositionibus membrorum aspectus. haec efficitur, cum membra operis convenientis sunt altitudinis ad latitudinem, latitudinis ad longitudinem, et ad summam omnia respondent suae symmetriae.

eurythmia sum venustus species commodus in compositio membrum aspicio hic efficio cum membrum opus convenio sum altitudo ad latitudo latitudo ad longitudo et ad summa omnis respondeo suus symmetria


Itaque nemo artem ullam aliam conatur domi facere, uti sutrinam, fullonicam aut ex ceteris, quae sunt faciliores, nisi architecturam, ideo quod, qui profitentur, non arte vera sed falso nominantur architecti. quas ob res corpus architecturae rationesque eius putavi diligentissime conscribendas, opinans munus omnibus gentibus non ingratum futurum. igitur, quoniam in quinto de opportunitate communium operum perscripsi, in hoc volumine privatorum aedificiorum ratiocinationes et commensus symmetriarum explicabo.

itaque nemo ars ullus alius conor domus facio uti sutrina fullonica aut ex ceterus qui sum facilis nisi architectura ideo qui qui profiteor non ars verus sed fallo nomino architectus qui ob res corpus architectura ratio is puto diligens conscribo opinor munus omnis gens non ingratus sum igitur quoniam in quintus de opportunitas communis opus perscribo in hic volumen privator aedificium ratiocinatio et commetior symmetriaris explico


Constituantur autem in tribus porticibus exhedrae spatiosae, habentes sedes, in quibus philosophi, rhetores reliquique, qui studiis delectantur, sedentes disputare possint. in duplici autem porticu conlocentur haec membra: ephebeum in medio (hoc autem est exhedra amplissima cum sedibus) tertia parte longior sit quam lata; sub dextro coryceum, deinde proxime conisterium, a conisterio in versura porticus frigida lavatio, quam Graeci loutro/n vocitant; ad sinistram ephebei elaeothesium, proxime autem elaeothesium frigidarium, ab eoque iter in propnigeum in versura porticus. proxima autem introrsus e regione frigidarii conlocetur concamerata sudatio longitudine duplex quam latitudo, quae habeat in versuris ex una parte laconicum ad eundem modum, uti quam supra scriptum est, compositum, ex adverso laconici caldam lavationem. in palaestra peristylia, quemadmodum supra scriptum est, ita debent esse distributa.

constituo autem in tres porticus exhedrae spatiosus habeo sedes in qui philosophus rhetor relinquo qui studium delecto sedeo disputaris possum in duplex autem porticus conloco hic membrum ephebeum in medium hic autem sum exhedra amplus cum sedes tertius pars longus sum quam fero sub dexter coryceum deinde propior conisterium ab conisterium in verro porticus frigidus lavatio quam graecum loutro n vocito ad sinistra ephebeum elaeothesium propior autem elaeothesium frigidarius ab eo iter in propnigeum in verro porticus propior autem introrsum e regio frigidarius conloco concamero sudatio longitudo duplex quam latitudo qui habeo in verro ex unus pars laconicum ad idem modus uti quam supra scribo sum compono ex adverso laconicus calidus lavatio in palaestra peristylium quemadmodum supra scribo sum ita debeo sum distribuo


Postea alii in aliis operibus ad perpendiculum triglyphorum cantherios prominentes proiecerunt eorumque proiecturas simaverunt. ex eo, uti tignorum dispositionibus triglyphi, ita e cantheriorum proiecturis mutulorum sub coronis ratio est inventa. ita fere in operibus lapideis et marmoreis mutuli inclinatis scalpturis deformantur, quod imitatio est cantheriorum; etenim necessario propter stillicidia proclinati conlocantur. ergo et triglyphorum et mutulorum in doricis operibus ratio ex ea imitatione inventa est.

postea alius in alius opus ad perpendiculis triglyphus cantherius promineo projacio is projectura simo ex is uti tignum dispositio triglyphus ita e cantherius projectura mutulus sub corona ratio sum invenio ita fere in opus lapideus et marmoreus mutulis inclino scalpo deformo qui imitatio sum cantherius etenim necessarius propter stillicidium proclino conloco ergo et triglyphus et mutulus in doricis opus ratio ex is imitatio invenio sum


Sin autem non erunt harenaria, unde fodiatur, tum de fluminibus aut e glarea erit excernenda, non minus etiam de litore marino. sed ea in structuris haec habet vitia: difficulter siccescit, neque onerari se continenter paries patitur, nisi intermissionibus requiescat, neque concamerationes recipit. marina autem hoc amplius, quod etiam parietes, cum in îs tectoria facta fuerint, remittente se salsugine eorum dissolvuntur.

sin autem non sum harenarium unde fodio tum de flumen aut e glarea sum excerno non paruus etiam de litus marinus sed is in struo hic habeo vitio difficilis siccesco neque oneraris sui contineo pario patior nisi intermissio requiesco neque concameratio recipio marinus autem hic amplus qui etiam paries cum in is tectorium facio sum remitto sui salsugo is dissolvo


Tum vero Trypho Alexandrinus ibi fuerat architectus. is intra murum plures specus designavit et fodiendo terram progrediebatur extra murum dumtaxat extra sagittae missionem et in omnibus vasa aenea suspendit. ex his in una fossura, quae contra hostium specus fuerat, vasa pendentia ad plagas ferramentorum sonare coeperunt. ita ex eo intellectum est, qua regione adversarii specus agentes intra penetrare cogitabant. sic lineatione cognita temperavit aenea aquae ferventis et picis de superne contra capita hostium et stercoris humani et harenae coctae candentis. dein noctu pertudit crebra foramina et per ea repente perfundendo qui in eo opere fuerunt hostes omnes necavit.

tum verus trypho alexandrinus ibi sum architectus is intra murus multus specus designo et fodio terra progredio extra murus dumtaxat extra sagitta missio et in omnis vasum aeneas suspendo ex hic in unus fodio qui contra hostis specus sum vasum pendeo ad plaga ferramentor sono coepio ita ex is intellego sum qui regio adversarius specus ago intra penetraris cogito sic lineatio cognosco tempero aeneas aqua ferveo et picus de supernus contra caput hostis et stercus humanus et harena coquo candeo deinde nox pertundo creber foramen et per is repens perfundo qui in is opus sum hostis omnis neco


Aer autem, qui ruit, trudens quocumque umorem per vim spiritus impetus et undas crescentes facit ventorum. a ventis autem quocumque feruntur umores conglobati ex fontibus et fluminibus et paludibus et pelago, cum tepores solis colligunt et exhauriunt et ita tollunt in altitudinem nubes. deinde cum aeris unda nitentes, cum perventum ad montes, ab eorum offensa et procellis propter plenitatem et gravitatem liquescendo disparguntur et ita diffunditur in terras.

aer autem qui ruo trudo quicumque umor per vis spiritus impetus et unda cresco facio ventor ab venio autem quicumque fero umor conglobo ex fons et flumen et palus et pelagus cum tepor sol colligo et exhaurio et ita tollo in altitudo nubes deinde cum aer unda niteo cum pervenio ad mons ab is offendo et procella propter plenitas et gravitas liquesco disparguntur et ita diffundo in terra


Craticii vero velim quidem ne inventi essent; quantum enim celeritate et loci laxamento prosunt, tanto maiori et communi sunt calamitati, quod ad incendia uti faces sunt parati. itaque satius esse videtur inpensa testaceorum in sumptu, quam compendio craticiorum esse in periculo. etiamque in tectoriis operibus rimas hi faciunt arrectariorum et transversariorum dispositione. cum enim linuntur, recipientes umorem turgescunt, deinde siccescendo contrahuntur et ita extenuati disrumpunt tectoriorum soliditatem. sed quoniam nonnullos celeritas aut inopia aut in pendenti loco dissaeptio cogit, sic erit faciundum. solum substruatur , ut sit intactum ab rudere et pavimento; obruta enim in his cum sunt, vetustate marcida fiunt; deinde subsidentia proclinantur et disrumpunt speciem tectoriorum.

craticius verus volo quidem ne invenio sum quantus enim celeritas et locus laxamentum prosum tantus magnus et communis sum calamitas qui ad incendium uti fax sum paro itaque sero sum video impensa testaceus in sumo quam compendium craticius sum in periculum etiam in tectorium opus rimo hic facio arrectarius et transversarius dispositio cum enim linuntur recipio umor turgesco deinde siccesco contraho et ita extenuo disrumpo tectorium soliditas sed quoniam nonnulli celeritas aut inopia aut in pendeo locus dissaeptio cogo sic sum facio solus substruo ut sum intactus ab rudo et pavimentum obruo enim in hic cum sum vetustas marcidus fio deinde subsido proclino et disrumpo species tectorium


Ad consuetudinem autem decor sic exprimitur, cum aedificiis interioribus magnificis item vestibula convenientia et elegantia erunt facta. si enim interiora prospectus habuerint elegantes, aditus autem humiles et inhonestos, non erunt cum decore. item si doricis epistyliis in coronis denticuli sculpentur aut in pulvinatis columnis ex ionicis epistyliis exprimentur triglyphi, translatis ex alia ratione proprietatibus in aliud genus operis offendetur aspectus aliis ante ordinis consuetudinibus institutus.

ad consuetudo autem decor sic exprimo cum aedificium interior magnificus item vestibulum convenio et elegantia sum facio si enim interior prospicio habeo elegens aditus autem humilis et inhonestus non sum cum decus item si doricis epistylium in corona denticulis sculpo aut in pulvinatus columna ex ionicis epistylium exprimo triglyphus transfero ex alius ratio proprietas in alius genus opus offendo aspicio alius ante ordo consuetudo instituo


Itaque Archytas cylindrorum descriptionibus, Eratosthenes organica mesolabi ratione idem explicaverunt. cum haec sint tam magnis doctrinarum iucunditatibus animadversa et cogamur naturaliter inventionibus singularum rerum considerantes effectus moveri, multas res attendens admiror etiam Democriti de rerum natura volumina et eius commentarium, quod inscribitur *xeirokmh/twn, †in quo etiam utebatur anulo signaretur amolcie est expertus.

itaque archytas cylindrorum descriptio eratosthenes organicus mesolabium ratio idem explicaverunt cum hic sum tam magnus doctrinaris iucunditas animadverto et cogo naturalis inventio singularis res considero efficio moveo multus res attendo admiror etiam democritus de res natura volumen et is commentarius qui inscribo xeirokmh twn in quo etiam utor anulus signo amolcie sum experior


Haec autem ita erunt recte disposita, si primo animadversum fuerit, quibus regionibus aut quibus inclinationibus mundi constituantur. namque aliter Aegypto, aliter Hispania, non eodem modo Ponto, dissimiliter Romae, item ceteris terrarum et regionum proprietatibus oportere videntur constitui genera aedificiorum, quod alia parte solis cursu premitur tellus, alia longe ab eo distat, alia per medium temperatur. igitur, uti constitutio mundi ad terrae spatium inclinatione signiferi circuli et solis cursu disparibus qualitatibus naturaliter est conlocata, ad eundem modum etiam ad regionum rationes caelique varietates videntur aedificiorum debere dirigi conlocationes.

hic autem ita sum rectus dispono si primus animadverto sum qui regio aut qui inclinatio mundus constituo namque aliter aegyptus aliter hispania non idem modo pontus dissimilis roma item ceterus terra et regio proprietas oportet video constituo genus aedificium qui alius pars sol cursus premo tellus alius longus ab is disto alius per medius tempero igitur uti constitutio mundus ad terra spatium inclinatio signifer circulus et sol cursus dispar qualitas naturalis sum colloco ad idem modus etiam ad regio ratio caelum varietas video aedificium debeo dirigo conlocatio


Tympani autem, quod est in fastigio, altitudo sic est facienda, uti frons coronae ab extremis cymatiis tota dimetiatur in partes novem et ex eis una pars in medio cacumini tympani constituatur, dum contra epistylia columnarumque hypotrachelia ad perpendiculum respondeant. coronaeque supra aequaliter imis praeter simas sunt conlocandae. insuper coronas simae, quas Graeci e)paieti/des dicunt, faciendae sunt altiores octava parte coronarum altitudinis. acroteria angularia tam alta, quantum est tympanum medium, mediana altiora octava parte quam angularia.

tympanium autem qui sum in fastigium altitudo sic sum facio uti frons corona ab exter cymatium totus dimetior in pars novo et ex is unus pars in medium cacumen tympanium constituo dum contra epistylium columna hypotrachelium ad perpendiculis respondeo corona supra aequalis imus praeter simo sum conloco insuper corona sima qui graecum e paieti do dico facio sum alo octavus pars coronaris altitudo acroteria angularis tam altus quantus sum tympanum medius medianus alo octavus pars quam angularis


Inter corinthios autem et aegyptios hoc erit discrimen. corinthii simplices habent columnas aut in podio positas aut in imo; supraque habent epistylia et coronas aut ex intestino opere aut albario, praeterea supra coronas curva lacunaria ad circinum delumbata. in aegyptiis autem supra columnas epistylia et ab epistyliis ad parietes, qui sunt circa, inponenda est contignatio, supra coaxationem pavimentum, subdiu ut sit circumitus. deinde supra epistylium ad perpendiculum inferiorum columnarum inponendae sunt minores quarta parte columnae. supra earum epistylia et ornamenta lacunariis ornantur, et inter columnas superiores fenestrae conlocantur; ita basilicarum ea similitudo , non corinthiorum tricliniorum videtur esse.

inter corinthios autem et aegyptios hic sum discrimen corinthii simplex habeo columna aut in podium pono aut in imus supra habeo epistylium et corona aut ex intestinus opus aut albarius praeterea supra corona curvo lacunaria ad circinum delumbo in aegyptiis autem supra columna epistylium et ab epistylium ad paries qui sum circa inpono sum contignatio supra coaxatio pavimentum subdiu ut sum circumeo deinde supra epistylium ad perpendiculis inferus columnaris inpono sum paruus quartus pars columna supra is epistylium et ornamentum lacunaria orno et inter columna superus fenestra conloco ita basilicaris is similitudo non corinthiorum triclinium video sum


Id autem ex trutinis, quae staterae dicuntur, licet considerare. cum enim ansa propius caput, unde lancula pendet, ibi ut centrum est conlocata et aequipondium in alteram partem scapi, per puncta vagando quo longius paulatim ad extremum perducitur, paulo et inpari pondere amplissimam pensionem parem perficit per scapi librationem, et examinato longius ab centro recedens ista inbecillior aequipondii brevitas maiorem vim ponderis momento deducens sine vehementia molliter ab imo susum versum egredi cogit .

is autem ex trutina qui statera dico licet considero cum enim ansa propius caput unde lancula pendeo ibi ut centrum sum colloco et aequipondium in alter pars scapus per pungo vago quo longus paulatim ad exter perduco paulus et inparis pondus amplus pensio par perficio per scapus libratio et examino longus ab centrum recedo iste imbecillis aequipondium brevitas magnus vis pondus momentum deduco sine vehemens mollis ab imus sursum verro egredior cogo


De septem sapientibus Thales Milesius omnium rerum principium aquam est professus, Heraclitus ignem, Magorum sacerdotes aquam et ignem, Euripides, auditor Anaxagorae, quem philosophum Athenienses scaenicum appellaverunt, aera et terram, eamque e caelestium imbrium conceptionibus inseminatam fetus gentium et omnium animalium in mundo procreavisse, et quae ex ea essent prognata, cum dissolverentur temporum necessitate coacta, in eandem redire, quaeque de aere nascerentur, item in caeli regiones reverti neque interitiones recipere et dissolutione mutata in eam recidere, in qua ante fuerant, proprietatem. Pythagoras vero, Empedocles, Epicharmos aliique physici et philosophi haec principia esse quattuor proposuerunt: aerem, ignem, terram, aquam, eorumque inter se cohaerentiam naturali figuratione e generum discriminibus efficere qualitates.

de septem sapio thal milesius omnis res principium aqua sum profiteor heraclitus ignis magus sacerdos aqua et ignis euripides auditor anaxagoras qui philosophus atheniensis scaenicus appello aes et terra eo e caelestis imbrium conceptio insemino fetus gens et omnis animal in mundus procreo et qui ex is sum prognatus cum dissolvo tempus necessitas cogo in idem redeo quisque de aer nasco item in caelum regio revorto neque interitio recipio et dissolutio muto in is recido in qui ante sum proprietas pythagoras verus empedocles epicharmus alius physicus et philosophus hic principia sum quattuor propono aer ignis terra aqua is inter sui cohaerentia natural figuratio e gener discrimen efficio qualitas


Philosophia vero perficit architectum animo magno et uti non sit adrogans, sed potius facilis, aequus et fidelis, sine avaritia, quod est maximum; nullum enim opus vere sine fide et castitate fieri potest; ne sit cupidus neque in muneribus accipiendis habeat animum occupatum, sed cum gravitate suam tueatur dignitatem bonam famam habendo; et haec enim philosophia praescribit. praeterea de rerum natura, quae graece fusiologi/a dicitur, philosophia explicat. quam necesse est studiosius novisse, quod habet multas et varias naturales quaestiones. ut etiam in aquarum ductionibus. incursibus enim et circumitionibus et librata planitie ex- pressionibus spiritus naturales aliter atque aliter fiunt, quorum offensionibus mederi nemo poterit, nisi qui ex philosophia principia rerum naturae noverit. item qui Ctesibii aut Archimedis et ceterorum, qui eiusdem generis praecepta conscripserunt, leget, sentire non poterit, nisi his rebus a philosophis erit institutus.

philosophia verus perficio architectus animus magnus et uti non sum adrogo sed potis facilis aequus et fidelis sine avaritia qui sum magnus nullus enim opus verus sine fides et castitas fio possum ne sum cupidus neque in munus accipio habeo animus occupo sed cum gravitas suus tueor dignitas bonus fama habeo et hic enim philosophia praescribo praeterea de res natura qui graeca fusiologi ab dico philosophia explico quam necesse sum studiosus nosco qui habeo multus et vario natural quaestio ut etiam in aqua ductio incursus enim et circumitio et libro planitie ex pressio spiritus natural aliter atque aliter fio qui offensio medeor nemo possum nisi qui ex philosophia principia res natura nosco item qui ctesibius aut archimedes et ceterus qui idem genus praecipio conscribo lego sentio non possum nisi hic res ab philosophus sum instituo


Ita his signis de antiquis inventionibus aedificiorum, sic ea fuisse ratiocinantes, possumus iudicare.

ita hic signum de antiquus inventio aedificium sic is sum ratiocinor possum iudicaris


Cum haec tanta varietas sit disparibus rebus natura distributa quod humanum corpus est ex aliqua parte terrenum, in eo autem multa genera sunt umorum, uti sanguinis, lactis, sudoris, urinae, lacrimarum. ergo si in parva particula terreni tanta discrepantia invenitur saporum, non est mirandum, si tanta in magnitudine terrae innumerabiles sucorum reperientur varietates, per quarum venas aquae vis percurrens tincta pervenit ad fontium egressus, et ita ex eo dispares variique perficiuntur in propriis generibus fontes propter locorum discrepantiam et regionum qualitates terrarumque dissimiles proprietates.

cos hic tantus varietas sum dispar res natura distribuo qui humanus corpus sum ex aliqui pars terrenus in is autem multus genus sum umor uti sanguis lac sudor urina lacrimaris ergo si in parvus particula terrenus tantus discrepo invenio sapor non sum miror si tantus in magnitudo terra innumerabilis sucus reperio varietas per qui vena aqua volo percurro tingo pervenio ad fons egredior et ita ex is disparis varius perficio in proprius genus fons propter locus discrepantia et regio qualitas terra dissimilis proprietas


Intra aram, quo loci aqua sustinetur, inest pnigeus uti infundibulum inversum, quem subter taxilli alti circiter digitorum ternûm suppositi librant spatium imum ima inter labra pnigeos et arae fundum. supra autem cerviculam eius coagmentata arcula sustinet caput machinae, qui graece kanw\n mousiko/s appellatur. in cuius longitudine canales, si tetrachordos est, fiunt quattuor, si hexachordos, sex, si octo chordos, octo.

intra ara quo locus aqua sustineo insum pnigeus uti infundibulis inverto qui subter taxillus alo circiter digitor ternum suppono libro spatium imus imus inter labrum pnigeus et ara fundus supra autem cervicula is coagmento arcula sustineo caput machina qui graeca kanw n mousiko senatus appello in qui longitudo canal si tetrachordos sum fio quattuor si hexachordos sex si octo chordos octo


Harmonice autem est musica litteratura obscura et difficilis, maxime quidem quibus graecae litterae non sunt notae. quam si volumus explicare, necesse est etiam graecis verbis uti, quod nonnulla eorum latinas non habent appellationes. itaque ut potuero quam apertissime ex Aristoxeni scripturis interpretabor et eius diagramma subscribam finitionesque sonituum designabo, uti, qui diligentius attenderit, facilius percipere possit.

harmonice autem sum musica litteratura obscurus et difficilis magnus quidem qui graecae littera non sum nosco quam si volo explicaris necesse sum etiam graecus verbum uti qui nonnullus is latinus non habeo appellatio itaque ut possum quam aperio ex aristoxenus scribo interpretor et is diagramma subscribo finitio sonitus designo uti qui diligo attendo facilis percipio possum


Omnibus locis et regionibus non eadem genera terrae nec lapides nascuntur, sed nonnulla sunt terrena, alia sabulosa itemque glareosa, aliis locis harenosa, non minus materia, et omnino dissimili disparique genere in regionum varietatibus qualitates insunt in terra. maxime autem id sic licet considerare, quod, qua mons Appenninus regiones Italiae Etruriaeque circa cingit, prope in omnibus locis non desunt fossicia harenaria, trans Appenninum vero, quae pars est ad Adriaticum mare, nulla inveniuntur, item Achaia, Asia, omnino trans mare, nec nominantur quidem. igitur non in omnibus locis, quibus effervent aquae calidae crebri fontes, eaedem opportunitates possunt similiter concurrere, sed omnia, uti natura rerum constituit, non ad voluptatem hominum, sed ut fortuito disparata procreantur.

omnis locus et regio non idem genus terra neque lapis nascor sed nonnullus sum terrenus alius sabulosus ito glareosus alius locus harenosus non paruus materia et omnino dissimilis dispario genus in regio varietas qualitas insum in terra magnus autem is sic licet considero qui qui mons apenninus regio italia etruria circa cingo prope in omnis locus non desum fossicius harenarium trans apenninus verus qui pars sum ad adriaticum mare nullus invenio item achaia asia omnino trans mare neque nomino quidem igitur non in omnis locus qui effervo aqua calida creber fons idem opportunitas possum similis concurro sed omnis uti natura res constituo non ad voluptas homo sed ut fortuitus disparo procreo


Aquae autem species est, quae cum habeat non satis perlucidas et ipsa uti flos natat in summo, colore similis vitri purpurei. haec maxime considerantur Athenis. ibi enim ex eiusmodi locis et fontibus in asty et ad portum Piraeum ducti sunt salientes, e quibus bibit nemo propter eam causam, sed lavationibus et reliquis rebus utuntur, bibunt autem ex puteis et ita vitant eorum vitia. Troezeni non potest id vitari, quod omnino aliud genus aquae non reperitur, nisi quod Cibdeli habeant; itaque in ea civitate aut omnes aut maxima parte sunt pedibus vitiosi. Cilicia vero civitate Tarso flumen est nomine Cydnos, in quo podagrici crura macerantes levantur dolore.

aqua autem species sum qui cum habeo non satis perlucidas et ipse uti flos nato in superus color similis vitrum purpureus hic magnus considero athenae ibi enim ex eiusmodi locus et fons in asty et ad portus piraceus duco sum salio e qui bibo nemo propter is causa sed lavatio et reliquus res uto bibo autem ex puteus et ita vito is vitio troezenius non possum is vitaris qui omnino alius genus aqua non reperio nisi qui cibdelis habeo itaque in is civitas aut omnis aut maximus pars sum pes vitiosus cilicium verus civitas tarsus flumen sum nomen cydnos in quo podagricus crus macero levo dolor


Cum ergo, quae sunt vera, falsa videantur et nonnulla aliter quam sunt oculis probentur, non puto oportere esse dubium, quin ad locorum naturas aut necessitates detractiones aut adiectiones fieri debeant, sed ita, uti nihil in his operibus desideretur. haec autem etiam ingeniorum acuminibus, non solum doctrinis efficiuntur.

cos ergo qui sum verus fallo video et nonnullus aliter quam sum oculus probo non puto oportet sum dubius quin ad locus natura aut necessitas detractio aut adiectio fio debeo sed ita uti nihil in hic opus desidero hic autem etiam ingeniosus acumen non solus doctrina efficio


Fundamentorum autem, si in montibus fuerint, facilior erit ratio; sed si necessitas coegerit in plano aut palustri loco ea constitui, solidationes substructionesque ita erunt faciendae, quemadmodum de fundationibus aedium sacrarum in tertio libro est scriptum. insuper fundamenta lapideis et marmoreis copiis gradationes ab substructione fieri debent.

fundamentor autem si in mons sum facilis sum ratio sed si necessitas cogo in planus aut palustri locus is constituo solidatio substructio ita sum facio quemadmodum de fundatio aedes sacraris in tertius liber sum scribo insuper fundamentum lapideus et marmoreus copia gradatio ab substructio fio debeo


Altitudo eius, si atticurges erit, ita dividatur, ut superior pars tertia parte sit crassitudinis columnae, reliquum plintho relinquatur. dempta plintho reliquum dividatur in partes quattuor, fiatque superior torus quartae; reliquae tres aequaliter dividantur, et una sit inferior torus, altera pars cum suis quadris scotia, quam Graeci troxi/lon dicunt.

altitudo is si atticurges sum ita divido ut superus pars tertius pars sum crassitudo columna reliquus plinthus relinquo dempta plinthus reliquus divido in pars quattuor fio superus torus quarta reliquus tres aequalis divido et unus sum inferus torus alter pars cum suus quadra scotia quam graecum troxi lon dico


Omniaque aedificia ut luminosa sint, oportet curari; sed quae sunt ad villas, faciliora videntur esse, ideo quod paries nullius vicini potest obstare, in urbe autem aut communium parietum altitudines aut angustiae loci inpediundo faciunt obscuritates. itaque de ea re sic erit experiundum. ex qua parte lumen oporteat sumere, linea tendatur ab altitudine parietis, qui videtur obstare, ad eum locum, quo oporteat inmittere, et si ab ea linea, in altitudinem cum prospiciatur, poterit spatium puri caeli amplum videri, in eo loco lumen erit sine inpeditione.

omne aedificium ut luminosus sum oportet curaris sed qui sum ad villa facilis video sum ideo qui pario nullus vicinus possum obstaris in urbs autem aut communis paries altitudo aut angustia locus inpediundo facio obscuritas itaque de is res sic sum experior ex qui pars lumen oportet sumo lineus tendo ab altitudo pario qui video obstaris ad is locus quo oportet inmitto et si ab is lineus in altitudo cum prospicio possum spatium purus caelum amplus video in is locus lumen sum sine inpeditio


Aditus complures et spatiosos oportet disponere, nec coniunctos superiores inferioribus, sed ex omnibus locis perpetuos et directos sine inversuris faciendos, uti, cum populus dimittatur de spectaculis, ne comprimatur, sed habeat ex omnibus locis exitus separatos sine inpeditione.

aditus complures et spatiosus oportet dispono neque coniungo superus inferus sed ex omnis locus perpetuus et dirigo sine inverto facio uti cum populus dimitto de spectaculis ne comprimo sed habeo ex omnis locus exitus separo sine inpeditio


Marmor non eodem genere omnibus regionibus procreatur, sed quibusdam locis glaebae ut salis micas perlucidas habentes nascuntur, quae contusae et molitae praestant operibus utilitatem. quibus autem locis eae copiae non sunt, caementa marmorea, sive assulae dicuntur, quae marmorarii ex operibus deiciunt, contunduntur et moluntur, et cum est subcretum, in operibus utuntur. aliis locis, ut inter Magnesiae et Ephesi fines, sunt loca, unde foditur farina parata, quam nec molere nec cernere opus est, sed sic est subtilis, quemadmodum si qua est manu contusa et subcreta.

marmor non idem genus omnis regio procreo sed quidam locus glaeba ut sal mico perlucidas habeo nascor qui contundo et molio praesto opus utilitas qui autem locus is copia non sum caementum marmoreus sive assula dico qui marmorarius ex opus deicio contundo et molo et cum sum subcerno in opus uto alius locus ut inter magnesia et ephesus finis sum locum unde fodio farina paro quam neque molo neque cerno opus sum sed sic sum subtilis quemadmodum si qui sum manus contundo et subcerno


Quae succurrere potuerunt mihi de minio, dixi. chrysocolla adportatur a Macedonia; foditur autem ex îs locis, qui sunt proximi aerariis metallis. armenium et indicum nominibus ipsis indicatur, quibus in locis procreatur.

qui succurro possum ego de minium dico chrysocolla apporto ab macedonius fodio autem ex is locus qui sum propior aerarius metallum armenium et indicum nomen ipse indico qui in locus procreo


tum autem calce ex aqua liquida dealbentur, uti trullissationem testaceam ceam non respuant; namque propter ieiunitatem quae est a fornacibus excocta non possunt recipere nec sustinere, nisi calx subiecta utrasque res inter se conglutinet et cogat coire. trullissatione inducta pro harenato testa dirigatur, et cetera omnia, uti supra scripta sunt in tectorii rationibus, perficiantur.

tum autem calx ex aqua liquidus dealbo uti trullissatio testaceus ceam non respuo namque propter ieiunitas qui sum ab fornacibus excoquo non possum recipio neque sustineo nisi calx subiectum utrasque res inter sui conglutino et cogo coeo trullissatio induco pro harenatus testa dirigo et ceterus omnis uti supra scribo sum in tectorium ratio perficio


Igitur tales ingressus eorum quia ad propositi mei rationes animadverti praeparatos, inde sumendo progredi coepi. namque primum Agatharchus Athenis Aeschylo docente tragoediam scaenam fecit et de ea commentarium reliquit. ex eo moniti Democritus et Anaxagoras de eadem re scripserunt, quemadmodum oporteat ad aciem oculorum radiorumque extentionem certo loco centro constituto lineas ratione naturali respondere, uti de certa re certae imagines aedificiorum in scaenarum picturis redderent speciem et, quae in directis planisque frontibus sint figurata, alia abscedentia, alia prominentia esse videantur.

igitur talis ingredior is quia ad propono meus ratio animadverto praeparo inde sumo progredior coepio namque primus agatharchus athenae aeschylus doceo tragoedia scaena facio et de is commentarius relinquo ex is moneo democritus et anaxagoras de idem res scribo quemadmodum oportet ad acies oculus radius extentio certus locus centrum constituo linea ratio natural respondeo uti de certus res certus imago aedificium in scaenaris pingo reddo species et qui in dirigo planus frons sum figuro alius abscedo alius promineo sum video


Id autem ita esse maxime cognoscitur ex Veneris stella, quod ea, cum solem sequatur, post occasum eius apparens in caelo clarissimeque lucens vesperugo vocitatur, aliis autem temporibus eum antecurrens et oriens ante lucem lucifer appellatur. ex eoque nonnumquam plures dies in uno signo commorantur, alias celerius ingrediuntur in alterum signum. itaque quod non aeque peragunt numerum dierum in singulis signis, quantum sunt moratae prius, transiliendo celerioribus itineribus perficiunt iustum cursum. ita efficitur, uti, quod demorentur in nonnullis signis, nihilominus, cum eripiant se ab necessitate morae, celeriter consequantur iustam circumitionem.

is autem ita sum magnus cognosco ex venus stella qui is cum sol sequor post occasus is appareo in caelum clarus luceo vesperugo vocito alius autem tempus is antecurro et orior ante lux lucifer appello ex eo nonnumquam multus dies in unus signum commoro alius celer ingredior in alter signum itaque qui non aequus perago numerus dies in singuli signum quantus sum moror prior transiliendo celer iter perficio iustus cursus ita efficio uti qui demoror in nonnullus signum nihilominus cum eripio sui ab necessitas mora celer consequor iustus circumitio


Quemadmodum etiam navis onerariae maximae gubernator ansam gubernaculi tenens, qui oi)/ac a Graecis appellatur, una manu momento per centrum ratione pressionibus aptis agitans, versat eam amplissimis et inmanibus mercis et penus ponderibus oneratam. eiusque vela cum sunt per altitudinem mediam mali pendentia, non potest habere navis celerem cursum, cum autem in summo cacumine antemnae subductae sunt, tunc vehementiore progreditur impetu, quod non proxime calcem mali, quod est loco centri, sed in summo longius et ab eo progressa recipiunt in se vela ventum.

quemadmodum etiam navus oneraria magnus gubernator ansa gubernaculis teneo qui oi atque ab graecum appello unus manus momentum per centrum ratio pressio aptus agito verso is amplus et immanis mercis et penus pondus onero is velo cum sum per altitudo medius malus pendeo non possum habeo navus celer cursus cum autem in superus cacumen antenna subduco sum tunc vehemens progredio impetus qui non propior calx malus qui sum locus centrum sed in superus longus et ab is progredior recipio in sui velo venio


Sin autem fistulis plumbeis ducetur, primum castellum ad caput struatur, deinde ad copiam aquae lumen fistularum constituatur, eaeque fistulae e castello conlocentur ad castellum, quod erit in moenibus. fistulae ne minus longae pedum denûm fundantur. quae si centenariae erunt, pondus habeant in singulas pondo MCC; si octogenariae, pondo DCCCCLX; si quinquagenariae, pondo DC; quadragenariae pondo CCCCLXXX; tricenariae pondo CLX; vicenariae pondo CCXL; quinûm denûm pondo CLXXX; denûm pondo CXX; octonûm pondo C; quinariae pondo LX. e latitudine autem lamnarum, quot digitos habuerint, antequam in rotundationem flectantur, magnitudinum ita nomina concipiunt fistulae. namque quae lamna fuerit digitorum quinquaginta, cum fistula perficietur ex ea lamna, vocabitur quinquagenaria similiterque reliquae.

sin autem fistulis plumbeus duco primus castellum ad caput struo deinde ad copia aqua lumen fistularis constituo is fistula e castellum conloco ad castellum qui sum in moenia fistula ne paruus longus pes denum fundo qui si centenarius sum pondus habeo in singulus pondo mcc si octogenarius pondo dcccclx si quinquagenarius pondo sescenti quadragenarius pondo cccclxxx tricenarius pondo clx vicenarius pondo ccxl quinum denum pondo clxxx denum pondo cxx octonum pondo que quinarius pondo lx e latitudo autem lamnaris quot digitus habeo antequam in rotundatio flecto magnitudo ita nomen concipio fistula namque qui lamina sum digitor quinquaginta cum fistula perficio ex is lamina voco quinquagenarius similis reliquus


Item si maior erit latitudo quam pedes XL, columnae contra regiones columnarum, quae inter antas sunt, introrsus conlocentur. et hae altitudinem habeant aeque quam quae sunt in fronte, crassitudines autem earum extenuentur his rationibus, uti, si octava parte erunt quae sunt in fronte, hae fiant X parte, sin autem VIIII aut decima, pro rata parte. in concluso enim aere si quae extenuatae erunt, non discernentur. sin autem videbuntur graciliores, cum exterioribus fuerint striae XX aut XXIIII, in his faciendae erunt XXVIII aut XXXII. ita quod detrahitur de corpore scapi, striarum numero adiecto adaugebitur ratione, quo minus videatur, et ita exaequabitur dispari ratione columnarum crassitudo.

item si magnus sum latitudo quam pes xl columna contra regio columnaris qui inter antae sum introrsum conloco et hic altitudo habeo aequus quam qui sum in frons crassitudo autem is extenuo hic ratio uti si octavus pars sum qui sum in frons hic fio decem pars sin autem viiii aut decimus pro reor pars in concludo enim aer si qui extenuo sum non discerno sin autem video gracilis cum exter sum stria xx aut xxiiii in hic facio sum xxviii aut xxxii ita qui detraho de corpus scapus striaris numerus adicio adaugeo ratio quo paruus video et ita exaequo disparus ratio columnaris crassitudo


Signa autem, quibus terrarum generibus supra scriptum est, ea invenientur nascentia: tenuis iuncus, salix erratica, alnus, vitex, harundo, hedera aliaque, quae eiusmodi sunt, quae non possunt nasci per se sine umore. solent autem eadem in lacunis nata esse, quae sidentes praeter reliquum agrum excipiunt ex imbribus et agris per hiemem propterque capacitatem diutius conservant umorem. quibus non est credendum, sed quibus regionibus et terris, non lacunis, ea signa nascuntur, non sata, sed naturaliter per se procreata, ibi est quaerenda.

signum autem qui terra genus supra scribo sum is invenio nasco tenuis juncus salix erraticus alnus vitex harundo hedera alius qui eiusmodi sum qui non possum nascor per sui sine umor soleo autem idem in lacuna nata sum qui sido praeter reliquus ager excipio ex imber et ager per hiems propter capacitas diu conservo umor qui non sum credo sed qui regio et terra non lacuna is signum nascor non sero sed naturalis per sui procreo ibi sum quaero


Cum autem rex et universi vehementer indignarentur, surrexit et rogando impetravit, ut paterentur se dicere. itaque silentio facto docuit unum ex his eum esse poetam, ceteros aliena recitavisse; oportere autem iudicantes non furta sed scripta probare. admirante populo et rege dubitante, fretus memoriae certis armariis infinita volumina eduxit et ea cum recitatis conferendo coegit ipsos furatos de se confiteri. itaque rex iussit cum his agi furti condemnatosque cum ignominia dimisit, Aristophanen vero amplissimis muneribus ornavit et supra bybliothecam constituit.

cos autem rex et universus vehemens indignor surgo et rogo impetro ut pateo sui dico itaque silentium facio doceo unus ex hic is sum poeta ceterus alienus recito oportet autem judico non furtum sed scribo probaris admiror populus et rex dubito fretus memoria certus armarium infinitus volumen educo et is cum recitas confero cogo ipse furor de sui confiteor itaque rex iubeo cum hic ago furtum condemno cum ignominia dimitto aristophanes verus amplus munus orno et supra bybliothecam constituo


Fiunt autem aedes rotundae, e quibus aliae monopteroe sine cella columnatae constituuntur, aliae peripteroe dicuntur. quae sine cella fiunt, tribunal habent et ascensum ex sua diametro tertiae partis. insuper stylobatam columnae constituuntur tam altae, quanta ab extremis parietibus est diametros stylobatarum, crassae altitudinis suae cum capitulis et spiris decumae partis. epistylium altum columnae crassitudinis dimidia parte. zophorum et reliqua, quae insuper inponuntur, ita uti in III volumine de symmetriis scripsi.

fio autem aedes rotundus e qui alius monopteroe sine cella columnatus constituo alius peripteroe dico qui sine cella fio tribunal habeo et ascensus ex suus diametros tertius pars insuper stylobata columna constituo tam alo quantus ab exter paries sum diametros stylobataris crassus altitudo suus cum capitulis et spira decimus pars epistylium altus columna crassitudo dimidio pars zophorum et reliquus qui insuper inpono ita uti in iii volumen de symmetria scribo


Architectura autem constat ex ordinatione, quae graece ta/cis dicitur, et ex dispositione, hanc autem Graeci dia/qesin vocitant, et eurythmia et symmetria et decore et distributione, quae graece oi)konomi/a dicitur.

architectura autem consto ex ordinatio qui graeca ta cis dico et ex dispositio hic autem graecum dius qesin vocito et eurythmia et symmetria et decus et distributio qui graeca oi konomi ab dico


Fieri autem hoc naturaliter ideo videtur, quod acer et acidus sucus subest in ea terra, per quam egredientes venae intinguntur acritudine, et ita, cum in corpus inierunt, dissipant quae ex aquarum subsidentia in corporibus et concrescentia offenderunt. quare autem discutiantur ex acidis eae res, sic possumus animadvertere. ovum in aceto si diutius positum fuerit, cortex eius mollescet et dissolvetur. item plumbum, quod est lentissimum et gravissimum, si in vase conlocatum fuerit et in eo acetum suffusum, id autem opertum et oblitum erit, efficietur, uti plumbum dissolvatur et fiat cerussa.

fio autem hic naturalis ideo video qui acer et acidus sucus subsum in is terra per quam egredior vena intingo acritudo et ita cum in corpus ineo dissipant qui ex aqua subsido in corpus et concresco offendo quare autem discutio ex acidus is res sic possum animadverto ovum in acetum si diu pono sum cortex is mollesco et dissolvo item plumbum qui sum lentus et gravis si in vasum conloco sum et in is acetum suffundo is autem operio et obliuiscor sum efficio uti plumbum dissolvo et fio cerussa


Hypaethros vero decastylos est in pronao et postico. reliqua omnia eadem habet quae dipteros, sed interiore parte columnas in altitudine duplices, remotas a parietibus ad circumitionem ut porticus peristyliorum. medium autem sub divo est sine tecto. aditus valvarum ex utraque parte in pronao et postico. huius item exemplar Romae non est, sed Athenis octastylos ex templo Olympio.

hypaethros verus decastylos sum in pronaus et posticum reliquus omnis idem habeo qui dipteros sed interior pars columna in altitudo duplex removeo ab paries ad circumitio ut porticus peristylium medius autem sub divus sum sine tectum aditus valvaris ex uter pars in pronaus et posticum hic item exemplar roma non sum sed athenae octastylos ex templum olympius


Cum hoc ita sit descriptum et explicatum, sive per hibernas lineas sive per aestivas sive per aequinoctiales aut etiam per menstruas in subiectionibus rationes horarum erunt ex analemmatos describendae, subiciunturque in eo multae varietates et genera horologiorum et describuntur rationibus his artificiosis. omnium autem figurarum descriptionumque earum effectus unus, uti dies aequinoctialis brumalisque itemque solstitialis in duodecim partes aequaliter sit divisus. quas ob res non pigritia deterritus praetermisi, sed ne multa scribendo offendam, a quibusque inventa sunt genera descriptionesque horologiorum, exponam. neque enim nunc nova genera invenire possum nec aliena pro meis praedicanda videntur. itaque quae nobis tradita sunt et a quibus sint inventa, dicam.

cos hic ita sum describo et explicatus sive per hiberno linea sive per aestivus sive per aequinoctial aut etiam per menstruus in subiectio ratio hora sum ex analemmatos describo subicio in is multus varietas et genus horologium et describo ratio hic artificiosus omnis autem figuraris descriptio is efficio unus uti dies aequinoctial brumalis ito solstitial in duodecim pars aequalis sum divido qui ob res non pigritia deterreo praetermitto sed ne multus scribo offendo ab quisque invenio sum genus descriptio horologium expono neque enim nunc novo genus invenio possum neque alienus pro meus praedico video itaque qui nos trado sum et ab qui sum invenio dico


Sin autem in craticiis tectoria erunt facienda, quibus necesse est in arrectariis et transversariis rimas fieri, ideo quod, luto cum linuntur, necessario recipiunt umorem, cum autem arescunt, extenuati in tectoriis faciunt rimas, id ut non fiat, haec erit ratio. cum paries totus luto inquinatus fuerit, tunc in eo opere cannae clavis muscariis perpetuae figantur, deinde iterum luto inducto, si priores transversariis harundinibus fixae sunt, secundae erectis figantur, et ita, uti supra scriptum est, harenatum et marmor et omne tectorium inducatur. ita cannarum duplex in parietibus harundinibus transversis fixa perpetuitas nec segmina nec rimam ullam fieri patietur.

sin autem in craticius tectorium sum facio qui necesse sum in arrectarius et transversarius rimo fio ideo qui lutum cum linuntur necessarius recipio umor cum autem aresco extenuo in tectorium facio rimo is ut non fio hic sum ratio cum pario totus lutum inquino sum tunc in is opus canna clavus muscarium perpetuus figo deinde iterum lutum induco si prior transversarius harundo figo sum secundus erigo figo et ita uti supra scribo sum harenatus et marmor et omnis tectorium induco ita cannaris duplex in paries harundo transverto figo perpetuitas neque segmen neque rima ullus fio patior


Conlocentur autem insuper basim tigna duo in utramque partem proiecta pedes senos, quorum circa proiecturas figantur altera proiecta duo tigna ante frontes pedes XII, crassa et lata uti in basi sunt scripta. insuper hanc compactionem erigantur postes compactiles praeter cardines pedum VIIII, crassitudine quoquoversus palmopedales, intervalla habentes inter se sesquipedis. ea concludantur superne intercardinatis trabibus. supra trabes conlocentur capreoli cardinibus alius in alium conclusi, in altitudine excitati pedes XII. supra capreolos conlocetur quadratum tignum, quo capreoli coniungantur.

conloco autem insuper basim tignum duo in uter pars projectum pes seni qui circa projectura figo alter projectum duo tignum ante frons pes duodecim crassus et fero uti in basis sum scribo insuper hic compactio erigo postis compactilis praeter cardo pes viiii crassitudo quoquoversus palmopedal intervallum habeo inter sui sesquipedis is concludo supernus intercardinatus trabs supra trabs conloco capreolus cardo alius in alius concludo in altitudo excitas pes duodecim supra capreolus conloco quadro tignum quo capreolus conjungo


De volutarum descriptionibus, uti ad circinum sint recte involutae, quemadmodum describantur, in extremo libro forma et ratio earum erit subscripta.

de volutaris descriptio uti ad circinum sum rectus involvo quemadmodum describo in exter liber forma et ratio is sum subscribo


Item si legumina in vas cum ea aqua coniecta ad ignem posita celeriter percocta fuerint, indicabunt aquam esse bonam et salubrem. non etiam minus ipsa aqua, quae erit in fonte, si fuerit limpida et perlucida, quoque pervenerit aut profluxerit, muscus non nascetur neque iuncus, neque inquinatus ab aliquo inquinamento is locus fuerit, sed puram habuerit speciem, indicabitur his signis esse tenuis et summa salubritate.

item si legumen in vas cum is aqua conicio ad ignis pono celer percoquo sum indico aqua sum bonus et salubris non etiam paruus ipse aqua qui sum in fons si sum limpidus et perlucida quoque pervenio aut profluo muscus non nasco neque juncus neque inquino ab aliquis inquinamentum is locus sum sed purus habeo species indico hic signum sum tenuis et summus salubritas


Ex his autem rebus sunt nonnulla, quae ego per me perspexi, cetera in libris graecis scripta inveni, quorum scriptorum hi sunt auctores: Theophrastos, Timaeus, Posidonios, Hegesias, Herodotus, Aristides, Metrodorus, qui magna vigilantia et infinito studio locorum proprietates, regionum qualitates, aquarum virtutes ab inclinatione caeli ita esse distributas scriptis dedicaverunt. quorum secutus ingressus in hoc libro perscripsi quae satis esse putavi de aquae varietatibus, quo facilius ex his praescriptionibus eligant homines aquae fontes, quibus ad usum salientes possint ad civitates municipiaque perducere.

ex hic autem res sum nonnullus qui ego per ego perspicio ceterus in liber graecus scribo invenio qui scriptor hic sum auctor theophrastus timaeus posidonius hegesias herodotus aristides metrodorus qui magnus vigilo et infinitus studium locus proprietas regio qualitas aqua virtus ab inclinatio caelum ita sum distribuo scribo dedico qui sequor ingredior in hic liber perscribo qui satis sum puto de aqua varietas quo facilis ex hic praescriptio eligo homo aqua fons qui ad usus salio possum ad civitas municipium perduco


Haec autem ratio machinationis, quod per tres orbiculos circumvolvitur, trispastos appellatur. cum vero in ima troclea duo orbiculi, in superiore tres versantur, id pentaspaston dicitur. sin autem maioribus oneribus erunt machinae comparandae, amplioribus tignorum longitudinibus et crassitudinibus erit utendum et eadem ratione in summo fibulationibus, in imo sucularum versationibus expediendum. his explicatis antarii funes ante laxi conlocentur, retinacula super scapulas machinae longe disponantur, et si non erit, ubi religetur, pali resupinati defodiantur et circum fistucatione solidentur, quo funes alligentur.

hic autem ratio machinatio qui per tres orbiculus circumvolvo trispastos appello cum verus in imus trochlea duo orbiculis in superus tres verso is pentaspaston dico sin autem magnus onus sum machina comparo amplus tignum longitudo et crassitudo sum utor et idem ratio in superus fibulatio in imus sucularis versatio expedio hic explico antarius funis ante laxus conloco retinaculum super scapulae machina longus dispono et si non sum ubi religo pal resupino defodio et circum fistucatio solido quo funis alligo


His ita praeparatis tunc in rotae modiolo ad partem interiorem tympanum stabiliter includatur habens extra frontem suae rotundationis extantem denticulum unum. insuper autem ad capsum raedae loculamentum firmiter figatur habens tympanum versatile in cultro conlocatum et in axiculo conclusum, in cuius tympani fronte denticuli perficiantur aequaliter divisi numero quadringenti convenientes denticulo tympani inferioris. praeterea superiori tympano ad latus figatur alter denticulus prominens extra dentes.

hic ita praeparo tunc in rota modiolus ad pars interior tympanum stabilis includo habeo extra frons suus rotundatio extantem denticulis unus insuper autem ad capsus raeda loculamentum firmiter figo habeo tympanum versatilis in culter conloco et in axiculus concludo in qui tympanium frons denticulis perficio aequalis divido numerus quadringenti convenio denticulus tympanium inferus praeterea superus tympanum ad latus figo alter denticulus promineo extra dens


Quodsi qui noluerit in id vitium incidere, medio cavo servato secundum orthostatas intrinsecus ex rubro saxo quadrato aut ex testa aut ex silicibus ordinariis struat bipedales parietes, et cum his ansis ferreis et plumbo frontes vinctae sint. ita enim non acervatim, sed ordine structum opus poterit esse sine vitio sempiternum, quod cubilia et coagmenta eorum inter se sedentia et iuncturis alligata non protrudent opus neque orthostatas inter se religatos labi patiuntur.

quodsi qui nolo in is vitium incido medium caveo servo secundus orthostata intrinsecus ex rubrus saxum quadro aut ex testa aut ex silex ordinarius struo bipedal paries et cum hic ansa ferreus et plumbo frons vincio sum ita enim non acervatim sed ordo struo opus possum sum sine vitio sempiternus qui cubile et coagmento is inter sui sedeo et jungo alligo non protrudo opus neque orthostata inter sui religo labor patior


Sin autem loci natura interpellaverit, tunc convertendae sunt earum regionum constitutiones, uti quam plurima pars moenium e templis earum conspiciatur. item si secundum flumina aedis sacra fiet, ita uti Aegypto circa Nilum, ad fluminis ripas videntur spectare debere. similiter si circum vias publicas erunt aedificia deorum, ita constituantur, uti praetereuntes possint respicere et in conspectu salutationes facere.

sin autem locus natura interpello tunc converto sum is regio constitutio uti quam multus pars moenia e templum is conspicio item si secundus flumen aedes sacer fio ita uti aegyptus circa nilis ad flumen ripa video specto debeo similis si circum via publicus sum aedificium deus ita constituo uti praetereo possum respicio et in conspectus salutatio facio


Sin autem ionicae columnae fient, scapus praeter spiram et capitulum in octo et dimidiam partem dividatur, et ex his una crassitudini columnae detur; spira cum plintho dimidia crassitudine constituatur; capituli ratio ita fiat, uti in libro tertio est demonstratum. si corinthia erit, scapus et spira uti in ionica; capitulûm autem, quemadmodum in quarto libro est scriptum, ita habeant rationem. stylobatisque adiectio quae fit per scamillos inpares, ex descriptione, quae supra scripta est in libro tertio, sumatur. epistylia, coronae ceteraque omnia ad columnarum rationem ex scriptis voluminum superiorum explicentur.

sin autem ionicae columna fio scapus praeter spira et capitulis in octo et dimidia pars divido et ex hic unus crassitudo columna do spiro cum plinthus dimidio crassitudo constituo capitulis ratio ita fio uti in liber tertius sum demonstro si corinthius sum scapus et spiro uti in ionica capitulum autem quemadmodum in quartum liber sum scribo ita habeo ratio stylobata adjectio qui fio per scamillus inparis ex descriptio qui supra scribo sum in liber tertius sumo epistylium corona ceter omnis ad columnaris ratio ex scribo volumen superus explico


Et primum abies aeris habens plurimum et ignis minimumque umoris et terreni, levioribus rerum natura e potestatibus comparata non est ponderosa. itaque rigore naturali contenta non cito flectitur ab onere, sed directa permanet in contignatione. sed ea, quod habet in se plus caloris, procreat et alit cariem ab eaque vitiatur, etiamque ideo celeriter accenditur, quod quae inest in eo corpore aeris raritas, ut est patens, accipit ignem et ita vehementem ex se mittit flammam.

et primus abies aer habeo multus et ignis minimus umor et terrenus levis res natura e potestas comparo non sum ponderosus itaque rigor natural contineo non cito flecto ab onus sed dirigo permaneo in contignatio sed is qui habeo in sui multus calor procreo et alo cariem ab is vitio etiam ideo celer accendo qui qui insum in is corpus aer raritas ut sum pateo accipio ignis et ita vehemens ex sui mitto flamma


Supra caput eorum, qui continebant arietem, conlocatum erat pluteum turriculae similitudine ornatum, uti sine periculo duo milites tuto stantes prospicere possent et renuntiare, quas res adversarii conarentur. aries autem eius habuerat longitudinem pedum CLXXX, latitudine in imo palmopedali, crassitudine bipedali, contracto capite in latitudine †pes, crassitudine S.

supra caput is qui contineo aries conloco sum pluteus turricula similitudo orno uti sine periculum duo miles tueor sto prospicio possum et renuntiaris qui res adversarius conor aries autem is habeo longitudo pes clxxx latitudo in imus palmopedal crassitudo bipedalis contraho caput in latitudo pes crassitudo senatus


Berosus, qui ab Chaldaeorum civitate sive natione progressus in Asia etiam disciplinam Chaldaicam patefecit, ita est professus: pilam esse ex dimidia parte candentem, reliqua habere caeruleo colore. cum autem cursum itineris sui peragens subierit sub orbem solis, tunc eam radiis et impetu caloris corripi convertique candentem propter eius proprietatem luminis ad lumen. cum autem ea vocata ab solis orbi superiora spectent, tunc inferiorem partem eius, quod candens non sit, propter aeris similitudinem obscuram videri. cum ad perpendiculum ea sit ad eius radios, totum lumen ad superiorem speciem retineri, et tunc eam vocari primam.

berosus qui ab chaldaeus civitas sive natio progredior in asia etiam disciplina chaldaicus patefacio ita sum profiteor pila sum ex dimidio pars candeo reliquus habeo caeruleus color cum autem cursus iter suus perago subeo sub orbis sol tunc is radius et impetus calor corripio converto candeo propter is proprietas lumen ad lumen cum autem is voco ab sol orbus superus specto tunc inferus pars is qui candeo non sum propter aer similitudo obscurus video cum ad perpendiculis is sum ad is radius totus lumen ad superus species retineo et tunc is vocaris primus


Nec tamen haec sola ratio Ctesibii fertur exquisita, sed etiam plures et variis generibus ab eo liquore pressionibus coactae spiritus efferre ab natura mutuatos effectus ostenduntur, uti merularum voces atque acrobatae bibentiaque et eadem moventia se sigilla ceteraque, quae delectationibus oculorum et aurium usu sensus eblandiantur.

neque tamen hic solus ratio ctesibius fero exquaero sed etiam multus et varius genus ab is liquor pressio cogo spiritus effero ab natura mutuo efficio ostendo uti merularis voco atque acrobatae bibo et idem moveo sui sigilla ceter qui delectatio oculus et auris usus sensus eblandior


Suspensurae caldariorum ita sunt faciendae, ut primum sesquipedalibus tegulis solum sternatur inclinatum ad hypocausim, uti pila, cum mittatur, non possit intro resistere, sed rursus redeat ad praefurnium ipsa per se; ita flamma facilius pervagabitur sub suspensione. supraque laterculis besalibus pilae struantur ita dispositae, uti bipedales tegulae possint supra esse conlocatae; altitudinem autem pilae habeant pedes duo. eaeque struantur argilla cum capillo subacta, supraque conlocentur tegulae bipedales, quae sustineant pavimentum.

suspendo caldarium ita sum facio ut primus sesquipedal tegula solus sterno inclino ad hypocausis uti pilum cum mitto non possum intro resisto sed rursus redeo ad praefurnium ipse per sui ita flamma facilis pervagor sub suspensio supra laterculis besal pila struo ita dispono uti bipedal tegula possum supra sum conloco altitudo autem pila habeo pes duo is struo argilla cum capillus subigo supra conloco tegula bipedal qui sustineo pavimentum


Distributio autem est copiarum locique commoda dispensatio parcaque in operibus sumptus ratione temperatio. haec ita observabitur, si primum architectus ea non quaeret, quae non poterunt inveniri aut parari nisi magno. namque non omnibus locis harenae fossiciae nec caementorum nec abietis nec sappinorum nec marmoris copia est, sed aliud alio loco nascitur, quorum comportationes difficiles sunt et sumptuosae. utendum autem est, ubi non est harena fossicia, fluviatica aut marina lota; inopiae quoque abietis aut sappinorum vitabuntur utendo cupresso, populo, ulmo, pinu; reliquaque his similiter erunt explicanda.

distributio autem sum copia locus commodus dispensatio parcus in opus sumptus ratio temperatio hic ita observo si primus architectus is non quaero qui non possum invenio aut paro nisi magnus namque non omnis locus harena fossicius neque caementor neque abies neque sapinus neque marmor copia sum sed alius alius locus nascor qui comportatio difficilis sum et sumptuosus utor autem sum ubi non sum harena fossicius fluviaticus aut marinus lauo inopia quoque abies aut sapinus vito uto cupresso populus ulmus pinus reliquus hic similis sum explico


Ex ea autem, aut nequam est excisa, quae pars est proxima terrae, per radices recipiens ex proximitate umorem enodis et liquida efficitur; quae vero est superior, vehementia caloris eductis in aera per nodos ramis, praecisa alte circiter pedes XX et perdolata propter nodationis duritiem dicitur esse fusterna. ima autem, cum excisa quadrifluviis disparatur, eiecto torulo ex eadem arbore ad intestina opera comparatur et ab infima fusterna sappinea vocatur.

ex is autem aut nequam sum excaedo qui pars sum propior terra per radix recipio ex proximitas umor enodis et liquidus efficio qui verus sum superus vehemens calor educo in aes per nodus ramus praecido altus circiter pes xx et perdolo propter nodatio durities dico sum fusterna imus autem cum excaedo quadrifluvium disparo eicio torulus ex idem arbor ad intestinum opus comparo et ab infimus fusterna sapineus voco


Nunc vero quae ad praesidia periculi et necessitatem salutis sunt inventa, id est scorpionum et ballistarum rationes, quibus symmetriis comparari possint, exponam.

nunc verus qui ad praesidium periculum et necessitas salus sum invenio is sum scorpio et ballistaris ratio qui symmetria compararis possum expono


De opportunitate autem portuum non est praetermittendum sed, quibus rationibus tueantur naves in his ab tempestatibus, explicandum. hi autem naturaliter si sint bene positi habeantque acroteria sive promunturia procurrentia, ex quibus introrsus curvaturae sive versurae ex loci natura fuerint conformatae, maximas utilitates videntur habere. circum enim porticus sive navalia sunt facienda sive ex porticibus aditus ad emporia, turresque ex utraque parte conlocandae, ex quibus catenae traduci per machinas possint.

de opportunitas autem portus non sum praetermitto sed qui ratio tueor navo in hic ab tempestas explico hic autem naturalis si sum bene pono habeo acroteria sive promunturium procurro ex qui introrsum curvo sive verro ex locus natura sum conformo magnus utilitas video habeo circum enim porticus sive navale sum facio sive ex porticus aditus ad emporium turris ex uter pars conloco ex qui catena traduco per machina possum


Eadem ratione etiam versantur hydraletae, in quibus eadem sunt omnia, praeterquam quod in uno capite axis tympanum dentatum est inclusum. id autem ad perpendiculum conlocatum in cultrum versatur cum rota pariter. secundum id tympanum maius minus item dentatum planum est conlocatum, quo continetur ita dentes tympani eius, quod est in axe inclusum, inpellendo dentes tympani plani cogunt fieri molarum circinationem. in qua machina inpendens infundibulum subministrat molis frumentum et eadem versatione subigitur farina.

idem ratio etiam verso hydraletes in qui idem sum omnis praeterquam qui in unus caput axis tympanum dentas sum includo is autem ad perpendiculis conloco in culter verso cum rota pariter secundus is tympanum magnus paruus item dentas planus sum conloco quo contineo ita dens tympanium is qui sum in axis includo inpello dens tympanium planus cogo fio molaris circinatio in qui machina inpendeo infundibulis subministro molio frumentum et idem versatio subigo farina


Itaque non est contemnenda Graecorum structura; non enim utuntur e molli caemento structura polita, sed cum discesserunt a quadrato, ponunt de silice seu lapide duro ordinaria, et ita uti latericia struentes alligant eorum alternis coriis coagmenta, et sic maxime ad aeternitatem firmas perficiunt virtutes. haec autem duobus generibus struuntur; ex his unum isodomum, alterum pseudisodomum appellatur.

itaque non sum contemno graecum structura non enim uto e mollis caementum structura polio sed cum discedo ab quadro pono de silex seu lapis durus ordinarius et ita uti latericius struo alligo is alternus corius coagmento et sic magnus ad aeternitas firmo perficio virtus hic autem duo genus struo ex hic unus isodomum alter pseudisodomos appello


Igitur cum sol fuerit in capricorni, orbiculi lingula in maioris tympani parte ex capricorni cotidie singula puncta tangens, ad perpendiculum habens aquae currentis vehemens pondus, celeriter per orbiculi foramen id extrudit ad vasum excipiens eam. cum brevi spatio impletur, corripit et contrahit dierum spatia et horarum. cum autem cotidiana versatione minoris tympani lingula ingrediatur in aquarii puncta, discedens foramen a perpendiculo et aquae vehementi cursu cogitur tardius emittere salientem. ita quo minus celeri cursu vas excipit aquam, dilatat horarum spatia.

igitur cum sol sum in capricorni orbiculis ligula in magnus tympanium pars ex capricorni cottidie singulus pungo tango ad perpendiculis habeo aqua curro vehemens pondus celer per orbiculis foramen is extrudo ad vasum excipio is cum brevis spatium impleo corripio et contraho dies spatior et hora cum autem cottidianus versatio paruus tympanium ligula ingredior in aquarius pungo discedo foramen ab perpendiculum et aqua vehemens cursus cogo tardus emitto salio ita quo paruus celer cursus vas excipio aqua dilato hora spatior


Materies caedenda est a primo autumno ad id tempus, quod erit antequam flare incipiat favonius. vere enim omnes arbores fiunt praegnantes et omnes suae proprietatis virtutem efferunt in frondem anniversariosque fructus. cum ergo inanes et tumidae temporum necessitate eorum fuerint, vanae fiunt et raritatibus inbecillae; uti etiam corpora muliebria, cum conceperint fetus, a partu non iudicantur integra, neque in venalibus ea, cum sunt praegnantia, praestantur sana, ideo quod in corpore praeseminatio crescens ex omnibus cibi potestatibus detrahit alimentum in se, et quo firmior efficitur ad maturitatem partus, eo minus patitur esse solidum id ipsum, ex quo procreatur. itaque edito fetu, quod prius in aliud genus incrementi detrahebatur, cum disparatione procreationis est liberatum, inanibus et patentibus venis in se recipiens lambendo sucum etiam solidescit et redit in pristinam naturae firmitatem.

materies caedo sum ab primus auctumnus ad is tempus qui sum antequam flaris incipio favonius verus enim omnis arbor fio praegno et omnis suus proprietas virtus effero in frons anniversarius fructus cum ergo inanis et tumidus tempus necessitas is sum vanus fio et raritas imbecillus uti etiam corpus muliebris cum concapit fetus ab partus non judico integer neque in venal is cum sum praegno praesto sano ideo qui in corpus praeseminatio cresco ex omnis cibus potestas detraho alimentum in sui et quo firmus efficio ad maturitas pario is paruus patior sum solidus is ipse ex quo procreo itaque edo fetus qui prior in alius genus incrementum detraho cum disparatio procreatio sum libero inanis et pateo venio in sui recipio lambo sucus etiam solidesco et redeo in pristinus natura firmitas


Sin autem mollis locus erit, palis ustilatis alneis aut oleagineis configantur et carbonibus compleantur, quemadmodum in theatrorum et muri fundationibus est scriptum. deinde tunc quadrato saxo murus ducatur iuncturis quam longissimis, uti maxime medii lapides coagmentis contineantur. tunc, qui locus erit inter murum, ruderatione sive structura compleatur. ita erit uti possit turris insuper aedificari.

sin autem mollio locus sum pal ustilatis alneus aut oleagineus configo et carbo compleo quemadmodum in theatrum et murus fundatio sum scribo deinde tunc quadro saxum murus duco jungo quam longus uti magnus medius lapis coagmentum contineo tunc qui locus sum inter murus ruderatio sive structura compleo ita sum uti possum turris insuper aedificaris


Alii vero removentes parietes aedis et adplicantes ad intercolumnia, pteromatos spatiis sublati efficiunt amplum laxamentum cellae; reliqua autem proportionibus et symmetriis isdem conservantes aliud genus figurae nominisque videntur pseudoperipterum procreavisse. haec autem genera propter usum sacrificiorum convertuntur. non enim omnibus diis isdem rationibus aedes sunt faciundae, quod alius alia varietate sacrorum religionum habet effectus.

alius verus removeo paries aedes et applico ad intercolumnium pteromatos spatium suffero efficio amplus laxamentum cella reliquus autem proportio et symmetria idem conservo alius genus figura nomen video pseudoperipterum procreo hic autem genus propter usus sacrificus converto non enim omnis diuus idem ratio aedes sum facio qui alius alius varietas sacer religio habeo efficio


Maiorem vero turrem altam cubitorum CXX, latam cubitorum XXIII S, contracturam item quinta parte, arrectaria pedalia in imo, in summo sedigitalia. hanc magnitudinem turris faciebat tabulatorum XX, cum haberent singula tabulata circumitionem cubitorum ternûm. tegebat autem coriis crudis, ut ab omni plaga essent tutae.

magnus verus turris alo cubitum cxx fero cubitum xxiii senatus contraho item quintus pars arrectarius pedalion in imus in superus sedigitalia hic magnitudo turris facio tabulator xx cum habeo singulus tabulatum circumitio cubitum ternum tego autem corius crudus ut ab omnis plaga sum tueor


Itaque maiores primum a genere probatis operam tradebant architectis, deinde quaerebant, si honeste essent educati, ingenuo pudori, non audaciae protervitatis permittendum iudicantes. ipsi autem artifices non erudiebant nisi suos liberos aut cognatos et eos viros bonos instituebant, quibus tantarum rerum fidei pecuniae sine dubitatione permitterentur.

itaque magnus primus ab genus probo opera trado architectus deinde quaero si honestus sum educo ingenuus pudor non audacia protervitas permitto judico ipse autem artifex non erudio nisi suus liber aut cognatus et is vir bonus instituo qui tantaris res fides pecunia sine dubitatio permitto


Quae potui de aquae virtute et varietate, quasque habeat utilitates quibusque rationibus ducatur et probetur, in hoc volumine posui; de gnomonicis vero rebus et horologiorum rationibus insequenti perscribam.

qui possum de aqua virtus et varietas quisque habeo utilitas quisque ratio duco et probo in hic volumen pono de gnomonica verus res et horologium ratio insequor perscribo


Quae in moenibus necessaria videbantur esse, ut apte disponantur, perscripsi.

qui in moenia necessarius video sum ut aptus dispono perscribo


Quoniam haec nobis satis videntur esse exposita, nunc insequentur balinearum dispositionum demonstrationes.

quoniam hic nos satis video sum expono nunc insequor balinearis dispositio demonstratio


Epicurus vero non dissimiliter ait: pauca sapientibus fortunam tribuere, quae autem maxima et necessaria sunt, animi mentisque cogitationibus gubernari. haec ita etiam plures philosophi dixerunt. non minus poetae, qui antiquas comoedias graece scripserunt, easdem sententias versibus in scaena pronuntiaverunt, ut Crates, Chionides, Aristophanes, maxime etiam cum his Alexis, qui Athenienses ait oportere ideo laudari, quod omnium Graecorum leges cogunt parentes ali a liberis, Atheniensium non omnes nisi eos, qui liberos artibus erudissent. omnia enim munera fortunae cum dantur, ab ea faciliter adimuntur; disciplinae vero coniunctae cum animis nullo tempore deficiunt, sed permanent stabiliter ad summum exitum vitae.

epicurus verus non dissimilis aio paucus sapio fortuna tribuo qui autem maximus et necessarius sum animus mentior cogitatio gubernaris hic ita etiam multus philosophus dico non paruus poeta qui antiquus comoedia graeca scribo idem sententia versus in scaena pronuntio ut crates chionides aristophanes magnus etiam cum hic alexa qui atheniensis aio oportet ideo laudo qui omnis graecum lex cogo parens al ab liber atheniensis non omnis nisi is qui liber ars erudio omnis enim munus fortuna cum do ab is facilis adimo disciplina verus conjungo cum animus nullus tempus deficio sed permaneo stabilis ad superus exitus vita


Omnis autem est machinatio rerum natura procreata ac praeceptrice et magistra mundi versatione instituta. namque animadvertamus primum et aspiciamus continentem solis, lunae, quinque etiam stellarum natura machinata versarentur, non habuissemus interdum lucem nec fructûm maturitates. cum ergo maiores haec ita esse animadvertissent, e rerum natura sumpserunt exempla et ea imitantes inducti rebus divinis commodas vitae perfecerunt explicationes. itaque comparaverunt, ut essent expeditiora, alia machinis et earum versationibus, nonnulla organis, et ita quae animadverterunt ad usum utilia esse studiis, artibus, institutis, gradatim augenda doctrinis curaverunt.

omnis autem sum machinatio res natura procreo atque praeceptrix et magistro mundus versatio institutum namque animadverto primus et aspicio contineo sol luna quinque etiam stella natura machinor verso non habeo interdum lux neque fructum maturitas cum ergo magnus hic ita sum animadverto e res natura sumo exemplum et is imito induco res divinus commodo vita perficio explicatio itaque comparo ut sum expedio alius machina et is versatio nonnullus organum et ita qui animadverto ad usus utilis sum studium ars institus gradatim augeo doctrina curo


Haec his proportionibus aut adiectionibus aut detractionibus comparantur. nam si capitula altiora, quam erit latitudo, facta fuerint, quae anatona dicuntur, de bracchiis demetur, ut, quo mollior est tonus propter altitudinem capituli, bracchii brevitas faciat plagam vehementiorem. si minus altum capitulum fuerit, quod catatonum dicitur, propter vehementiam bracchia paulo longiora constituentur, uti facile ducantur. namque quemadmodum vectis, cum est longitudine pedum quinque, quod onus IIII hominibus extollit, id, qui est X, duobus elevat, eodem modo bracchia, quo longiora sunt, mollius, quo breviora, durius ducuntur.

hic hic proportio aut adiectio aut detractio comparo nam si capitulum alo quam sum latitudo facio sum qui anatonus dico de bracchium demo ut quo mollio sum tonus propter altitudo capitulis bracchium brevitas facio plaga vehemens si paruus altus capitulis sum qui catatonus dico propter vehementia bracchium paulus longus constituo uti facilis duco namque quemadmodum veho cum sum longitudo pes quinque qui onus quattuor homo extollo is qui sum decem duo elevo idem modo bracchium quo longus sum mollis quo brevis durus duco


Sed hoc valde est mirandum, nec enim graece nec latine potest id convenire. Graeci enim a)ndrw=nas appellant oecus, ubi convivia virilia solent esse, quod eo mulieres non accedunt. item aliae res sunt similes, uti xystus, prothyrum, telamones et nonnulla alia eius modi. custo/s enim est graeca appellatione porticus ampla latitudine, in qua athletae per hiberna tempora exercentur; nostri autem hypaethrus ambulationes xysta appellant, quas Graeci paradromi/das dicunt. item pro/qura graece dicuntur, quae sunt ante ianuas vestibula, nos autem appellamus prothyra, quae graece dicuntur dia/qura.

sed hic validus sum miror neque enim graeca neque latina possum is convenio graecum enim ab ndrw no appello oecus ubi convivium virilia soleo sum qui is mulier non accedo item alius res sum similis uti xystus prothyra telamo et nonnullus alius is modus custo senatus enim sum graecus appellatio porticus amplus latitudo in qui athleta per hibernus tempus exerceo noster autem hypaethrus ambulatio xystum appello qui graecum paradromi do dico item pro qura graeca dico qui sum ante janua vestibulum nos autem appello prothyra qui graeca dico dius qura


Aedium compositio constat ex symmetria, cuius rationem diligentissime architecti tenere debent. ea autem paritur a proportione, quae graece a)nalogi/a dicitur. proportio est ratae partis membrorum in omni opere totiusque commodulatio, ex qua ratio efficitur symmetriarum. namque non potest aedis ulla sine symmetria atque proportione rationem habere compositionis, nisi uti hominis bene figurati membrorum habuerit exactam rationem.

aedes compositio consto ex symmetria qui ratio diligens architectus teneo debeo is autem pario ab proportio qui graeca ab nalogi ab dico proportio sum reor pars membrum in omnis opus totus commodulatio ex qui ratio efficio symmetriaris namque non possum aedes ullus sine symmetria atque proportio ratio habeo compositio nisi uti homo bene figuro membrum habeo exigo ratio


Animadvertimus vero non solum nascentia ex his esse procreata, sed etiam res omnes non ali sine eorum potestate neque crescere nec tueri. namque corpora sine spiritus redundantia non possunt habere vitam, nisi aer influens cum incremento fecerit auctus et remissiones continenter. caloris vero si non fuerit in corpore iusta comparatio, non erit spiritus animalis neque erectio firma, cibique vires non poterunt habere coctionis temperaturam. item si non terrestri cibo membra corporis alantur, deficient et ita a terreni principii mixtione erunt deserta.

animadverto verus non solus nasco ex hic sum procreo sed etiam res omnis non al sine is potestas neque cresco neque tueor namque corpus sine spiritus redundo non possum habeo vita nisi aer influo cum incrementum facio augeo et remissio contineo calor verus si non sum in corpus iustus comparatio non sum spiritus animal neque erectio firmo cibus vireo non possum habeo coctio tempero item si non terrestris cibus membrum corpus alo deficio et ita ab terrenus principium mixtio sum desero


Item non sunt inutilia praesepia, quae conlocantur extra culinam in aperto contra orientem; cum enim in hieme anni sereno caelo in ea traducuntur matutino boves, ad solem pabulum capientes fiunt nitidiores. horrea, fenilia, farraria, pistrina extra villam facienda videntur, ut ab ignis periculo sint villae tutiores. si quid delicatius in villis faciundum fuerit, ex symmetriis, quae in urbanis supra scriptis sunt constitutae, ita struantur, uti sine inpeditione rusticae utilitatis aedificentur.

item non sum inutilis praesaepe qui conloco extra culina in aperio contra orior cum enim in hiems annus serenus caelum in is traduco matutinus bos ad sol pabulis capio fio nitidus horreum fenilia farrarius pistrinum extra villa facio video ut ab ignis periculum sum villa tueor si quis delicatus in villa facio sum ex symmetria qui in urbanus supra scribo sum constituo ita struo uti sine inpeditio rustica utilitas aedifico


Neque enim calidae aquae est ulla proprietas, sed frigida aqua, cum incidit percurrens in ardentem locum, effervescit et percalefacta egreditur per venas extra terram. ideo diutius non potest permanere, sed brevi spatio fit frigida. namque si naturaliter esset calida, non refrigeraretur calor eius. sapor autem et odor et color eius non restituitur, quod intinctus et commixtus est propter naturae raritatem.

neque enim calida aqua sum ullus proprietas sed frigidus aqua cum incido percurro in ardeo locus effervesco et percalefacio egredior per vena extra terra ideo diu non possum permaneo sed brevis spatium fio frigidus namque si naturalis sum calidum non refrigero calor is sapor autem et odor et color is non restituo qui intingo et commisceo sum propter natura raritas


Cum ergo foraminis magnitudo fuerit instituta, describatur scutula, quae graece peri/trhtos appellatur, cuius longitudo foraminum †vel, latitudo duo et sextae partis. dividatur medium lineae descriptae et, cum divisum erit, contrahantur extremae partes eius formae, ut obliquam deformationem habeat longitudinis sexta parte, latitudinis, ubi est versura, quarta parte. in qua parte autem est curvatura, in quibus procurrunt cacumina angulorum, eo foramina convertantur, et contractura latitudinis redeat introrsus sexta parte, foramen autem oblongius sit tanto, quantam epizygis habet crassitudinem. cum deformatum fuerit, circum levigatur, extremam ut habeat curvaturam molliter circumactam.

cos ergo foramen magnitudo sum institutum describo scutula qui graeca other trhtos appello qui longitudo foramen vel latitudo duo et sextus pars divido medius linea describo et cum divido sum contraho exter pars is forma ut obliquus deformatio habeo longitudo sextus pars latitudo ubi sum verro quartus pars in qui pars autem sum curvo in qui procurro cacumen angulus is foramen converto et contraho latitudo redeo introrsum sextus pars foramen autem oblongus sum tantus quantus epizygis habeo crassitudo cum deformo sum circum levigo extremus ut habeo curvo mollis circumago


Itaque qui putant se altitudine, qua sunt grumi, capita fontium posse habere, cum aperiunt fossuras latius, decipiuntur. namque uti aeneum vas non in summis labris plenum sed aquae mensurae suae capacitatis habens e tribus duas partes operculumque in eo conlocatum, cum ignis vehementi fervore tangatur, percalefieri cogit aquam, ea autem propter naturalem raritatem in se recipiens fervoris validam inflationem non modo implet vas, sed spiritibus extollens operculum et crescens abundat, sublato autem operculo emissis inflationibus in aere patenti rursus ad suum locum residit: ad eundem modum ea capita fontium cum sunt angustiis compressa, ruunt in summo spiritus aquae bullitus, simul autem sunt latius aperti, exanimati per raritates liquidae potestatis residunt et restituuntur in libramenti proprietatem.

itaque qui puto sui altitudo qui sum grumus caput fons possum habeo cum aperio fodio fero decipio namque uti aeneus vas non in summus labrum plenus sed aqua metior suus capacitas habeo e tres duo pars operculum in is conloco cum ignis vehemens fervor tango percalefieri cogo aqua is autem propter natural raritas in sui recipio fervor validus inflatio non modo impleo vas sed spiritus extollo operculis et cresco abundo tollo autem operculo emitto inflatio in aer pateo rursus ad suus locus resido ad idem modus is caput fons cum sum angustia comprimo ruo in superus spiritus aqua bullio simul autem sum fero aperio exanimo per raritas liquidus potestas resido et restituo in libramentum proprietas


Uti autem Aristarchus Samius mathematicus vigore magno rationes varietatis disciplinis de eadem re reliquit, exponam. non enim latet lunam non suum propriumque habere lumen, sed esse uti speculum et ab solis impetu recipere splendorem. namque luna de septem astris circulum proximum terrae in cursibus minimum pervagatur. ita quot mensibus sub rotam solis radiosque uno die, antequam praeterit, latens obscuratur. cum est cum sole, nova vocatur. postero autem die, quo numeratur secunda, praeteriens ab sole visitationem facit tenuem extremae rotundationis. cum triduum recessit ab sole, crescit et plus inluminatur. cotidie vero discedens cum pervenit ad diem septimum, distans a sole occidente circiter medias caeli regiones, dimidia lucet, et eius quae ad solem pars spectat, ea est inluminata.

uti autem aristarchus samius mathematicus vigor magnus ratio varietas disciplina de idem res relinquo expono non enim lateo luna non suus proprius habeo lumen sed sum uti speculum et ab sol impetus recipio splendor namque luna de septem astrum circulis propior terra in cursus paruus pervagor ita quot mensis sub rota sol radius unus dies antequam praetereo lateo obscuro cum sum cum sol novo voco posterus autem dies quo numero secundus praetereo ab sol visitatio facio tenuis exter rotundatio cum triduum recedo ab sol cresco et multus inlumino cottidie verus discedo cum pervenio ad dies septimus disto ab sol occaedes circiter medius caelum regio dimidio luceo et is qui ad sol pars specto is sum inlumino


In ea aede cum voluissent columnas conlocare, non habentes symmetrias earum et quaerentes, quibus rationibus efficere possent, uti et ad onus ferendum essent idoneae et in aspectu probatam haberent venustatem, dimensi sunt virilis pedis vestigium et id retulerunt in altitudinem. cum invenissent pedem sextam partem esse altitudinis in homine, item in columnam transtulerunt et, qua crassitudine fecerunt basim scapi, tantas sex cum capitulo in altitudinem extulerunt. ita dorica columna virilis corporis proportionem et firmitatem et venustatem in aedificiis praestare coepit.

in is aedes cum volo columna conlocaris non habeo symmetria is et quaero qui ratio efficio possum uti et ad onus fero sum idoneus et in aspectus probo habeo venustas dimetior sum virilis pes vestigium et is refero in altitudo cum invenio pedis sextus pars sum altitudo in homo item in columna transfero et qui crassitudo facio basim scapus tantus sex cum capitulum in altitudo effero ita doricus columna virilis corpus proportio et firmitas et venustas in aedificium praesto coepio


Columnas autem striari XX striis oportet. quae si planae erunt, angulos habeant XX designatos. sin autem excavabuntur, sic est forma facienda, ita uti quam magnum est intervallum striae, tam magnis paribus lateribus quadratum describatur; in medio autem quadrato circini centrum conlocetur et agatur linea rotundationis, quae quadrationis angulos tangat, et quantum erit curvaturae inter rotundationem et quadratam descriptionem, tantum ad formam excaventur. ita dorica columna sui generis striaturae habebit perfectionem.

columna autem striaris xx stria oportet qui si plana sum angulus habeo xx designo sin autem excavo sic sum forma facio ita uti quam magnus sum intervallum stria tam magnus par later quadro describo in medium autem quadro circini centrum conloco et ago lineus rotundatio qui quadratio angulus tango et quantus sum curvo inter rotundatio et quadro descriptio tantus ad forma excavo ita doricus columna suus genus strio habeo perfectio


De hydraulis autem, quas habeant ratiocinationes, quam brevissime proximeque attingere potero et scriptura consequi, non praetermittam. de materia compacta basi, ara in ea ex aere fabricata conlocatur. supra basim eriguntur regulae dextra ac sinistra scalari forma compactae, quibus includuntur aerei modioli, fundulis ambulatilibus ex torno subtiliter subactis habentibus fixos in medio ferreos ancones et verticulis cum vectibus coniunctos, pellibusque lanatis involutis. item in summa planitia foramina circiter digitorum ternûm. quibus foraminibus proxime in verticulis conlocati aerei delphini pendentia habent catenis cymbala ex ore infra foramina modiolorum calata.

de hydraulis autem qui habeo ratiocinatio quam brevis proximus attingo possum et scribo consequor non praetermitto de materia compaciscor basis ara in is ex aer fabricor conloco supra basim erigo regula dextera atque sinistra scalaris forma compaciscor qui includo aereus modiolus fundulis ambulatilis ex torno subtilis subigo habeo figo in medium ferreus ancon et verticulis cum vectis coniungo pellis lanatus involvo item in summus planitia foramen circiter digitor ternum qui foramen propior in verticulis conloco aereus delphini pendeo habeo catena cymbalum ex os infra foramen modiolus calo


Hoc autem verum esse, ex umidis naturae locis graviora fieri et ex fervidis acutiora, licet ita experiendo animadvertere. calices duo in una fornace aeque cocti aequoque pondere ad crepitumque uno sonitu sumantur. ex his unus in aquam demittatur, postea ex aqua eximatur; tunc utrique tangantur. cum enim ita factum fuerit, largiter inter eos sonitus discrepabit, aequoque pondere non poterunt esse. ita et hominum corpora uno genere figurationis et una mundi coniunctione concepta alia propter regionis ardorem acutum spiritum aeris exprimunt acutum, alia propter umoris abundantiam gravissimas effundunt sonorum qualitates.

hic autem verus sum ex umidus natura locus gravis fio et ex fervidus acuo licet ita experior animadverto calix duo in unus fornace aequus coquo aequo pondus ad crepo unus sonitus sumo ex hic unus in aqua demitto postea ex aqua eximo tunc uterque tango cum enim ita facio sum largiter inter is sono discrepo aequo pondus non possum sum ita et homo corpus unus genus figuratio et unus mundus coniunctio concipio alius propter regio ardor acutus spiritus aer exprimo acutus alius propter umor abundantia gravis effundo sonorus qualitas


Hoc autem ita esse ex eo licet animadvertere, quod, sub tectis cum sint aquarum fontes aut etiam sub terra palustris abundantia, ex his nullus surgit umor nebulosus, sed in apertis hypaethrisque locis, cum sol oriens vapore tangat mundum, ex umidis et abundantibus excitat umores et eos conglobatos in altitudinem tollit. ergo si ita videtur, uti in hypaethris locis ab aere umores ex corporibus exsugantur molestiores, quemadmodum ex terra per nebulas videntur, non puto dubium esse, quin amplissimas et ornatissimas subdiu hypaethrusque conlocari oporteat in civitatibus ambulationes.

hic autem ita sum ex is licet animadverto qui sub tectum cum sum aqua fons aut etiam sub terra palustris abundantia ex hic nullus surgo umor nebulosus sed in apertus hypaethrus locus cum sol orior vapor tango mundus ex umidus et abundo excito umor et is conglobo in altitudo tollo ergo si ita video uti in hypaethrus locus ab aer umor ex corpus exsugo molestus quemadmodum ex terra per nebula video non puto dubius sum quin amplus et orno subdiu hypaethrus conlocaris oportet in civitas ambulatio


Ergo si haec ita videntur, quemadmodum proposuimus, et e principiis animalium corpora composita sensu percipimus et e superationibus aut defectionibus ea laborare dissolvique iudicamus, non dubitamus, quin diligentius quaeri oporteat, uti temperatissimas caeli regiones eligamus, cum quaerenda fuerit in moenium conlocationibus salubritas.

ergo si hic ita video quemadmodum propono et e principia animal corpus compono sentio percipio et e superatio aut defectio is laboro dissolvo judico non dubito quin diligo quaero oportet uti tempero caelum regio eligo cum quaero sum in moenia conlocatio salubritas


Huius exemplar Romae nullum habemus, sed in Asia Teo hexastylon Liberi Patris.

hic exemplar roma nullus habeo sed in asia teos hexastylon liber patrae


Eadem ratione vaccinium temperantes et lacte miscentes purpuram faciunt elegantem. item qui non possunt chrysocolla propter caritatem uti, herba, quae luteum appellatur, caeruleum inficiunt, et utuntur viridissimum colorem; haec autem infectiva appellatur. item propter inopiam coloris indici cretam selinusiam aut anulariam vitro, quod Graeci i)sa/tin appellant, inficientes imitationem faciunt indici coloris.

idem ratio vaccinium tempero et lac misceo purpura facio elego item qui non possum chrysocolla propter caritas uti herba qui luteus appello caeruleus inficio et uto viridis color hic autem infectivus appello item propter inopia color indico cerno selinusiam aut anularius vitrum qui graecum eo sa tin appello inficio imitatio facio indico color


Navigationibus vero similiter paucis rebus commutatis eadem ratione eadem efficiuntur. namque traicitur per latera parietum axis habens extra navem prominentia capita, in quae includuntur rotae diametro pedum quaternûm, extantes habentes circa frontes adfixas pinnas aquam tangentes. item medius axis in media navi habet tympanum cum uno denticulo extanti extra suam rotunditatem. ad eum locum conlocatur loculamentum habens inclusum in se tympanum, peraequatis dentibus CCCC convenientibus denticulo tympani, quod est in axe inclusum, praeterea ad latus adfixum extantem extra rotunditatem alterum dentem unum.

navigatio verus similis paucus res commutas idem ratio idem efficio namque traicio per latus paries axis habeo extra navo promineo caput in qui includo rota diametros pes quaternum extantes habeo circa frons affigo pinnas aqua tango item medius axis in medius no habeo tympanum cum unus denticulus exsto extra suus rotunditas ad is locus conloco loculamentum habeo includo in sui tympanum peraequo dens cccc convenio denticulus tympanium qui sum in axis includo praeterea ad latus affigo extantem extra rotunditas alter dens unus


His ita emendate descriptis sumitur salignea tenuis aut de vitice secta regula, quae uncta liquida pice figitur in primo decusis puncto. deinde traicitur oblique ad insequentis longitudinis et circumitionis decusis, item ex ordine progrediens singula puncta praetereundo et circum involvendo conlocatur in singulis decusationibus, et ita pervenit et figitur ad eam lineam recedens a primo in octavum punctum, in qua prima pars est eius fixa. eo modo quantum progreditur oblique spatium et per octo puncta, tantundem et longitudine procedit ad octavum punctum. eadem ratione per omne spatium longitudinis et rotunditatis singulis decusationibus oblique fixae regulae per octo crassitudinis divisiones involutos faciunt canales et iustam cocleae naturalemque imitationem.

hic ita emendo describo sumo salignus tenuis aut de vitex seco regula qui unctus liquidus picus figo in primus decusis pungo deinde traicio obliquus ad insequor longitudo et circumitio decusis item ex ordo progredior singulus pungo praetereo et circum involvo conloco in singuli decusatio et ita pervenio et figo ad is linea recedo ab primus in octavus pungo in qui primus pars sum is figo is modo quantus progredio obliquus spatium et per octo pungo tantus et longitudo procedo ad octavus pungo idem ratio per omnis spatium longitudo et rotunditas singuli decusatio obliquus figo regula per octo crassitudo divisio involvo facio canal et iustus coclea naturalis imitatio


Ergo ita suo ordine et loco huius erit voluminis constitutio.

ergo ita suus ordo et locus hic sum volumen constitutio


Tunc circino totius rotundationis sumenda est pars XVI, circinique centrum ponendum est in meridiana linea, qua tangit rotundationem, ubi est littera E, et signandum dextra sinistra, ubi erunt litterae G H. item in septentrionali parte centrum circini ponendum in rotundationis et septentrionali linea, ubi est littera F, et signandum dextra ac sinistra, ubi sunt litterae I et K, et ab G ad K et ab H ad I per centrum lineae perducendae. ita quod erit spatium ab G ad H, erit spatium venti austri et partis meridianae; item quod erit spatium ab I ad K, erit septentrionis. reliquae partes dextra ter ac sinistra ter dividendae sunt aequaliter, quae sunt ad orientem, in quibus litterae L M, et ab occidente, in quibus sunt litterae N et O. ab M ad O et ab L ad N perducendae sunt lineae decusatim. et ita erunt aequaliter ventorum octo spatia in circumitione. quae cum ita descripta erunt, in singulis angulis octagoni, cum a meridie incipiemus, inter eurum et austrum in angulo erit littera G, inter austrum et africum H, inter africum et favonium N, inter favonium et caurum O, inter caurum et septentrionem K, inter septentrionem et aquilonem I, inter aquilonem et solanum L, inter solanum et eurum M. ita his confectis inter angulos octagoni gnomon ponatur, et ita dirigantur angiportorum divisiones.

tunc circino totus rotundatio sumo sum pars xvi circinique centrum pono sum in meridianus lineus qui tango rotundatio ubi sum littera e et signo dextera sinistra ubi sum littera g h item in septentrional pars centrum circini pono in rotundatio et septentrional lineus ubi sum littera f et signo dextera atque sinistra ubi sum littera eo et k et ab g ad k et ab h ad eo per centrum linea perduco ita qui sum spatium ab g ad h sum spatium venio auster et pars meridianus item qui sum spatium ab eo ad k sum septentrio reliquus pars dextera ter atque sinistra ter divido sum aequalis qui sum ad orior in qui littera l m et ab occaedes in qui sum littera n et o ab m ad o et ab l ad n perduco sum linea decusatim et ita sum aequalis ventor octo spatior in circumitio qui cum ita describo sum in singuli angulis octagoni cum ab meridies incipio inter eurus et auster in angulus sum littera g inter auster et africum h inter africum et favonium n inter favonium et caurum o inter caurum et septentrio k inter septentrio et aquilo eo inter aquilo et solanum l inter solanum et eurus m ita hic conficio inter angulus octagoni gnomon pono et ita dirigo angiportor divisio


Deinde ex novem partibus, quae sunt a planitia ad gnomonis centrum, VIII sumantur et signentur in linea, quae est in planitia, ubi erit littera C. haec autem erit gnomonis aequinoctialis umbra. et ab eo signo et littera C per centrum, ubi est littera A, linea perducatur, ubi erit solis aequinoctialis radius. tunc a centro diducto circino ad lineam planitiae aequilatatio signetur, ubi erit littera E sinisteriore parte et D ulteriore in extremis lineae circinationis. et per centrum perducendum, ut aequa duo hemicyclia sint divisa. haec autem linea a mathematicis dicitur horizon.

deinde ex novo pars qui sum ab planitia ad gnomon centrum viii sumo et signo in lineus qui sum in planitia ubi sum littera que hic autem sum gnomon aequinoctial umbra et ab is signum et littera que per centrum ubi sum littera ab lineus perduco ubi sum sol aequinoctial radius tunc ab centrum diduco circino ad linea planitia aequilatatio signo ubi sum littera e sinisteriore pars et d ulterior in exter linea circinatio et per centrum perduco ut aequus duo hemicyclium sum divido hic autem lineus ab mathematicus dico horizon


De ipsis autem aedibus sacris faciundis et de earum symmetriis in tertio et quarto volumine reddam rationes, quia in secundo visum est mihi primum de materiae copiis, quae in aedificiis sunt parandae, quibus sint virtutibus et quem habeant usum, exponere, deinde commensus aedificiorum et ordines et genera singula symmetriarum peragere et in singulis voluminibus explicare.

de ipse autem aedes sacrum facio et de is symmetria in tertius et quartum volumen reddo ratio quia in secundus video sum ego primus de materia copia qui in aedificium sum paro qui sum virtus et qui habeo usus expono deinde commetior aedificium et ordo et genus singulus symmetriaris perago et in singuli volumen explicaris


Ipsius autem cellae parietum crassitudinem pro rata parte magnitudinis fieri oportet, dum antae eorum crassitudinibus columnarum sint aequales. et si ex structis futuri sunt, quam minutissimis caementis struantur, sin autem quadrato saxo aut marmore, maxime modicis paribusque videtur esse faciundum, quod media coagmenta medii lapides continentes firmiorem facient omnis operis perfectionem. item circum coagmenta et cubilia eminentes expressiones graphicoteran efficient in aspectu delectationem.

ipse autem cella paries crassitudo pro reor pars magnitudo fio oportet dum antae is crassitudo columnaris sum aequal et si ex struo sum sum quam minuo caementum struo sin autem quadro saxum aut marmor magnus modicus par video sum facio qui medius coagmento medius lapis contineo firmus facio omnis opus perfectio item circum coagmento et cubile emineo expressio graphicoteran efficio in aspectus delectatio


Foditur enim infra libramentum triclinii altitudo circiter pedum binûm, et solo festucato inducitur aut rudus aut testaceum pavimentum ita fastigatum, ut in canali habeat nares. deinde congestis et spisse calcatis carbonibus inducitur e sabulone et calce et favilla mixta materies crassitudine semipedali. ad regulam et libellam summo libramento cote despumato redditur species nigri pavimenti. ita conviviis eorum et, quod poculis et pytismatis effunditur, simul cadit siccescitque, quique versantur ibi ministrantes, etsi nudis pedibus fuerint, non recipiunt frigus ab eius modi genere pavimenti.

fodio enim infra libramentum triclinium altitudo circiter pes binum et solum festucato induco aut raudus aut testaceus pavimentum ita fastigo ut in canal habeo naris deinde congero et spissus calceo carbo induco e sabulo et calx et favilla misceo materies crassitudo semipedal ad regula et libella superus libramentum cote despumo reddo species niger pavimentum ita convivium is et qui poculum et pytisma effundo simul cado siccesco quisque verso ibi ministro etsi nudus pes sum non recipio frigus ab is modus genus pavimentum