cīvĭtas — Lewis & Short
cīvĭtas, ātis (
I gen. plur. civitatium, Cic. Rep. 1, 34, 51; id. Leg. 2, 4, 9; Caes. B. G. 4, 3; 5, 22; Sall. C. 40, 2; Liv. 1, 17, 4; 2, 6, 5; 33, 20, 11 Drak.; 42, 30, 6; 42, 44, 1; 45, 34, 1; Vell. 2, 42, 2; Quint. 2, 16, 4 N. cr.; Suet. Tit. 8 Oud.; Cornut. ap. Charis. p. 100 P.; cf. Varr. L. L. 8, § 66; Prisc. p. 771 P.; Neue, Formenl. 1, 268), f. civis.
I Abstr., the condition or privileges of a (Roman) citizen, citizenship, freedom of the city (upon its conditions, v. Zimmern, Rechtsgesch. 2, § 123 sq.;
Dict. of Antiq. p. 260 sqq.): Cato, cum esset Tusculi natus, in populi romani civitatem susceptus est: ita, cum ortu Tusculanus esset, civitate Romanus, etc.,Cic. Leg. 2, 2, 5:
donare aliquem civitate,id. Balb. 13, 20; Suet. Caes. 24; 42; 76; id. Aug. 47; id. Tib. 51; id. Ner. 24:
dare civitatem alicui,Cic. Arch. 4, 7; 5, 10; Liv. 1, 28, 7; 8, 14, 8; Suet. Aug. 40; id. Galb. 14: accipere aliquem in civitatem, Cic. Off. 1, 11, 35:
adsciscere in civitatem,Liv. 6, 40, 4:
ascribere aliquem in civitatem,Cic. Arch. 4, 6:
aliquem foederatis civitatibus ascribere,id. ib. 4, 7:
in aliis civitatibus ascriptus,id. ib. 5, 10:
assequi,Tac. A. 11, 23:
consequi,Cic. Balb. 13, 31:
deponere,id. Caecin. 34, 100:
decedere de civitate,id. Balb. 5, 11:
dicare se civitati,id. ib. 11, 28:
in civitatem,id. ib. 12, 30:
eripere,id. Caecin. 34, 99:
habere,id. Balb. 13, 31:
impertiri civitatem,id. Arch. 5, 10:
furari civitatem,id. Balb. 2, 5:
petere,Suet. Caes. 8:
Romanam assequi,Tac. A. 11, 23:
adipisci,Suet. Aug. 40:
Romanam usurpare,id. Calig. 38; id. Claud. 25:
amittere civitatem,Cic. Caecin. 34, 98:
adimere,id. ib.; Suet. Caes. 28:
petere,id. ib. 8:
negare,id. Aug. 40:
jus civitatis,Cic. Caecin. 34, 98; id. Arch. 5, 11:
recipere aliquem in civitatem,id. Caecin. 34, 100; id. Arch. 10,22; id. Balb. 13, 31:
relinquere,id. Caecin. 34, 100:
retinere civitatem,id. Balb. 12, 30:
retinere aliquem in civitate,id. Lig. 11, 33:
ademptio civitatis,id. Dom. 30, 78:
commemoratio,Cic. Verr. 2, 5, 62, § 162:
nomen,id. ib.:
ereptor,id. Dom. 30, 81.—
B Trop.:
ut oratio Romana plane videatur, non civitate donata,Quint. 8, 1, 3; cf.:
civitate Romanā donare agricolationem,Col. 1, 1, 12:
verbum hoc a te civitate donatum,naturalized, Gell. 19, 3, 3; Sen. Ep. 120, 4; id. Q. N. 5, 16, 4.—More freq.,
II Concr., the citizens united in a community, the body - politic, the state, and as this consists of one city and its territory, or of several cities, it differs from urbs, i.e. the compass of the dwellings of the collected citizens;
but sometimes meton., = urbs, v. B.: concilia coetusque hominum jure sociati, quae civitates appellantur,Cic. Rep. 6, 13, 13:
tum conventicula hominum, quae postea civitates nominatae sunt, tum domicilia conjuncta, quas urbes dicimus, etc.,id. Sest. 42, 91; cf.: omnis populus, qui est talis coetus multitudinis, qualem exposui; omnis civitas, quae est constitutio populi;
omnis res publica, quae populi res est, etc.,id. Rep. 1, 26, 41:
quia sapiens non sum, nec haec urbs nec in eā civitas ... non dubitavisset, quin et Roma urbs (esset), et eam civitas incoleret,id. Ac. 2, 45, 137:
aucta civitate magnitudine urbis,Liv. 1, 45, 1:
Orgetorix civitati persuasit, ut de finibus suis cum omnibus copiis exirent,Caes. B. G. 1, 2 Oud.; so id. ib. 1, 4; 1, 19; 1, 31; cf. Sisenn. ap. Non. p. 429, 15:
civitates aut nationes devictae,Cic. Off. 1, 11, 35; Sall. C. 31, 1; Liv. 21, 1, 2:
io triumphe non semel dicemus civitas omnis,Hor. C. 4, 2, 51; cf. id. Epod. 16, 36 and 18:
cum civitas in foro exspectatione erecta staret,Liv. 3, 47, 1; so id. 2, 37, 5; 26, 18, 6; 34, 41, 1; Tac. A. 3, 11; Suet. Calig. 6; id. Tib. 17; 42:
civitates aut condere novas aut conservare jam conditas,Cic. Rep. 1, 7, 12; id. Sull. 9, 28; id. Rep. 1, 8, 13; 1, 3, 5:
omnis civitas Helvetia in quattuor pagos divisa est,Caes. B. G. 1, 12:
quae pars civitatis Helvetiae, etc.,id. ib.:
non longe a Tolosatium finibus, quae civitas est in provinciā,id. ib. 1, 10:
Ubii, quorum fuit civitas ampla atque florens,id. ib. 4, 3:
Rhodiorum civitas, magna atque magnifica,Sall. C. 51, 5; cf. id. J. 69, 3:
Heraclea quae est civitas aequissimo jure ac foedere,Cic. Arch. 4, 6 et saep.:
administrare civitatem,id. Off. 1, 25, 88:
mutari civitatum status,id. Leg. 3, 14, 32; so,
civitatis status,Quint. 6, 1, 16; 11, 1, 85:
(legibus) solutis stare ipsa (civitas) non possit,id. 11, 1, 85:
lege civitatis,id. 12, 10, 26; cf. id. 5, 10, 25:
mos civitatis,id. 10, 1, 107; 12, 3, 7; 1, 2, 2.—Of Plato's ideal republic:
si in illā commenticiā Platonis civitate res ageretur,Cic. de Or. 1, 53, 230.—
2 Trop.:
civitas caelitum,Plaut. Rud. prol. 2:
ut jam universus hic mundus una civitas sit communis deorum atque hominum existimanda,Cic. Leg. 1, 7, 23.—
B Meton., = urbs, a city (rare and mostly post-Aug.; not in Cic. or Cæs.): civitatem incendere, Enn. ap. Non. p. 429, 5 (Trag. 382 Vahl.):
cum errarem per totam civitatem,Petr. 8, 2; cf. id. 8, 141 fin.:
Lingonum,Tac. H. 1, 54; 1, 64:
ab excidio civitatis,id. ib. 1, 63;
1, 69: circumjectae civitates,id. ib. 3, 43:
muri civitatis,id. ib. 4, 65; id. A. 6, 42:
pererrata nocturnis conversationibus,Sen. Ben. 6, 32, 1:
expugnare civitatem,Quint. 8, 3, 67; cf.:
expugnandae civitates,id. 12, 9, 2:
plurimas per totum orbem civitates, terrae motu aut incendio afflictas restituit in melius,Suet. Vesp. 17; cf. id. Tit. 8; id. Tib. 84 fin.; Lact. 2, 7, 19.—
2 Esp., the city, i. e. Rome and its inhabitants, Tac. H. 1, 19; 2, 92; 4, 2.