consŭētūdo — Lewis & Short
consŭētūdo, ĭnis, f.consuesco.
I A being accustomed, custom, habit, use, usage.
A In gen. (very freq. in all periods, esp. in prose):
exercitatio ex quā consuetudo gignitur,Cic. de Or. 2, 87, 358:
dicunt ... consuetudine quasi alteram naturam effici,id. Fin. 5, 25, 74:
ad parentium consuetudinem moremque deducimur,id. Off. 1, 32, 118; id. Mil. 1, 1; id. Clu. 38, 96:
majorum,id. Div. in Caecil. 21, 67; cf. id. ib. 2, 5:
Siculorum ceterorumque Graecorum,Cic. Verr. 2, 2, 52, § 129; id. de Or. 2, 3, 13; Caes. B. G. 1, 45; cf. id. ib. 1, 43:
eorum dierum,id. ib. 2, 17:
non est meae consuetudinis rationem reddere, etc.,Cic. Rab. Perd. 1, 1: con suetudo mea fert, id. Caecin. 29, 85:
consuetudinem tenere, etc.,id. Phil. 1, 11, 27:
haec ad nostram consuetudinem sunt levia,Nep. Epam. 2, 3:
contra morem consuetudinemque civilem aliquid facere,Cic. Off. 1, 41, 148:
quod apud Germanos ea consuetudo esset, ut, etc.,Caes. B. G. 1, 50; cf. with ut, id. ib. 4, 5:
cottidianae vitae,Ter. Heaut. 2, 3, 42:
virtutem ex consuetudine vitae sermonisque nostri interpretemur,Cic. Lael. 6, 21; cf.:
vitae meae,id. Rab. Perd. 1, 2;
and sermonis,id. Fat. 11, 24; Quint. 1, 6, 45:
communis sensūs,Cic. de Or. 1, 3, 12:
jam in proverbii consuetudinem venit,id. Off. 2, 15, 55:
victūs,id. Att. 12, 26, 2; Caes. B. G. 1, 31:
otii,Quint. 1, 3, 11 al.:
peccandi,Cic. Verr. 2, 3, 76, § 176; Quint. 7, 2, 44:
splendidior loquendi,Cic. Brut. 20, 78:
loquendi,Quint. 1, 6, 43; 11, 1, 12:
dicendi,Cic. Mur. 13, 29; Quint. 2, 4, 16:
docendi,id. 2, 5, 2:
vivendi,id. 1, 6, 45:
immanis ac barbara hominum immolandorum,Cic. Font. 10, 21; cf.:
classium certis diebus audiendarum,Quint. 10, 5, 21 al.:
indocta,Cic. Or. 48, 161: mala, * Hor. S. 1, 3, 36:
assidua,Quint. 1, 1, 13:
longa,id. 2, 5, 2:
vetus,id. 1, 6, 43:
communis,id. 11, 1, 12; 12, 2, 19:
vulgaris,id. 2, 13, 11; Cic. de Or. 1, 58, 248:
bene facere jam ex consuetudine in naturam vortit,Sall. J. 85, 9:
omnia quae in consuetudine probantur,generally, Cic. Ac. 2, 24, 75:
negant umquam solam hanc alitem (aquilam) fulmine exanimatam. Ideo armigeram Jovis consuetudo judicavit,the general opinion, Plin. 10, 3, 4, § 15.—
(b) With prepp., ex consuetudine, pro consuetudine, and absol. consuetudine, according to or from custom, by or from habit, in a usual or customary manner, etc.:
Germani celeriter ex consuetudine suā phalange factā impetus gladiorum exceperunt,Caes. B. G. 1, 52; so with ex, Sall. J. 71, 4; 85, 9; Quint. 2, 5, 1; Suet. Ner. 42 al.:
pro meā consuetudine,according to my custom, Cic. Arch. 12, 32:
consuetudine suā Caesar sex legiones expeditas ducebat,Caes. B. G. 2, 19; 2, 32:
consuetudine animus rursus te huc inducet,Plaut. Merc. 5, 4, 41:
huc cum se consuetudine reclinaverunt,Caes. B. G. 6, 27 fin.; so id. ib. 7, 24, 2; Sall. J. 31, 25 al.—Less freq.: praeter consuetudinem, contrary to experience, unexpectedly (opp. praeter naturam), Cic. Div. 2, 28, 60:
plures praeter consuetudinem armatos apparere,contrary to custom, Nep. Hann. 12, 4; cf.:
contra consuetudinem,Cic. Off. 1, 41, 148:
supra consuetudinem,Cels. 2, 2.—
B Esp.
1 Customary right, usage as a common law:
(jus) constat ex his partibus: naturā, lege, consuetudine, judicato ... consuetudine jus est id, quod sine lege aeque ac si legitimum sit, usitatum est,Auct. Her. 2, 13, 19; Cic. Inv. 2, 54, 162:
consuetudine jus esse putatur id, quod voluntate omnium sine lege vetustas comprobavit,id. ib. 2, 22, 67; Varr. ap. Serv. ad Verg. A. 7, 601; Cic. Caecin. 8, 23; id. Div. in Caecil. 2, 5; Dig. 1, 3, 32.—
2 In gram. (instead of consuetudo loquendi; cf. supra), a usage or idiom of language, Varr. L. L. in 8th and 9th books on almost every page; Cic. Or. 47, 157; Quint. 1, 6, 3; 1, 6, 16; 2, 5, 2.—Hence,
3 In Col. for language in gen.:
consuetudini Latinae oeconomicum Xenophontis tradere,Col. 12, praef. §
7: nostra (opp. Graeca),id. 6, 17, 7.—
II Social intercourse, companionship, familiarity, conversation (freq. and class; in an honorable sense most freq. in Cic.).
A In gen.:
(Deiotarus) cum hominibus nostris consuetudines, amicitias, res rationesque jungebat,Cic. Deiot. 9, 27; so in plur.:
victūs cum multis,id. Mil. 8, 21; and in sing.:
victūs,id. Or. 10, 33:
domesticus usus et consuetudo est alicui cum aliquo,id. Rosc. Am. 6, 15; cf. id. Fam. 13, 23, 1:
consuetudine conjuncti inter nos sumus,id. Att. 1, 16, 11:
consuetudine ac familiaritate,id. Quint. 3, 12;
so with familiaritas,id. Fam. 10, 3, 1:
dare se in consuetudinem,id. Pis. 28, 68:
insinuare in alicujus consuetudinem,id. Fam. 4, 13, 6; cf.:
immergere se in consuetudinem alicujus,id. Clu. 13, 36:
epistularum,epistolary correspondence, id. Fam. 4, 13, 1:
nutrimentorum,community, Suet. Calig. 9.—
B In partic., intercourse in love, in an honorable, and more freq. in a dishonorable sense, a love affair, an amour, love intrique, illicit intercourse, Ter. And. 3, 3, 28; id. Hec. 3, 3, 44; Suet. Tib. 7; id. Ner. 35; Ter. And. 1, 1, 83; 1, 5, 44; 2, 6, 8; Liv. 39, 9, 6 and 7; Quint. 5, 11, 34; Suet. Tit. 10 al.—
So also freq.: consuetudo stupri,Sall. C. 23, 3; Suet. Calig. 24; id. Oth. 2; Curt. 4, 10, 31.