impĕrĭum — Lewis & Short
impĕrĭum (inp-), ĭi, n.impero,
I a command, order, direction.
I Lit. (mostly ante-class. and post-Aug.): si quid opus est, impera: imperium exsequar. Plaut. Am. 3, 3, 1; cf.:
nunc pergam eri imperium exsequi,id. ib. 1, 1, 106:
eri imperia persequi,id. ib. 2, 1, 75:
imperium exsequi,id. Men. 5, 6, 16; Ter. Eun. 4, 1, 22:
obsequens obediensque est mori atque imperiis patris,Plaut. Bacch. 3, 3, 55; cf. id. Trin. 2, 2, 21; id. Men. 5, 7, 1:
tuo facit jussu, tuo imperio paret,id. As. 1, 2, 21:
malus et nequam est homo, qui nihili imperium eri Sui servus facit,id. Ps. 4, 7, 1; cf. id. As. 2, 4, 10:
quod hi neque ad concilia veniebant neque imperio parebant,Caes. B. G. 5, 2 fin.:
imperium neglegere,id. ib. 5, 7, 7:
neque ab uno omnia imperia administrari poterant,id. ib. 2, 22 fin.:
imperio Jovis huc venio,Verg. A. 5, 726; cf.:
et Jovis imperium et cari praecepta parentis Edocet,id. ib. 5, 747:
imperiis deūm propalam expositis,Liv. 8, 6, 12:
quidam (pueri) imperia indignantur,Quint. 1, 3, 6:
aegri quoquo neglecto medentium imperio, etc.,Plin. Pan. 22, 3:
elephanti inest imperiorum obedientia,Plin. 8, 1, 1, § 1:
naturae imperio gemimus, cum, etc.,Juv. 15, 138:
cujus paruit imperiis,id. 14, 331.
II Transf., the right or power of commanding, authority, command, control (freq. and class.).
A In gen.: Mes. Nempe jubes? Me. Jubeo hercle, si quid imperii est in te mihi, Plaut. Men. 5, 7, 41; cf. id. Pers. 3, 1, 15:
Appius et caecus et senex tenebat non modo auctoritatem sed etiam imperium in suos,Cic. de Sen. 11, 37:
reges in ipsos imperium est Jovis,Hor. C. 3, 1, 6:
eone es ferox, quia habes imperium in beluas?Ter. Eun. 3, 1, 25:
mater, cujus sub imperio'st, mala,id. Heaut. 2, 2, 4: An. Sta ilico. Ge. Hem, sates pro imperio! quisquis es, i. e. authorilatively, imperiously, id. Phorm. 1, 4, 19:
domesticum,Cic. Caecin. 18, 52; id. Inv. 2, 47, 140:
(Juppiter) Divosque mortalesque turbas Imperio regit unus aequo,Hor. C. 3, 4, 48; cf.:
sed me jussa deūm ... Imperiis egere suis,Verg. A. 6, 463:
Phyllius illic Imperio pueri volucresque ferumque leonem Tradiderat domitos,Ov. M. 7, 373:
agricolae habent rationem cum terra, quae numquam recusat imperium,Cic. de Sen. 15, 51.—
B In partic.
1 In publicists' lang., supreme power, sovereignty, sway, dominion, empire (cf.: principatus, dominatus, regnum; potestas, potentia).
(a) Sing.: Tarquinio dedit imperium simul et sola regni, Enn. ap. Fest. p. 298 Müll. (Ann. v. 151 Vahl.); cf.:
navorum imperium servare est induperantum,id. ib. 169 Müll. (Ann. v. 413 Vahl.); and:
ipse (Numa rex) de suo imperio curiatam legem tulit,Cic. Rep. 2, 13; 2, 17; 18; 20;
21: homo dominandi cupidus aut imperii singularis,sole dominion, id. ib. 1, 33:
singulare et potestas regia,id. ib. 2, 9:
esse consul cum summo imperio et potestate,Cic. Verr. 1, 13, 37; id. Fl. 8, 18; cf.:
cum summo imperio et potestate versari,id. Q. Fr. 1, 1, 10, 31:
qui (App. Claudius) tum erat summo imperio,id. Fin. 2, 20, 66:
omne imperium nostri penes singulos esse voluerunt,id. Rep. 1, 40; 2, 32:
de imperio Caesaris ... gravissime decernitur,Caes. B. C. 1, 5, 4:
imperium extra ordinem dare,Cic. Phil. 11, 10, 25:
quod imperium potest esse praestantius quam, etc.,id. Rep. 1, 17:
eos qui antea commodis fuerint moribus, imperio, potestate, prosperis rebus immutari,id. Lael. 15, 54:
ad deponendum imperium tardior esse,id. Rep. 2, 12:
expertes imperii,id. ib. 1, 31:
deponentium imperium tyrannorum,Quint. 9, 2, 67 et saep.:
sub populi Romani imperium dicionemque cadere,Cic. Font. 1, 2; so,
with dicio,Caes. B. G. 1, 31, 7; cf.:
Gallia sub populi Romani imperium redacta,id. ib. 5, 29, 4:
totam ad imperium populi Romani Ciliciam adjunxit,Cic. de Imp. Pomp. 12, 35:
majestas est in imperio atque in omni populi Romani dignitate,Quint. 7, 3, 35:
cum duobus ducibus de imperio in Italia decertatum est, Pyrrho et Hannibale,Cic. Lael. 8, 28; cf.:
de imperio dimicare,id. Off. 1, 12, 38:
spes diuturnitatis atque imperii,id. Rep. 2, 3; cf.:
sedem et domum summo imperio praebere,id. ib. 2, 5 fin.:
quod ipse suae civitatis imperium obtenturus esset,Caes. B. G. 1, 3, 6:
civitati imperium totius provinciae pollicetur,id. ib. 7, 64 fin.:
cum abunde expertus esset quam bene umeris tuis sederet imperium,Plin. Pan. 10 fin.:
auctoritate magis quam imperio regere,Liv. 1, 7, 8; cf.:
nec illum pro imperio submovere posse ... quia ita dicatur: si vobis videtur, discedite, Quirites,id. 2, 56, 12.—
(b) Plur.:
nec vero imperia expetenda ac potius aut non accipienda interdum aut deponenda nonnumquam,i. e. public offices, Cic. Off. 1, 20, 68:
(cives) mandant imperia,id. Rep. 1, 31; cf.:
honores, magistratus, imperia, potestates, opes amicitiae anteponere,id. Lael. 17, 63:
cui (duci) dantur imperia et ea continuantur, etc.,id. Rep. 1, 44:
ita cepi et gessi maxima imperia, ut, etc.,id. Fam. 3, 7, 5:
vides tyranni satellites in imperiis,id. Att. 14, 5, 2:
quod praestare dicant Gallorum quam Romanorum imperia perferre,dominion, government, Caes. B. G. 1, 17, 3:
qui mobilitate ac levitate animi novis imperiis studebant,id. ib. 2, 1, 3:
imperia legum potentiora quam hominum,Liv. 2, 1, 1. —
b Hence, transf., concr.
(a) Dominion, realm, empire (esp. freq. since the Aug. per.):
duae urbes inimicissimae huic imperio,Cic. Lael. 3, 11:
jam ipsa terra ita mihi parva visa est, ut me imperii nostri pæniteret,id. Rep. 6, 16 fin.:
nostrum,id. ib. 3, 29; cf.:
finium imperii nostri propagatio,id. Prov. Cons. 12, 29:
fines imperii propagavit,id. Rep. 3, 12:
imperium Oceano, famam qui terminet astris,Verg. A. 1, 287:
per quas (artes) imperi Porrecta majestas ad ortus Solis ab Hesperio cubili,Hor. C. 4, 15, 14:
adjectis Britannis Imperio,id. ib. 3, 5, 4:
quem vocet divum populus ruentis Imperi rebus?id. ib. 1, 2, 26;
1, 37, 8: immensum imperii corpus stare ac librari sine rectore non potest,Tac. H. 1, 16:
reges socii, membra partesque imperii,Suet. Aug. 48:
breviarium totius imperii,id. ib. 101:
rationarium imperii,id. ib. 28:
imperii fines Tiberinum natare,Juv. 8, 265:
noverat luxuriam imperii veterem,i. e. of the Roman court, id. 4, 137.—
c Trop., rule, control (very rare but class.):
illud vide, si in animis hominum regale imperium sit, unius fore dominatum, consilii scilicet,Cic. Rep. 1, 38.—Iron.:
imperium judiciorum tenere,Cic. Verr. 2, 2, 31, § 77:
coactae imperio sexus,i. e. the ambition, Juv. 6, 135.—
2 Law t. t., the jurisdiction or discretion of a magistrate:
omnia autem judicia aut legitimo jure consistunt aut imperio continentur,Gai. Inst. 4, 103:
ideo autem imperio contineri judicia dicuntur, quia tamdiu valent, quamdiu is qui ea praecepit imperium habet,id. ib. 4, 105; cf. 3, 181 al.—
3 Milit., the chief command, command.
(a) Sing.:
victum atque expugnatum oppidum est Imperio atque auspicio Amphitruonis maxime,Plaut. Am. 1, 1, 37; 1, 1, 41: re impetrata contendunt, ut ipsis summa imperii transdatur, Caes. B. G. 7, 63, 5:
delatam sibi summam imperii,Suet. Ner. 3:
censet enim etiam ex iis, qui cum imperio sint,Cic. Fam. 1, 1, 3:
nostri imperii dignitas,id. ib. 1, 7, 4:
novem annis, quibus in imperio fuit,Suet. Caes. 25:
legionum curam et imperium alicui demandare,id. ib. 76:
alicui imperium prorogare,id. Tib. 30:
imperii tempus explere,id. Caes. 26: cum imperio aut magistratu, i. e. a military or civil command, Suet. Tib. 12:
qui dabat olim imperium, fasces, etc.,Juv. 10, 79; cf. in the foll.—
(b) Plur.:
mandant (cives) imperia, magistratus,i. e. military and civil commands, Cic. Rep. 1, 31; cf.:
magistratus, imperia, amicitiae anteponere,id. Lael. 17, 63;
so opp. magistratus,Suet. Caes. 54; 75; id. Aug. 61.—
b Transf.
(a) Concr.: imperia, i. q. imperatores, commanding officers, commanders, generals:
imperia, potestates, legationes, quom senatus creverit populusve jusserit, ex urbe exeunto,Cic. Leg. 3, 3, 9:
nacti vacuas ab imperiis Sardiniam et Siciliam,Caes. B. C. 1, 31, 1; Val. Max. 1, 1, 9.—
(b) Erat plena lictorum et imperiorum provincia, differta praefectis atque exactoribus, Caes. B. C. 3, 32, 4.—
(g) (Acc. to imperator, II. B. 3.) The imperial government, the government:
tandem quasi coactus recepit imperium,Suet. Tib. 24; 55; 67; id. Calig. 12; 16; 24; id. Claud. 11; 35; 36 et saep.