ūnus — Lewis & Short
ūnus (old forms OINOS and OENOS; cf.
Cic. Leg. 3, 3, 9; C. I. L. 1, 32, 35), a, um (scannedI gen. sing. unĭus, Lucr. 2, 379; Verg. A. 1, 41; Hor. S. 1, 6, 13 al.:
unīus,Verg. A. 1, 251; Ov. M. 13, 181 al.; ante-class. collat. form of the gen. sing. uni, Titin. ap. Prisc. pp. 694 and 717 P.; dat. m. uno, Varr. R. R. 1, 18, 6; dat. f. unae, Cato, R. R. 19, 1; acc. OINO, C. I. L. l. l.; voc. une, Plaut. ap. Prisc. p. 673 P.; Cat. 37, 17; cf. Varr. L. L. 8, § 63 Müll.; Aug. Conf. 1, 7), num. adj. cf. Gr. oi)/nh, oi)=os; Goth. ains; Germ. eins; Engl. one.
I Prop.
A In gen., one, a single.
1 Sing.:
dabitur tibi amphora una et una semita, Fons unus, unum aënum et octo dolia,Plaut. Cas. 1, 33 sq.:
mulieres duas pejores esse quam unam,id. Curc. 5, 1, 2:
pluris est oculatus testis unus, quam auriti decem,id. Truc. 2, 6, 8:
unius esse negotium diei,Caes. B. C. 3, 82:
mors Tiberii Gracchi ... divisit populum unum in duas partes,Cic. Rep. 1, 19, 31:
cum penes unum est omnium summa rerum, regem illum unum vocamus,id. ib. 1, 26, 42:
qui uno et octogesimo anno scribens est mortuus,id. Sen. 5, 13; cf. Plin. 29, 6, 39, § 141.—Corresponding to alter:
Helvetii continentur unā ex parte flumine Rheno, alterā ex parte monte Jurā,Caes. B. G. 1, 2:
unum, alterum, tertium annum Sassia quiescebat,Cic. Clu. 64, 178; Cic. Verr. 2, 4, 29, § 66; 2, 5, 29, § 76:
exercituum unus ... alter,Liv. 24, 44, 1:
ratio triplex: una de vitā et moribus, altera de naturā,Cic. Ac. 1, 5, 19:
cum duas cerneret vias, unam Voluptatis, alteram Virtutis,id. Off. 1, 32, 118:
unam Nicaeam, alteram Bucephalen vocavit,Just. 12, 8, 8; and, connected with alter:
habetur una atque altera contio vehemens,repeated, several, Cic. Clu. 28, 77:
neque in uno aut altero animadversum est, sed jam in pluribus,one or two, id. Mur. 21, 43:
meae verecundiae sufficit unus aut alter, ac potius unus,Plin. Ep. 2, 13. 3;
4, 3, 1: excepto patre tuo, praeterea uno aut altero,id. Pan. 45:
unus atque alter et mox plures,Suet. Claud. 12:
unus et alter assentiuntur,Curt. 5, 7, 4:
sed postquam amans accessit ... Unus et item alter,Ter. And. 1, 1. 50:
amici, Qui modo de multis unus et alter erant,Ov. Tr. 1, 3, 16;
rarely unus post unum (= singuli deinceps): interiere,Aur. Vict. Epit. 26, 41:
uno plus Tuscorum cecidisse in acie (sc. quam Romanorum),Liv. 2, 7, 2; cf.:
legem unā plures tribus antiquarunt quam jusserunt,id. 5, 30, 7.—
b With gen. part.: Gallia est omnis divisa in partes tres: quarum unam incolunt Belgae, aliam, etc., Caes. B. G. 1, 1:
totam philosophiam tres in partes diviserunt ... quarum cum una sit, etc.,Cic. Fin. 4, 2, 5:
superiores tres erant, quarum est una sola defensa,id. ib. 5, 7, 20:
orare ut trium harum rerum unam ab se impetrari sinerent,Liv. 42, 23, 5.—
2 Plur.:
ex unis geminas mihi conficies nuptias,Ter. And. 4, 1, 50: molas asinarias unas, et trusatiles unas, Hispanienses unas. Cato, R. R. 10, 4; so,
molae,id. ib. 13, 1:
quadrigae,Varr. R. R. 2, 1, 14:
similitudines, unae rerum, alterae verborum,Auct. Her. 3, 20, 33:
adductus sum tuis unis et alteris litteris,Cic. Att. 14, 18, 1:
decumae,Cic. Verr. 2, 3, 98, § 227:
tibi invideo, quod unis vestimentis tam diu lautus es,id. Fl. 29, 70:
satis una superque Vidimus excidia,Verg. A. 2, 642; Luc. 4, 548.—
b With gen. part.:
tria Graecorum genera sunt, quorum uni sunt Athenienses, etc.,Cic. Fl. 27, 64.—
B Esp.
1 Adverbial expressions.
a Ad unum, all together, unanimously, to a man, without exception:
amplius duūm milium numero ad unum terga vertebant, Auct. B. Afr. 70: consurrexit senatus cum clamore ad unum,Cic. Q. Fr. 3, 2, 2:
Juppiter, si nondum exosus ad unum Trojanos,Verg. A. 5, 687:
cui sunt adsensi ad unum (senatores),Cic. Fam. 10, 16, 2:
ipsos ad unum caedere,Curt. 7, 5, 32;
usu. with omnes,Cic. Lael. 23, 86; Liv. 21, 42, 2; Caes. B. C. 3, 27; cf. ad, C. 2.—
b In unum, into one, to one place, together:
Fibrenus divisus aequaliter in duas partes latera haec alluit, rapideque dilapsus cito in unum confluit,Cic. Leg. 2, 3, 6; cf. Sall. J. 51, 3; Liv. 30, 11, 4; 44, 7, 8; Verg. E. 7, 2; Ov. R. Am. 673.—
2 Of that which is common to several persons or things, one and the same.
a Alone.
(a) Sing.:
cum suo sibi gnato unam ad amicam de die Potare,Plaut. As. 4, 2, 16:
uno exemplo ne omnes vitam viverent,id. Mil. 3, 1, 132; cf. id. Capt. prol. 20:
unius aetatis clarissimi et sapientissimi nostrae civitatis viri,Cic. Rep. 1, 8, 13:
illa cum uno tempore audīsset, etc.,id. Clu. 9, 28:
atque uno etiam tempore accidit, ut, etc.,Caes. B. C. 3, 15:
omnibus hic erit unus honos,Verg. A. 5, 308:
omnes una manet nox,Hor. C. 1, 28, 15:
unus utrique Error,id. S. 2, 3, 51:
parentum injuriae Unius modi sunt ferme,Ter. Heaut. 1, 2, 31:
noli putare tolerabiles horum insanias nec unius modi fore,Cic. Att. 9, 7, 5; so,
unius modi,id. Univ. 7.—Esp., uno ore, with one voice, all together, unanimously:
ceteri amici omnes Uno ore auctores fuere, ut, etc.,Ter. Phorm. 4, 3, 20:
de cujus utilitate omnes uno ore consentiunt,Cic. Lael. 23, 86:
unoque omnes eadem ore fremebant,Verg. A. 11, 132.—
(b) Plur.:
aderit una in unis aedibus,Ter. Eun. 2, 3, 76:
unis moribus et nunquam mutatis legibus vivunt,Cic. Fl. 26, 63.—
b Connected with idem:
exitus quidem omnium unus et idem fuit,Cic. Div. 2, 47, 97:
in quā (sc. causā) omnes sentirent unum atque idem,id. Cat. 4, 7, 14:
ferar unus et idem,Hor. Ep. 2, 2, 200; Plin. Ep. 8, 14, 18.—
c Corresponding to idem:
non semper idem floribus est honor Vernis, neque uno Luna rubens nitet Vultu,Hor. C. 2, 11, 10.—
3 For solus, of that which is alone, by itself; one, alone, only, sole, single.
a Sing.
(a) Alone:
hic unus, ut ego suspicor, servat fidem,Plaut. Trin. 4, 4, 21:
unum hoc scio, hanc meritam esse, ut memor esses sui,Ter. And. 1, 5, 46; cf.:
unum hoc definio, tantam esse necessitatem virtutis, etc.,Cic. Rep. 1, 1, 1:
cum mihi sit unum opus hoc a parentibus meis relictum,id. ib. 1, 22, 35:
nunc vero eversis omnibus rebus, una ratio videtur,id. Fam. 6, 21, 1:
itaque unum illud erat insitum priscis illis,id. Tusc. 1, 12, 27:
quove praesidio unus per tot gentes pervenisset?Liv. 1, 18, 3:
erat omnino in Galliā ulteriore legio una,Caes. B. G. 1, 7:
Pompejus plus potest unus, quam ceteri omnes,Cic. Att. 6, 1, 3:
cui (sc. mihi) semper uni magis, quam universis, placere voluisti,id. Q. Fr. 1, 1, 16, § 46:
qui (sc. Demosthenes) unus eminet inter omnes in omni genere dicendi,id. Or. 29, 104:
te unum in tanto exercitu mihi fuisse adsensorem,id. Fam. 6, 21, 1.—Absol.:
de Antonio nihil dico praeter unum,Cic. Sest. 3, 8.—
(b) With ex:
cum te unum ex omnibus ad dicendum maxime natum aptumque cognōssem,Cic. de Or. 1, 22, 99: illc unus ex omnibus Italicis intactus profugit, Sall. J. 67, 3; 69, 4.—
(g) With gen.:
ille unus ordinis nostri discessu meo palam exsultavit,Cic. Sest. 64, 133:
quod post Cannensem cladem unus Romanorum imperatorum prospere rem gessisset,Liv. 23, 30, 19.—
(d) With sup.:
tu, quam ego unam vidi mulierem audacissumam,Plaut. As. 3, 1, 16:
unus istic servos est sacerrumus,id. Most. 4, 2, 67:
rem unam esse omnium difficillimam,Cic. Brut. 6, 25:
urbem unam mihi amicissimam declinavi,id. Planc. 41, 97:
quo ego uno equite Romano familiarissime utor,id. Fam. 13, 43, 1:
virum unum totius Graeciae doctissimum Platonem accepimus,id. Rab. Post. 9, 23.—(e) With magis:
quam Juno fertur terris magis omnibus unam Posthabitā coluisse Samo,Verg. A. 1, 15.—(z) With comp.:
sagacius unus odoror,Hor. Epod. 12, 4.—(h) Strengthened by solus:
unus est solus inventus, qui, etc.,Cic. Sest. 62, 130; cf. Cic. Verr. 2, 2, 5, § 13:
ex uno oppido solo,id. ib. 2, 2, 75, §
185: nil admirari prope res est una, Numici, Solaque, quae, etc.,Hor. Ep. 1, 6, 1:
te unum, solum suum depeculatorem, vexatorem ... venisse senserunt,Cic. Pis. 40, 96:
unus solusque censebat,Plin. Pan. 76.—(q) Strengthened by tantum (rare before the Aug. age; once in Cic.; cf. Halm ad Cic. Sull. 22, 62):
inter bina castra ... unum flumen tantum intererat,Caes. B. C. 3, 19:
excepit unum tantum, nihil amplius,Cic. Ac. 2, 23, 74:
unius tantum criminis in vincla te duci jubeo,Liv. 3, 56, 4 Weissenb. ad loc.:
unā tantum perforatā navi,id. 21, 50, 6; 34, 9, 5; 44, 43, 6; Just. 8, 5, 5; Sen. Ep. 79, 1; Plin. 9, 35, 58, § 120; 11, 37, 47, § 131; Cels. 5, 28, 14; cf. absol.:
unum defuisse tantum superbiae, quod, etc.,Liv. 6, 16, 5.—(i) Strengthened by modo (class.):
nam aliis unus modo, aliis plures, aliis omnes eidem videntur,Cic. Or. 54, 180:
hi unum modo quale sit suspicantur,id. ib. 9, 28:
hoc autem si ita sit, ut unum modo sensibus falsum videtur,id. Ac. 2, 32, 101; id. Phil. 1, 6, 14; Sall. J. 89, 6; id. H. 3, 61, 12 Dietsch; Liv. 22, 45, 4; 23, 42, 5.—(k) Unus for unus omnium maxime:
quae tibi una in amore atque in deliciis fuit,Cic. Verr. 2, 4, 1, § 3; so,
Nautes, unum Tritonia Pallas Quem docuit,Verg. A. 5, 704.—(l) Emphat., with negatives, no one person or thing, not a single one, none whatever:
eum si reddis mihi, praeterea unum nummum ne duis,Plaut. Capt. 2, 2, 81:
nemo de nobis unus excellat,Cic. Tusc. 5, 36, 105:
ut unum signum Byzantii ex maximo numero nullum haberent,id. Prov. Cons. 4, 7:
nullā re unā magis oratorem commendari, quam, etc.,id. Brut. 59, 216:
haec adhortatio praetoris non modo quemquam unum elicuit ad suadendum, sed ne fremitum quidem movit (i. e. non modo non ... sed),Liv. 32, 20, 7:
quia nemo unus satis dignus regno visus est,id. 2, 6, 3:
eo mortuo ad neminem unum summa imperii redit,Caes. B. C. 3, 18:
Rhodiis ut nihil unum insigne, ita omnis generis dona dedit,Liv. 41, 20, 7; cf. id. 3, 45, 4.—
b Plur.:
sequere me Tres unos passus,three single steps, only three steps, Plaut. Bacch. 4, 7, 34:
unae quinque minae,id. Ps. 1, 1, 52:
ruri dum sum ego unos sex dies,id. Trin. 1, 2, 129; id. Cist. 4, 2, 68:
sese unis Suebis concedere,Caes. B. G. 4, 7:
Ubii, qui uni legatos miserant,id. ib. 4, 16:
ut unis litteris totius aestatis res gestas ad senatum perscriberem,Cic. Fam. 2, 7, 3:
abs te ipso, qui me accusas, unas mihi scito litteras redditas esse,id. Att. 1, 5, 4.
II Transf., indef., a or an, one, some, some one.
A Without a pron.
1 Absol.:
inter mulieres, Quae ibi aderant, forte unam aspicio adulescentulam, etc.,Ter. And. 1, 1, 91:
ibi una aderit mulier lepida, etc.,Plaut. Ps. 4, 1, 38:
sicut unus paterfamilias his de rebus loquor,Cic. de Or. 1, 29, 132; cf.:
me una haec res torquet, quod non Pompejum tanquam unus manipularis secutus sim,id. Att. 9, 10, 2.—
2 With ex:
ut me sic audiatis ut unum e togatis,Cic. Rep. 1, 22, 36; cf.:
qui non fuit orator unus e multis: potius inter multos prope singularis fuit,id. Brut. 79, 274:
ex principibus unus nomine Polyaenus,Liv. 24, 22, 1:
unus ex ultimā turbā,id. 24, 27, 1.—
3 With de:
tenuis L. Verginius unusque de multis,Cic. Fin. 2, 20, 66. —
4 With gen. part. (not in Cic.):
eregione unius eorum pontium,Caes. B. G. 7, 35:
Apollonides principum unus orationem habuit,Liv. 24, 28, 1:
pastorum unus,id. 10, 4, 8 :
servus unus exulum initium fecit,id. 25, 23, 6:
scortum transfugarum unius,id. 26, 12, 16; 26, 33, 11; 30, 42, 30; 37, 23, 7;
40, 5, 10: unus turbae militaris,id. 22, 42, 4; 6, 40, 6:
unus hostium Latinae linguae sciens,Tac. A. 2, 13:
una Amazonum,id. ib. 4, 56:
unum se civium (esse) respondit,id. ib. 12, 5.—
5 With sup.:
est huic unus servos violentissimus, Qui, etc.,Plaut. Truc. 2, 1, 39; cf.:
tanquam mihi cum M. Crasso contentio esset, non cum uno gladiatore nequissimo,Cic. Phil. 2, 3, 7.—
B With,
1 Aliquis:
ex quibus si unum aliquod in te cognoveris, etc.,Cic. Div. in Caecil. 9, 27; cf.:
ad unum aliquem confugere,id. Off. 2, 12, 41:
unius alicujus,id. Fin. 3, 19, 64; Cic. Verr. 2, 1, 24, § 62; 2, 2, 3, § 9; id. Phil. 10, 1, 3.—In the order aliquis unus, Cic. Rep. 1, 32, 48.—
2 Quidam:
est enim eloquentia una quaedam de summis virtutibus,Cic. de Or. 3, 14, 55:
unius cujusdam,id. ib. 2, 10, 40.—
3 Quivis:
si tu solus aut quivis unus, etc.,Cic. Caecin. 22, 62.—
4 Quilibet:
queratur unus quilibet militis mei injuriam,Liv. 42, 42, 3:
unus Quiritium quilibet,id. 6, 40, 6:
quilibet unus ex iis, quos, etc.,id. 9, 17, 15.—
5 Quisque:
ponite ante oculos unum quemque regum,Cic. Par. 1, 2, 11; so,
unus quisque (and sometimes in one word, unusquisque): unāquāque de re,id. Font. 10, 21:
unum quodque,id. Rosc. Am. 30, 83:
unum quidque,Cic. Verr. 2, 4, 59, § 132; cf. Caes. B. C. 2, 29:
domini capitis unius cujusque,Cic. Rep. 1, 32, 48.—
6 Quisquis:
sin unum quicquid singillatim et placide percontabere,Plaut. Trin. 4, 2, 39:
unum quicquid,Lucr. 5, 1388.—
C Private, un official, a private person, a private citizen (post-class.):
dicentes publicam violationem fidei non debere unius lui sanguine,Vell. 2, 1, 5:
pro uno homine jactura publica pacisceris,Sen. Suas. 7, 3.—Adv.: ūnā (acc. to I. B. 1.), in one and the same place, at the same time, in company, together:
qui cum Amphitruone hinc una ieram in exercitum,Plaut. Am. 1, 1, 248:
hic Juppiter hodie ipse aget, Et ego una cum illo,id. ib. prol. 95:
quod summi puerorum amores saepe una cum praetextā togā ponerentur,Cic. Lael. 10, 33:
i mecum, obsecro, una simul,Plaut. Most. 4, 3, 43:
mandata eri perierunt, una et Sosia,id. Am. 1, 1, 182:
si mei consilii causam rationemque cognoverit, una et id quod facio probabit, et, etc.,Cic. Div. in Caecil. 1, 1:
qui una venerant,id. Rep. 1, 12, 18:
cum et ego essem una et pauci admodum familiares,id. Lael. 1, 2:
si in Italiā consistat (Pompejus), erimus una,id. Att. 7, 10; id. Fin. 2, 24, 79; id. Brut. 21, 81.—Poet., with dat.:
Pallas huic filius una, Una omnes juvenum primi pauperque senatus Tura dabant,at the same time, along with him, Verg. A. 8, 104 sq.